IX  Il turissem
da Edgar Hitz, Camischolas / en Tujetsch - Igl andament da sia historia; cump. 1987; pag. 375

Il svilup dil turissem

La situaziun d'antruras
Ils davos decennis ei l’industria d'jasters sesviluppada a quen dil puresser alla pli impurtonta petga dall'economia en Tujetsch. Il motiv principal che ha menau a quella structura sebasa sin la raziunalisaziun en fatgs d'agricultura. Bia forzas da lavur ein vegnidas remplazzadas cun indrezs e cundrezs mecanics e tecnics; glieud ei vegnida senza lavur sin quei sectur. Ei ha pia tuccau alla gronda part da nossa populaziun che ha buca giu pli occupaziun ell'agricultura d'encurir ina autra fadigia, ni da bandunar bugen ni nuidis la val. Da biars han anflau paun tier il turissem. Denton ha ei era tuccau ad enzatgi da tschercar lavur egl jester. Oz ei il turissem la petga la pli impurtonta dall'economia en Tujetsch.

Nos emprems turists
Igl emprem hotel che ei vegnius aviarts sin nies territori communal ei stau il hotel Cruna entuorn 1850 entras Lucas Cavegn. El devi albiert a circa 20 persunas. Da gliez temps era nossa val orientada sulettamein cun ina via da sauma e da pei cun la Val d'Ursera e cun Mustér. Sco igl anteriur convischin Christian Berther da buna memoria ha relatau, seigi l’industria dad jasters sesviluppada all'entschatta quasi ord ina famiglia. Quei ei stau enviers la fin dil 19avel tschentaner circa cun l’avertura dalla via nova cantunala atras Tujetsch e sur il pass che hagi atgnamein entschiet a trer neutier enqual hosp entras il transport da crotschas, organisaus dalla posta. Il bab Lucas Cavegn menavi la pensiun Cruna - en quei baghetg eri era integrau la posta ed ina stizunetta - ferton ch'il fegl Carli administravi il hotel «Rheinquelle» e cun in pign hanletg da mineralias hagi il fegl Florentin endrizzau ina cantina sil Cuolm d'Ursera per la schuldada. Ils locals da Tschamut e quels dil pass vegnevien aviarts mo duront enzacons meins la stad.

Ils emprems skiturs
L'emprema notizia sur digl ir cun skis en Tujetsch ch'ins anfla, datescha digl onn 1896. Ei era reussiu ad enzacons alpinists dad ascender cun skis igl emprem cuolm svizzer da passa 3000 meters sur mar, numnadamein il Pez Tgietschen (3327). Carteivel era l’ascensiun succedida da l’autra vart, dalla vart digl Uri. Sco Christian Berther raschunava - seregordi el aunc bein, cu ils emprems hosps d'unviern seigien vegni neu dil Cuolm d'Ursera entuorn 1910. Quei seigi stau ina sensaziun en Tujetsch, pertgei entochen lu enconuschevan ins nuot auter ch'ils tscherchels da neiv ni las dubas da buots ch'ils marcadonts da purschals utilisavan per ir da l’autra vart dil pass.
Il desideri da posseder vers skis eri staus aschi gronds, cura ch'el hagi mess a guvern ils skis dils hosps, ch'el hagi aunc clamau lezza sera il vischin, ch'era scrinari, per schar tagliar ora in per skis semeglionts per el. Il hab da Christian Berther hagi lubiu al scrinari la fabricaziun da quels novs utensils, aschia ch'el seigi ius cuort sissu per l’emprema ga cun skis. Gliez unviern seigien aunc pliras persunas tuatschinas idas cun skis.
Dabot hagi quei sport anflau ina vera fascinaziun, principalmein tier ils buobs e tier ils giuvenils. En las scrinarias hagien ins entschiet a scalprar e dular cun forza aissas da lenn badugn ed ischi e fabricau la finala detgs bials skis. Ladinamein vegnevi ei montau suenter, tier il calger ni tier il fravi, la ligiadura. Sco emprems fests da skis hagien ils monis-scua surviu. Rodettas badugn osum ils monis impedevien gia il sfundrar dalla festa ella neiv entira.

L'emprema organisaziun
Il stausch propi decisiv d'ir cun skis als indigens hagi atgnamein il club da skis dau. La fundaziun ha giu liug igl onn 1914 entras circa 10 umens. All'entschatta miravien ins aunc cun egls gross sin quella organisaziun, custava gie l’entrada el club treis francs e la contribuziun annuala dus francs. Denton, il fatg ch'il president communal ed igl emprem hotelier dalla val stevan alla testa dall'uniun, ha pudiu effectuar che novs commembers han prest fatg part. Ins ha lu beinspert organisau las empremas cuorsas da skis che han dau igl impuls duiu alla nova uniun sportiva. Alla fiasta dils 1918 fuvi l’uniun vegnida gronda e pussenta ed igl entir pievel da Tujetsch hagi rendiu honur al sport da skis. A caschun da cuorsas serimnavi in pievelun ed admiravi las bialas prestaziuns dils concurrents.
ll cronist dil giubileum da 50 onns dil club da skis, Vic Hendry (Gasetta Romontscha dils 24-3-1964) che ha scret questas notizias menziunescha ch'ins hagi retratg regularmein skis dad instituziuns socialas naven da 1918 per ils affons. Jeu seregordel aunc bein che cumpogns da scola ord grondas famiglias obtenevan gratuitamein skis aunc entuorn 1956/57.

Ei sefuorma ina industrietta
Cuort avon l’emprema uiara mundiala vegnevi ei adina pli savens skiturs sur il Cuolm neu. La glieud jastra schavi mintgamai plascher oreifer il Tujetsch. Quels da vasta egliada han lu spert realisau ch'ei savessi sezuppar davos il niev sport d'unviern in avegnir.
Ils possessurs dil hotel Cruna a Sedrun hagien fatg l'emprema ga propaganda per sport e vacanzas d'unviern igl onn 1916. En lur prospect vegneva ei offeriu hotel e pensiun cun cuors da skis per la fin dalla jamna.
All'entschatta quasi negin che savevi aunc ir da num cun skis. Perquei seigi ei stau capeivel ch'ils hosps da vacanzas tschercavan in scolast. Sco emprem scolast da skis en Tujetsch hagi siu frar Lucas Berther funcziunau, raquintava il Christian. Igl onn 1918 hagi ina gruppa da Tudestgs internai fatg vacanzas a Sedrun el hotel Alpsu. La plipart era academichers, tips fetg sportivs, che emprendevien igl inschign d'ir cun skis senza pli grondas difficultads.
Da gliez temps deva ei buca normas, co ins hagi dir cun skis. Perquei eri l’instrucziun ualti differenta, empau tenor la fantasia dil mussader. Ei eri pusseivel mo a glieud beinstonta da far vacanzas d'unviern. Cun la popularitad dil sport d'unviern seigi era la concurrenza d'auters loghens da cura e traffic carschida.

