Tujetsch, la val da passadi

Cuolm d'Ursera
Igl ei in fatg indiscutabel che bunas relaziuns da traffic ein premissas fundamentalas pil svilup e per l’existenza d'ina regiun. Tgei valan rihezias e bellezias dalla natira, sch'ei maunca las communicaziuns necessarias cul contuorn ed el lontan. Quei fatg ei buca novs. Gia ils Romans mettevan gronda peisa sin l’erecziun da vias bein carrablas. Mussaments veseivels anflein nus aunc oz, sco punts e parts da straduns che traversavan las Alps ed unevan la part meridiunala cun las tiaras dil mesanotg.

Ils emprems tschentaners
Il Cuolm d'Ursera u Alpsu cun siu bi lag alpin formescha da vegl enneu ina traversala da num denter damaun e sera. In mussament da presenza humana els emprems tschentaners en quei territori ei l’anflada (1977) d'ina muneida romana ord il temps 253-260 suenter Cristus, probablamein in'unfrenda d'engraziament per la reussida dil viadi prigulus e stentus sul Cuolm (tenor «Zur Geschichte des Oberalppasses» da Myriam Meyer, Andermatt). L'emprema menziun a scret dil Pass Alpsu ei d'anflar en in urbari dils «Habsburgers» 1303-1305. Da gliez temps numnava ins quei pass Crispalt. Il num Crispalt duei derivar dall'empunadira dils dus plaids «crist alta» ni «cripp alt». Sin la pli veglia carta stampada en Svizra (entuorn 1513) anfla ins la confirmaziun da quella tesa, numnadamein il num «Crispalt der berg». Ils Uranes numnavan il pass semplamein «S'Bergli», ils Tuatschins denton adina Cuolm d'Ursera. La via veglia menava sur Tiarms, giu a Val Val e da leu a Milez e Caspausa ni a Tschamut.
Ina secunda pusseivladad fuva la senda naven da Tschamut a Surpaliz entochen sil Cuolm d'Ursera (2044 m sur mar). Pervia dallas cruschadas dallas duas vias numnavan ils Uranes quei liug «s'Chryzli». Quei num vegneva lu savens scumbigliaus cul schinumnau «Krüzlipass» che meina da Sedrun vi ella Val da Fier. Tgei pass che haveva pli baul la gronda muntada, l'Alpsu u il «Krüzlipass», ei grev da constatar. Probablamein decideva il viandont la ruta tenor l’aura e las relaziuns da neiv.
Ils missiunaris Columban e Sigisbert seigien tenor la tradiziun arrivai igl emprem ella Val d'Ursera. Sigisbert, il fundatur dalla claustra da Mustér, hagi lu fatg il stentus viadi sur l’Alpsu per purtar a nies pievel la nuviala dil cristianissem. Dapi il novavel tschentaner mavan representants claustrals savens sul Cuolm per liquidar lur fatschentas ed enfirmir ils ligioms cun la Val d'Ursera. Las relaziuns dalla claustra da Mustér cun la populaziun da l’autra vart dil Cuolm che han cuzzau plirs tschentaners (entochen 1649-1665), ein descrettas da pader Iso Müller en siu cudisch «Geschichte der Abtei Disentis».
Ils Tuatschins fagevan mintg'onn ina processiun (via dalla crusch) tocca la caplutta dil sogn Gottard (inaugurada ils anno 1230). Perencunter era mintga famiglia dalla Val d'Ursera obligada da tarmetter silmeins ina persuna alla fiasta da sogn Placi. Ins serimnava ad Andermatt ella baselgia parochiala e pelegrinava lu sut il commando da sis commembers dil Cussegl sur l’Alpsu, fagend mintgamai in paus ed ina viseta allas capluttas da sogn Gion, sogn Vendelin (im Wyler) e sontg Antoni sil Cuolm e lu ad entgins sanctuaris dalla Val Tujetsch. Probablamein savess il Cuolm d'Ursera raquintar d'enqual eveniment legreivel e nunlegreivel che capitava a caschun da quellas liungas processiuns.
El decuors dils tschentaners han ins lu negligiu la participaziun da quella tradiziun religiusa. Sco mussament d’attaschadadad alla claustra da Mustér e regurdientscha da temps vargai, visetan il mistral dalla Val d'Ursera cun siu salter ed actuar dalla dertgira mintga onn la fiasta da sogn Placi. Speronza semantegn quei bi usit.
In agen capetel ell'historia dil Cuolm d'Ursera ei segir era l’emigraziun dils Vallesans ch'ei succedida el 13avel tschentaner. Muort surpopulaziun e miseria ha in grond diember da famiglias bandunau la patria, surmuntond la Furca e l’Alpsu per secasar ellas regiuns differentas da nies hodiern cantun Grischun. Quei pievel luvrus e spargnus ha runcau e cultivau spundas e terrassas e dau nova veta a nossas cuntradas.

Il stradun da l’Alpsu
Suenter che pelegrins, berniers, marcadonts ed auters viandonts ein i e vegni duront tschentaners per trutgs, vias e sendas da greppa, han ins plaunsiu patertgau alla construcziun d'in stradun carrabel sur l’Alpsu. Ils studis e la preparaziun per quella ruta atraviers han caschunau duront quasi treis decennis grondas discussiuns e diras debattas politicas sin terren federal, cantunal e communal. Secapescha ch'il punct cardinal era la finanziaziun. En ina zun interessanta lavur ella «Tuatschina», el numer 1971, relata Beat Ritter detagliadamein concernent preparaziuns, surdadas, cuosts e repartiziun da quels.
Finalmein, igl onn 1862, ha il cantun Grischun surdau las lavurs dil stradun cantunal naven da Mustér entochen sontga Brida (emprema e secunda secziun) ed in onn pli tard, ils 15 da zercladur 1863, la part naven da sontga Brida als confins dil cantun Uri. Il stradun era projectaus cun ina ladezia da 4,20-4,50 m ed ina pendenza maximala da 9%. In per cefras pon illustrar prezis e pagas da gliez temps.

Conform a quels prezis eran era las pagas dils luvrers fixadas denter 2 e 3 frs. a di.

La secunda secziun dil stradun, pia la part naven dils confins denter Tujetsch e Mustér entochen a sontga Brida, ei vegnida construida d'in impressari tuatschin, numnadamein da Duri Battesta Berther. El haveva luvrau vid l’erecziun da vias e punts en Tiaratudestga (Baden e Württemberg). Associaus cun el era siu frar Giachen Martin Berther che veva medemamein fatg enconuschientschas da baghegiar ella Bassa ed en autras tiaras vischinontas. Quels dus frars ein era ils erigiders dil caraun grond da vart uranesa, sut il Nätschen. Quel vegn aunc oz numnaus «Berther's Kehr».
Las lavurs vid il niev stradun cantunal ein vegnidas exequidas spert e per cumpleina cuntentientscha dils surdaders. Gia igl onn 1865 cursava la posta da cavals regularmein naven da Mustér sur l’Alpsu entochen ad Ursera, Gletsch e Brig.
Il temps dalla romantica da carrotschas cun 5 e 6 cavals era arrivaus. Pign e grond admirava quels bials vehichels sco stivas, ils ferms tgulis e buca il davos il postigliun sil buc, sia mondura e siu tgiern da posta. Ins selegrava da quei traffic modern e preziava las bunas pusseivladads da viagiar cun carr e cavagl sin quella biala via lada.

Cun auto e cul tren sur l’Alpsu
Ina midada radicala ha ei dau igl onn 1921. Tuttenina ha igl auto da posta remplazzau carrotschas e cavals. Malgrad l’opposiziun dils Grischuns han ins dau liber igl onn 1925 il transit sur l’Alpsu per tut ils automobilists; in onn suenter ha la viafier dalla Furca-Alpsu aviert las portas per la communicaziun denter il Rein ed il Rodan. Ils emprems proprietaris d'autos, velos ed auters vehichels, selamentavan meinsvart petramein da stuer carrar sin quella via naturala, chisada malamein e per part plein ruosnas. Ei fuva savens torturas per glieud e vehichels. E tuttina viagiavan ins pli spert e pli confortablamein che cun las carrotschas.
Sin vischnaunca ha Tujetsch bess «la lescha cantunala d'automobilists» ver treis ga, numnadamein 1925, 1927 e 1929.
Ch'il Pass da l’Alpsu ha era ina gronda muntada strategica, ein ils menaders da noss'armada vegni pertscharts duront la davosa uiara mundiala. Bein ord quei motiv han ins baghegiau en tutta prescha las gallarias sil Cuolm d'Ursera e dadens Tschamut (1939-45) e slargau il stradun, principalmein davart grischuna, naven da sontga Brida entochen sill'Alpsu (1941-47). La crappa pils mirs vegneva tagliada en Plaun Pardé, dadens Camischolas, e transportada da leu sil plaz da lavur.
Contemplond oz la situaziun dil stradun cantunal atras la Surselva savein nus constatar che quel sesanfla, cun pintgas excepziuns, en in fetg bien stan, sin l’entira lunghezia betunaus ni asfaltaus. Nus renconuschein quei fatg ed engraziein allas instanzas federalas e cantunalas ch'ellas han dau suatientscha allas diversas interpellaziuns e postulats che pertuccan correcziun da quei stradun, d'untgidas e megliuraziuns trals vitgs.

