A Camischolas
Notizias culturhistoricas ord la Val Tujetsch
 

Amiez la biala vallada, en plascheivla planira, circumdada cun migeivlas spundas, pli ad ault cun extensivas alps e giganta pezza, stat en emperneivla tgeuadad sper l’aua dalla Val Strem il vitg Camischolas. Sur e sut paradeschan retschas chischners, „apparats per miserar temps d’unviern l’altezia dalla neiv“, sco in jester ha pretendiu ina gada. Dadora il vitg ora han ils Franzos mazzau ils 6 da mars 1799 sin crudeivla moda; ins sa buca pertgei - dus buns vischins da Rueras: sur Giachen Antoni Condrau e Gion Fidel Venzin. Vieifer sesanfla il vitget Zarcuns, che vischina cun Camischolas e che salida neu curteseivlamein cun siu bi sanctuari da Nossadunna; leuvisi Camischolas-sura cun plirs baghetgs e nua ch’ei steva ina casa entochen 1901. Il stradun dall’Alpsu traversescha permiez il vitg e vegn flancaus da brineras casas, ornadas gustusamein temps da stad cun geranis e neglas.

Aschibein il vitg sco era ses habitonts han in bien num ella vallada, scriva gie il poet Josef Steiner:

„Il pli bi vitg ei Camischolas,
Sche buc la cufla fies cambrolas;
Denton brocs piun sei els tschelès
Ed ellas stgaffas zulgs danès;
E sin tgombra plunas tgarn,
De tuttas uisas senza spargn.
Tuman lu nueta quai alv fem,
Che vegn ora de val Strem.“

Pli baul haveva Camischolas empau schliet cundrez cull’aua. Baul curev’ella en abundonza, baul pauc ni nuot dil tut. Fuv’igl emprem il cass, sche scutinavan maligns vischins d’auters vitgs, mond sper la fontauna vi: „Uss on ei betga frina“; era il davos il cass: „Ussa vessen ei frina, aber betg’aua.“

eeee

Sut via amiez il vitg stat la pintga casa da scola, il centrum dalla sabientscha. Camischolas, en uniun culs vischins da Zarcuns, ha adina demussau gronda premura per la scola. 1862 han ei baghegiau la casa da scola ed il cantun ha giu regalau il vischinadi cun in premi da 350.- frs., ch’ins ha saviu duvrar per pagar la scola ni applicar tier in fondo. 1863 han els giu mess in’entschatta tier in fondo per lur atgna scola tras ina collecta voluntaria, che ha purtau 393 frs. 63 rps., ch’els han augmentau cuntinuadamein e saviu pagar aschia onn per onn lur agen scolast, entochen che la scola da Camischolas ei vegnida unida 1892 per gronda malcuntentientscha dils vischins cun quella da Sedrun.
Avon onns stuevan las vischnauncas, ils singuls vischinadis, baghegiar sez las casas da scola e haver quitau per il scolast. Negin che havess giu schiglioc marveglias, priu ora la baselgia. Ed igl ei remarcabel cun tgei tschaffen bia vischnauncas e vischinadis han luvrau e spargnau per scaffir in fondo da scola, co biars privats han purtau grondas unfrendas per tal intent. Tujetsch ei mai staus anavos en quei risguard, anzi ha adina mussau grond interess e sacrificau bia per l’instrucziun dalla giuventetgna. ll „Romonsch,“ ina gasetta da 1847 scriva denter auter ina gada il suandont: „La Vischnaunca de Tujetsch ha ils 30 de Matg unitamein tschentau si in fondo de scola de 11’000 fl., ditgel indisch melli renschs. In bi e zun legreivel progress e segiramein mai seudius ellas annalas tuatschineras suenter la mort dil glorius Pieder de Pultengia!“
Sco auters vitgs dalla vallada, ha Camischolas giu sia scola atgnamein ditg avon ch’ina casa da scola vegni baghiada. Vischins, ch’eran stai empau naven a scola, ni che savevan in tec pli bia, ch’ils auters, sedevan sez neu ed instruevan temps d’unviern ils affons dil vitg. Aschia ha per exempel statalter Tumaisch Beer, in capavel e rutinau vischin, che haveva giu studiau tiels gesuits a Brig, dau plirs unviarns scola en casa dad Ignazi Beer sper la caplutta. Aschia era in onn in Gion Andriu Berther ella medema casa. Plaun a plaun suondan lu reguladamein scolasts e scolastas cun admissiun ni patenta:

Ei era denton paucs affons a Camischolas, circa diesch, ed igl ei vegniu concludiu sin vischnaunca, dad unir la scola cun quella da Sedrun per spargnar cuosts ed havend ussa Sedrun ina nova, pli gronda casa da scola, baghegiada 1887. In recuors dils vischins da Camischolas tiel Cussegl pign ei vegnius enviaus anavos. - Da 1908 enneu survescha la casa da scola da Camischolas sco local per la scola reala dalla vischnaunca.

eeee

Camischolas, dian ils perderts, vegli dir ton sco casa dil Mihel (ca = casa, Mischol = Mihel) e vegn ad esser staus all’entschatta ualti pigns. Igl onn 1768 haveva il vitg 17 fiugs cun 78 olmas (38 umens, 39 femnas, 1 absent). 1791 dumbrava Camischolas 106, Zarcuns 32 olmas. - Dapresent dumbra Camischolas 111 olmas cun 15 fiugs ed ha 15 casas, en quei 7 dublas, e lu 14 clavaus gronds separai.

e

Sco pader Placi a Spescha raquenta, era la veglia e nobla famiglia de Florin, oriunda dall’Acla Flurin orasisura Rueras, seretratga cul temps a Camischolas e habitava la casa enagiu sut la caplutta, dadens la casa da scola. Descendents da quella nobla e renomada schlatteina ein seretratgs a Mustér e Rueun, e nus dumbrein denter quels plirs mistrals e landrehters.

Il tschep, restaus a Tujetsch, ha dau a nus denter auters distingui umens, igl excellent avat a Mustér, Gallus Deflorin. El ei naschius 1663 e staus battegiaus cul num Martin. Igl october 1680 ha el fatg profess sco frater Gallus e vegnius ordinaus spiritual 1687. Da 1703-05 eis el staus plevon a Pigniu, silsuenter econom claustral ed in onn decan. Ils 29 d’october 1716 eis el vegnius eligius avat. Dotaus cun in stupent talent administrativ e benedius cun rihezia da casa anora, eis ei reussiu ad el buca mo da pagar giu ils gronds deivets caschunai da ses dus antecessurs cun baghegiar la claustra e la baselgia gronda, ch’el ha baghegiau ora e decorau rehamein, mobein el ha era schau anavos tier sia mort la claustra en bunas finanzas. La scantschala, il garter ed igl altar da s.Columban ella baselgia claustrala portan aunc ussa l’arma da sia schlatteina - treis gelgias. Avat Gallus ei buca mo staus in bien econom, el ei era staus in prelat da gronda savida, da prudenta disciplina e da profunda pietad, aschia ch’il cronist ha saviu scriver: „Monsignur avat Gallus ei staus pella claustra e ses religius in bien avat e grazius bab d’ina ventireivla famgilia, ils commembers dalla quala selegravan giud lur bien pastur, il qual ha bein buca giu in liung, mobein in ventireivel regiment.“

Denter auter vegn ei raquintau, che avat Gallus seigi era sepassaus si encunter la persecuziun da „striuns e strias“, che vegnevan da gliez temps tormentai e sentenziai alla mort tscheu e leu aschi levmein, senza far la necessaria inquisiziun e che formescha ina tresta pagina da nossa historia.

