A Sogn Giachen
(Ineditum)
Ei era la secunda dumengia da settember, il num da Maria. Nus eran a Rueras. Ils vischins eran serendi stediamein a Sedrun tier il survetsch divin, priu ora impedi e tscheu e leu enqual mumma cun affons. Era il reverendissim sur caplon, che veva giu fatg sias funcziuns leu el vitg entuorn las otg, era ius, sco sia obligaziun camonda, ella baselgia parochiala. Ei era tut quiet ed ins veseva negin per las vias. Perfin ils affons han da star en stiva, tochen ch’ei fa messa e dir enqual paternies culla tatta, che veva da survigilar la casa e da mantener il fiug sut la vanaun.
Entuorn mesa las diesch pudev’ei esser, che nus havein fatg ina viseta ad ina persuna malsauna en casa, stada da mistral Gieriet. Cheu tuttenina udin nus il cumando: „Antreten!“ Surstai dumandein nus la malsauna: „Tge sai quai?“ - „Quai è ‘l Duri Vigeli, tge fo’gl asen; oz stu ‘l fa vacht cul Gion Fidel.“ - Aha, nus capin la caussa. Giavischond buna pazienzia e bien megliurament bandunein nus la malsauna e vegnin ora sin laupiet. Visavi nus steva cheu en bargia Duri Vigeli cun in hazer turschet enta maun ed in cudischet, ch’el fultscheva ual el sac dil tschiep. Nus mein in per pass ensemen dalla via si e clamein: „Antreten!“
Cheu sesarva ina finiastra dalla casa sisu ed ina vusch cloma: „Ju vegn cunignèda; stu aunc ventscher a rapar giu in tec tubac.“ Buca ditg e da scala oragiu vegn Gion Fidel, targend en la leva geppa-stuppa, e salida nus curteseivlamein. „Oz oi num fa siu uffeci scuiauda, sche nus vain da quella gliut co.“ Bugen vegn ei concediu a nus d’era astgar far il tur cun els. Ussa eran nus treis e vulend semetter sin via, vegn davos ina pluna roma neuado aunc Giachen Antoni e di. „Ju vegn era cun vus, sche vus scheis“. „Persesez!“ En „rote colonne“ marschein nus dalla via si el stradun, ferton ch’il „rotmeister“ porta il turschet sin schui.
Sediscurrend da quei e da tschei mein nus cumadeivlamein per il stradun sul vitg ora. „J è tut tgu ed ins veza nueta biè fem,» remarca Duri, ch’era plitost penetraus da cumplenir sia obligaziun sco guardia dil vitg duront ils uffecis divins. „Gie, stagn pauc fem,“ di sin quei Gion Fidel. „Empau fem vez ju bèn ugen da quellas uras firaus e dumengias; quai è in’enzenna tge vagien sé ina buna butgèda.“
Nus mein spella fravia nova ora. Toccanaglia dall’ura da Schlans paran siadora ord ina chista. Il giuven fravi ei empau da mecanist e sco tal enconuschents; sias excellentas sigirs han bien num lunsch entuorn. La fravia steva pli daditg da tschei maun dalla via en tschaler dalla casa dil Crest. Aunc pli da vegl fuva la fravia giu el vitg spella fontauna, nua ch’il fravi statalter Duri Venzin ha aunc stuiu rugalar ils fiars d’ina massa cavals dall’armada da Suwarow, ils quals ins derschevi entuorn e schavi enferrar „sutsura“.
Buca dalunsch sut nus stat la casa da scola sin in bi, sulegliv punct, che fa tutta honur al vischinadi. Nus vegnin sper la casa dil caluster ora. „Quella tgèsa o in cert Genin baghegiau 1791“ entscheiva in a raquintar. „Co steva plé daditg il Giachen caluster ed il Tiner; omisdus on surviu sut la cruna; il Giachen en Frontscha, nua tg’el o fatg atras la revoluziun dil fenadur 1830 e plé tard a Ruma scu survient dil general Salis. Il Tiner è staus grenadier en survetsch neapolitan e mava aunc en ses vegls onns agradsé scu in coniv.“
Gest dasperas sesanfla la casa dils Cavegns, il pli grond casament dil vitg e che scarvon Rest Lurenz Lucas Cavegn ha baghegiau, sche nus sbagliein buc. En quella casa ei stau beinenqual radunonza di temps dil „Sonderbund“. - Lu suondan duas casas veglias, che dueigien esser vegnidas transportadas si da Milar. La casa dalla posta sur via, ch’in cert Condrau hagi giu baghegiau e nua ch’il vegl pot da Selva, il bien Felici, steva. Ual sut la veglia ustria da Rueras, nua ch’igl ei dad in temps vegniu dau beinenqual scart. Ils camerats san far da tuttas interessantas remarcas ed han bien talent per cultura ed historia.
Nus eran denton arrivai odem il vitg, orasi sur Giassa, e fagend ussa „Ganze Wendung kehrt!“ essan nus sefermai empau. Ins ha cheu la pli biala survesta sur il vitg da Rueras, cullas casas brestgas, neras, barschadas si dil sulegl, cun ses auters baghetgs e chischners denteren.