Casas d'albiert sill'Alpsu
Il traffic permanent sur l’Alpsu ha animau entginas famiglias da nezegiar la caschun per ereger casas d'albiert sil Cuolm d'Ursera. Alla fin dil davos tschentaner ha Leonard e pli tard Julius Christen baghegiau davart encunter sera dil lag in hotel cul num «Kur- und Posthotel Oberalp au Lac». Entuorn ils anno 1920 ei quei hotel vegnius acquistaus da Alderich Meyer. Enconuschents ei il hotelier «Miggi» Meyer, in um original, versaus en plirs lungatgs che fageva era guid da muntogna e scolast da skis. Denter ses renomai hosps ha el saviu beneventar igl onn 1921 il davos imperatur austriac, Carli I. Cun plascher e luschezia raquintava il «Miggi» da quei niebel hosp cun sia suita e dil Cabriolet luxerius, cul qual el carrava sul pass.
Suenter paucs onns ha la famiglia Nager, proprietaria dil hotel Sonne ad Andermatt, cumprau il hotel, fatg midadas e numnau el «Hotel Oberalpsee». Els han dirigiu quella casa entochen igl unviern 1951. Ina nauscha lavina ha destruiu il hotel totalmein e Paul Nager cun sia consorta Attilia ein vegni satrai sut las nevadas e stuiu murir, probablamein sut circumstanzias crudeivlas (20-1-1951). Oz vesan ins mo aunc in per restonzas dils mirs da quei hotel.
Igl onn 1933 ha dunna Maria Nager (morta 1966) baghegiau al pei dil Calmut il restaurant «Piz Calmot» e dirigiu quei menaschi cun capientscha e perseveronza aschi ditg sco las forzas e la sanadad han lubiu. Anno 1964 han ils frars Russi d'Andermatt acquistau quella casa ch'ei lu pli tard vegnida scarpada giu. En siu plaz han ins erigiu igl onn 1977 ina casa nova cun in grond restaurant, ina stupenta e gronda sala, terrassa (circa 120 plazs) ed entginas combras per hosps. La fatschenta vegn dirigida cun bien success dallas duas famiglias Russi.
Da vart grischuna han Florentin Cavegn e Placi Mathias Berther acquistau igl onn 1894 la tegia da vinars sill'Alpsu. Cheu han els entschiet a vender las empremas bubrondas, denter auter gervosa da Lucerna. Florentin Cavegn ha lu successivamein engrondiu sia tegia ed aviert igl onn 1910 l’ustria ed il hospezi. Ils anno 1929 ha el baghegiau ina pulita sala sco annexa. In cantun da quella stat sin territori uranes. La famiglia dils Florentins ha menau la fatschenta communablamein entochen 1941. Ord partiziun ha la feglia Catrina Soliva-Cavegn lu surpriu il menaschi ch'ei vegnius surdaus cugl onn 1963 al fegl Placi Soliva-Gartmann. Quel ha schau renovar la casa totalmein, aschia ch'ella sesanfla oz en in bien stan. Grazia alla buna cuschina ed al menaschi bein organisau flurescha la fatschenta e porta ils fretgs da lavur endinada.
Il Pass dall'Alpsu ha manteniu sia muntada sco ligiom denter damaun e sera. Il traffic silla via e cun la viafier s'augmenta onn per onn e quei principalmein suenter l’erecziun dils tunnels dil Munt Avellin e dalla Furca. A Caschinutta essan nus ligiai cun il stradun naziunal (nord-sid). Bunas communicaziuns ein e restan premissas fundamentalas per in saun e bien svilup, priu ch'ins fetschi dretg diever dad ellas.

Igl emprem auto en Tujetsch
Sche nus dein in'egliada anavos sils onns trenta, seregurdein nus ch'ei deva da gliez temps aunc negins vehichels a motor e neginas maschinas agricolas en nossa val, strusch velos. Ei fuva tut ruasseivel. Ignazi Monn da Sedrun ei staus in pionier, il proprietari digl emprem auto en Tujetsch.
Ils 2 d'october 1934 serenda Ignazi plein iniziativa e cun tutta curascha a Cuera per absolver l’autoscola ed acquistar la lubientscha da far il manischunz. Sco gia menziunau, ha ei da lezs temps trentels duvrau in tschuat curascha per ughegiar quei pass. A Cuera lavura il Nazi in tempset en ina garascha per aschia emprender empau las funcziuns digl auto. Cun strusch 19 onns fa el igl examen e retscheiva la legitimaziun da carrar cun auto. Primarmein ha el l'intenziun da cumprar in auto da vitgira. Suenter empau ponderaziun sedecida el lu da cumprar in auto da persunas, in Chevrolet (occasiun) per la summa da 1000. - francs. El ha vuliu far il taxist. Il pass ualti gagliard, quasi ina sensaziun pils Tuatschins. Cun ina certa luschezia arriva el il settember 1935 cun siu vehichel a Sedrun.
Sco Ignazi raquenta, hagi el mai emblidau quei di. In trest eveniment ei restaus ad el en buna memoria. Ei fuva il di ch'ins ha satrau la regina Astrid dalla Belgia ch'era sedisgraziada cun auto a Küssnacht (Sviz). Cun siu Chevrolet viseta Nazi Monn il liug dalla disgrazia e contempla tut consternius la tribuna ornada cun flurs e tschupials agl ur dil Lag dils quater Cantuns. Quei ha fatg impressiun sigl giuven autist.
La primavera digl onn 1936, suenter haver absolviu la scola da recrut, venda el siu Chevrolet per 1000. - francs e cumpra in Fiat 522 da sis plazs per in prezi da 3200. - francs, in tschuat daners da gliez temps. Ussa basegna ei far igl examen sco taxist e quei gartegia. Cun quei vehichel cursescha il Nazi entochen igl onn 1942. Onns d'uiara, meins en e meins ora tucca ei da far survetsch militar e la lavur maunca. Ei dat schiglioc aunc enqual difficultad. Tgei fastedis dat ei, sch'il motor digl auto va buca en la damaun? El ei persuls e sa buca, nua sevolver per agid. Pitgiras e travaglias dat ei, sch'igl auto sfundra en ina chinetta, ni sch'ei dat schiglioc incaps en quellas schliatas vias, principalmein duront igl unviern.
Secapescha ch'ils organs dalla viafier vesan buca ton bugen la concurrenza digl auto, num ch'ei basegni da gidar els ord la miseria, cu la lingia ei interrutta ni bloccada. Lu tucca ei da segidar per transportar ils passagiers e la posta da Sedrun a Mustér ed anavos. Il prezi da transport munta a circa 50 centims per km. Las segiradas ein stadas da gliez temps ualti caras, il benzin raziunaus. Las spesas consumeschan quasi las entradas. Tgei far? Il Nazi sedecida da vender il vehichel. Ins sedamonda: Eisi stau bein fatg ni forsa in sbagl? Preveder pil futur ei ualti grev.
Cun plascher raquenta il Nazi ch'el hagi saviu profitar da sia lubientscha dad ir cun auto duront il survetsch als cunfins. El hagi giu la cuida da tgamunar giul Tessin duront in pullt temps il Mercedes dil capitani Reif dalla cumpagnia III/229. - Il giuven autist era spir plans. Suenter l’uiara fa el aunc igl examen per menar autos da vitgira. Denton dat ei autra lavur e Nazi sedecida lu definitivamein da schar far peiver la clamada da manischunz.
Oz ei la situaziun semidada radicalmein. Il svilup tecnic ha fatg in progress nunspitgau e la beinstonza ei carschida. Vehichels da tuttas sorts ed autists cattein nus en mintga streglia. Il traffic sin via crescha onn per onn e vegn gleiti insupportabels. Ils temps ein semidai e nus cun els.

Fontaunas
Archiv dalla vischnaunca da Tujetsch
Meyer, Myriam. Zur Geschichte des Oberalppasses. Andermatt 1979 (Manuskript)
Monn, Ignazi, indicaziuns oralas
Ritter, Beat. Der Ausbau der Oberalpstrasse Disentis-Sedrun im Abschnitt Val Segnas-Val Bugnei. En: La Tuatschina, nr. 10, 1977
Ritter, Beat. Der Bau der Oberalpstrasse vor über 100 Jahren. En: La Tuatschina, nr. 11, 1977
Schmid, Theophil. Postulat betreffend Ausbau der Oberalpstrasse zwischen Disentis/Mustér-Sedrun. En: Grossratsprotokoll vom 28. Sept. 1971, S. 161-162; 25. Nov. 1971,S.316-317

La viafier dalla Furca-Alpsu
Entochen la secunda mesadad dil schenivavel tschentaner eran plitost carr e cavagl, sumaris e purtaders ils mieds da communicaziun. Cun l’invenziun ed erecziun da lingias da viafier ha ei dau ina gronda midada structurala dall'economia. Il traffic e commerci crescha era en nossas regiuns muntagnardas. Ins studegia differentas variantas da viasfier sur las Alps, sco per exempel l’idea d'ina lingia Brünig-Grimsel-Brig, Luzern-Brünig-Oberwald-Bedretto-Airolo, Linthal-Lembra-Breil-Trun-Mustér ed autras, lu era la traversala Valleis-Uri-Grischun.

Fundaziun dalla societad per ina viafier Brig-Furca-Muster (BFD)
Ils 27 da matg 1910 fundeschan ins a Losanna ina societad cul num «Compagnie suisse du chemin de fer de la Furka» (Brig-Furca-Mustér). Il capital d'aczias munta ad otg milliuns francs e deriva per gronda part dalla Frontscha e dalla Svizra franzosa, medemamein il capital d'obligaziuns egl importo da 30 milliuns. President da quella societad ei igl ambassadur franzos a Berna, cont d'Ormesson. Il cantun Grischun ei representaus el cussegl d'administraziun entras cusseglier guvernativ dr. Aluis Steinhauser.
Ils 27 da schaner 1911 accepta il Cussegl federal il plan ed il mussament dalla finanziaziun da 38 milliuns ed ils 22 da zercladur entscheiva ins cun las empremas lavurs a Naters.
Igl onn 1912 occupescha ins pressapauc 3000 luvrers sil territori denter Brig e Mustér. Gia alla fin digl onn 1913 curseschan divers trens d'emprova sin certas lingias, sco per semeglia era denter Sedrun e Mustér.

Bein prestaziuns admirablas en in temps, nua ch'ins luvrava pli u meins senza maschinas. Digl emprem viadi Mustér-Sedrun exista in interessant document che nus havein anflau el cudisch da hosps dil hotel Oberalp a Sedrun.

Ils 4 da november 1913 arriva la locomotiva BFD nr. 3 cun 5 carrs alla staziun da Sedrun. Probabel ei quei insumma igl emprem viadi d'emprova. Tenor las notizias el numnau cudisch da hosps era

il tren partius da Mustér allas 14.40 ed arrivaus a Sedrun allas 16.30, quei cun retenidas en differents loghens. Normalmein quintava ins per quei viadi 25 minutas. A quell'emprema excursiun ein 15 persunas presentas, denter quellas era in miedi, numnadamein dr. Stiafen Berther.