Sesurvend dil dretg imperial, concedius a ses antecessurs, ha avat Gallus era schau batter muneida. Aschia anflan ins bluzchers ord quei temps dad in maun sia arma e da l’auter ils bustabs A. G. D. (Abbas Gallus de Florin). Avat Gallus ei morts ils 26 da matg 1724 e satraus en baselgia claustrala sper igl altar da s.Placi, nua ch’ina platta indichescha sia fossa.

Ina memoria dalla nobla famiglia de Florin sesanfla aunc ussa ella caplutta da Zarcuns. Igl altar dil maun dallas femnas vegn ad esser in regal dalla famiglia per engraziament da haver retschiert ina grazia tras l’intercessiun da Nossadunna. Sut il maletg da Nossadunna stat l’entira famiglia enschanuglias, vestgida tenor la moda da gliez temps. Leu denter sesanfla era pader Gallus de Florin, pli tard avat, en vestgiu benedictin. Sutvia sepresenta l’arma dalla schlatteina, treis gelgias, e l’inscripziun:

Votum fecit  Gratiam recepit.  Durig de Florin 1679, aetatis suae 49.
 

Plinavon vegn ei fatg menziun dad in Martin de Florin, mistral dalla Cadi 1600, 1613 e 1614, cumissari ella Valtlina 1603; dad in Duri de Florin, mistral 1722 e 1723 (†14 da matg 1754), staus maridaus cun Onna Catrina de Castelberg (†6 da mars 1756). La schlatteina Deflorin exista aunc oz a Camischolas.

eeee

Ella medema casa steva pli tard, vegnend neu da Zarcuns, Gion Rest Valentin Beer, mistral dalla Cadi 1804 e 1805. Dil temps dall’invasiun franzosa fuv’el scarvon dalla Ligia e sche nus sbagliein buc, gerau da vischnaunca, la quala el ha menau e representau cun gronda capacitad. Era sesanflava el da quellas uras denter ils tschun commembers dil Cussegl d’uiara. Denter auter vegn ei raquintau, ch’el hagi giu da purtar a Mustér en num dalla vischnaunca la contribuziun da 5000 flurins per ils Franzos. Vegnend a Cuoz ha in Franzos attaccau el e priu giu ses daners. Tut consternius vegn el a Mustér e raquenta al cumandant sinceramein cun sempels plaids sia sventira. Il general damonda el, sch’el enconuschessi il lader, sch’el radunassi sia schuldada. „Gie, jeu tratgel bein,“ rispunda il scarvon dalla Ligia. Sin quei lai il cumandant clamar ensemen tut la truppa, tschenta si ella en duas lingias e passa lura cun scarvon Beer tras quella. Vesend Beer il lader di el: „Quel eis ei e negin auter.“ „Jeu augureschel, ch’Els vomien buc en errur“, rispunda il cumandant cun seriusa vusch, fa prender giu il designau schuldau siu turnister, fa arver si el ed - anfla la contribuziun da Tujetsch bial’ed entira.

Mistral Rest Valentin Beer ei morts igl 1. da december 1814. Pader Placi a Spescha fa la cuorta remarca: „Ier ei il barometer ius ferm engiu ed oz all’entschatta dil meins ei il retg da Tujetsch morts: Rest Valentin Beer, scarvon dalla Ligia e mistral dalla Cadi. Lein haver speronza, ch’el seigi buca ius aschi ferm engiu ella perpetnadad, sco il barometer tier nus“.

La dunna da mistral Rest Valentin Beer senumnava Onna Maria Monn, fuva pia buca mo misterlessa, mobein era regina, e quei ton pli, ch’ella haveva denter auter giu da parter cun ina sora la „bagatella“ da 40 armauls e 4 cavals. - Las rehas e bialas mattauns da Tujetsch eran dad in temps ualti tschercadas, era ord vischnaunca, - probabel aunc ussa! „Magnucs da paupra glieud e mattauns rehas ein gleiti seturnai“.

Nus seregurdein dad haver legiu, che podestat Gilli Lombris da Sumvitg hagi giu per dunna ina Maria Monn da Tujetsch ed obrist e marschal Ludvic de Caprez da Trun ina Maria Margreta Monn. Ton sco nus savein ei quei stau duas soras, feglias da mistral Duri Monn (1734 e 1735; †11 da matg 1764), che habitava l’interessanta casa cun tschalers d’arviul ed esch fier, ed in remarcabel plafond en stiva sper la caplutta da Zarcuns e che seigi staus fetg rehs. Forsa ch’il poet conta perquei:

“Aber ils pli grons rehuns
Anflins eunc el vitg Zarcuns,
Paucas tgèsas, bièrs clavaus,
In vitg che stad a miez ils praus.”

Mistral Duri Monn scheva enqualga misteriusamein: „Ju a mai mez tiarms, mias feglias stun metter ed ils vegnentsianter mettessen, sch’i savessen.“

Plinavon legin nus en ina cronica da 1504, che landrehter Duri Berchter hagi giu duas feglias, „und beyde den allerfürnemsten sich verheurathet haben, nemblich eine Margaritham dem H. Michaeli de Monte Burgenmeister zu Chur, die andere Julianam dem Melchiori Heym von Uhri Amps Verwalter“.

Perquei che biars giuvens studiavan e biaras mattauns maridavan ord Tujetsch, udevan ins pli baul: „Ils pli biars daners han ils students e las mattauns purtau ord vischnaunca.“ Pli tard ei lu aunc ina tiarza classa vegnida vitier: „Quels ch’ein i ell’America“!

In fegl da mistral Valentin Beer ei stau il spiritual Tumaisch Giusep Antoni Beer, duront sia entira pastoraziun plevon a Breil (1818-1845), nua ch’el ei morts ils 29 da matg. Sper sias funcziuns pastoralas administrav’el era sez cun grond tschaffen e pratica savida l’entira economia dalla pleiv.

Camischolas ha giu aunc auters spirituals. Aschia vegn ei fatg menziun dad in sur Giachen Antoni Berchter †1765 da 39 onns; plinavon pader Sigisbert Decurtins en claustra da Nossadunnaun †1840; pader Sigisbert Beer, premurau missiunari egl uorden dils Redemtorists, morts ils 18 d’october 1879 a Perouse sper Belfort.

eeee

E buca mo mistrals ed augsegners, il pign vischinadi ha saviu e sa aunc adina dumbrar denter ses habitonts excellentas forzas quasi ord mintga clamada: miedis, professers, officiers, scolasts, impressaris, deputai, derschaders, geraus, in ni dus sil pli pauc per casa e lu surtut marcadonts, che mavan ton bugen a fiera en tiara taliana, seregurdond dil vegl proverbi:

Ina buna fiera da Ligiaun
Vala pli che gartiar il graun.

La fiera da Ligiaun era dad in temps la speronza dalla Val Tujetsch, gie in sa dir dall’entira Surselva, per la tratga da biestga e la pli reha fontauna da nos daners. Perquei fuv’ei buca da sesmarvegliar, che pign e grond, reh e pauper spetgava mintgaga aschi vess sin las empremas novas da quella fiera e quei ton pli ch’ella fuva adina empau dubiusa. In proverbi di gie, che treis caussas seigien malas da lignar: „L’aura, la fiera da Ligiaun e la luna dil pievel sin cumin“.

Baul mava la fiera bein, baul mal e beinduras er’ei ina fiera da péz a cup, da pauc gudignar e pauc riscar. Aschia raquenta per exempel la cronica da 1850, che la fiera seigi ida fetg bein e gia igl onn sissu 1851 anflein nus la notizia: „La fiera de Ligiaun ei ida malissim; stau catschau circa 30’000 tgaus; sternada marcadonts, mo da Tujetsch fuv’ei 24“.