Controlla dad jasters 1921-1928
Sur dallas controllas dallas pernottaziuns d'antruras dat ei sulettamein in cudisch egl archiv. Aschilunsch che quei ei stau pusseivel, vai jeu addiu ellas e sun vegnius al suandont resultat (mo hotels):

Uniun da cura e scola da skis
In tierm marcant el svilup dil traffic dad jasters da stad ed unviern seigi l’avertura dalla viafier Mustér-Sedrun (1925) stada. Principalmein hagi l’avertura dil sport d'unviern rabitschau hosps. Ils interessents dil turissem seigien prest s'organisai ed hagien fundau igl onn 1927 l’uniun da cura e traffic che ha giu per intent da promover il svilup dil turissem dad omisduas sessiuns.
Igl onn 1929/30 ei l’instrucziun da skis vegnida organisada ed ins ha eligiu in menader. Entochen lu instruevan mo enzacontas persunas igl ir cun skis individualmein, quei ch'eri buca cuntenteivel alla liunga. L'organisaziun da lu era praticamein caussa interna dils hoteliers, pertgei la damonda d'ina instrucziun da skis vegneva quasi mo ord ils menaschis da hotels. Sper il pensum da hospitalisar ils jasters, ha l’instrucziun da skis da gliez temps prest purtau enzatgei fadigia ella val. Quei ei il motiv che quellas duas frastgas dall'industria dad jasters ein sesviluppadas praticamein parallel.
La scola da skis da Sedrun ei ina dallas empremas scolas organisadas en Svizra. Neu dallas notizias sin basa naziunala san ins prender ch'ei seigi vegniu dau l’emprema ga instrucziun da skis igl onn 1930 en fuorma da scola organisada. L'uniun svizra da scolas da skis exista per 1934 ed il cantun Grischun ha era reglau pli tard l’instrucziun da skis, aschia ch'igl ei grev da saver mussar ora, tgei scola ei stada l’emprema en nossa tiara.
Igl emprem menader dalla scola da skis ei Gustav Walty staus che ha menau la scola cun sia dunna e sia feglia. Sper empalar la scola funcziunava Walty era en in cert senn quasi sco directur da cura. El ei staus in dessignader excellent ed in bien fotograf. Aschia han ins beinspert surdau ad el l'incumbensa dad instradar la propaganda da stad ed unviern. En cuort temps ha il menader dalla scola da skis sviluppau ina stupenta paletta da prospects per omisduas sessiuns e quei en plirs lungatgs. Quels hagien purtau in bien success. Entras sia intermediaziun activa han ins saviu exponer la propaganda da nies liug da cura els marcaus gronds dalla Svizra sco era egl exteriur gia da gliez temps. Sper las offertas per cuost ed albiert dils hotels eri igl ir cun skis per lunsch ora il meglier mied da propaganda.
Igl onn 1929/30 han ins erigiu igl emprem plaz da glatsch sut il hotel Alpsu a Sedrun, naturalmein sut la bitgetta da G. Walty che instrueva perfin igl ir cun patinas. A caschun dalla radunonza generala dall'uniun da cura ha Walty - che haveva dau sco emprem in segl cun skis da varga 50 meters - suttamess la proposta da baghegiar ina schanza a Surrein. Sco il protocollist da lezza radunonza attesta, seigi l’idea vegnida sustenida dalla radunonza. Mo silsuenter han ins buca udiu pli la massa dalla schanza.
Il grond pionier tuatschin ell'emprema fasa dil sport d'unviern ei Lucas Berther staus. Entras sia iniziativa ein las organisaziuns dil club da skis, dalla scola da skis sco era dall'uniun da cura vegnidas fundadas. El menava excellentamein il hotel Cruna cun siu frar Christian Berther ed ha en cuort temps mess neu ina clientella da num. Aschia ha ei dau cuninaga relaziuns e ligioms pli ferms cun ils hosps dalla Bassa che secumponevan da persunalitads beinstontas. Gia da gliez temps tschercavan ils hosps contact cun ils indigens; perquei eis ei atgnamein vegniu fundau igl onn 1929 la secziun «dalla Bassa» dil club da skis da Sedrun. Naven da gliez onn rapporta il radio mintgamai il venderdis las relaziuns da neiv a Sedrun (dapi enzacons onns cun Mustér ensemen).
Sch'ins analisescha ils schabetgs e las frequenzas, san ins dir che l’industria dad jasters hagi atgnamein obteniu naven da 1929 impurtonza economica en Tujetsch. Cun mieds sempels, denton efhcients, eri ei reussiu da metter neu en cuort temps ad in relativ pign cerchel da persunas che s'interessavan aunc da gliez temps per il turissem, ina industrietta impurtonta. Era sche las cefras eran aunc mudestas - cumparegliadas cun quellas dad oz e sch'ins tila en consideraziun che nossa val sesanfla sisum la Surselva ellas relaziuns da communicaziun d'antruras - ston ins dir oz che nos antenats hagien prestau lavur da pionier e ch'els meritassien in monument.  

Survesta dalla avertura dallas fatschentas da sport

In temps spir novaziuns
1930 han ins fullau via per l’emprema gada cun in criec da neiv. Quel vegneva tratgs da cavals, essend ch'il traffic d'autos ei vegnius daus libers en Tujetsch per igl onn 1931. Oz san ins strusch capir lezzas relaziuns, cura ch'ei vegn reclamau tut a dubel, sch'igl ei buca fatg via igl unviern la damaun dallas sis en mintga streglia.
Ina atgna organisaziun da gliez temps era il telefon. Ei existeva in sulet apparat els gronds vischinadis el local da posta. Il postin stueva clamar neutier la persuna dumandada. All'entschatta savevan ins telefonar mo duront las uras da biro, naven da 1931 han ins dau caschun da telefonar pli ditg la sera.
Ord las cronicas screttas ella Gasetta Romontscha a caschun da giubileums ni pli grondas renovaziuns ch'ils possessurs dils hotels han mess a disposiziun resulta ei ch'ils hotels Cruna ed Alpsu ein vegni renovai ed engrondi ils onns 1930/32, aschia che l’offerta da letgs els hotels ei s'augmentada gia da lezs onns a 140. Senza dubi, ei ha duvrau ina curascha speciala ed iniziativa da realisar tals objects da gliez temps. Oz san ins dir ch'ils emprems hoteliers hagien - cun lur vasta egliada optimistica egl avegnir - tschentau igl emprem fundament per l’industria dad jasters ella val ed els van ella historia locala sin quei sectur sco vers pioniers. Sper ils hotels deva ei da gliez temps aunc circa 100 letgs en stanzas privatas.
Igl onn 1936 ei l’uniun da scola da skis vegnida fundada. Ins vegnevi buca propi bein perina denter ils hoteliers e scolasts da skis, tgi che hagi d'eleger il menader dalla scola da skis e reglar l’organisaziun. Perquei ein ils interessents seformai ad ina uniun.