Acquist da dretgs e concessiuns sil territori dalla vischnaunca da Tujetsch
Per la suprastonza e la vischnaunca da Tujetsch ha l'erecziun dalla lingia da viafier dau in tschuat lavur supplementara cun correspondenzas e contractivas partenent trasse, dretgs, expropriaziuns e concessiuns. Per sustener e promover ils interess dalla vischnaunca en caussa viafier Brig-Furca-Mustér elegia la radunonza da vischnaunca dils 16 da matg 1910 ina cumissiun che secumpona dils suandonts umens:
1. ils commembers digl «Oberkeit» en uffeci
2. gerau Gion Antoni Berther, Rueras
3. Giachen Lorenz Caduff, fravi, Rueras
4. gerau Tumaisch Berther, Camischolas
5. gerau Gion Antoni Monn, Sedrun
6. Baseli Berther, Dieni          

President Gion Felici Monn e statalter Hans Giachen Decurtins vegnan incaricai da contrahar culs representants dil Cussegl grond e cun las instanzas politicas regiunalas en caussa viafier. Ei suonda in temps da contractivas intensivas che pertuccan il project, la mesiraziun da schischom ed las expropriaziuns.
Ins damonda dalla vischnaunca il dretg d'astgar far crappa, gera e sablun gratuitamein ord ils vaus da nos uals. Quella damonda vegn tractada en ina radunonza communala dils 5 da fenadur 1911. La concessiun vegn ad interim refretga. Ins vegli igl emprem mirar, co ils impressaris ed ils organs dalla viafier corrispundien als giavischs arisguard expropriaziuns, midadas da plans ed aschia.
En in'ulteriura radunonza da vischnaunca dils 15 d'october 1911 vegn tenor protocol (punct 3) tractau e discussiunau il trasse dalla viafier. Ord il protocol:
3.«Dat il signur president rapport alla ludeivla vischnaunca che signur inschignier Solca cul signur inschignier districtual Ganzoni e sgr. inschignier Chessez, ils planisaders dalla viafier, seigien stai cheu per inspectar la lingia (trasse) dalla viafier projectada Mustér-Brig sin nies intschess e per era tedlar, tgei giavischs la vischnaunca hagi per midadas da trasse ecetera.

Suenter entginas conferenzas culs numnai signurs ei da part dalla vischnaunca vegniu exprimiu suandonts giavischs:
1. Che la lingia tras gl'uaul Bugnei vegni translocada tochen giusut la via vedra en.
2. Che la lingia tras gl'uaul da sontga Brida vegni sbassada tochen giu tier il stradun, pressapauc sco igl ei vegniu stagiau ora la davosaga.
3. Ch'il «Bahnhof» a Rueras vegni, sche pusseivel, baghegiaus pli damaneivel dil vitg.»

Suenter che la ludeivla vischnaunca ha giu udiu ils differents giavischs che la suprastonza ha giu mess avon a quels signurs, ein ins generalmein stai cuntents da quellas petiziuns.
Davart dils representants dil vischinadi da Rueras vegn exprimiu il giavisch ch'ins garegi dalla societad da viafier, ch'il «Bahnhof» a Rueras vegni sbassaus silmeins tochen giu las Sorts (baghetgs). Dapli vegn ei aunc da differentas varts pretendiu da furar il crest Tschuppina e pretender che la lingia vegni baghegiada suenter il Rein.
Ils organs forestals manegian da buca far midar il trasse projectau atras gl'uaul Bugnei per raschun ch'ins savessi cun quella caschun forsa far baghegiar la societad da viafier vias d'uaul egl uaul Bugnei. Generalmein ein ins dil meini che gliez seigi empau dubius ed ei seigi forsa meglier da far sbassar il trasse e schar baghegiar la societad ina via per il transport da lenna suenter (parallelamein) la lingia da viafier. Signur president dat rapport ch'igl inschignier dalla societad da viafier, Chessez, vegni aunc inagada a far in tur suenter la lingia e prender si midadas da trasse ni risguardar auters giavischs, aunc avon ch'ils plans definitivs vegnien. Suenter entgina discussiun en caussa concluda ins da surschar a mintga vischinadi da tarmetter ad ina tala uatga in ni plirs representants che mettien avon ils giavischs e las pretensiuns dils differents vischinadis.»
Ils 10 da mars 1912 sa il president communicar alla radunonza da vischnaunca ch'ils plans dalla viafier Brig-Furca-Mustér seigien arrivai per nies intschess, naven dils confins dil cantun Uri entochen Sedrun, e che tals plans seigien deponi tier il president communal naven dils 11 da mars entochen ils 11 d'avrel 1912 per investa dad in e scadin.
Ord il protocol da vischnaunca dils 17 da mars 1912 legin nus il suandont:
«2. Fa il president enconuschent alla ludeivla vischnaunca ch'ei seigi, suenter esser stai entuorn cun ils plans dalla viafier en ils differents vischinadis e priu per notizia ils giavischs e las petiziuns concernent viadis e transits tras la lingia da viafier, aunc vegniu en treis petiziuns ni giavischs da natira publica.
1. Ch'ins petiziuneschi tier la societad da viafier ch'ei vegni dau a Tschamut staziun enstagl «Haltestelle».
2. Ch'ei vegni dau per «Haltestelle» Rueras in indrez da cargar e descargar rauba. Che tala «Haltestelle» a Rueras vegni translocada tochen sut ils baghetgs da Flurin cun sbassar il trasse dalla lingia naven da Camischolas-sura anen.
3. Schebein la staziun per Sedrun dueigi vegnir translocada a Sedrun ni sch'ella dueigi restar a Gonda sco previu sin ils plans.

Suenter esser passaus tier la votaziun arisguard las sura numnadas petiziuns, concluda la vischnaunca:
1. Da petiziunar per Tschamut staziun enstagl «Haltestelle».
2. Da petiziunar, che la «Haltestelle» per Rueras vegni translocada tochen sut ils baghetgs da Flurin cun sbassar il trasse dalla lingia naven da Camischolas-sura anen e ch'ei vegni sin tala «Haltestelle» era dau in indrez da cargar e descargar rauba.
3. Arisguard la staziun da Gonda/Sedrun vegn ei, suenter haver tedlau ils differents meinis ed aviert la discussiun generala en caussa per Gonda e Sedrun, concludiu entras dumbraziun cun 97 encunter 73 vuschs, che la staziun Sedrun/Gonda dueigi restar sco previu els plans a Gonda e buca vegnir translocada a Sedrun.»

La questiun partenent il plaz dalla staziun Sedrun e Gonda ha aunc dau dabia da tschintschar. Ella ei aunc vegnida reponderada en ina radunonza communala dils 8 d'avrel 1912, denton senza midar il conclus anteriur da baghegiar la staziun a Gonda.
Liungas e ualti diras contractivas denter ils organs dalla viafier e la vischnaunca dat ei concernent prezis d'expropriaziun. La societad offerescha alla vischnaunca 15 centims il m² per pastira, cumpriu tuttas incunvegnientschas, e 20 raps il mz per terren d'uaul, cumpriu tutta meinsvaleta dalla lenna per stuer pinar igl uaul aunc buca madirs e per part aunc en regiuvinaziun e cun la cundiziun che la lenna seigi sin la fin da fenadur 1912 giud il trasse dalla lingia sin donn e cuost dalla vischnaunca. Ultra da quei seigi la societad aunc intenziunada da schar vegnir tier alla populaziun indigena ina reducziun dallas taxas encunter ina furniziun gratuita da material da baghegiar, numnadamein crappa e sablun sin terren da vischnaunca.
La radunonza da vischnaunca (3-6-1912) accepta buca quella purschida e tarmetta alla societad ina risposta negativa.
Ils 7 da fenadur 1912 concluda la radunonza communala da dar alla societad dalla viafier Brig-Furca-Mustér la lubientscha da baghegiar sut cundiziuns, las qualas dueigien vegnir tschentadas si per mauns dalla ludeivla vischnaunca e dalla cumissiun stada eligida a sias uras per l’expropriaziun.
Quella cumissiun semetta ussa senza targlin alla lavur e gia ils 14 da fenadur sa ella presentar alla radunonza communala in'entelgientscha fatga en ina conferenza dils 12-7-12 a Trun. - Suenter quella orientaziun concludan ins d'approbar tala entelgientscha cun la cundiziun ch'ins metti era a scret el contract definitiv certas caussas ch'ein vegnidas tractadas a bucca.
En in'ulteriura radunonza da vischnaunca dils 4 d'uost 1912 fa il president communal enconuschent alla ludeivla vischnaunca ch'ils plans dalla staziun Sedrun/Gonda seigien deponi tier il president naven dils 5 entochen ils 15 d'uost inclusiv ad envesta generala e per dar en petiziuns ni giavischs da natira publica. Ord il protocol suandont:
«Plinavon metta il president en discussiun la damonda arisguard igl imponer taglia directa sin rauba, fadigia e virila. Suenter entgina discussiun en caussa, concluda la vischnaunca senza opposiziun da metter si suandontas taglias directas:

1. Sin rauba e fadigia 50 centims pro 0/oo a norma dalla gliesta da taglia cantunala.
2. Taglia virila 1 franc per um.»

Tenor la taxaziun dils 15 da november 1913 e dils 15 d'october 1914 entras igl uffeci forestal cirquital (forester cirquital Giusep Huonder) eisi vegniu pinau ni donnegiau suandonta lenna:

I.Uaul Bugnei, taxaziun dils 15 da november 1913

II. Uaul sontga Brida, taxaziun dils 15 d'october 1914

Da quei quantum lenna ha la firma Specia Barboca surpriu 172 plontas cun ina mesira da meins che 16 cm diameter. Medemamein ha la societad da viafier surpriu 137 plontas satellas cun ina mesira da 6,62 m³. Per ulteriurs donns vid igl uaul a sontga Brida han ins bonificau alla vischnaunca la summa da frs. 367. -.
La societad da viafier ha pagau ora ina indemnisaziun per praus e pastiras da 118 606. - francs. Pli u meins han ins contrahau cun mintga proprietari ed ei secunvegnius.