E puspei raquenta in marcadont tut consternius digl onn 1858: „Tschuncont’onns sundel jeu staus la fiera da Ligiaun, mo dad ina schi miserabla sco uonn saiel jeu aunc mai seregurdar. Ins ha vendiu denter auter 8 pulits vadials per 13 marenghins e miez ensemen, 20 mutgs per 6 marenghins il pèr, in Glarunes 4 vaccas per 26 marenghins ed in quart e sia davosa vacca stuiu scugliar naven per 50.- frs. Plirs marcadonts havevan gnanc smasau lur roschas a Ligiaun, biars ein vargai giu ed - il vargar giu Ligiaun ei adina ina mala; auters eran intenziunai da schar leu lur biestga tochen la fiera da Numnasontga“.

Pilver, enqual onn vegnevan ils marcadonts mess a scola. E quei ch’ils pli perderts professers dalla historia naturala havevan mai anflau ora, quei savevan ils marcadonts da stiarls. Els savevan dar risposta silla damonda: „Tgei tier ha il tissi ella cua?“ - „La fiera da Ligiaun!“.

Mav’ei denton puspei ina ga pulit, sche secumblidavan ins vi ed ins era cuntents. Aschia vegn ei raquintau digl onn 1859 da marcadonts, ch’eran returnai baul da Ligiaun, ch’ei seigi vegniu vendiu bia biestga sin via, ch’ils Talianers vegnevien encunter e pagavien brav. E nos marcadonts erien da buna luna e buevien era in glas vin dapli ch’auters onns.

Denton mavi sco ei levi e fuvan las tschentas era buca emplenidas adina cun marenghins sin lur retuorn, enzatgei nizeivel purtavan els adina a casa: ris e castognas, capialas bergamascas, parisols blaus e cotschens, cuntials, capetschas liungas da seida cun grossa miserocla e lu buca d’emblidar ils bials e custeivels fazalets seida, che las mattauns ed era dunnauns purtavan las fiastas sur il giocli ora giu, che formava cun la schlappa ina stupenta ed edificonta moda per las femnas da Tujetsch. Igl ei zun da deplorar, che quella veglia, sempla e biala moda entscheiv’era a svanir ella vallada spella tgina dil Rein per far tuppamein suenter allas modas modernas, che vegnan ord ils marcaus. Veras mattauns da purs duessen star tier la moda veglia ed esser loschas sin la moda da lur venerablas mummas e tattas.

In um, ch’era enzatgei, haveva e purtava pli daditg la capetscha seida nera, aschi cumadeivla e cuzzeivla. Quella dev’ad el in agen tip, alzava quasi sia autoritad. Nus seregurdein aunc bein, ch’ils reverendissims  augsegners da Rueras purtavan era la capetscha seida visitond la scola ni stuend ir en ina casa dil vitg. Negin che havess fatg curvien, anzi! E nus buobs miravan cun particular respect sin in um cun capetscha seida e tertgavan, sche mo nus havessen era ina!

Dils da Camischolas ha Tujetsch era empriu da magliar la pulenta. Co quei? Il stradun dall’Alpsu, naven da Mustér entochen Ursera, ei vegnius baghiaus ils anno 1860 e surdaus al traffic 1864. Ils dus capavels ed intelligents frars Giachen Martin e Duri Battesta Berther da Camischolas, che havevan, senza neginas scolas, giu construiu en differents cantuns ed era en Tiaratudestga pliras vias, han era surpriu duas secziuns dil stradun sull’Alpsu, il toc dils cunfins da Mustér entochen S.Brida e lu dils cunfins dad Uri entochen il secund carraun encunter Ursera, che vegn aunc ussa numnaus dils vischins dad Ursera „Berther’s Kehr“.  Quels dus frars han giu ranschau en cun quella caschun a Camischolas in magasin per lur luvrers e la pulenta fuva in dils principals artechels per „i fratelli“. Ils habitonts dalla vallada han lu era entschiet a mirar sin quella frina melna e cumpravan all’entschatta in ni dus funs per far in’emprova. Denton prest han els giu anflau ora, che pulenta e latg seigi in bien ton meglier, che „put e penn“. Ussa formescha la pulenta ina dallas pli essenzialas ed usitadas spisas en mintga famiglia dalla vallada.

Pia da tuttas respectablas clamadas e professiuns anflein nus el vitg da Camischolas; perfin il Gieri Dumeni Gieriet, che mava mintg’onn cun affons giul „Schuobalan“, fuva da Camischolas. Denton fagev’el bien marcau.  Dad ina, che ha fatg il viadi ina gada cun el, havein nus enderschiu, ch’ei custavi mo dus renschs. Da tuttas clamadas anflein nus denter ils vischins, era aunc pietusas muniessas, denton ina clamada maunca - ustiers! Il vitg ha neginas ustrias e tut che stat bein. Tut che fa il pur. Els tegnan enzatgei sin bials praus e bialas vaccas ed han dasperas, sco tuts auters dretgs purs da Tujetsch, ell’economia mo dus principis: „Luvrar e spargnar“. E las masseras lavuran e spargnan culs umens pruamein, fideivlamein ed aschia han ins da viver e da vegnir atras cun dil siu.

Sez dalla forza corporala dils da Camischolas stat ei scret. Pader Placi a Spescha raquenta dad in giuven da 24 onns cul num Giachen Mihel de Pally, che alzavi cun ses dus dets pigns ina brell cun 50 mesiras odembora, ferton ch’auters fagevan buca quei cun lur dets gronds. Dil reminent dat ei aunc ussa leu excellentas forzas, che seschassen en da luvrar e purtar cun tgi ch’ei fuss.  „Tganvaus scu la via - burdis scu tgèsas.“

eeee

Gest sur la casa da scola sesanfla il centrum dalla pietad, ina plascheivla caplutta, dedicada a s.Onna. Quella caplutta mereta ton pli nossa particulara attenziun, havend ella survegniu ils 4 d’avrel 1916 in custeivel bi ornament, in altar gotic. Igl altar ei per part novs, per part veders, denton construius ed ornaus ussa tal’uisa, ch’el formescha en tuts risguards in’ovra da valeta artistica e porscha in oreifer bi aspect. Caplutta ed altar han lur historia.

1822 per il di da s.Placi, ina mesjamna avonmiezdi, ei igl entir vitg da Camischolas barschaus giu. Il fiug ei ruts ora entadem il vitg, da maun sut e sco la tradiziun raquenta, dau fiug da dus valanuots jasters, che seigien lu scappai sul Rizli. Quasi tuts vischins, priu ora glieud veglia ed affons, eran serendi sin la fiasta da s.Placi; plirs umens fuvan pellas alps entuorn. Ei era in onn tumpriv tut aparti. Pader Placi a Spescha di: „Per in meins ordavon ad auters onns“. Ins haveva gia avon entgin temps giu cargau ad alp e fatg quasi tut il fein grass. Ils baghetgs tut da lenn ed il bia pavel sec els clavaus han giu nutriu sil pli ault grad il furius element. Ditg seigi ei stau sil plaz dil barschament mo treis umens: sur decan Giusep Hetz, plevon a Sedrun, sur Vigeli Venzin, caplon a Rueras cun aunc in auter um, probabel Toni Beer da Sedrun, che ha aunc saviu spindrar enzatgei scartiras ord la casa da gerau Tumaisch Beer.

