X  L'organisaziun sociala

Fatgs publics
Tujetsch ei vegnius colonisaus suenter la fundaziun dalla claustra da Mustér ch'ei succedida igl 8avel tschentaner. Ils avdonts eran subdits digl avat da Mustér che regeva sur dils Tuatschins entras ils ministerials ni administraturs «de Rueras» e «de Pultengia». Propi enconuschenta ei la davosa schlatteina, quella de Pultengia. Las ruinas da siu casti sut Dieni dattan aunc oz perdetga da sia existenza. Siu pli enconuschent representant ei igl avat Pieder de Pultengia, il renovatur dalla Ligia grischa da 1424.
Con gronda la dependenza visavi la claustra era, demuossa il fatg ch'igl avat da Mustér ha saviu vender ils 26 da fenadur 1300 ina certa femna agl avat da Wettingen. Il patrun dalla tiara saveva pia disponer sur da ses subdits sco sclavs. Plaun a plaun svanescha quella dependenza totala. Gia 1325 vivevan libers burgheis (vicini de Tuvez) en Tujetsch. Sil cumin da Mustér, che va anavos el 13avel tschentaner, ha il pievel il dretg dad eleger il mistral. Igl emprem dignitari enconuschent da quei mandat ei il Tuatschin Peter de Cavorgia staus. Aschia ei il stadi claustral sesviluppaus plaunsiu ad ina vischnaunca da giurisdicziun (Gerichtsgemeinde). El cantun Grischun existevan 48 da quellas corporaziuns che havevan il status d'in stat. La vischnaunca da giurisdicziun da Mustér secumponeva da 4 parts ni cuorts:

1. Mustér 
2. Tujetsch 
3. Sumvitg e Trun 
4. Breil e Medel

Mintga cuort haveva 4 representants che formavan la dertgira. Quella autoritad formava ensemen cun igl avat da Mustér la regenza. Ella haveva buca mo cumpetenzas giudizialas, mobein era politicas. Ils interess dallas 4 cuorts representavan ils schinumnai «stattalters». Els vegnevan eligi igl emprem digl avat, pli tard dil pievel ed havevan pli u meins la funcziun d'in president communal dad oz. Quei emprem gerau vegneva sustenius en sia vischnaunca dad in cussegl che corrispunda alla hodierna suprastonza communala. Impurtontas caussas stuevan denton vegnir presentadas alla radunonza da vischins che decideva surlunder. Ei setractava pil sollt da damondas dalla utilisaziun dils uauls, dallas pastiras e dallas alps, aschilunsch che quellas udevan alla vischnaunca. En Tujetsch deva ei era alps cooperativas (en possess da singuls vischins), privatas e feudalas. Las alps feudalas udevan alla claustra da Mustér che ha per exempel possediu Val Val e Val Giuv entochen igl onn 1866.

La vischnaunca haveva era ina cassa communala che vegneva spisgentada da castitgs polizials, differentas taxas e specialmein da tscheins per pastiras, denton mai da taglias directas. Quels daners vegnevan per part empristai a vischins per in tscheins da 5%, aschia che la cassa communala haveva era da funcziunar sco banca.

Vegls uordens da vischnaunca
Las fatschentas publicas sebasavan sin leschas ni statutas. Ils emprems uordens enconuschents dateschan dils onns 1811, 1814, 1818 e 1832. Els cuntegnan pli u meins la reglamentaziun da fatgs agricols, sco per exempel digl arver, dallas alps, pastiras ecetera. Interessants ei il fatg ch'il Tgom era ina alp da cavals. Sto esser ch'ei deva da gliez temps pli biars da quels animals che oz. In auter fatg remarcabel ei la prescripziun, tenor la quala il pigrer bergamasc da Nalps astgava buca star sur notg cun sias nuorsas sin territori da Tujetsch, nunch'el pagavi ina taxa per nuorsa ed asen. Surstar fa era igl artechel dils statuts da 1832, tenor il qual ei vegn ordinau da far mintg'onn ina devoziun «en consideraziun dil gron don che las talpas fon on e mintg'on».
Ils uordens da vischnaunca plaidan era dallas autoritads communalas. La pli aulta era il schinumnau «Oberkeit» che secumponeva dils geraus e dils cussegliers. Quella autoritad che corrispunda alla suprastonza hodierna, vegneva eligida mintga dus onns. Tenor igl uorden da 1818 duei ella vegnir pagada «honestameing» per ses survetschs. Novs geraus havevan denton da pagar ina taxa alla vischnaunca per l’honur d'uffeci.
Sper quellas prescripziuns pertuccont l’agricultura e las autoritads vulan ils uordens era influenzar la veta religiusa e morala. Aschia vegn scadin admonius da frequentar dumengias e firaus ed interessantamein era las sondas la messa e las devoziuns («s. offizis») e da buca far lavurs manilas quels dis. Era dueigi mintgin observar las leschas divinas ed ecclesiasticas, cass cuntrari vegni el admonius ni castigiaus digl «Oberkeit». Ins capescha quellas ordinaziuns, sch'ins endriescha ch'il plevon ei staus gideivels enten stabilir ils uordens da vischnaunca. Probabel vegn el era ad haver influenzau il conclus tenor il qual neginas femnas («sentalli femnas ch'ein sin 13-14 onns e lau densi») astgien maner ellas alps ni sin mises.