Ir cun skis era buca in sport da femnas
Igl ir sin skis era in sport che vegneva plitost praticaus dils umens. Ina femna indigena en rassa sin skis valevi quasi sco in scandel public ed ella vegneva strusch acceptada dalla societad da lu. Christian Berther ha relatau ch'il caplon Rageth da Sedrun astgavi ir cun skis en sia rassa nera senza ch'enzatgi vessi reclamau enzacu. Era il plevon Fetz dil liug tgiravi buns contacts cun ils hosps dalla Bassa, principalmein cun ils commembers dil club da skis. Il president dil club da skis dalla Bassa, M. Fiedler, eri buea ual incantaus dil seamond dil plevon, numnadamein che las buobas indigenas astgavan buca ir cun skis. El ha lu vonzei pudiu urbir ora ch'il decret ei vegnius sligiaus. Naturalmein che la vestgadira dallas femnas da lu muntava in grond impediment. Ins sa s'imaginar levamein, tgei difficultads la rassa liunga caschunava ella neiv. Caultschas eran aunc da gliez temps buca in attribut dalla schlatteina feminina. Denton ei la moda da caultschas lu vegnida applicada tec a tec era dallas femnas. En in vegl cudisch da cuolm stat il verset tudestg che va a prau cun quella tematica: «Von den schönen Alpenrosen an, da haben alle die Hosen an.»

Ils commembers dalla secziun dalla Bassa dil club da skis eran ils pli fideivels hosps da vacanzas avon la secunda uiara mundiala. Els vevan era urdiu buns contacts cun la populaziun tuatschina. Quella uniun finanziava per exempel ils premis dalla cuorsa da skis dils affons indigens. Il president prelegeva mintgamai la gliesta da rangaziun. El vegneva numnaus dils affons «il bien amitg».

Las concurrenzas da skis
Igl emprem sport d'unviern che ha derasau vera concurrenza denter ils indigens ella val ein las cuorsas da skis stadas. Beat Ritter raquenta ch'ei seigi vegniu ad ina concurrenza da skis dall'Alpsu entochen a Sedrun gia igl onn 1923 (Tuatschina 1977) dallas qualas era vischins d'Ursera hagien priu part stediamein. Ei vegnevi entschiet cun la cuorsa entadem il lag, epi iu sur Tiarms e sur Cuolm Val vi, lu suandava la cuorsa rapida a Dieni; da leunaven mava la cuorsa liunga sur Sumpraus-Zarcuns-Valtgeva tocca a Sedrun. Il final era a Niregl. Campiuns da gliez temps erien denter auter Baseli Huonder, vegl bostger, e Nicolaus Albin, seregorda Theophil Schmid.
Vonzei han era ils impurtonts vitgs dalla Surselva fundau lur club da skis ed organisau inaga duront igl unviern lur cuorsa. Biars clubs vevan era gruppas activas da concurrents, enqualga schizun cun in trenader. A caschun d'ina cuorsa regiunala obteneva pressapauc la quarta part dils megliers concurrents ina medaglia per lur prestaziun. Quellas dinstincziuns vegnevan aunc veramein appreziadas e tenidas en honur. Ins seregorda aunc bein dils cumbats che regevan sin pista ellas stortas denter las portas, dalla tensiun denter ils aspectaturs, ton sil sectur alpin sco sil sectur da cuorsa liunga. A caschun da quellas cuorsas eis ei era vegniu urdiu bia buns contacts denter ils concurrents, avon e suenter las lutgas diras sin la pista. Ils concurrents stuevan natiralmein caminar ensi e smaccar la pista per vegnir engiu. Avon la partenza vegnevan ils skis unschi, mintga gruppa da siu persei, pertgei cheu entscheveva gia igl emprem cumbat. Ils gronds campiuns dil vitg da gliez temps vegnevan admirai dils buobs, ual sco ils buobs dad oz admiran ils campiuns da renum mundial. Sur dall'execuziun da quei sport ella fuorma d'antruras - inclusiv las triumfadas e terradas - fuss ei segir aunc bia legras reminiscenzas avon maun, quellas ch'ein succedidas sin pista, agl ur dalla pista ni schiglioc en quei connex. Igl ei veramein donn che quella fuorma da sentupada dalla giuventetgna ella regiun ei sparida; in tec alla ga, cura ch'ils runals han entschiet a transportar concurrents ed aspectaturs els aults.

Las pistas d'antruras
Las pistas principalas, quellas «da casa», che sesanflavan el raiun da Niregl (Niriel) ed el territori dadens il restaurant Badus a Sedrun viers la staziun da viafier, ch'era aunc buca surbaghegiaus da num, vegnevan frequentadas dallas classas bassas (Bogenklassen) dalla scola da skis. L'ascensiun a Valtgeva valeva gia sco tura pintga. Plinavon deva ei aunc en mintga vitg «las pistas dils buobs e dils giuvenils» (Val caluster, giu las Rueras, Mariros, Tgamaura, Surplaunca ecetera). Cheu vegneva ei sedivertiu il temps liber, suenter scola e las dumengias suenter viaspras.
Il sport d'unviern principal ed attractiv da In per hosps ed indigens era il far turas da skis. Ei deva las turas grevas sils cuolms che vegnevan frequentadas dalla classas aultas (Schwungklassen) dalla scola da skis, per exempel Pez tgietschen, Badus e las turas medias da Cungieri ni Cuolm Val. La tura preferida era quella da Milez u dil Cuolm d'Ursera - (sco il pass vegn dil reminent numnaus el vocabulari Vieli/Decurtins) sur Tiarms - Cuolm Val ni enasi da Dieni. La tegia dil Vigeli Monn da Bugnei si Milez (inaugurada 1933) era il punct da sentupada. Cheu fuva ei - sco igl ei aunc veseivel sil film vegl da Lucas Berther - magari legher. Ins ha vonzei perfin schau montar in telefon en quella tegia. Il recav dueva vegnir partius denter il possessur dalla tegia e l’uniun da cura, era ei vegniu concludiu sin ina radunonza dall'uniun. Il telefon vegneva denton plitost surduvraus e muntava ina fatschenta deficitara, aschia ch'ins ha schau allontanar el igl onn 1952.
Igl onn 1946/47 arvan ins in local semegliont a Planatsch. Il menaschi da tegia si Milez ei ius anavos e vonzei eis el vegnius transferius a Planatsch. Tgi seregorda buca pli digl ustier original Leci Deflorin? All'entschatta teneva el siu muvel duront igl unviern a Planatsch e devi ora vivondas e bubrondas als hosps che mavan sperasvi. La tura sur Tiarms-Cuolm Val vegn aunc adina numnada suenter siu bien vin vuclina. Igl emprem ustier da Planatsch ei staus ina persunalitad unica che vegneva appreziada dils hosps. EI va ella historia dil turissem ton dil punct dalla originalitad anora sco da ses plans. Realisau ha il Leci da Planatsch l’ustria en pliras etappas, construida pli u meins dil material rimnau che autra glieud betteva. Il runal da Planatsch ch'el ha stagiau ora biaras gadas e luvrau ditg vidlunder ha lu la societad dils runals erigiu. Bia plans fussen aunc d'exequir, aschia era l’explotaziun dalla aua minerala ella Val Giuv.
Il turissem dalla stad secumponeva gia baul da passants. Sch'ins dat in'egliada els cudischs da hosps dils hotels vegls, traversavan persunas dalla Bassa, persunas dall'Europa digl occident e dils Stadis uni dall'America nies Tujetsch. Ei era pli u meins hosps che vegnevan ord la classa aulta dalla societad e che savevan prestar da gliez temps vacanzas e viadis tras nossa tiara muntagnarda.
Ina interessanta survesta dil menaschi sil sectur dall'industria d'jasters resortescha dils protocols dalla uniun da cura e traffic. Ses commembers ein stai activs ed han promoviu cun tut sforz ed ils mieds pusseivels il svilup. In grond cumbat, en vesta dalla situaziun finanziala da lu da vischnaunca e cantun, ha ei dau entochen che la via atras Sedrun ei stada cuvretga cun catram. Il meglier maletg, co ins ei sestellegiaus da finanziar l’emprema cuvretga dalla via atras Sedrun dat igl extract dil protocol dalla radunonza communala dils 20 da december 1951 che secloma:

Finanziaziun digl asfalt tras il vitg Sedrun
Il president prelegia las proposiziuns dalla cumissiun eligida dalla radunonza da vischnaunca dils 1 da settember:
1. L'uniun da traffic Tujetsch paga la summa pauschala da 2'800. - francs
2. Tuts burgheis e domiciliai sur 20 onns cun facultad en vischnaunca pagan l’in frs. 1,65
3. Il Sporthotel Cruna, il hotel Oberalp, il consum liber, il consum general, la societad electrica, la firma Murer, l’Aare - Tessin (ATEL) pagan 100. - francs l’in
4. La pensiun Soliva e l’ustria dil Krüzlipass pagan 50. - francs l’ina
5. La pasternaria T. Venzin, la pasternaria Giusep Monn, Vigeli Cavegn, camiuner, Battesta Vinzens, surprendider, Felici Monn, auto da persunas, Giusep Jacomet, auto da persunas, Gaudenz Loretz, auto da persunas, mazler Curschellas, Luis Curschellas, coiffeur, Helena Monn, coiffeusa, Theophil Schmid, drogaria, pagan mintgin 40. - francs
6. Cusunz Placi Beer, calger Alexander Schmid, calger Vigeli Hendry, Lucas Cavegn, posta, pagan mintgin 10. - francs
7. Tuts fiugs (tenercasa) el raion da Sedrun e Gonda pagan 10. - francs l’in.

Suenter haver giu discussiunau e ponderau sura proposiziun vegn concludiu d'approbar la proposiziun dalla cumissiun senza neginas midadas.
Aschilunsch il text dil protocol. Sco ins seregorda aunc oz, ha quella expensa aunc mudergiau onns ora las paupras finanzas dall'uniun da cura e traffic. Suenter ina partida onns ha la vischnaunca surpriu il davos rest dil deivet. Cu la realisaziun ei inagada stada terminada, mettevan ins cul detg quet l’annexa els prospects: «Sedrun hat staubfreie Strassen». Sco ins sa prender ord il protocol citau, deva ei aunc da gliez temps paucs autos en Tujetsch. Pli biars pareva ei da dar igl onn 1959, pertgei lu eis ei vegniu concludiu sin ina radunonza da vischnaunca ch'ils autos astgien buca carrar pli che 30 km per ura tras nos vitgs! Sche quei conclus ei insumma vegnius exequius enzacu, ei buca enconuschent.
L'uniun da cura ha era procurau per las empremas cazzolas electricas publicas els vitgs. Ei vegneva era tschentau bauns els loghens exponi e megliurau sendas, procurau e derasau material da propaganda per nies liug da cura sco era organisau classas da nossas scolas che plazzavan mintgaton las pistas da skis a Niregl, Valtgeva e schizun a Milez.

La secunda uiara mundiala
L'industria dad jasters era sesviluppada el decuors da circa 20 onns ad ina tschecca industria che purtava caschuns beinvegnidas da gudogn a nies pievel, specialmein duront il liung unviern. Ins patertgava ual dallas erecziuns dils emprems indrezs mecanics da transport dils skiturs. Nunspitgadamein rumpa la uiara ora ellas tiaras vischinontas. Ei dat in cal radical dil turissem. Il catsch da turists digl exteriur ei interruts dil tut. Ils umens ein vegni clamai sut las armas ed igl ei vegniu tuttenina ruasseivel sil sectur dil turissem. Il meglier mussament intermediescha la statistica da lecziuns dalla scola da skis. Quellas ein sesminuidas da 7285 igl onn 1938/39 sin 885 igl onn 1939/40.
Malgrad il temps da mobilisaziun e d'uiara ei il catsch da turists buca tschessaus dil tuttafatg.