Schliata partenza (entschatta)
Cun l’entschatta dall'emprema uiara mundiala, igl emprem d'uost 1914, dat ei ina midada radicala per nossa viafier. Las lavurs vegnan per part sistidas ed ins fa mo aunc transports pil militer. Culs 3,5 milliuns che stattan a disposiziun san ins finir il tunnel dalla Furca (25-9-1915). Sulettamein il traffic denter Brig ed Oberwald mantegn ins naven da 1919 e quei cun grond agid dalla confederaziun. Ils deficits annuals creschan onn per onn e 1923 decida la dertgira federala d'arver il concuors dalla societad. Duront quei temps (1921-1925) cursescha igl auto da posta sur l’Alpsu.
Il trasse dalla lingia da viafier ei en in miserabel stan, las rodaias ein spir ruina e carschidas en cun pastg e zerclem. Ord ina correspondenza da gliez temps san ins leger il suandont:
«Sco giuvens scolars eran nus en in quartier sin in mises dalla biala Val Tujetsch. Mond a spass sin la lingia da viafier selvadia e surcarschida, stueva ins constatar, co tut mava en decadenza e negin ughegiava da crer e sperar ch'ei curseschi aunc inaga trens sul Cuolm d'Ursera.»
Ins s'occupava gia cul patratg da spazzar las installaziuns fatgas. Quella situaziun pagadusa dalla viafier ed il quitau per l’impurtonza dalla traversala da damaun encunter sera ellas alps per nossa populaziun muntagnarda lai buca ruaus ad ina gruppa d'umens cun capientscha e senn da responsabladad.

Vinavon cun forzas unidas
L'inziativa per la sanaziun vegn dil directur dalla viafier Visp-Zermatt, August Marquerat. Ei vegn formau in sindicat, dil qual pliras vischnauncas, cantuns e corporaziuns fan part. Ins rabetscha ensemen la summa da 1,75 milliuns francs. La confederaziun segida. En in messadi dils 17 da fevrer 1925 damonda il Cussegl federal dall'assamblea federala in credit da 3,5 milliuns per mantener nossa viafier ellas alps. Cun in capital da biabein 5 milliuns e cun la segironza davart la confederaziun da conceder tscheins favoreivels e surprender eventuals deficits, astga ins patertgar alla realisaziun da reconstrucziun e sanaziun.

Participaziun dalla vischnaunca da Tujetsch
Ils habitonts dalla vischnaunca da Tujetsch demuossan fetg grond interess per la reavertura dalla viafier e sustegnan tuttas stentas e mesiras en quella direcziun. Quei demuossa la suandonta brev, scretta ils 26 da november 1924 da president Vigeli Berther.
Ils 17 d'avrel 1925 seconstituescha a Berna ina nova societad cul num «Viafier-Furca-Oberalp» cun in capital d'aczias da 3,3 milliuns. Il cussegl d'administraziun dumbra 11 commembers, 2 representants dalla viafier Visp-Zermatt, mintgamai 1 representant dallas viafiers Val Scalina e Retica, 2 commembers dalia confederaziun e 3 commembers dils cantuns Valleis, Uri e Grischun. President da quella societad ei il directur d'ina banca a Losanna, Ch. E. Masson. Alla testa dall'interpresa nomineschan ins sco directur August Marguerat e sco cauinschignier Erminio Bernasconi cun ulteriurs inschigniers dalla viafier retica ed auters (M. Conrad, Schneller, Gottefrey e Durisch) che vegnan incaricai cun las lavurs da reconstrucziun. Cun slonsch, entusiassem e perschuasiun semettan quels umens alla planisaziun ed organisaziun. En in temps extraordinari cuört ein las lavurs da reconstrucziun finidas.
Ord ina brev dalla direcziun dalla viafier retica dils 6 da fenadur 1925 drizzada a president Vigeli Berther san ins constatar che la viafier cursava provisoricamein gia il meins da fenadur 1925 denter Sedrun e Muster.

Cuntegn dalla brev (translatau libramein)

Cuera, ils 6 da fenadur 1925

Signur president communal
Vigeli Berther
Tujetsch

Nies cauinschignier Bernasconi ha surdau a nus Vossa brev dils 5-7-1925 cun la damonda da saver transportar ils pelegrins da sogn Placi, ils 11 da fenadur, cul tren e tgei quei viadi cuosti. Cunquei ch'igl ei buca lubiu a nus da transportar persunas e raubas encunter pagament avon la collaudaziun ufficiala entras il departament da viafier federala, offerin nus a Vus in tren cun 80 plazs da seser e quei gratuitamein. La suprastonza communala da Tujetsch ha da procurar che buca pli che 80 persunas fetschien diever da quei transport e ch'ils passagiers observien las ordinaziuns dil persunal dil tren. Signur cauinschignier Bernasconi sco capo da construcziun dalla viafier Furca-Alpsu ei vegnius incaricaus cun l’execuziun e survigilonza da quei tren.

Cun perfetga stema Viafier retica
Il directur G. Bener

L'avertura ufficiala dil toc Sedrun-Mustér ei succedida ils 15 da settember 1925. La direcziun dalla viafier retica envida ina partida hosps ad in gentar el hotel Cruna a Sedrun. Cun quella caschun scriva directur Bener a president Vigeli Berther ina brev cun suandont cuntegn:
«Jeu envidel Vus sco president communal a quei gentar ella Cruna. Ei vegness en scadin cass beneventau, sche Vus savesses schar cantar ina gruppa da scolars ina canzun da beinvegni tier l’arrivada dil tren a Sedrun».
La lingia denter Andermatt e Mustér ei vegnida surdada al traffic ils 19 da zercladur 1926 ed ils 3 da fenadur han ins saviu inaugurar l’entira lingia denter Brig e Mustér. Alla festivitad ad Andermatt ha cusseglier federal dr. Haab numnau quei eveniment sco in di da legria, d'engraziament e da speronza. El punctuescha specialmein la communicaziun directa denter Rein e Rodan ed il ligiom denter Romontschs ed Alemans e Franzos. Las perlas da nossas valladas muntagnardas seigien ligiadas.
Ils Tuatschins han era buca schau per breigia da beneventar e salidar ils hosps dalla festivitad sin lur intschess. Quei resulta ord ina brev dil president dil cussegl d'administraziun dalla FA, Masson, scretta al president communal da Tujetsch.

Quel scriva denter auter:
«Nus lessen buca targlinar pli ditg d'engraziar a Vus pigl amicabel beinvegni ch'ei vegnius purschius a nus a caschun dalla festivitad d'avertura dalla viafier. Nies cussegl d'administraziun sco era ils hosps ein stai incantai. Igl ei stau per tuts in grond plascher da tedlar Vos chors che han schau resunar cun tala expressiun las bialas canzuns tuatschinas.»
El supplichescha d'empalar vinavon quei engraziament a tut tgi che ha collaborau a quella fiasta d'avertura.

Temps burasclus e decisivs
Cun l’entschatta dalla secunda uiara mundiala (1-9-1939) semida la situaziun e consequentamein era il menaschi e la historia dalla viafier Furca-Alpsu. Ins vegn attents dall'impurtonza strategica dalla communicaziun sul Cuolm d'Ursera. Ladinamein entscheivan ins cun l’electrificaziun per vegnir independents dalla cotgla e digl exteriur (finiu 1942). Ins fa tut sforzs per teuer aviert la lingia sul Cuolm duront igl entir unviern. Per quei motiv vegn ei erigiu en prescha gallarias, lavineras e tunnels sill'Alpsu e per part al pei dil Calmut, dadens l’aua da Val Val. Igl unviern 1944/45 vegn il traffic regular cul tren sul Cuolm d'Ursera aviarts, denton cun grondas difficultads e cun prighels. Ils immens cuosts per dismetter la neiv surpren l'armada. Cun la fin dall'uiara e la demobilisaziun vegn il contract concernent il teuer aviert il toc Realp-Andermatt Mustér buca renovaus pli. Il traffic sur l’Alpsu vegn restrinschius e per part sistius. Sulettamein pil toc Sedrun-Muster mantegn ins in urari regular.
Naven da 1945/46 curseschan, aschilunsch sco pusseivel, dua pera trens duront igl unviern naven dad Andermatt a Mustér. Ils cantuns Grischun, Uri e Valleis dattan ina contribuziun annuala da 15 000. - francs per quei manteniment.
Suenter la concessiun dallas auas all'Ovra electrica Reinanteriur igl onn 1955, san ils organs dalla viafier FA puspei trer flad empau pli lev. Ins survegn agid dalla confederaziun e sa aschia cumprar ina partida carrs ed igl inventari necessari per surprender ils transports da material e cement per ils gronds stabiliments sil territori dalla vischnaunca da Tujetsch (vias, centrala sutterrana, mirs da fermada ed aschia). Cun l’erecziun da lavineras a Rusas e Scharinas segirescha la vischnaunca da Tujetsch il traffic siviars l’Alpsu. La viafier da sia vart prolunghescha il tunnel alla spunda dil Calmut.
Sco en auters loghens ei igl unviern 1951 staus per la viafier FA in onn da catastrofas. Las nevadas dil schaner e fevrer caschunan donnuns e disturbis maisecattai. Sin liungs tschancuns vegnan ils conducts electrics scarpai naven, il trasse donnegiaus considerablamein e la punt da Val Clavau-sura (sur Selva) devastada totalmein. Il traffic sin la lingia denter Nätschen e Sedrun resta serraus naven dils 19 da schaner entochen ils 15 da zercladur 1951. Ils donns muntan a 450 000. - francs che ein vegni curclai cun la contribuziun da 325 000. - francs entras la confederaziun.

Agid e sustegn dil stadi
- 1961 - La viafier Furca-Alpsu fusiunescha cun la viafier dalla Val Scalina. La direcziun ed administraziun schai els mauns da directur Stefan Zehnder. L'interpresa sto vegnir modernisada ed ins tschenta alla confederaziun la damonda da contribuziuns e credits per la megliuraziun tecnica e pil manteniment dalla FA, quei sin fundament dils artechels 56-61 dalla lescha da viafier. Ils mulins da Berna molan plaun ed ei drova bia instanzas avon ch'ins detti suatientscha al clom d'agid.
Ils 29 da mars 1967 tarmetta il departament federal da traffic ed energia alla viafier FA ed als cantuns Grischun, Valleis ed Uri finalmein ina cunvegnientscha. Igl ei previu da reparter ils cuosts pil program urgent sco suonda:

La confederaziun surpren 75%  18,00 milliuns

Il rest vegn repartius tenor ina clav sils 3 cantuns:

Ultra da quei ston la confederaziun ed ils cantuns surprender il deficit dalla viafier.