Immediat han ins giu schau saver a Mustér la disgrazia e culs habitonts dalla vallada er’ei serimnau plaun e plaun sil plaz ina massa umens ord las vischnauncas, perfin ord la vischnaunca da Breil. Denton memia tard. 15 casas e circa 16 clavaus eran daventai en cuort temps in’unfrenda dallas flommas. Denter auter tschun grondas bialas casas cun tetg baselgia, ina da mistral Rest Valentin Beer, in autra da statalter Sep Venzin odem il vitg sur via, che purtava l’inscripziun:

Tgei va quei tier a ti narrun,
Sch’ei plai aschia al patrun?

Statalter Sep haveva numnadamein giu baghegiau sia casa empau alla gronda e buca giu partiu en ton bein e perquei stuiu tedlar bia critica. La risposta sin tut quei ha el lu giu nudau alla fin vid la casa. - Ins ha saviu spindrar quasi nuot, resalvond ord las duas casas odem, quella da statalter Sep, nua ch’ins haveva pudiu scarpar giu tut l’escha e l’autra da Hans Giachen Deflorin sut via, nua ch’ins haveva perfin saviu far ora la pegna e ruclar dils plauns giu. Las casas sezzas ein era barschadas.

Il pli deplorabel ei stau, che duas persunas ein restadas el fiug, numnadamein ina matta sils onns, Onna Maria de Pally, che habitava en casa, presentamein da Martin Pally e ch’era turbelada empau da spert ed ina buoba de circa siat onns cul num Maria Librata Rothmund. Ils geniturs da quella mattella, Clau Giusep Rothmund e Maria Librata naschida  Berther, oriunds da Mompé-Tujetsch, che habitavan la casa presentamein da Clementina Beer, eran serendi a s.Placi confidond lur affon alla sura matta Onna Maria. Vegnend sur Venzin tral vitg, che haveva entschiet a barschar, hagi el viu la matta sin laupiet dend la bratscha. El hagi dau il camond da spindrar quei ch’ella sappi. - Probablamein vegn Onna Maria ad esser stada totalmein perplexa ed ei forsa dalla tema ed anguoscha seserrada en cun la buoba ed ein vegnidas stinschentadas quell’uisa.

Sin camond dils reverends han entginas femnas veglias rimnau ils affons pigns ed ein serendidas da Mira ora. Denter quels fuva era la pintga Onna Maria da siat onns, feglia da statalter Tumaisch Beer, che ha priu siu frar pign en tgina ed ei currida quei ch’ella ha pudiu a Sedrun. Quei pign ei daventaus pli tard igl enconuschent redemtorist pader Sigisbert.

In buobet, che pertgirava la poppa sin in tapet sur in clavau, ha per ventira saviu spindrar sia soretta, denton buc il tapet. Ina mumma, Turtè Berther, haveva giu pinau avon ch’ir a s.Placi in fagot resti sin baun pegna per ses dus buobs ad alp si Nual, mo era quel ei restaus ellas flommas. La medema famiglia haveva giu paucs dis avon plirs dis il latg ell’alp e purtau, sco usitau, tut purment a casa. Tut ha il vehement fiug lagutiu. Il latg er’aunc buca pagaus giu ed igl ei buca da sesmarvegliar, sche la mumma plirava: „A nus ei perfin il latg egl iver dallas vaccas barschaus.“ Buobets da Rueras, che pertgiravan tiers vi Plaunmiez, havevan giu cattau adagur il fiug ed eran plein tema, ch’el savessi serasar ed era barschar Rueras. „Il fiug vegn della saif ain, della saif ain e brisch’era giu nies vitg.“

Ina sempla harta da lenn cul maletg dil vitg da Zarcuns e da tschei maun Tgamaura il vitg da Camischolas en fiug, che penda en pierti dalla baselgia da Zarcuns, regorda aunc oz il pelegrin vid la horribla catastrofa dils 11 da fenadur 1822.

eeee

In sa cumprender la gronda dolur dils vischins returnond da S.Placi en vestgadira da firaus, stend en profunda encarschadetgna avon las ruinas da lur casas e baghetgs, ils egls plein larmas. E tgei miseria per quella paupra glieud, che ha stuiu seretrer cun schuber nuot per in liung temps, per part en auters vitgs, per part en nuegls dil contuorn, entochen che las casas ein puspei stadas baghegiadas danovamein. Da cheu deriv’ei era, che quasi tuttas casas dil vitg present portan il medem onn.

Bein ha la vischnaunca gidau en tuts risguards ton sco igl ei stau pusseivel, cunzun era cun dar damaneivel lenna da baghiar ed esser gideivla leutier. La gronda part dalla lenna per niev Camischolas ei vegnida pinada vils Diratschs, ch’ins ha numnau aunc ditg suenter „Uaul da Camischolas“.

Tgei la Cadi ha prestau en tala disgrazia savein nus buca dir. Ina collecta el cantun Grischun ordeifer la Cadi, concedida dalla regenza e tratga si dils 15 - 29 d’uost 1822 cun stentusa breigia da dus vischins da Camischolas, probabel da statalter Sep Venzin e statalter Tumaisch Beer, ha purtau, quintau las victualias vitier, circa 3000.- frs. Ordeifer il cantun aunc circa 500.- frs., denter quei la Val d’Ursera cun 100 renschs, a proporziun la pli generusa donaziun sper quella da Sursaissa tudestga el valzen da 220 renschs. La respectiva interessanta gliesta da quella collecta cul num dils donaturs e dil liug sesanfla aunc oz en mauns da signur gerau Vigeli Berther-Flury a Camischolas.

eeee

Tier quella sventira sil di da s.Placi ei era la bufatga caplutta da s.Onna daventada ina unfrenda dil fiug. Sulet ils mirs ein restai ed entginas caussas moviblas, ch’ils dus premurai reverendissims  augsegners dalla vallada han aunc pudiu deliberar.

Tenor notizias historicas ei quella caplutta stada fundada 1655 da Duri Soliva, consecrada dad uestg Gion VI Flugi d’Aspermont ils 4 da settember 1656 (tenor auters 1658). Denton, sco ei para existeva gia avon ina caplutta da s.Onna a Camischolas, essend che landrehter e cumissari Pieder Berchter da Tujetsch, forsa sez da Camischolas, ha giu fundau leu 1563 ina messa perpetna, da leger mintgamai ils 21 da november. Plinavon legin nus en in rapport dalla visitaziun episcopala fatga a Tujetsch 1643, che la caplutta da s.Onna a Camischolas havevi da gliez temps ina facultad da 480 renschs ed annualmein dabien 30 crenas pieun, che vegneva applicaus per allimentar la glisch. Dapli fuv’ei fundau leu 5 anniversaris, ch’il plevon haveva da tener leu ils dis fixai. Persuenter retergev’el per mintga anniversari 5 bazs. Ultra da quei vegn ei menziunau en quei rapport, ch’ei seigi obligaziun dil reverendissim plevon dad ir inaga per meins culla messa a S.Onna ed el vegneva bonificaus persuenter cun 2 renschs. La dedicaziun curdava lu sin la secunda dumengia d’uost; dapresent croda ella sin l’emprema.

In’autra notizia raquenta, che la caplutta da s.Onna possedevi 1731 ina facultad da 640 renschs ed hagi contribuiu 150 renschs per gidar a baghiar danovamein quei onn la baselgia da s.Giachen a Rueras.

e

Pader Placi a Spescha, che ha aunc giu viu la caplutta da s.Onna avon il barschament, - el ei gie staus 1809 -1812 caplon a Selva e 1812-1815 caplon a Sedrun - quel scriva en ina da sias scartiras il suandont sur tala caplutta: „Der äusserliche Bau derselben ist unansehnlich, die innerliche Auszier aber vorzüglich, was die Altäre anbetrifft sehr angenehm“. Ed en in auter liug : „Die Kirche St. Anna in Camigolas ist inwendig fein ausgeziert“.