L'economia dil turissem serevegn mo plaun
Suenter la secunda uiara mundiala serevegn l’industria dad jasters ruc a ruc. Las plagas che l’uiara veva schau anavos ein semegliuradas plaunet ed il svilup ha giu plum ellas giugadiras. Consequentamein ei la perioda suenter l’uiara entochen entuorn 1960 stada quieta ed ha buca fiers bia undas sil sectur turistic. Sch'ins cumpareglia la statistica da lecziuns dalla scola da skis - ch'ei denton mo ina mesira alla buna dallas pernottaziuns - ha ei tuttina cuzzau tochen igl onn 1966; per lu ha il diember contonschiu il nivo da 1938. Ual sco avon la secunda uiara mundiala ha ei puspei duvrau 20 onns dad obtener il medem scalem. Lein tuttina far menziun d'enzacons eveniments interessants neu da gliez temps.
Igl onn 1942 han ins installau dador Sedrun, sin il schinumnau crest dils «idiots», igl emprem cundrez da trer siado glieud. Vegls scolasts da skis seregordan aunc ch'il runalet haveva spert obteniu il surnum «cundrez da metter a schigiar resti». Quel duessi esser staus mo cuort temps en funcziun, ha Alfred Decurtins raquintau. Igl onn sissu han ins aviert «En Canossa» la bar cun il local da sault. La veta da notg en Tujetsch ha pia priu sia entschatta igl onn 1943!
Igl enconuschent «Ski-Jöring» ei vegnius instradaus gia igl onn 1935 ed ei atgnamein staus onns ora in'attracziun da vacanzas fetg tschercada. Per quella spassegiada da schletras cun cavals era la via denter Sedrun e Tschamut la pli adattada. Dis da bialaura entupavan ins meinsvart 8-12 schlittadas sin via. Ils hosps eran s'enzugliai en bialas cozzas da launa ni schizun en finas pials cavriel ni uolp. Ina part dils passagiers prendeva plaz ella schletra, l’autra perencunter schava runar suenter. Ei vegneva rentau ina suga vid la sliusa bein ornada. Mintga 4-5 meters pendeva ins in fest da skis atraviers quella, vid il qual mintgamai duas persunas sependevan. Ei devi «runadas» da tochen 15 persunas. Oravontut organisavi la scola da skis viadis per lur hosps. Jeu seregordel aunc bein dallas schlittadas, co nus buobanagls currevan agl ur dalla via, cu ins udeva da lunsch ils bransins dils tgulis - cun lur bellezia cumets ornai cun plemas da tuttas colurs - che tunavan el tact dil trot dils cavals, aschia per admirar ils bials convois. Ins quitava che quels transports schavien anavos ina atmosfera tut speciala en nos vitgs ed uclauns aunc buca disturbai dalla canera e dils tuffians da motors. Deplorablamein ha quei bi ed original mied da transport prest stuiu untgir al traffic hodiern d'automobils, in che garegia vias bein fulladas e curcladas cun gera e sal ch'ellas seigien gie spert terreinas e negin seleischni.
In onn ei il Vigeli Cavegn, ni sco el vegneva numnaus «il Figheli» vegnius sin in'idea originala. Gia baul veva el mess neu in «Jeep» ed exequeva survetschs da transports e taxi en ed ord vischnaunca. Sco gia menziunau eran las schlittadas in'attracziun da vacanzas fetg dumandada ed ils mieds da transport avon maun erien limitai. In bi di pren nies Vigeli dus curtauns pli ferms, tschenta sissu in sistem da seser per circa 15 persunas. Cun siu vehichel targeva el la caravana tras la val. La polizia ei dada denteren ed ha fatg fin cul transport.

Ils emprems sforzs da metter neu runals ein stai vans
Las empremas ponderaziuns da metter neu runals tonschan anavos el temps cuort avon la secunda uiara mundiala. Quels plans ni giavischs ein lu prest stai emblidai cul temps d'uiara ei vegnius. Igl onn 1947 ha Alfred Decurtins montau igl emprem runal «il runal dils tagliors» ella vischinonza dil Sontget dils gedius che ha tratg ils hosps circa entochen si tier il trasse dalla viafier. La stad stueva el puspei vegnir demontaus e vegneva mess a guvern en in baghetg d'agricultura. Igl onn dils gronds barschaments 1949 ei era quel daventaus ina unfrenda dallas flommas.
Cuort suenter han ins montau dador Sedrun el territori Foppa-Niregl in runal mo da suga senza cundrez da setener che vegneva tratgs d'in motor da benzin. Ins stueva setener cun tutta forza vid la suga e serrar ella mordio sut bratsch per serabitschar egl ault. Ei mava denton aunc pli tgunsch e pli spert che a pei. Cun ils raps che nus buobs incassavan da cattar biemaun, savevan ins selubir enzacontas ascensiuns che custavan mintgamai 20 centims. Ei deva magari enqual sfriada pli maltschecca ella giacca, els vons e schizun vid la pial. Cu ins mava a casa cun quels bategls sfranzlai e bratscha sgarflada, deva ei lu aunc ina detga reprimanda enstagl plaids da cumpassiun.
1951, igl onn dalla neiv gronda, han enzacons scolasts da skis montau in runal modern al pei dil Calmut. Jeu seregordel d'ina spassegiada dalla scola sil pass. Ei era stermentusas ferdaglias ed il runal era prest staus schelaus en. Il motor da benzin leva buca funcziunar, cura ch'ei era freid. Muort las enormas nevadas da gliez onn eis ei da supponer ch'il runal seigi buca staus las massas en funcziun.
Aunc gliez onn ein plirs umens iniziativs dalla val s'organisai per examinar la pusseivladad da realisar in runal stabel sil Calmut. Ins era digl avis che mo il manteniment e la promoziun dil svilup dad jasters possi meglierar la paupra situaziun economica da Tujetsch. En tut havess l’erecziun previda custau entuorn 70'000. - francs. Tutta entschatta ei greva. Quella experientscha han ils iniziants stuiu far persenn cuninaga, cura ch'igl ei iu per la finanziaziun dil project.
Ord ils medems motivs ein era ils plans dall'uniun da cura e traffic digl onn 1953 i dall'aua giu. Da gliez temps stevan treis projects en discussiun: il runal Dieni-Milez che custava 125'000. - francs, il runal Dieni-Cuolm Val che custava 250'000. - francs ed il runal Surrein-Sutseivs ch'era calculaus cun 90'000. - francs. Era ei aunc memia paucs daners avon maun, ni fidavan ins aunc buca al turissem?

La sutgera da Cungieri
Malgrad ils fiascos dils projects menziunai, lai il patratg da baghegiar mieds da transport buca ruaus als Tuatschins. Vuleva il liug da cura da Sedrun sesviluppar ad in liug che stat era en concurrenza cun auters loghens el Grischun, stueva ei vegnir anflau mieds e vias revoluziunaras che promovevan detschartamein il turissem. Ei era clar, il hosp prefereva pli e pli cuntradas da vacanzas cun mieds cumadeivels da transport da stad ed unviern. Suenter gronds sforzs han ins finalmein saviu fundar all'entschatta digl onn 1956 la societad «Sutgera SA, Sedrun-Cungieri». Ord il protocol dalla radunonza da fundaziun san ins prender la remarca: «Senza lavur da pionier da Lucas Berther e vessen nos hosps d'ordeifer buca purtau daners sco cufla sur cuolms e vals, fussen nus stai paupra glieud.» Il nuder da lezzas lingias ha giu tutta raschun. En Tujetsch han ins rabitschau ensemen sulettamein 19% dil capital d'aczias!
La pintga sutgera ei aunc vegnida realisada gliez onn ed ins ha saviu metter ella en funcziun la fin digl onn 1956. L'erecziun da sutgera e restaurant han custau da gliez temps 235'000. - francs e quella investiziun ei vegnida curclada cun in capital d'aczias da 195'000. - francs. Deplorablamein ha la giuvna interpresa stuiu prender encunter gia igl emprem onn in mudest deficit. Quei ei era stau il cass ils proxims onns, pertgei ad ina dividenda ha ei mai tunschiu. La sutgera ha tuttina adempliu cumpleinamein sia incarica, seigi quei sco mied da transport dils turists ni sco attracziun supplementara dil liug da sport da stad ed unviern. Aunc oz eis ella il sulet implont da transport da stad els aults e vegn aunc adina frequentada bugen da giuven e vegl, da hosp ed indigen. Ils 27 da zercladur 1967 ha la societad acziunara dils runals Dieni-Milez surpriu ella e dapi lu ein tuts fastedis da deficits e finanzas stai sligiai. Aunc avon paucs onns, entuorn 1983/1984 levan ins far pli attractiva la sutgera cun ereger ina ruschnera da Cungieri giuadora sco divertiment supplementar pil hosp da stad. Denton ei «la paupra ruschnera» cun ses prighels vegnents per glieud ed animals vegnida cumbattida aschi da rudien d'ina part dalla populaziun che negin ughegia pli da prender ord truchet ils plans.