Entadem il vitg sesanfla la baselgia da s.Giachen. In tec plienvi sesaulza Cadentschuns, sur la punt si l’imposanta ustonza; lu suonda la squadra da Dieni ed ussa entscheiva plaunsiu il terren a sealzar successivamein formond las spundas da Budas, Nurschai, Giuv, Liez, Clavadi, Mulinatsch, Milez, Cuolm Val, che fineschan culla stgeina da Culmatsch e dalla Puzza. L’aua dalla Val Giuv, traversond denter caglias e cavorgias oragiu, porscha variaziun denter quellas bialas tendas da praus maghers e mises. Plitost da maun seniester sesanfla igl Uaul Tschuppina cun sia via nova e giu da peis la ruina dil vegl casti Putnengia e dasperas la ramuronta Bullatscha. Gest sur gl’Uaul Tschuppina neuagiu tarlischa in tec dil Pez Badus en la splendur dil sulegl, ferton che la spunda da tschei maun dil Rein cun sias pastiras ed uauls setila da sera encunter la damaun. Leusura paradeschan Tgom e Nual, aunc verds tochen sum e nua ch’in grond diember genetschas pasculavan sut il stavel giu.
Quei tut purscheva in magnific aspect en la tarlischur dil clar bi sulegl da miezdi, ed il profund sogn ruaus che regeva entuorn entuorn schava encorscher, ch’ei era il di dil Segner; ei targeva ensi!
A Sedrun tuccav’ins il zenn grond e siu tun pareva a nus, sco sch’el mass a spass tras gl’Uaul Surrein e less tarmetter neu siu salid a nus. Igl ei in emperneivel tun, che resuna gleiti tschien onns dalla val viaden. In Talianer ha culau el ensemblamein cun ils zenns da s.Gion a Mustér el santeri da leu igl onn 1821 igl october ed el tuna pressapauc sco il secund grond dalla pleiv da Mustér.
Nus prendein ussa la via sutenagiu tras il vitg. Ils camerats raquentan cun tschaffen vinavon da lur vischins e remarcabladads dil vitg. Las casas porschan ussa lur fatschadas e fan tutt’autra impressiun. Tscheu e leu paradeschan avon las finiastras bialas flurs, cunzun neglas e geraniums en vivas colurs. Ellas embelleschan zun fetg la fatschada e dattan perdetga, che bravas giuvnas hagien tschaffen e quitai per tal emperneivel ornament. Denter las flurs ora miravan tscheu e leu cun bucca rienta carins affons giu sin nus, survigilai dalla tatta, che mirava sur siu spieghel ora, tenend enta maun il cudisch da legendas.
Nus mein sper la casa da Leci ruder enagiu, baghegiada 1839 dil famus Seckelmeister Deragisch da Sedrun, ch’ei serendius cun sia famiglia 1860 ell’America ed ei morts leu 1901. El ha menau si pliras stupentas casas-lenn, cunzun a Sedrun, che dattan aunc oz perdetga da siu oreifer talent da quellas varts. La casa da scarvon Beer mira giu sin nus, il davos da Tujetsch che ha giu quei vegl tetel ed honur sin cumin, sche uns sbagliein buc; la casa da Tumasch Huonder, baghegiada 1829, la suletta che porta in ornament giu bass en sia fatschada.
La nova casa-crap da Leci Antoni Brugger, baghegiada 1904 orasisum il vitg, para da vuler far suenter ed ornar sia fatschada cun ina statua, che vegn a porscher entgina variaziun.
Mirond vi e neu las casas, per vegnir sissu igl onn da lur erecziun, eran uns arrivai plaunnies tochen amiez il vitg, e cheu ha ina brava dunna giu commiseraziun cun nus: „Vegni giu e prendai enzatgei, vus veis franc da basegns;“ ha ella detg si per nus riend e mirond buca pauc silla fideivla patruglia. „Quai savain nus schon fa“ e nuota schenai essan i d’ina streglia giu e d’ina scala enasi ed en stiva. Sulettamein nies camerat Gion Antoni ei restaus in mument tut retratgs, grad eri, e fuss bugen seperstgisaus sin ina moda ni l’autra, mo vesend la gronda curascha dils auters ha el buca vuliu cun meins ed - ei era vegnius suenter. Il turschet en davos meisa en in cantun - e sper in pulit refrestg havein nus raquintau alla dunna da nossa expediziun per schurmetg dil vischinadi, ed ella ha naturalmein dau grond laud a nossa premura.
Nus havessen aunc giu da far quasi la mesadad digl ordinau tur pil vitg giu tochen la casa pervenda e giudem il vitg, nua che las famiglias Biscuolm e de Castelberg stevan dad in temps, traversond neu sur las casas da mistral Venzin, sper la veglia casa cumin neu dalla via sulada si sper la fontauna vi, per finir silla plazza principala dil vitg, avon casa da mistral Gieriet e dad assistent Schmed, nua che nus vevan entschiet nies tur. Denton savend, che aunc beinenqual duvreivel invalid da quella part dil vitg seigi restaus a casa e secumblidond nus empau cun nies refrestg, havein nus schau suttascriver nies „libret da guardia“ ed essan i in ord l’auter. Ei era ner temps, pertgei pliras vischinas vegnevan gia ora si sur Giassa en da Sedrun; tier quei havevan treis dils gardists sez da pinar gentar!
Perquei: „Adia; quai o semagliau quert; engrazia Turtè!“ E naven eran nus.