Quels plaids han menau nus sil patratg, che la caplutta possi haver giu avon il barschament buca mo in bi altar, mobein ch’ella stoppi era esser stada decorada cun differentas, bialas picturas. Ed ina remarcabla isonza, suletta ella Val Tujetsch ch’exista aunc oz a Camischolas, lai sminar cun buna raschun, che la caplutta possedevi, seigi vid ils mirs ni vid il plantschiu sura, ch’era construius da lezzas uras en fuorrna horizontala, differents maletgs ord la passiun e mort da Niessegner Jesus Cristus. Ei fuva forsa ina specia da „biblia pauperum“, quei vul dir maletgs dessignai e destinai per instruir il sempel pievel ella sontga ductrina e per stimular el tier la pietusadad. La sera suenter rusari vegn ei numnadamein recitau ella caplutta la sontga tscheina. Quella devoziun consista ord ils misteris, als quals ei vegn mess vitier mintga ga in babnos ed ina salidada.

Ils misteris ein ils suandonts, ch’entscheivan tuts cun:
En laud e honur cu Niessegner

Era la tradiziun raschuna, che la caplutta seigi stada, decorada cun picturas e che la sura remarcabla devoziun seigi fetg veglia.

eeee

Suenter il barschament han ins giu fatg ella caplutta in sempel arviul cun aissas. El chor fuv’ei gia avon in arviul en crusch da crap, che ha probablamein giu pudiu resister al fiug. Per metter neu ina porta han ils vischins, en lur miseria stuiu tagliar pustretsch sin las cauras. In tetg da slondas ha cuvretg alla finala la caplutta, che fageva ussa in’atgna impressiun amiez tontas trestas ruinas.

Endadens han ins cavegliau sils treis altars, empau in denter l’auter, las differentas statuas, reliquias, hartas, ch’ins haveva giu deliberau ord il fiug. Plaun e plaun han ins encuretg da remplazzar quei che muncava. Aschia 1826 dus zennets, retratgs ord il Valleis dalla firma Josef L. Penual da Reckingen, che furneva gia da vegl enneu ils zenns per Tujetsch. Hans Giachen Deflorin da Camischolas ha giu menau dad Ursera ils zenns sin bast e giu empau miseria orasi encunter il cuolm, essend ch’il buordi pegliav’en ils trutgs.

Pli tard ha la caplutta survegniu in ualti grond maletg da s.Onna, fatgs da pictur Georgi, sesents a Glion, denton da pintga valeta. Quel ei vegnius tschentaus en ordinaria rama sulerada sigl altar grond e decoraus da mintga vart cun ina colonna. Vid mintga colonna ei lu vegniu fermau ina porta gotica. Quellas duas portas sesanflavan avon sigl altar dil maun dils umens. Duas autras statuas veglias eran postadas da mintga maun sper il maletg da s.Onna. Igl entir altar era encorunaus dad ina statua da s.Onna, ina aschinumnada metterza (Selbdritt), cun in affon sin mintga bratsch, ch’era denton cul temps vegnida colurada e sulerada tut uliv. Autras statuas, pintgas e grondas, empau sbantunadas e disfiguradas, eran plazzadas sils dus pigns altars laterals.

1899/1900 ei la caplutta vegnida renovada da fundament anora. Per tener naven la humiditad ei vegniu construiu egl interiur da maun sura in graschel mir; igl entir plantschiu ei vegnius cementaus. Igl arviul cun aissas ei vegnius remplazzaus cun in arviul da lattas e gep. Plinavon novs bauns e nova porta ed alla finala ei vegniu fatg alv dadens e dadora. Tier quella caschun ei deplorablamein ina inscripziun egl interiur sil mir sur la porta svanida, che indicava il barscharnent dils 11 da fenadur 1822.

e

Aschia eis ei restau e vargau entochen avon entgins onns, pia quei da tschien onns. Ins saveva da nuot auter. Cheu han ins entschiet a mussar entgina attenziun als maletgs ed allas statuas dalla caplutta da s. Onna. Ins ha studiau e combinau ed ins ei vegnius sil patratg: Tgi sa, schebein quellas diversas statuas antiquas udevan buca inaga tuttas ensemen?

Intercurrend sil revers dallas duas portas goticas ils stgirs maletgs da s.Catarina e s.Ursula, han ins anflau sin l’ina las cefras 15, sin lautra 17. Cavigliond las portas ina encunter l’autra, sco ellas audan, deva quei igl onn 1517, pia restonzas dad in altar gotic ord quei temps. La scaffa digl altar sez cun las respectivas decoraziuns sto esser barschada. Denton aschibein la grondezia digl altar, sco era ils ornaments da quel, laschavan presumar exactamein ord la grondezia dallas portas ed ord las bein conservadas figuras en relief da s. Gieri e da s. Maria Madleina. Ins ha priu neunavon las autras figuras: Nossadunna cugl affon Jesus sin bratsch, ch’era denton ualti disfortunada, tschentau da maun dretg la statua da s. Clau, da maun seniester in’autra da medema grondezia, alla quala ins ha cartlu da stuer dar il num s. Conrad. Mesirond e confruntond quellas statuas cullas portas goticas parev’ei da corrispunder oreifer. Ei restava aunc treis statuas pli pintgas: Niessegner en dolur, Nossadunna cun stuorz en malencurada ed in’autra figura da medema grondezia cun cavels tschuors, ch’ins ha priu per s. Gion evangelist. Quei ha dau ina nova gruppa, ch’ins ha tschentau ad ault en differentas tuorettas, che encoruneschan gie in altar gotic. Ussa fuva aunc la statua da s. Onna, la metterza, da plazzar, la quala ei senza dubi ord in temps pli tard. Ferton ch’enqual pretendeva, ch’ella audi sissum, han auters cartiu cun buna raschun, ch’ella audi a bass e decoreschi la predella digl altar. - Ins ha construiu in dessegn provisoric e scaffiu quell’uisa ina idea, co igl altar vegl pudessi esser staus e savessi puspei vegnir reconstruius.

Denton il dessegn ei vegnius mess cun engraziament el turchet digl ugau baselgia e restaus leu ruasseivlamein plirs onns ora. Duront quei temps da pazienzia ha s. Onna encuretg benefacturs, che lessen schar restaurar quei vegl monument e tschentar aschia ina memoria en honur dalla mumma da Nossadunna. Ed igl ei iu bein. Niessegner ha benediu. La projectada idea ha survegniu nova veta.

eeee

Duas caussas stuein nus menziunar cheu, che meretan special laud e da vegnir imitadas en talas relaziuns. Per igl emprem han ils vischins da Camischolas giu vendiu neginas figuras da lur caplutta ni alienau talas e per l’autra han ins surdau la reconstrucziun e renovaziun digl altar ad in dils pli capavels artists, ch’ins enconuscha dapresent en talas lavurs.