Ei suonda megliers temps
La suandonta perioda flurenta dil turissem san ins dir che l’erecziun dalla Ovra electrica Reinanteriur 1956-1968 hagi effectuau. Cun l’erecziun dall'ovra ei la tscherca da forzas da lavur s'augmentada considerablamein. Oravontut ha l’erecziun purtau bia mieds liquids als vischins ed allas interpresas indigenas da baghegiar. Ils Tuatschins ein buca stai lischents, cu igl ei inaga stau enzacons daners avon maun. Ins ha restaurau hotels, restaurants ed oravontut las habitaziuns privatas. Nua ch'igl ei stau pusseivel, han ins beinspert scaffiu novs suttetgs per ils hosps da vacanzas.
Ina fatschenta che ha empermess da rabitschar spertamein daners senza pli grondas investiziuns e cuosts da menaschi ein las casas da colonias stadas. Tuttenina era ei cheu in triep casas da quei gener, bunamein sco ils bulius suenter ina pli liunga plievgia da bunaura.

Igl emprem runal ei vegnius erigius sil Calmut
A Selva ei Fidel Venzin vegnius surura - entras ina ierta neu digl exteriur - ad ina mudesta facultad; el ha realisau ensemblamein cun Benedetg e Stiafen Venzin in runal al pei dil Calmut igl onn 1959. Quei runal ha oravontut vivificau la frequenza dalla viafier Furca-Alpsu, sco era fatg pli leva ed attractiva la tura da skis sur Tiarms-Cuolm Val. Da lezs onns era il project da lavineras e plontaziun Scharinas aunc buca realisaus, aschia che la viafier cursava sur il Cuolm mo cu ei era propi segir da lavinas. Ei capitava che la viafier era serrada jamnas ora. Il menaschi dil runal Calmut era naturalmein interruts, cura che la viafier cursava buca, essend negin sin la pista.
Igl onn 1982 han ils frars Venzin - essend arrivai els onns da pensiun - fatg venal l'interpresa da famiglia. Suenter dirs cumbats cun il concurrent viafier Furca-Alpsu eis ei tuttina reussiu alla societad dils runals Sedrun-Rueras SA d'acquistar il runal dil Calmut.

Controlla da pernottaziuns dil cantun (persunas da 12 onns ensi)

Gronds territoris vegnan aviarts cun runals
Suenter biars onns da pupira era la vischnaunca vegnida tier raps en connex cun l’erecziun dalla Ovra electrica Reinanteriur. Igl augment d'entradas da taglia, oravontut la taglia alla fontauna dils luvrers digl exteriur, veva fatg vegnir pussenta la cassa communala. Las lavurs d'execuziuns dall'ovra electrica mavan alla fin. Ins ei sedaus giu cun la politica da scaifir novs plazs da lavur el sectur dil turissem per evitar ina pli gronda sminuaziun dalla populaziun. Ord quels motivs porta l’uniun da cura la proposta alla radunonza communala dad intercurir la pusseivladad d'arver pli gronds territoris cun implonts da skis. La radunonza communala elegia ina cumissiun cun l’incarica da elaborar propostas concretas. Gia cuort temps sissu propona la cumissiun dad arver il territori da Dieni-Milez-Cuolm Val cun dus runals. La radunonza dat ladinamein glisch verda alla cumissiun da luvrar vinavon. Ei sappi vegnir fundau ina societad acziunara cun la resalva che 51 % dil capital d'aczias vegni signaus dalla vischnaunca e ch'ins detti vinavon en emprema lingia la caschun alla populaziun indigena da schar sutsignar igl ulteriur capital d'aczias. Il rest dil capital d'aczias da 450'000. - frs. ei prest staus d'ina vart, aschia ch'ins ha scochemai saviu semetter alla realisaziun. Igl atun 1962 han ins surdau ils dus runals Dieni-Milez e Milez-Cuolm Val al traffic.
La realisaziun tgeua dil runal Valtgeva digl onn 1961 entras dus «fifics» vischins da Sedrun era quasi vegnida survesida, muort il grond dafar el territori da Milez. Cun risguardar las cundiziuns dils erigiders (in ha teniu ora il dretg da survegnir cun caschun in'occupaziun adequata tenor sias habilitads tier la societad dils runals, l’auter ha teniu ora la preferenza d'affittaziun dil restaurant Milez, per cass ch'el fetschi offerta, cu ei vegni scret ora da schar a tscheins el) ha la societad dils runals saviu acquistar il runal da Valtgeva sco ei era vegniu teniu ora dalla vischnaunca a caschun dalla lubientscha.
Oz san ins dir che la realisaziun dils runals seigi stada ina fatschenta dad aur per igl entir Tujetsch. Buca mo menaschis e hotels, casas d'albiert, habitaziuns privatas, menaschis da vendita ed aschia han profitau, mobein ina entira cudria da luvrers d'interpresas da baghegiar, purs ed auters han obteniu ina buna occupaziun d'unviern.

Survesta dalla erecziun dils runals
1947 Runal dils tagliors sper Sontget dils gedius a Sedrun
1950 Runal da suga a Niregl
1951 Emprem runalet sil Calmut
1956 Erecziun dalla Sutgera si Cungieri
1959 Erecziun dil runal existent sil Calmut
1961 Erecziun digl emprem runal a Valtgeva
1962 Erecziun dils runals Dieni-Milez
1966/67 Erecziun dil runal a Surrein
1966 Erecziun dil runal Drun si Valtgeva
1969 Erecziun dil runal Tegia gronda
1973 Erecziun dil runal Planatsch
1974 Erecziun dil Runal Strem
1980 Erecziun dil runal Val Val-Cuolm Val
1982 Erecziun dil runal schumellin Cuolm Val
1986 Fatg la damonda per la concessiun d'ina sutgera el territori Cuolm Val-Val Val-Calmut.