Per garantir in bien funcziunament dalla viafier basegna ei ereger novs stabiliments ed indrezs. Plinavon eisi previu da cumprar 20 carrs da persunas e 16 carrs da transportar autos. Igl onn 1976 vegn ei concediu per quei intent ina emprema quota da credits egl importo da 19,8 milliuns, dils quals il cantun Grischun surpren 727 650. - francs.
Dus onns pli tard, 1978, concedan ins danovamein credits e subvenziuns egl importo da 37,5 milliuns per baghegiar ora staziuns, cumprar locomotivas, carrs, midar binaris, installar indrezs da segironza ecetera. Al cantun tucca ei da pagar 1,244 milliuns.
Nossa viafier FA ademplescha impurtontas funcziuns. Quellas sa ella ademplir mo lu, sch'ils stabiliments ed indrezs vegnan adina puspei adattai al temps. Cunquei che la viafier vegn strusch a far gudogn e ch'ei dat cuntinuadamein renovaziuns e cuosts da manteniment, sto ella vinavon quintar cun agid davart dalla confederaziun e dils cantuns cumpigliai. Gest en nies cantun muntagnard cun las numerusas valladas allontanadas ein bunas communicaziuns da muntada essenziala. Senza quellas aveinas da veta eisi buca pusseivel da mantener nossa populaziun ed exclaus da promover e fructificar feconomia. Leutier contribuescha il tunnel da basa Oberwald-Realp segiramein era sia buna part, quei malgrad tuttas surpresas e malemperneivladads.

Influenza dil tunnel dalla Furca sil svilup e traffic dalla FA (Furka-Alpsu)
Ils 25 da zercladur 1982 han ins inaugurau il tunnel da basa Oberwald-Realp. Sco novaziun d'impurtonza per nossa regiun eis ei da menziunar il transport d'autos naven da Sedrun ella Val d'Ursera. Quei survetsch davart dalla viafier vegn beneventaus, era sche la capacitad en cumparegliaziun culs transports atras il tunnel dalla Furca ei fetg restrenschida. La lunghezia dalla lingia, la differenza d'altezia ed ils binaris cun rodas dentadas, lubeschan mo in pign diember da carrs cargai. Ch'il transport d'autos sur l’Alpsu ei da gronda impurtonza per ils passagiers e per la viafier illustreschan entginas cefras:

Dapi l’avertura dil tunnel da basa Furca registreschan ins insumma in considerabel carschament da frequenzas da persunas e da traffic e da raubas. Da zun gronda muntada ei il «Glacier Express» che cursescha naven dall'Engiadina entochen a Zermatt.

Quei tren special ha transportau:
igl onn 1984 = 120 000 persunas
igl onn 1985 = 180 000 persunas
igl onn 1986 = 200 000 persunas

L'avertura dil tunnel dalla Furca ha era effectuau considerablas midadas dalla structura da clientella. Quei demuossa suandonta cumparegliaziun dallas entradas d'avon e suenter l’avertura:

Punts e viaducts dalla viafier FA sil territori da Tujetsch  

Lunghezia dils tunnels e dallas gallarias FA sil territori da Tujetsch  

Fontaunas
Archiv dalla vischnaunca da Tujetsch. Scatla nr. 129
Botschaften des Kleinen Rates an den Grossen Rat, H. 1, 1967, S. 56-60; H. 1, 1978, S.154-162
Furka-Oberalp. Von der Rhone bis zum Rhein. Hrsg. von Hans Schweers. Aachen 198 1. (Bahnen der Berge; 1)
Ritter, Beat. 50 Jahre Furka-Oberalp-Bahn. En: La Tuatschina, nr. 1, 1977
Seidel, Kurt. Das grosse Buch der Furka-Oberalp-Bahn. Wissenswertes und Technisches, Ernstes und Heiteres aus der ereignisreichen Geschichte einer einzigartigen, zukunftsorientierten Schmalspurbahn der Schweizer Alpen. Mainz 1982. (Dokumente zur Eisenbahngeschichte; Bd. 25)

II  La val e sias parts

Dadens igl uaul
Ils logs dalla val, aschidadir denter il Cuolm d'Ursera e las Nislas, ein singulars e la glieud dils habitadis ha mintgina sia atgnadad.
La stretga da Sumsassi sparta enzatgei da num, numnadamein ils habitadis da Selva, Sutcrestas e Tschamut dils uclauns e dallas uclivas siper las costas da Giuv e dil vegl signeradi da Pultengia. E la cresta ei surcarschida da pegns e denteren enzatgei larischs, in uaul spess sternius sin la tuva che vegn dil funs dalla val e tonscha entochen la largia da Scangleras. A per cul stradun semaglia la viafier atras las plauncas e va ensi encunter il cuolm. Els plats da Carmihut sefa in'aura emperneivla e sontga Brida pren partida per las mummas che spetgan ed ha quitau dils aviuls. Las numerusas flurs piertg e lur cazzolas fan clar ed in fein manedel da scuatels semadira. Entadem Carmihut sesmula il terren darschalaun dallas vals e va afuns ellas buolas dil Rein. Cun dir ch'ins segli per cass sur la greppa giu en la buolatscha fan ins pressiun sin enzatgi. - Mo scochemai dian ils praus da Tschavitg da prender si lev. Giudapeis agl uaul da Rusas stat il vitg da Selva siper la spunda e las casas miran agraden als garvers da Nual e Muot che sestendan enviers ils sumfils dil Pez dal Maler. Las tendas e tendas striaunas envidan speronzas e las sferas alvas digl unviern dattan meinsvart da panzar.
Nossadunna da Sutcrestas ei buca ida naven; ella ei ella baselgia da Selva e fa adatg. Suenter la lavina dalla Val Ruinatsch dils anno 1808 han ils avdonts da Selva priu il refugi a Sutcrestas. Buca per ditg ein els seschai sil niev uclaun; ei fuvi memia malcumadeivel ed il schar encrescher ha ugliau els a casa. Da Sutcrestas anora munta ina rodunda migeivla viers il vitg da Tschamut ch'ei secavigliaus giu da vart dretga e da vart seniastra dalla via. Davos la rodunda atras igl iral dalla val percuora l’aua scarta dil Rein che seligia ella plattera profunda cun la stella aua giu da Curnera. Sidavon la val stat l’alpetta da Cavradi; omisduas alps han fatg atras ina enteifer ils tschentaners. Ils screts ein denter ils pupials egl archiv da Tujetsch. Cunquei ch'ils vischins dalla val han giu da daditg enneu alps da stiarner, han els negligiu ual omisduas. Cavradi han ils vischins d'anoragiu acquistau, ferton che la Curnera sezza ei ida els mauns dalla puraglia da Faido.
Ed ils pigurers ein vegni orasi dalla Val Cadlimo e sur la stgeina dil Passo Vecchio neu ed han paschentau lur muntaneras da sum tocca dem la val. Il contact cun la fumeglia da sutensi e culs vischins neu da l’autra vart dils cuolms ha ora ed ora rabitschau in tec variaziun alla glieud da dadens igl uaul. Epi il menaschi sur il cuolm d'Ursera vi? L'influenza digl element aleman ei buca stada pintga. Il pass ha fatg pli lartg e las schanzas ein carschidas. E la finala han ils vischins da Tschamut e giu in'atgna alp, l’alp Tschamut. Ton che la part sura da Tujetsch ei ina particla zun impurtonta. Ils mussaments ella nudauna a Sedrun dian.
Surtut - cura ch'ins tschontscha dil Calmut. La siala dil Calmut ei in tgiembel d'empermischun, sco il Tabor ed il Garizim en Tiarasontga. Cun quella crusch messa sidretg che fa smarvigliar. Ils bustabs da fier ein rentai sin las costas da granit e dian:

«E montibus salus»
plaids che secloman ella versiun dil liug: Dils cuolms vegn il salit. - Enten dir e star sissu ha enzatgi da sias uras fatg in survetsch alla populaziun muntagnarda. Sch'ins ha fatg valer la fermezia dalla glieud dils cuolms e dallas vals. Ed ei tuchi da levgiar sia sort, la sort dil muntagnard, sinaquei ch'el sappi subsister sin in tschespet trentel ed enamiez ils prighels dalla muntogna.
Georg Baumberger stat ei scret sin la fatscha dil granit. E forsa ch'enzatgi sedamonda. Georg Baumberger (1855-1931) ei staus in politicher da num. El Cussegl naziunal eis el seprius en pil pievel ellas muntognas ed ha fatg ina moziun da sustener el cun plaid e fatg. El ch'ei staus oriunds da Zug ed ha fatg sia politica raschuneivla dil cantun Turitg anora.
En renconuschientscha da ses merets han ils habitonts dallas alps priu ina decisiun. Pil monument sez han ins tratg en consideraziun il Mundaun ed il Calmut. Cunquei ch'il Calmut ei sils confins digl Uri e dil Tessin, han ins anflau il Calmut per pli adattaus. - Cun caschun dalla inauguraziun dils 10 da fenadur 1932 ha sur Giachen Antoni Fetz, plevon da Sedrun, detg in per bials plaids e schotg onns sissu, ils 26 da zercladur 1950, ha sur Stiafen Schuler, caplon a Selva, turnau a repeter e demussau engrazieivladad.
Igl ei buca bi da dir als vischins da dadens igl uaul ch'els seigien mo da leu e «Tarleps». Il plaid «Tarlep» promova e sustegn negin, anzi il plaid ha in tef e stgavo. La glieud dil claus dadens la siara da Sumsassi ha runtga avunda. Il tschespet pretenda dabia ed ils sbuaus e las lavinas dattan da lignar. Ton ch'il cumbat cuntinuau ei staus da muntada. Ed ils avdonts da dadens igl uaul ein d'ina posa penetronta e rebattan, per eass ch'els vegnan pigliai en. Dils Alemans han els empriu da sevolver e da riscar la pial e neuasi dil miezdi ha zatgi rabitschau in tschallat sentiment. Ton ch'ins savess dir ch'els seigien gnurs e dirs enina, schebi ch'ina certa demanonza carina ei buca da surveser.