Igl ei stau ina gronda ventira ed ins ha giu ina particulara satisfacziun tier la restauraziun digl altar, che las differentas statuas ein stadas conservadas tuttas, quasi in tschentaner ora ella caplutta, schegie ch’ins enconuscheva ni la valeta ni la connecziun da quellas. Savens han amaturs ed enconuschents da talas antiquitads, traversond temps da stad la vallada, vuliu cumprar ina u l’autra statua e pagar in bi daner. Nuot ei vegniu vendiu, sil pli concediu da fotografar. Aunc avon paucs onns ha in signur vuliu cumprar il „pign, tschuor s. Gion“ e giu purschiu alla bial’entschatta 300.- frs. Fuss ins seschaus en da marcadar, sche havess el senza dubi purschiu pli ch’il dubel.

Che tuttas figuras digl altar ein restadas conservadas, havein nus d’engraziar al special quitau ed alla prudientscha dils ugaus dalla caplutta. E buca meins era alla flotta energia dalla dunna digl anteriur ugau baselgia. Quella fuva versada, empau el lungatg tudestg, e sch’ei vegneva temps da stad ella pli gronda fuola da fenar, ferton ch’ella fageva gentar, in u l’auter signur, che leva plidar cugl ugau pervia dad ina statua, schev’ella cuortamein: „Nichts verkaufen! Katholisch!“ E leva tal dispetamein far clamar igl ugau giud il frust, sche fuva la resoluta risposta : „Nichts da! Keine Zeit! Kirche alles dableiben!“ - Tonta filosofia capevan quels signurs, che pudevan esser gronds e perderts professers, che, sch’ins sa buca gudignar la dunna, sche persesez era buc igl um, e - mavan puspei resignadamein per lur fatg.

In bi exempel, ozildi nua ch’ei vegn vendiu ed alienau tontas caussas antiquas ord nossas cuntradas. Mo daners! Persuenter havein nus lu la honur - naturalmein cun pagar - d’admirar ina ga ni l’autra cun in agen sentiment nossas bialas antiquitads en museums e collecziuns da privats jasters.

L’autra caussa, che mereta tut laud, ei che la reconstrucziun e restauraziun digl altar ei vegnida surdada ad in capavel e fin artist gest el stil gotic, numnadamein a signur Theodor Schnell da Ravensburg. Tal signur ha gia furniu pliras excellentas lavurs, era per nies cantun, sco per exempel a Degen, Vignogn, Poschiavo, Sursaissa tudestga, senza vuler numnar sias finas lavurs en autras cuntradas. Signur Schnell gauda grond renomé ed ha demussau gia tier differentas occasiuns siu senn artistic, buca mo sco sculptur e cun far novs altars, mobein era sco architec e restauratur. Per exprimer sias profundas ideas ha el anflau siu agen stil e quei ei adina in’enzenna d’in grond talent.

e

1914, il mars, han ins clamau signur Schnell a Camischolas per schar studiar quellas differentas restonzas, prender las mesiras necessarias per saver elaborar aschia in eventual plan. Igl artist ha demussau alla bial’entschatta grond interess per quellas caussas antiquas, ha approbau la projectada idea ed ei semess cun tschaffen vid il studi per in plan detagliau.

En buca ton ditg temps arriva tal plan cun la calculaziun dils eventuals cuosts. Il plan ha plaschiu oreifer e monsignur uestg Georgius ha dau bugen sia approbaziun. Igl accord ei vegnius suttascrets; ins ha fatg en las figuras per tarmetter a Ravensburg. Cheu entscheiva la sgarscheivl’uiara ed ins ha giu empau tema da tarmetter tala rauba suls cunfins. Nuotatonmeins, cuort suenter Daniev 1915, ein las figuras vegnidas spedidas a Ravensburg e quei senza difficultads. Stau vargau biabein miez onn era signur Schnell alla fin cun la lavur e semtgaus da vegnir e tschentar si igl altar. Denton en consequenza dall’uiara ha il transport sur ils cunfins giu nundumbreivlas difficultads, che han caschunau in’empau unfiseivla correspondenza vi e neu. Alla fin da fevrer 1916 finalmein eis ei tonaton reussiu da survegnir anavos igl altar. Quater candelors da metal, corrispundents agl altar, ch’in generus benefactur haveva giu schau empustar, ein vegni salvai anavos e sappi Dieus, sche quels vesan aunc Camischolas.

Igl altar ei vegnius tschentaus si, sco detg, ils emprems dis d’avrel. Las excellentas bialas statuas cun lur marcanta e tonaton migeivla expressiun, il reh e splendid ornament en fina colur, fan ina stupenta cumparsa. Igl altar plai generalmein a tgi che viseta la bufatga caplutta. Vegn ei cul temps aunc dau in auter colorit al chor e dau in auter clar allas finiastras, sche vegn il custeivel altar a sepresentar aunc meglier. E vegn plaun e plaun l’entira caplutta restaurada tenor plan e correspondend agl altar, sche daventa il pign sanctuari da Camischolas bein il pli bi e custeivel monument dall’entira vallada, che posseda dil reminent buca paucas bialas e plascheivlas baselgias e capluttas. La caplutta da s. Onna ha gia ussa gronda attracziun e perfin buntadeivels, fins mauns jasters han tschaffen da gidar ad ornar ed embellir altar e caplutta, sco gia pli da vegl, nua che la cronica raquenta, che Anna, feglia da mistral Giachen Berchter, pli tard maridada cun statalter  Gilli Berchter a Camischolas, hagi (ca. 1670) „in St. Anna kirkhen ein schönes sidenes geblüombtes rothess antipendiurn mit 2 paar Mayen auf dem Altar lassen machen“.

eeee

Tgei artist ha ussa giu fatg quei altar alla entschatta, pia 1517? Nus havessen aunc dau bugen risposta sin quella damonda, mo nus havein anflau neginas positivas notizias malgrad tutta tscherca. - Forsa lwo Strigel, che ha construiu 1489 igl altar gotic, che sesanfla ella baselgia da s. Gada Mustér?  Ni in da ses scolars? - Nus cartein plitost Kendel da Biberach, che ha giu furniu 1516, pia ual igl onn avon in semegliont altar gotic ella caplutta da S.Gion-Medel, dapresent restauraus e tschentaus ella baselgla da Vignogn, Lumnezia. -

Nus fagessen aunc bugen menziun dils benefacturs, che han surpriu aschi generusamein tuts cuosts dalla custeivla restauraziun senza mulestar ni vischins ni fondo dalla caplutta. Mo nus stuessen temer, ch’ei massi cun nus, sco igl ei iu cun igl artist signur Schnell, che haveva indicau en in encarden digl altar mo dalunsch tut bufatg ils nums dils benefacturs. En in mument maluardau ha in ferm pennel cun colur, giu strihau atras tut radicalmein. Reproschas han gidau nuot. „ll maun seniester duei buca saver tgei il maun dretg fa!“

Il Segner, il remuneratur da tut bien e s.Onna, en honur dalla quala quei antic monument sesaulza en nova splendur ord las ruinas da quasi tschien onns, veglien denton benedir e remunerar persuenter! Ils vischins da Camischolas, sco era l’entira vischnaunca san bien grau. Dieus paghi!

e

Avon che prender cumiau dalla caplutta drizzein nus aunc ina gada nos egls sil bi altar. Las noblas, vivas fatschas da Nossadunna cul divin affon Jesus sin bratsch, dils uestgs s.Conrad e s.Clau, da s.Geri e da s.Maria Madleina miran carinamein sin nus, veramein sco ord il reginavel dils beai. Els perdegian migeivladad, aulzan  nies cor e muentan nus tier pietad e fidonza. E ual sura en plascheivlas tuorettas, stattan Jesus en dolur, Nossadunna en dolur, s. Gion en dolur ed era nus vegnin commuentai tier dolur e cumpassiun. Bugen stein nus enschanuglias el tgeu sanctuari per far ina ferventa oraziun.