Statistica da lecziuns da 1/2 di scola da skis

Avertura d'in biro da cura e traffic
Pli baul vegnevan las prestaziuns da survetsch als hosps fatgas dallas recepziuns dils hotels anora ni dalla fatschenta da sport da Theophil Schmid-Venzin ch'exista dapi 1932. Igl onn 1963 han ins aviert in biro ella casa da scola veglia a Sontget. Felici Monn, ch'era lu president dall'uniun, seregorda ch'ei vevi dau in grond cumbat. Sco emprema «directura da cura e traffic» ei Anna Berther - pli tard ustiera dil hotel Mira - vegnida pladida. Ei vegneva repartiu prospects, dau informaziun als hosps sco era intermediau dimoras da vacanzas. All'entschatta era el aviarts mo enzacontas uras a di. Igl ei lu prest vegniu surdau per gronda part all'uniun l’administraziun dalla scola da skis, dils runals, dil bogn cuvretg e dils auters menaschis da sport in tec alla ga, aschia ch'il pensum ei carschius considerablamein. Ussen occupeschan ins treis emploiai ed in emprendist el biro. Dapi 1975 ein ils biros uni cun la casa communala. Sper las prestaziuns da survetsch als hosps, mantegn l’uniun ina gruppetta da luvrers per la stampa e per lavurs ordaviert. Ella venda era cudischs dapi ch'ins ha translocau ils biros dalla scola veglia ella nova tgesa communala.

Tgi ei "La Tuatschina"?
Sper la cara dunna ni feglia dil Tuatschin vegn era la concurrenza da cuorsa liunga che ha mintgamai liug il fevrer en Tujetsch numnada aschia. Denton la pli renomada «Tuatschina» ei la gasetta che cumpara dapi ils 22 da december 1972. En quella vegnan las publicaziuns ufficialas fatgas enconuschentas, quellas ch'ins metteva pli baul silla «tabla nera». La Tuatschina ha remplazzau «il fegl mellen» jamnil ch'ei staus igl organ da publicaziun per vischnaunca ed uniun da cura enzacons onns avon quella periodica. El cunteneva gia cuortamein las impurtontas publicaziuns dalla val. Ils emprems treis onns ei la Tuatschina cumparida mintga jamna. Il directur da cura da gliez temps, Beat Ritter, ch'ei staus igl iniziant dalla gasetta, scriveva savens vastas reportaschas ed illustrava ella cun bialas fotografias ch'el sez fageva e sviluppava. Las ediziuns specialas eran fetg plascheivlas, denton era ualti custeivlas e stuschavan meinsvart sin critica davart dils vischins, essend ch'ils mieds finanzials da propaganda muncavan enzanua auter. Dapi igl onn 1976 cumpara ella mintga duas jamnas e cuntegn atgnamein pli u meins las publicaziuns ufficialas dalla vischnaunca, dil biro da cura e dallas biaras uniuns e societads dalla val. Igl organ da communicaziun vegn stampaus dall'uniun da cura che posseda ina pintga stampa dapi la fin 1972; avon vegneva il cuntegn dil fegl mellen screts sin ina madriza da tschera e multiplicaus. Ins squetscha dabia lectura in onn ora.

Ils films vegls dalla val
Entuorn igl onn 1930 ha Lucas Berther fatg enzacons bials films dalla maniera da viver da stad ed unviern en Tujetsch. Quels tals ein vegni mussai dapertutanavon per reclama. Igl onn 1963 offerescha il possessur els cun igl apparat da mussar alla vischnaunca. Ils vischins han refiers la tractanda cun il giavisch da saver veser els avon. In onn suenter ha la radunonza communala dau in credit da 5500. - frs. per films ed apparaturas. Avon entgins onns han ins schau copiar els per ch'ils films originals mondien buca empaglia.

La tura da Valtlina
La frequenza denter Calmut e Milez ei s'augmentada da detschiert. Ord quels motivs eis ei vegniu engaschau dapi 1967 in survetsch da pista duront igl entir unviern per quei territori. Ils cuosts ein vegni reparti denter las instituziuns interessadas. Il patruglier veva da marcar e survigilar pistas, d'organisar transports d'accidents sco era da serrar il passadi a caschun da prighel da lavinas. Cun la surprida dil runal dil Calmut entras la societad da runals Sedrun/Rueras vegn la pista plazzada surenvi ed il survetsch d'accidents ed aschia vegn exequius dils emploiai dils runals.
Dapi 1968 organisescha l’uniun da gimnastica dils umens d'Ursera la tura da Valtlina. Quella entscheiva pils skiturs sil Pass dall'Alpsu e finescha a Sedrun. Mintga participont che fa la tura enteifer il temps prescret, (entochen circa allas 17.00 uras) obtegn ina biala medaglia. Ils pedunzs van naven da Tschamut a Sedrun a pei. Onn per onn prendan denter 12'000-20'000 persunas,part da quella spassegiada. La frequenza ei fetg dependenta da l’aura. Meinsvart vegn il vin vuclina bunamein surduvraus ed ei vegn fatg bravamein legher. Dapi enzacons onns meina era in'uniun da Rueras atras la tura da Valtlina dalla stad. A lezza caschun dat ei buca tons participonts.

Nossas sendas
«In allen Richtungen zeigen die Wegweiser nach <Senda>. Ich finde es einfach nicht auf meiner Landkarte. Wie weit ist es noch bis dorthin?» ha in hosp dumandau inaga in indigen. Quei ei buca da sesmarvegliar, cu ei exista buca meins che 269 kilometers sendas marcadas. Felici Monn che fa quella lavur dapi onns ed onns raquenta ch'el hagi entschiet cun ella igl onn 1946. Quei onn seigien ils emprems 12 muossavias vegni montai en Tujetsch. La signalisaziun dallas sendas stetti sut il patrunadi dall'uniun da sendas svizra, secziun grischuna. Ina dallas empremas sendas ch'ins hagi erigiu sin territori tuatschin seigi quella che meini al lag da Tuma stada. Ella seigi vegnida construida dalla viafier retica! La viafier Furca-Alpsu hagi aunc oz l’obligaziun da mantener ella. La reit dallas sendas existentas ei per gronda part vegnida realisada da Felici Monn. Ils emprems onns luvravi el per nuot. Pli tard hagi el obteniu 10. - frs. per di. Biaras sendas seigien mo marcadas e mo ils grevs tschancuns seigien fatgs passabels. Quei seigi era signau aschia sin la carta geografica da viandar. Ils trutgs che vegnan denton frequentai savens dils turists, ein vegni baghegiai ora endretg. Bia lavur hagi la senda che meina dil Pass Alpsu sil Pez Pazzola, sur il fil entochen al lag da Tuma, dau. Quella vegn numnada senda Felici en favur dil construider. L'uniun da sendas hagi investau entochen oz la summa rodunda da 500 000. - frs. Sper la gronda lavur da Felici Monn hagi l’uniun da cura era aunc construiu entginas sendas ella val ils davos onns. El decuors dils onns seigien era differentas cartas da viandar vegnidas edidas, bunas ed ina meins buna. Dil reminent han ins gia entschiet a circumscriver las turas ella broschura «Der Luft-Kurort Sedrun» ch'ei cumparida igl onn 1905. Oz han ins cartas, broschuras cun circumscripziuns detagliadas dallas differentas sendas e turas alpinas sco era panoramas dils cuolms, da stad ed unviern. La reit da sendas ha gronda impurtonta per nus, pertgei la viandonza ei senz'auter l’occupaziun principala dil hosp da vacanzas da stad.