E van per nitschuns
Era tschels onns ha ei magari maina vuliu vegnir terrein. Ed il fein ei ius a fin ed ils purs han fatg calenders. Entochen viaden el meins da mars han ins stendiu cun empau strom. Epi ha ei tuccau dad ir per nitschuns.
Quei san ins maneivel s'imaginar.
Quels umens cun stravagls e ghettas che van giudavon ed en corda e dattan encunter Darval ed il stavel da Buolettas. Muni cun in blah ed ina faultsch battida cun in schalun da biabein trenta centimeters lunghezia. Schebi ch'il sulegl mo streha sur ils garvers da Muot vi, ha el tuttina sgarglientau il glatsch siper la grugna. Ils umens sesgreflan per la greppa entuorn, brauncan las cumas dils puschels verds e taglian datier dil tschespet. Ei ruchegia plaunet ed il di ei stuffis. E ... sch'ils calzers van suto, van ils umens sutsu. Sco il Gion Antoni ch'ei daus sur la greppa giu e cul tgau encunter la crappa e vegnius ordasenn.
Uras ed uras han els luvrau sco biestga e tuornan tard sur la surfisa dall'aua da Tschamut enviers il vischinadi. Mintgin cun in pentel nitschuns ch'els stendan e stendan cul fein giu dil pel.

Il fraud da schiembra
El fageva tema ad enzatgi, quei um d'ina carschientscha mediocra che metteva ora sias combas crutschas e mirava stgir. Pigl auter vess el dau ora l’olma e tut per scumpentar ils ses. Cun tgigerlems san ins buca trer vi endisch buobs ed ina buoba. Il bostger ei dalunsch e la finala san ins salidar el per suenter il tagl. - Senza pli bia pren el in per da ses giuvenasters e va alla grada en las vals da Muot, visavi ils aults da Cavradi. 11 bab va ordavon sur la scala crap vi e l’entira cudria dat dils cugns si. La schiembra tschamaunca penda orembora ed ils resgiaders secrein da memia. La plipart dalla lenna pinada scarsola ella profunditad amiez ils vadretgs. Zatgeininas dallas plontas sefetgan tschuncanadas sils bauns dalla greppa. Ils fegls rescan e dattan afuns, ueglian las tschemas e la resgia gronda fa pintga canera sin la neiv stagnada. Enten pinar il tuorn mira il bab pliras gadas suto. Il trutg da Miradas ei miez nevius en ed il bostger vegn a ver auter da far che da spiunar ora ils fraudaders da lenna. Encadenai tuornan ils bests in suenter l’auter si dils tgamins ed ils luvrers mettan la lenna a bov. La rasena ei struschamein dil tut, ch'igl ufhcial da dador igl uaul dat neutier. Ils stravacs ella neiv muossan ora, nua ch'ils resgiunzs ein dai a dies.
«Riscau veis Vus tut, cumpogns che Vus essas!» 
Il bostger ha detg bein schit.
Igl um dalla carschientscha mediocra stat uiersch e ses egls ein buca vegni pli sereins. Ed ei schabegia nuot. Entochen che la davosa buora ei a per cun las autras ed il bostger pren igl instrument e mesira.
Sedisch meters cubics, pinada senza lubientscha; igl um d'anora fixescha il prezi, diesch francs il cubic e da pagar cuninaga.
Allura eis el ius per siu fatg, il bostger, senza mirar anavos, schebein l’auter dall'egliada stgira stetti aunc uiersch. - Il transport cun sliusas scultas entochen a plaun Miradas ei ina pintga historia. Epi cun la suga sur la val vi amiez il plat da Darval. E cun stilar la schiembra a casa san las mugias emprender da trer. - Al bostger veva el dau da crer ina, numnadamein ch'el drovi la lenna per agen diever, da tablegiar la stiva ed il stebli ed in per combras ed aschia. Enstagl eis el ius ina piaza da notg cul cavagl atras la val e rabitschau la schiembra entochen a Tavanasa. Per gie surprender negin, veva el fatg en cun scrottas ils peis dil cavagl, mintgamai dad ir atras ils vitgs. Ed il quen fuva nuota vegnius ora schi da piertg; varga duamelli francs brut.

Igl ei stau critic
Lezs onns, ils anno trenta epi ual avon la secunda uiara. E conta glieud ei stada o sils trentin, avon ch'ins prendi las armas ed entscheivi a far star in l’auter. Igl ei varghentau, schebi che bein enqualin ha tertgau da buca far ora las jamnas. Sco per semeglia la Maria, la dunna digl um ch'ei ius ellas vals a pinar schiembra u autrora a far uors. Ella cun ses endisch buobs ed ina buoba che saveva buca danua prender. La Maria, ina nata Deflorin giu da Tschamut, ch'ei sedustada cun peis e mauns, igl emprem da trer si la casada e silsuenter dalla vergugna dils reps.
Ils banchers setenevan vid la schuba, quella schuba liunga ed onz stgira che curclava dil tuttafatg ils calzers aults reviults davonsi. Cura ch'ella mava cun ried siper gassa sisu il vitg da Selva ed encunter il stradun. Sut bratsch in sitget cun in techet strom lien per cavigliar suten. Sil plaz va la Maria afuns sil plumatsch per schanegiar ils caluns. Dus da ses buobs dattan neutier cun in benal plein crappa sco pugns ed era pli gronds, crappa ch'els han rut ord il grep silla spunda. Cul marti da dus tgaus manezza la Maria ch'ei dat o fing. Ed ils ses segidan e tinglan ils bollers rasai ademplat sin la rasada da gera. Els van dapart e vegnan pigns sco ovs, ina crapparia malneidia da spir cantuns. Ella fa la manizzuira e l’aura fa tgei ch'ella vul. Uras ed uras amiez in'untgida e l’ossa dils caluns fa mal. Ils buobs han ried e meinan neutier pli bia crappa che quei ch'ella damogna, ella ed ils auters manizzaders.
Vi da suentermiezdi vegn il vier Sep Antoni Venzin da Clavaniev e pren la mesira. In benal fil a streha ei in quart cubic e munta sin quater francs. In benal a di ei lavur stendida e quater francs ei ina summa. Zera vegn il vier a dar part il resultat agl inschignier. Avon che prender il tgiern dil telefon enta maun, vegn el a prender giu la capiala- pervia dalla reverenzia.

Ei tucca da seproveder
Ei tucca da seproveder avon la vegnida digl unviern. El ei liungs e malmaneivels, quei unviern el claus dadens Sumsassi. Il mument ch'ins siara la via dil Cuolm d'Ursera vegn ei tut quiet dadens igl uaul; allura s'ei silmeins da ver enzatgei da ruir. Il bab e ses mats ein vils tschenghels e fan draussa. Igl um dalla carschientscha mediocra e dallas combas uiarschas pretenda che la draussa seigi la megliera lenna da brisch. Ella seigi cuninaga secca ed hagi ina gronda calira. Aschia duront in di ora han els pinau in'entira largia ordamiez la costa, draussuna ch'els runan e caveglian e fan vaultas. En cadenadas cun terscheuls seleischnan ellas sco nuot sur la val vi e seplaccan els plats da Tschamut.
Il bab ha schau sura.
El ei daus bein marvegl dils cugns si encunter la grugna da Cavradi. Sch'els ein sils ensolvers, fallescha el darar in, in buc ni in schetg denterora, ord il marighel dils camutschs. Ed amiez la vaulta sesegirescha la preda encunter enzatgi. La vaulta cul camutsch ei lu mintgamai quella che arriva entuorn las tschun sur la val vi. Quei san quels ch'ein al current d'enzatgei. La tatta Seppa sa dapli ed ha quitau. Entochen ch'il schiender vegn vid notg e lez ei generus cun ella.
Secapescha da sesez; la finala fa il survigilader da catscha siu fatg e vegn magari onz datier. Buca mo el persuls, persuls vess el fatg ellas caultschas, en cumpignia dil schandarm. Duront ch'els secaveglian giu e dattan vid las scatlas da sardinas, dat ei in siet, igl um dall’egliada stgira. Ina secunda enzenna ei danvonz; els ein omisdus scochemai sefatgs ord ils peis.

Il mussader ha survegniu la torta
La casa da scola da dadens igl uaul sesanfla a Sutcrestas; Sutcrestas ei enamiez ils vitgs da Selva e Tschamut, ils onns dalla crisa gronda ina detga scola cun datier da trenta scolars ed otg classas e buca schi strusch. Cumpatg ch'els vevan buca teniu endamen ils plaids dil mussader, digl um giuven che steva davontier e che veva detg da selavar mintgamai la damaun. Ina damaun ch'ils quater feghers fuvan puspei tut miarda, ha el detg ad els dad ir giu begl, il begl dils pervesiders da Sutcrestas. Ed el veva giu en il nas en lur fatgs persunals. - Ils quater buobs ein buca pli turnai, igl entir di buc e la sera enten far da brin e far notg e buc, ferton ch'il scolast ei ius cul tgau suten ed ha entschiet a far calenders. Las mummas han fatg blut nuaus e vessen il pli bugen catschau quei giuvenaster che steva davontier en in tgiern caura.
Ils babs han detg pli pauc. La Sabina ha mess a cauld la spisa ch'el ha buca tuccau. Sia filistra fuva buca dil liug ed ha priu malpuccau. Ch'ins ha dau agli la torta, damai ch'el veva giu detg. Ed il mussader ei staus mal tutta notg. - L'alva dil di ei buca ida surora; ella ei vegnida senza targlin giu da Scharinas e giu pigl uaul da Rusas. Il scolast veva giu entschiet las medemas uras e ses scolars han tuts mirau suto. Entochen ch'in ha vonzeivi stuiu schar dar suto. «Cheuvi, els vegnan!»
Enina ei il derschalet staus naven.
Tuts quater en corda da plaun Miradas ora; els vevan maniu ordaviert e dau al mussader ina lecziun, ils quater buobs da Selva che quintavan saver sezs detgavunda, cura ch'ei fussi da selavar u buc.