E sbassein nus in tec ils egls, sche sepresenta danovamein en carinadad la statua da s.Onna, sil bratsch dretg il divin affon Jesus, sil bratsch seniester siu agen affon, Maria sanctissima. S.Onna tonscha encunter nus ils dus carins affons, mussond cun cor matern la fontauna da tut agid, da tut cunfiert: Jesus e Maria! - S.Onna ei la patruna dalla caplutta, ella ei denton era la particulara patruna dallas mummas. Possien e veglien quellas serender savens cun lur cars pigns en cumpleina fidonza tier quella pussenta patruna, svidar ora leu lur cor ed anflar nova curascha, nova legria per ademplir lur grevas, sublimas obligaziuns.

Da mintga vart dalla statua da s.Onna legin nus aunc silla predella la significonta inscripziun en relief: „Haec est Mater Anna, quam in prosperis adiutricem, in adversis auxiliatricem habemus“. Quei ei la mumma s.Onna, che protegia nus en ventira e che porsch’a nus agid en sventira. Possi quei adina restar quell’uisa e semanifestar da tut temps, buca mo tier ils vischins da Camischolas, mobein era tier tuts quels che prendan cun fidonza lur refugi ella caplutta da s.Onna.

eeee

Nus bandunein la caplutta. Avon la porta dil sanctuari sefermein nus aunc ina ga sil bi pastg verd e mirein empau entuorn. Il di ei schi bials ed emperneivels. Da tuttas sorts maletgs ord la historia dil vischinadi, legreivlas e trestas regurdientschas, tut in denter l’auter fatschentan nossa fantasia.

Ei leva parer, sco nus vesessen avat Gallus cun siu pader econom, vegnend a cavagl per far ina viseta als ses e per rugalar fatschentas. Haveva gie la claustra da lezzas uras differents beins a Camischolas sez e lu da trer en bia tscheins fier, cunzun a Dieni, Flurin sut e Bugnei, dasperas era tscheins per capitals ed alps. Principalmein havevan las grondas alps da Tschamut, Val Val e Val Giuv da pagar mintg’onn arvè, l’alp da Tschamut 142, Val Val e Val Giuv 600 crenas caschiel grass en rauba ni 18 rizzers per crena. Quels tscheins ein vegni pagai giu 1866. - Curnera udeva alla claustra, ch’ella ha vendiu 1540 a vischins da Faido per 400 flurins. Dapi 1913 auda quell’alp a privats da Tujetsch.

Anno 1622, sut avat Sebastian de Castelberg, ei la dieschma per ils beins „Denter Auas“ (Val Mila e Val Bugnei?) vegnida pagada giu.

Dad in temps possedeva la claustra aunc certas regalias en Tujetsch. Aschia raquenta la „Synopsis“, che Adalbert II ensemblamein cul cumin dalla Cadi hagi schau vi 1658 tuts, fuorns da metal sin territori da Tujetsch per in tscheins annual ad in cert bandirel Duri Soliva . . .

Ils Franzos vegnan el tgau a nus; els van ils 6 da mars cun rabia tras il vitg; ins vegn buca ditg suenter cun la bara dil curaschus e brav giuven Giachen Martin Berther, ch’era curdaus sco emprema unfrenda dils Franzos a Putnengia. Ins porta el ussa en casa paterna.

Ed ussa - Gliendisdis Tschuncheismas 1804 - encunter sera, co ei vegnan cun mistral Rest Valentin Beer a cavagl cun manti tgietschen. Pievelun cumpogna e selegra, misterlessa Onna Maria vegn cun ses affons ord casa, retscheiva cun legria siu carezau mariu en tonta honur, beneventescha l’entira suita. Avon casa vegn il pegn d’honur eregius, ornaus, cun matgs e tschupials e fiasta vegn ei fatg tutta notg.

Ei para sco sch’ils marcadonts turnassen da fiera cun tschentas plein aur, che discuoran e raquentan als vischins jamnas ora nuot auter che da Sebiastg, Munt Schiember e Ligiaun, da paintgas, dall’oreifra busecca, dil vin els buccals, aschi buns e bienmarcau . . .

Cun dolur ed encarschadetgna mirein nus entuorn si pellas casas, salidassen aschi bugen in tat ed ina tatta, che han giu da supportar aschi grev entras il barschament ed ils quals Niessegner ha priu tier el in di l’in ed in di l’auter (18 e 19 da fevrer 1830), che nus havein mai enconuschiu; purschessen puspei il maun a tons parents ed enconuschents, che han bandunau nus aschi spert . . .

Nus alzein ils egls envi. Ei para sco nus udessen la ramur ed il fraccass dalla lavina dall’Ondadusa. Ella vegn cun furia encunter Zarcuns e satiara sur Giachen Biart, plevon da Sedrun, cun tschun autras persunas: Giusep de Medell (il davos da quella schlatta), Casper Durschei, Sep Maria Caviezel, Onna Maria ed Onna Barla, feglias da Giachen Berther. Plevon Biart, numnaus silsuenter sur Giachen dalla lavina, leva purtar cun quels treis umens gl’emprem agid als vischins da Rueras tier la terribla catastrofa dils 6 da fevrer 1749 ed ein daventai sez ina heroica unfrenda da carezia proximala ed han augmentau la profunda consternaziun dall’entira vallada. Ina gronda crusch lenn, fermada vid la casa da Sep Antoni Schmed a Zarcuns, da maun sura, nua che la via menava pli daditg speras ora, regorda aunc ozildi vid quella stermentusa disgrazia. - „Sur Biart haveva giu benediu la platta dil barlot si Caschlè e grittentau cheutras sil pli ault grad las strias, che han giu engirau perpetna vendetga sil mument senza stola ed ussa pudiu menar atras lur plan, purtond neutier massa neiv e stuschond quella encunter Zarcuns. - Stuschei, stuschei avon che s. Giachen greschi!“ aschia raquentan fablas e detgas da Tujetsch . . .
Tuttenina resunan trestamein ils dus zennets dalla caplutta per in car vischin. Ei portan la bara da Rest Valentin Beer, ch’ei daus giu d’in precipezi silla Puoza, els Netschs, ils 23 d’uost 1829 - in’unfrenda d’in fideivel nurser.

S.Onna tucca puspei da miert e plira per la mort da  sur Vigeli Venzin, premurau caplon da Sedrun. El era vegnius avon in per dis culla messa a s.Onna, daventa maldisposts duront quella e serenda silsuenter tier sia sora, maridada cun Hans Giachen Deflorin e miera leu ils 15 d’avrel 1854 ella biala vegliadetgna da 78 onns. Avon dus onns haveva el giu celebrau per Buania solemnamein siu giubileum sacerdotal da 50 onns, nua che la vischnaunca haveva priu viva part, havend sur Venzin surviu adina fideivlamein alla vischnaunca sco caplon a Rueras ni a Sedrun naven da l’entschatta da sia pastoraziun. In um pign, zaclin, d’oreifer bien humor. El ha atgnamein giu raschun da murir a Camischolas, nua ch’el haveva sedau tonta breigia tiel barschament, cunzun era cun spindrar las figuras digl altar gotic. Nus essan aunc oz engrazieivels persuenter. Speronza ha s. Onna era mess en in bien plaid tier sia bilanza finala.