Sedrun ni Tujetsch
Pli baul eran ils hotels impurtonts situai el vitg da Sedrun. Consequentamein vegneva ei fatg reclama tradiziunalmein mo cun il num SEDRUN. Entuorn 1960 han ins era entschiet a construir da camifo habitaziuns e baghetgs per vacanzas el contuorn dils ulteriurs vischinadis, principalmein a Rueras. Il territori principal da skis era situaus el territori dadens il Dutg grond. Ord quels motivs han ins battegiau il domicil dalla societad da runals «Sedrun/Rueras». La uniun da cura fa dapi entgin temps reclama cun Sedrun/Tujetsch. Quei num ei era vegnius integraus egl actual signet da reclama. Da remarcar s'ei ch'il tetel principal da propaganda Sedrun, Tujetsch ni Rueras ha dau inaga ni l’autra discussiuns e schizun rabantschas ella val.

Cuorsa liunga
Pli baul praticavan ins la cuorsa liunga plitost per semesirar sin ina moda ni l’autra en concurrenzas. La massa sediverteva atgnamein mo sil sectur alpin. La scola da skis ha menau en l’instrucziun da cuorsa liunga igl onn 1971. Igl emprem onn eis ei stau 10 lecziuns. Gia i1 proxim onn ein ellas carschidas sin 100. Il stausch decisiv alla popularitad da quella nova attracziun da vacanzas han atgnamein ils buns resultats dils concurrents svizzers sin l’olimpiada da 1972 a Sapporo dau. Ella ei lu aunc vegnida sustenida massivamein cun la reclama LLL («Langläufer Leben Länger») ch'ha fatg populars quei bi sport en paucs onns. Oz occupescha la scola da skis ina persuna cun l’instrucziun da cuorsa liunga, quasi igl entir unviern. lls emprems onns vegnevan las loipas preparadas cun fullar e smaccar in trasse culs skis. L'uniun da cura ha lu mess neu in «Töff» da skis ch'ha fatg ina partida onns buns survetschs als curriders dil pass liung. Quei vehichel ei ussa vegnius remplazzaus entras ina pistera moderna che prepara las pistas da cuorsa liunga sco era las sendas da spassegiar digl unviern.

Las casas da colonias
Enteifer ils onns (principalmein denter 1960-1970) eis ei vegniu erigiu ella val circa 20 casas da colonias per la giuventetgna. Quei ha alzau considerablamein l’offerta da letgs enteifer cuort temps, quei che ha naturalmein giu in'immensa influenza sil carschament dallas pernottaziuns. Vonzeivi eis ei stau memia daried da quellas casas. Perquei ha l’uniun da cura inoltrau igl onn 1965 la petiziun alla vischnaunca da vuler scumandar l’erecziun da casas da vacanzas per la giuventetgna. Ins ha buca saviu far la massa ordlunder. - In'ulteriura supplica dall'uniun ei vegnida exaudida, aschia ch'igl ei vegniu scumandau da schar ir pors e gaglinas libramein per las vias entuorn.
Fastedis ha ei dau cul baghegem da canortas da vacanzas ordeifer ils vitgs. Igl onn 1970 pren la radunonza communala il conclus da buca vender terren en territori da pistas a Cungieri, Valtgeva e Milez. La soluziun finala da quei problem ha il pievel tuatschin priu igl onn 1975 cun acceptar la nova lescha da baghegiar ensemen cun la planisaziun locala. Ussa san ins baghegiar egl ulteriur territori dalla val mo edifecis ligiai al liug.  

Avertura dallas casas da colonias

Plazza da sport Dulezi
Il medem onn ch'ins ha dau il dretg da votar allas femnas en Tujetsch, numnadamein igl onn 1972, ha la radunonza communala fixau il plaz Dulezi sco liug dalla plazza da ballapei. Ei ha dau bia da far avon che la finanziaziun seigi stada garantida. La plazza che fuss era destinada per exequir disciplinas per l’atletica leva ed auters sports ha custau 350'000. - francs. La plipart ei vegnida subvenziunada d'instituziuns d'ordeifer da sport. Ultra da quei han ils commembers da lu aunc prestau lavur circa ella valeta da 40'000. - frs. Sis onns suenter la fundaziun dil club da ballapei, igl onn 1976, han ins saviu arver ufficialmein la plazza da ballapei.

L'historia dils skis cuorts
Entuorn 1968 tschaffa in trend tut niev l’instrucziun ellas scolas da skis. Quel ei naturalmein beinspert era vegnius menaus en tier nus. Ins ha praticau el enzacons onns. Dils skis cuorts als skis liungs (0,65-1 m e 1,30-1,60 m. lunghezia normala) emprendeva il hosp bia pli spert la habilitad dad ir cun skis. All'entschatta era tut fiug e flomma per quei novum, instruiders e scolars. Denton eis ei tuttenina vegniu in temps che negin leva instruir cun ils skis cuorts ed il menader parteva lu en la classa da skis cuorts a quei scolast da skis ch'el leva dar ina reprimanda.

Ils scolasts da skis ed ils menaschis da restauraziun
Pli baul ha ina classa da skis quasi pariu sco ina famiglia. Ils hosps encurevan recreaziun communabla suenter l’instrucziun sin la pista. Avon il temps dil concubinat era ei regla che amitgs ni amitgas vegnevan dapersei en vacanzas e tschercavan dapli recreaziun ch'ozildi el vitg da vacanzas. Savens stevan ils scolasts da skis - quels che stuevan buca ir a perver - ensemen suenter la lavur en legra cumpagnia e la veta famigliara cuzzava magari entochen tard viaden ella notg. Biars scolasts da skis eran mintga sera per «las baitas» entuorn. Leu nua ch'ils instructers eran da casa, fuva ei era adina hosps. Enqualga fagevan ins veramein da memia ed igl ustier stueva far uorden en caussa. Cheu capitava ei magari ch'ils magisters midavan canorta. En cuort temps vegneva igl ustier tier ils scolasts da skis e seperstgisava en tutta fuorma e supplicava els da turnar en siu local. Ussa ei quei empau auter. Oz va il scolast da skis ed il hosp suenter l’instrucziun mintgamai a casia sco quei ch'igl ei usit en autras branschas. Bein s'entaupan ins aunc per regla ina sera duront la jamna culs hosps, denton ein ils locals da sault occupai il pli savens da giuventetgna. Tgei midada quei ha dau, sch'ins cumpareglia cun tschels onns. Lu astgavan mo persunas sur 18 onns ir en ina bar. La controlla era rigurusa. Era stuevan ils umens purtar culier e cravatta!