Culs purschals si dies
Ils cantuns sisum ed ils cantuns giudem dil sac da pulenta ein ligiai ensemen stagn cun ina corda. Il tgau ei sefultschius denteren e la teila da fibra noda malamein il frunt. Sch'ils cavels vegnan denteren, allura dat ei ina brava spelada. - Priu semplamein sacadiloc ed ils dels van aspramein siper la lingia dalla viafier encunter l’Alpsu. Ina glina sc'in mellen d'iev surstau mira sur il Pez dal Maler neu e davos ils crests lai la neiv dar. La gratta maltarschina las pendas ch'ellas lain suenter e van dalla stgeina si e la neiv da crusta dat davos las curegias dils calzers giu e peis bletschs sesgurtegian.
Ordavon en corda van ils treis marcadonts da Rueras: il Paul Duri, il Placi dils Monns ed il Gion Giachen, tut umens ch'ein stai inaga sil meglier e che van giudavon. Epi suondan ils sis dels che pon purtar, quater persunas carschidas e dus affons da scola. Il mattatsch persuls ei da Selva, ils auters tuts da Tschamut. - Las tschun eis ei aunc buca odentras e la colonna camina aspramein viers il Cuolm d'Ursera. Ozendamaun han els ad uras tachinau giuaden ina scadiala pulenta barsada ed uss sa ei pera.
Las purtadiras ein differentas. Ils umens da hanletg ed ils dus auters per propi portan mintgin quater purschals, ina peisa da curonta chilos forsa, ferton che la Tonia e la Margheta pintga han il peterpir cun treis alla ga ed il mattatsch e la mattatscha sedrovan cun dus per in. Dus dils stagns mintgamai; ei clar. Negin che dat is, ils purschals e buc; silpli ch'ils ezs lain dar el sac e las stellas dattan dil dies giu.
La muntada ei stuffia e las uras spetgan buc. A Sutcrestas entscheiva la Tina ad uras la scola. Tschella ga ha ella e mirau atras la detta, cura ch'els dus ein arrivai onz sil tard. Perencunter ha ella detg als dus scolars da secavigliar davostier. Ella ha priu ora il fazalet da nas senza arver dapart la bucca. Mo els dus ed ils auters e tuts han scochemai saviu la raschun. Per enten dar al bab ils raps da purtadi ein els dus puspei vegni leds, quels dus dad in franc ch'els han gudignau la damaun marvegl avon ch'ir a scola.

Il Dutg grond
Schi gronds eis el e buc, gnanc da malaura, quei dutg che metta tiarms en Tujetsch denter ils avdonts d'anen e denter ils avdonts d'anora. D'anen e d'anora sedat impurtonza. L'aua che va sur plattamorta che setila sin mellen e sin tgietschen vi vegn giu dallas palas teissas da Londadusa, passa atras Sumpraus e tschancuna lassiamein ils plauns denter Zarcuns e Rueras. Da bialaura fa il dutg buca canera e sco da num nuot e separa nuotatonmeins ils vischinadis en Tujetsch. Ils habitonts alla ravera dil Strem, quels da Zarcuns vischinan cun Camischolas e s'audan anora. E quei tut senza che quell'auetta grischa e stada e stauncla aulzi inaga il det. Da terrein ein las palas osum ils stavels da Caschlè crettas e mettan a negin enzatgei els peis. Perencunter duront igl unviern ein ellas meinsvart nuota maneivlas, sco per exempel, cura ch'ellas mislan lavinas da cauld e da freid atras las canals e catschan cugns. Schi da rudien ch'ei tucca meinsvart enzatgi.
Ina buna part digl intschess da Tujetsch stat dadens il Dutg grond. El vonn sper l’aua da Mila stat il vitg da Rueras a garnugl, vegls e savieivels e cun ina historia da num. Encunter sera metta l’aua ord la Val Mila ina stagia e las casas dalla riva han enqualga da pitir, sche l’aua furiusa vegn gronda e buglia. Schebi ch'igl uor da crappa schanegia e laghegia da star buns. Pli brutala ei la Pulanera. Gliez fa la carpuna da Malamusa ver. Igl intschess che cumpeglia la Pulanera ei vasts e vegnan las nevadas dad omisduas varts enina, lu dat ei ina catastrofa. Ils mussaments stattan siper la detta, sco per semeglia quels dil fevrer digl onn 1749 ed ils ezs dil meins da mars dils anno 1817.
E tuttina.
Tschuncass ins il tschancun naven dil Dutg grond entochen enta Sumsassi, fuss Tujetsch pauc detgavunda. Tschuppina e Liez e las Crunas sut Milez fan amogna ina curtesia nundetga, bunamein ina cuntinuada declaronza d'amur. Tondanavon sulegl ch'ins sto tut ir ord via. Pongir ina tiarza dils 66 vischinadis e dalla casamenta da tschels onns ei da cattar sin las costas da Caschle e Culmatsch e dil Cuolm. Era sche las vals encunter il mesanotg dattan savens ed ils suffels ruhs speilan las cumas, dattan las tumas ed ils fops in bien fretg. Igl uaul da Liez vegn ad esser in di in bischu e l’acla da Giuv cun Mulinatsch in revier. Ils rovens che spartan la caplutta da sogn Bistgaun dils crests sut Planatsch rabetschan in tschuat veta viaden en la scena. Pli baul fageva l’aua vusch e deva d'entellir ch'ella vivi. Oz eis ella encadenada sut tiara e fa ir entuorn las rodas.
Dieni ei buca nuot; Dieni ei mai stau nuot, aschia schi datier da Putnengia. Ils davos onns ha Dieni fatg ina carriera maisudida. Naven da Sudada tocca sisumsum il Cuolm ei zatgi iu cun la splauna, lu per cass lu buca mo cun quella da grop. La costa fatg agrad sesaulza levamein e va ad ault ed ad ault, varga 700 meters altezia, tut senza vegnir maltschecca e spuretga e greppusa. Ed ina pendenza favoreivla da tanienta urdadira ei in amogna maisecattau al skiunz. Igl ei iu ditg e liung avon ch'ins vegni pertscharts da quei fatg. Da l’autra vart ha la vischnaunca da Tujetsch da daditg enneu magliau pauc auter che pupira.

Ils vischins da Rueras
Anoviars sefan ins en da nuot; els fan semplamein il gatti dils ulteriurs avdonts dalla val. Ina cumparsa permiezvi, da buna sanadad e d'ina pial sereina senza lentagens. Da casa anora ei la gronda part cun vestas cotschnas e cavels brins ed il crap tuatschin va a prau el mosaic sursilvan, schebi che la fuorma dil tgau e las missialas seigien onz pli apartias. - E sch'ins mira stagn van ils egls afuns, ual sco enzatgi che pren la veta da datschiert.
Il turissem ha rabitschau il smugl è a Rueras, ins schess mintgaton silmeins in schi grond sco dadora il Dutg grond. Tonaton san ins buca metter surura d'ina vart il mun d'ierta. Pli baul fuva il vitg da Rueras sulets e la glieud ualti bandunada. Il contact encunter Ursera atgnamein fetg pigns ed anora mavan ins la dumengia a messa. Tondanavon che la cuminonza era tuttina per sesezza. Quella retratgadad ha fatg tener ils tgaus ensemen e mess auncallura ina tezla particulara entuorn culiez. Aschia che ordeifer il clis ein ins plitost spanegiaus, tila il plaid en consideraziun e resda pauc. Forsa era per buca ir dalla roma oragiu. Ina precauziun surfatga debrastga, magari. Schebi che tuttavia la glieud giuvna da nos dis vegness a snegar agradgiu da ver sentiments d'inferiuradad; il temps present ch'ins fa plat pertut. - Denton - la glieud veglia da Rueras ha schau anavos enzatgei ed en tuttacass in relasch ch'ei da valetar positivamein. Buca il davos quella ferma cardientscha e la gronda fidonza en Diu.
Sch'ei dess palsfier, ils vischins da Rueras piardan buca la fidonza. Forsa ch'il bandun e la confraternitad da sogn Giachen han mess ad els il tgau denter las ureglias, ni forsa la savieivladad che surpren pli bugen quel che stat da siu persei.
Alluscha gliez bein, ils buobs d'anora han calau da trer crappa sils buobs d'anen ed ins ha fatg inaga fin dad apostrofar las mattatschas da Rueras sco «bueras». Ils mats sezs van per lur bialas dadora il Dutg grond e rescan lidinuot.

Giudapeis al Cuolm da Vi
Da vart dretga e da vart seniastra dil Drun, enamiez ina spunda da pintga pintga pendenza e tschinclada da bellezia bials praus grass che fan bufatg stat igl amureivel vitg da Sedrun, mess ora aposta per tgi che vul mirar. Las casas sezzas sedattan buca dapli che quei ch'ellas ein e cunterfan a nuot ed a negin. Quels paucs casaments macorts che stattan per cletg onz sigl ur ston seturpegiar d'enzatgi. - Las plauncas da Niregl ed ils dus vallutgs ellas costas da Cungieri mettan ualvess enzatgi en prighel. Perencunter reiva igl uaul giuven da Niregl dallas muotas si enviers ils stavels da Cungieri e tegn tschelau las plagas aviartas che muossan incuntin vi cul det. Ellas sesarvan, las plagas e cutrognan ils bauns ed ils plats plinengiu. Atgnamein tut senza ch'enzatgi sappi semetter encunter pli da rudien. Sedrun e Gonda han semplamein la pustetia dil Drun ed il vitg emperneivel da Camischolas ha tratg la bustgetta liunga, lezza ga ch'il dargun ha fatg la sturnella ed ei ius definitivamein dalla vart anora - encunter Sedrun. Actualmein han ins mess siaras el vau ed in detg buccari, aschia ch'el periclitescha ni las avdonzas, ni la bellezia punt surenvi e maina pli il santeri in toc plinengiu.
Pressapauc cun l'entschatta da nies tschentaner ei l’industria dad jasters vegnida en la val, plaun plaunet en crotscha en dad Anzeinza e neu dad Ursera. Pér lu pli tard cun la viafier. Las casas d'albiert ein secavigliadas tut schenadas giu sper via ed enteifer ils onns ein ulteriuras semessas a per. Ina partida ei sefatga e negozis e fatschentas da tuttas uisas. Talmein che Sedrun ha ozildi era in tschuat mistergners che provedan enzatgi cun enzatgei. Las lavurs restan eifer las quater scheinas ed ils mistergners rabetschan lunsch. Dapertutanavon baghegian ins ora ed engrondescha ils baghetgs e cumpletescha ils urs cun casas novas, biaras che sefan bialas che envidan en. Ins sto buca mirar pitgiv; ils onns ein grass e Sedrun va cun la plema.
La baselgia parochiala ei da vegl enneu stada a Sedrun ed ils morts han ins era deponiu leu. Tocca gnanc ton daditg ei la messa gronda stada a sogn Vigeli e la plipart dils sogns sacraments han ins semegliontamein spendiu a Sedrun.
Pigl auter han buca ils vischins da Sedrun cumandau las quaterfiastas en Tujetsch, silmeins pli baul buc. Il vischinadi sez veva forsa in per umens da hanletg e zatgeinins assistents. La gronda part era plitost betleraglia che veva struschamein da clamar in gat orasut pegna.
Ils umens per propi, ils ezs fuvan a Camischolas ed a Rueras e vevan las toppas d'uors sur l’escha: mistrals e derschaders e parsuras, lu stedi. E tgi che leva vegnir sin la buora, lez stueva ver genetschas en nuegl e raps ella buorsa. E quels che vevan las buorsas pleinas eran sillas rivas dil Strem e sper l’aua dalla Val Mila, finfatg buca sin la ravera dil Drun. Ed aunc meins ils puranchels blaus da Bugnei e Bigliel.