E puspei cloman ils zenns da s.Onna aschi lamentabel enderschend, ch’ils dus giuvens frars Paul Giusep e Vigeli Giusep Valier seigien, cun ir per lenna, vegni ella lavina en las Ruinas da Pardatsch ils 4 da fevrer 1892. Ina nova disgrazia da lavina, dallas qualas Tujetsch ha giu el decuors dil temps aschi biaras.

eeee

Oz  la davosa dumengia d’uost, era stau messa e viaspras ensemen. Suenter il survetsch divin haveva il statalter giu clamau: „Oz vegn vendiu las pastiras - el liug solit“. Liug solit? Quei fuva Camischolas; quei ei tut che sa. Las femnas eran perquei libras suentermiezdi. Tgi va en Marihelf, tgi o S.Giusep, autras giu S.Antoni: „Nus vain giu empermess dad ira“. Enqualina mira il glin.

L’aura dalla stad era stada oreifra; ins era ualti bein a cantun cul fein. Buna qualitad, quantitad anzi mediocra. Grad perquei spetgavan ins oz empau pli bia veta tiel vender las pastiras. Ils umens, cunzun ils giuvens, han in agen ardiment dad ir el „quelm; in toc stu nonavaun“.

Entuorn l’ina semovan differentas gruppas, umens dadens e dadora, encunter il „liug solit“. Senza saver aunc atgnamein positiv encunter quala spunda la ventira betti, setschintschavan e manegiavan certins: „Nus lain sebetter ensiamen; quai fuss ina buna per nus. Co catschain nus. Cartaivlamain vutan quels del „Crest“ è quella. Dentaun nus catschain.“ -

Stau neutier ina gronda partida umens, che seraschunavan curteseivlamein sin via amiez il vitg, ha la caussa priu sia entschatta. „Ussa vegni notier“, ha in um clamau.

Amiez ina punt nuegl, plitost osum, seseva in gerau sin ina sutga, las schanuglias en crusch, ina buccada pupi e rispli enta maun. In tec pli anavos stevan ils stagiaders sepusond encunter igl esch-nuegl, pinai da dar sclariment sur ils cunfins da mintga sort. Dentuorn en miez rudi stevan ni sesevan sin lennas ed aissas ils purs en buna luna. Beinenqualin pareva da vuler far concurrenza cun sia pipa als tgamins leu entuorn. „La pipa fo bial’aura“. Cul vender vegn ei entschiet odem uonn ed iu anen, natural da maun sura.

Cun marcanta, clara vusch ha igl ufficial entschiet ad ingentar las sorts destinadas da schar segar igl onn dad uonn. „Pêr l’emprema . . . e pêr la secunda . . . tgi pu dê plé?“

All’entschatta ei stau pign fiug, denton vegnend encunter Vons e dil Caschlè viaden mavan las flommas pli ad ault. Ed igl ufficial silla sutga haveva bien egl; el enconuscheva exact sia glieud, capeva era da cudizzar e da far catschar. Denter en vegneva dau enqual pintga strihada, fatg enqual remarca, che teneva si da frestg la radunonza, denton adina en egl ils interess dalla vischnaunca.

Era ina sort vendida, vegneva il cumprader e prezi nudaus e lu explicau la suandonta - „buna de sie, naidia sculs praus Salins e spir matun“ - schegie magari plein fogas e nuot auter che tschers e netschs. Denton ils purs savevan, quei bia meglier, savevan exact tgei fein, cons blas quella dat e cura quella era stada segada la davosa gada.

E vegneva ina sort memia damaneivel da pastira dad alp ni da casa legida giu, sche saveva ei dar caneras e sbarradas davart dils pursanavels dall’alp ni dils vischins dil vitg. „Co schain nus betga dar ora, uonn tge vegn aunc scart de maglia! Schi dengiu schain nus betga siè, quai vegn malsegir pellas vaccas! Se Foppa verda schain nus absolut bétga dar ora plé, quai vegn malsegir, della lavina!“ Tgi era persuenter, tgi encunter - alla finala secunvegn ins.

E vegn ina gronda e biala sort en nomina, cheu seregheglian las gruppas. „Co catschain nus,“ scutinan certins ellas ureglias. Ed igl ufficial silla sutga streha la barba, selegra suten e tratga tier sesez: „Co lain nus schè seglir.“

„50.- frs. per l’emprema ... tgi pu de plé?“ - „55 per l’emprema e secunda . . . tgi pu de plé ?“ - 56 per l’emprema e secunda . . . tgi pu de plé?“ - „Tgi o catschau?“ Quei saveva bunamein negin. Denton igl um silla sutga, quel saveva tut. El saveva en tgei cantun la mur dil fein ferdava il meglier. Davos il dies dad in auter haveva in mussau discusamein siu maun; quei leva dir aunc 5 frs. dapli. In auter haveva mussau siu polisch - aunc in franc. Denton era aviartamein vegneva ei catschau. E levan plirs haver la biala sort e negin ceder, sche vegneva ei beinduras salau, pli che salau. „Stagn tgèr, dentaun bi de luvrar e bien fain“, era aunc adina la gronda consolaziun dils ventireivels socis.

Aschia era ei vargau biabein quater uras e ualti tuts, tgi che haveva giu tschaffen, eran vegni tier in ni dus tocs pastira. Umens vegls entscheivan ad ir encunter casa discurrend aunc sur quella e tschella sort. „Quella a ju siau in onn cul Toni ed o dau 35 blas, bien fain, tge magliava ugèn. Ussa sai tut memia tgèr; ple tga 50 rps il bla munglass i betga sta.“

Las femnas stattan avon casa e spetgan sils umens. Ei tucca gleiti da rusari. Vegnend tral vitg in u l’auter dils umens vegn ei dumandau tscheu e leu : „Savais era sche ‘l nies o cumprau enzatgei?“ „Taun scu ju a memoria ol cumprau la Valmala. I en sebess ensiamen ina partida.“ „Quai, quai! Lu pudain nus aunc ir a pinar tier enzatgei cuschinau; quels von franc damaun schon bégn marvegl.“

eeee

A Camischolas vegn ei pli e pli quiet; la fatschenta ei finida. La suprastonza quenta aunc spert ensemen, tgei igl ingant ha purtau. Ella ei cuntenza. Auters han endamen cura entscheiver a segar la sort e tgei mintgin hagi da prender. Las femnas dil vitg havevan pinau caffè e beinenqual pren il quinau ni bien amitg a marenda. Ils auters van tempradamein encunter casa. Nus mein era.

Passond sper la davosa casa vi vegn il barschament da 1822 aunc ina gada endamen; il fiug era gie ruts ora cheu. Nus havein salidau la schitta statua da Nossadunna el mir dalla casa. Vegli Nossadunna pertgirar il vischinadi da disgrazias, da tut mal!

Vegnend vi sut Zarcuns havein nus aunc mirau inagada vi encunter Camischolas. Da cheu anora sepren il vitg ora il meglier. Pintgas casas, gronds clavaus ed ils novs vegnan aunc pli gronds. Cumpatg ch’ins ha da metter en enzatgei. Tetgs cun ziaghels cotschens e casas cun colur clara fan disparer igl emperneivel vitg. E casas alzadas mo dad ina vart, paran sco in, che ha unflau la fatscha mo dad in maun. - Il zenn da s. Onna tucca da rusari. Ei paress bunamein, sco sch’il clutger balluccass in tec, - denton, sche mo la cardientscha ballucca buc!

E mond vinavon vegn puspei el tgau igl altar gotic da 1517, che sa celebrar uonn il giubileum da 400 onns . . Dutg grond - ed il vitg Rueras cun sias casas brinas e neras sepresenta a nos egls. E leuvisi l’imposanta ustonza, che regorda era gest uonn vid in centenari, vid la lavina da 1817, che meritass era in per notizias. Denton, sche Dieus vul, in’autra gada.