Maunsut
Tujetsch ha ina entira mahoia reins e dutgs. Sidavon stat il Rein per propi che nescha sin Tuma e tschancuna e taglia bi permiez la val. Il sulegl ei onz da casa da vart seniastra; la vart dretga encuntercomi ei il maun umbrivaun che tila tschadila in tec da lien.
Cunquei ch'ils avdonts dils habitadis da tschella vart, da Surrein e Cavorgia, han da haheias enneu giu da far amogna pauc auter che uauls giud vart ed in terren lumetsch cun cuppas da paliu han ins pera schau listrir els; ins ei onns ed onns senuspius da far enzatgei endretg per ils Maunsuters. Sco per semeglia da baghegiar ina via sco la glieud atras las raveras e far duas punts sur las auas vi. Per entuorn ils anno 1920 han ins la finala buca saviu far cunmeins e calau da sfurzar ils dels dil Plaun e quels da Vallatscha sur la cresta malghenglia da Surrein ed atras las Traviarsas tocca a Sedrun. Gliez quei leu ei stau in martuir, a pei e cun sliusa u benal e traso crappa e squatschs da neiv en via. - Il di dad oz muossa ora in meglier punct da vesta. Oragiudem ils plauns da Sedrun han ins fatg ina punt tocca sin la cresta da Claus, bunamein avon igl esch-casa dallas avdonzas da sontg Antoni. Sin in plum ein ual duas lètgs giuvnas secasadas a Surrein ed il vischinadi ei ametsch. La secunda frida vegn buc, numnadamein in'ulteriura punt sur l’aua da Nalps vi a Cavorgia. Enstagl baghegia ins ora il secund tschancun atras las raveras e staupa ad interim la bucca als vischins da Cavorgia che han semplamein dau per cattau. Sis dels dils quals mo ual dus ein sut ils sissonta onns.
Mo Maunsut (ed ins manegia specificamein Cavorgia) ei dapli che sis dels che han dau per cattau ed in per casas vitas e baghetgs da purs ch'ein suttaposts alla ruina. E per esser tscheu e leu onz bletsch, san ins tuttavia buca better tut ils praus el medem fitguir.
Ch'ins demuossi curascha e detti l’emprova: Nua en Tujetsch secattan pomai pli bials praus che ual a Claus, Rein ed els plauns da sogn Leci, sillas Sorts ed els Clavaus? Era sch'ils englars ein dapersei e la trebla smanatscha neu dils rovens.
Priu pia che la sort seigi fiersa ed ei vali insumma buca pli la peina. - Exact sco avon biars onns, cura ch'ils Mugglis ed ils Hendrys ein setratgs giul Schuob ed ell'America e forsa sco nossa generaziun. Da tut las quater famiglias dil Plaun, bein capiu cun pressapauc trenta affons, ei buc in vegnentsuenter staus anavos. Treis casas ein serradas cun la clav e soliamein la quarta ei aunc habitada. E quei per cass buca d'in vischin da Cavorgia. - Sche vonzan tonaton aunc las crestas ed ils pardatschs ed ils reins e surtut ils bellezia bials uauls da pegns. Nua sefan ils ezs meglier che da Maunsut? Ils pegns che vegnan gronds e grads e dattan tut quei ch'els possedan. E retegnan las lavinas e las bovas ed ils bufs fitgai dil favugn. E la finala la decoraziun dalla val; munta lezza nuot? Senza lezs uauls perdess la Val Tujetsch la pesentincla.
Ina caussa ei pli che mo remarcabla; dadens la Val Vallatsch s'augmenta la valeta da Maunsut ualti enina. Ils vischins da Rueras laudan si toccasum lur Plaunmiez e per ils avdonts da Selva ei la pastira visavi il vitg, naven da Surrein entochen Surpalits, in veritabel dorado.

Fontaunas (per igl entir territori da Tujetsch)
Baumbauer, Hans Ulrich. Die Gesteine des Tavetsch. Sedrun 1978 
Beer, Tumaisch, bostger, Rueras, intervesta, ils 20-2-1986 a Rueras 
Berther, Baseli. Selva avon tschien onns. Notizias cultur-historicas ord la Val Tujetsch. Muster 1909
Berther, Norbert. Hanletg sur il Cuolm d'Ursera. Zacontas notizias sur il negozi da purschals da marcadonts tuatschins. Camischolas 1972. Sep. ord: Gasetta Romontscha dils 15 da december 1972.
Berther, Toni. Das Tavetschertal. En: Bündner Wald, Nr. 5, 1961, S. 119-126
Berther, Toni. 100 onns mistral Vigeli Berther-Flury, Camischolas/Tujetsch. Cuera 1978
Büchli, Arnold. Mythologische Landeskunde von Graubünden. 2. Teil: Das Gebiet des Rheins vom Badus bis zum Calanda. 2. Aufl. Aarau 1970
Caduff, Leonard. Essai sur la phonetique du parler de la Vallée de Tavetsch. Tavanasa 1952. (Diss. Fribourg)
Decurtins, Silvio. Landschaftsveränderungen als Folge von Lawinenniedergängen, dargestellt am Beispiel der Gemeinde Tujetsch. Trun 1980. (Diplomarbeit am Geogr. Inst. der Universität Zürich)
Derichsweiler, Walter. Das Tavetsch. En: Die Alpen, Nr. 5,1929, S. 361-373
Gadola, Guglielm. P. Baseli Berther. Sia veta e sias ovras. Mustér 1943. (Nies Tschespet; 23)
Hägler, Karl. Anthropologische Studie über die Bewohner des Tavetsch, eines alpinen Hochtals im Kanton Graubünden (Schweiz). Zürich 1941. (SA. aus: Archiv der Julius Klaus-Stiftung, Bd. 16, H. 1/2)
Hägler, Karl. Über den Gebisszustand der Tavetscher. Zürich 1949. (SA. aus: Archiv der Julius Klaus-Stiftung. Bd. 24)
Hager, Karl. Streifzüge zwischen den Arven und Bergföhren am Lukmanier. En: Jahrbuch S.A.C., 44. Jg., 1909
Hager, Karl. Das Tavetschertal an den Rheinquellen. Sedrun-Tschamutt. Zürich 1910
Hefti, Reto. Der Bundesbeschluss über Beiträge an ausserordentlichen Massnahmen gegen Waldschäden und seine Anwendung in Graubünden. En: Bündner Wald, Nr. 5, 1985, S. 1fr25 (Cumpareglia era las ulteriuras lavurs pert. il medem tema en la numera numnada)
Hendry, Toni. Il vischinadi da Cavorgia. Sedrun 1979
Hitz, Gion Antoni. Per crappa massel jeu bugen. Lavur edida, introducida e commentada dad Alfons Maissen. Cuera 1971. (Studia raetoromanica; 7-9) (Sep.: Igl Ischi, 1967-68)
Huonder, Baseli. Einiges über den Tavetscher Wald. En: Bündner Wald, Nr. 5, 1961, S. 139-145
Leemann, Walter. Zur Landschaftskunde des Tavetsch. (Natur, Wirtschaft, Siedlung.) Zürich 1929. (SA. aus: Mitteilungen der Geographisch-Ethnographischen Gesellschaft in Zürich, Bd. 29) (Diss. Zürich)
Muoth, Giachen Caspar. Die Thalgemeinde Tavetsch. Ein Stück Wirtschaftsgeschichte aus Bünden. En: Bündner Monatsblatt, Nr. 1-4,1899
Rageth, Balz. Die Verbauungen und Aufforstungen bei Selva-St. Brida. En: Bündner Wald, Nr. 5, 1961, S. 145-158
Schuler, Stephan. Selva, das Dorf mit dem harten Schicksal. En: Bündner Wald, Nr. 5,1961,S.133-138
Sialm, Alexi. Das Lawinenverbauungs- & Aufforstungsprojekt Scharinas-Tschamut. En: La Tuatschina, nr. 9, 1975
Venzin, Gion Antoni. Las alps da Tujetsch. En: Glogn 1940, p. 48-56
Widmer, Ambros. Die Tavetscher Orts- und Flurnamen. En: La Tuatschina, nr. 4, 1977 (Nachwort: Nr. 6, 1977)
  
  

^{Pongir - che soliamein la Val Nalps hagi buca meins che 117 nums silla ravera e siper las plauncas encunter ils sumfils. Aschia pressapauc vesa ei era ora dad autras varts ed ellas ulteriuras vals.}

^{Indicaziuns:
Leci Hendry, 1922, Surrein 
Tumaisch Curschellas, 1925, Surrein 
Milsanavon: Robert von Planta, Rätisches Namenbuch. Von R. von Planta und Andrea Schorta, Zürich [etc.] 1939-1986. 3 Bde. 
Emil Wettstein, zur Anthropologie und Ethnographie des Kreises Disentis (Graubünden), Zürich 1902 (Diss.)}  

^{Val Giuv
Cun la Val Giuv tucca ei da repeter la maniera e puspei entscheiver giudem la val, leu nua che l’aua sbucca el Rein sil funs dalla val. La Val Giuv ei adina stada in liug che ha incantau enzatgi - e buca mo ils cavacrappa. Ozildi ei igl implont electric in mussament scosauda pil spert progressiv dils vischins da Tujetsch.}  

^{Intervesta:
Duri Battesta Venzin, 1919, Rueras}