La nova structura da vischnaunca suenter 1848
Suenter la fundaziun dalla confederaziun svizra 1848 han era ils cantuns stuiu adattar lur constituziuns al niev uorden svizzer. El Grischun ei quei denton reussiu per suenter 3 votaziuns negativas. 1853 accepta il suveran la nova constituziun che va en vigur cun l’entschatta da 1854. La partiziun dil cantun en districts, cumins e vischnauncas era denton gia vegnida fatga 1851. En plazza dalla vischnaunca da giurisdicziun vegn il cumin che ha dad uss naven denton mo pli cumpetenzas giudizialas. Sias pussonzas politicas van vi al cantun ed allas vischnauncas. Era Tujetsch daventa ina vischnaunca politica autonoma.
Igl emprem uorden da vischnaunca suenter l’acceptaziun dalla constituziun cantunala datescha digl onn 1857. El cuntegn denton mo prescripziuns davart grevezias e gudidas dils beins communals. Pli detagliaus ei igl uorden da 1866 che vegn revidius 1880 e 1904. Els han pli u meins tuts la medema structura: La pussonza suprema ei la radunonza da vischnaunca che secumpona da tuts vischins che han cumpleniu 20 onns. Ella stabilescha e reveda ils statuts da vischnaunca, elegia la suprastonza e las differentas cumissiuns ed examinescha ed approbescha l’administraziun da vischnaunca. La radunonza da vischnaunca vegn convocada dil president da vischnaunca che dat part il datum e las tractandas als cauvitgs che han da dar vinavon quella cunzina als vischins dils differents uclauns. La dumengia sissu ha il salter l’obligaziun da clamar en baselgia suenter messa: «Quels stimai vaschins en supplicai da spatge vischnaunca.» La radunonza ha liug per ordinari sil plaz cadruvi a Sedrun ed enqualga era a Rueras da dumengias da fiasta. Mo da malaura ed a caschun dalla radunonza generala vegn ella salvada ella sala da scola a Sedrun. Tier impurtontas tractandas vegn ei fatg la proposta da schar ir entuorn il meini. Suenter ch'il president ed in gerau ein s'exprimi, ha il salter la missiun da clamar pil num mintga gerau staus ina gada en uffeci. Enqualin di: «Mu vinavaun» ni «I è schon vegniu detg quai tg'è da di». - Las radunonzas da vischnauncas ein frequentadas fetg bein, era dils vischins da Rueras che stuevan vegnir da gliez temps a Sedrun a messa las dumengias. Probabel vulevan ils votants era buca stuer pagar il castitg da 50 raps entochen 1 franc per absenzas nunlubidas a radunonzas obligatoricas che la suprastonza saveva fxar per tractandas impurtontas.

La suprastonza che vegn eligida mintgamai gliendisdis Tschuncheismas per dus onns secumpona da 3 geraus e 6 cussegliers ni suppleants che serepartan sin ils differents vischinadis. Ord da quels cussegliers vegn ei mintgamai tscharniu in cassier (stattalter) ed in salter ch'ei ulteriuramein cautegia da nuorsas. La lavur dils geraus vegn repartida sco suonda:

Igl emprem gerau ha la funcziun da president, il secund ei actuar ed il tierz ha da survigilar la lavur cumina. Schiglioc ei la lavur buca repartida exactamein tenor in sistem departemental. Aschia han per exempel igl emprem e secund gerau ed il cassier da s'occupar da damondas da quens e finanzas. Sper la suprastonza han secapescha aunc differentas cumissiuns e divers funcziunaris da s'occupar da fatschentas communalas. Uffecis svani ein ils ugaus dalla spenda da graun e da sal. Tier in mortori vegneva ei da dau dalla famiglia dil defunct ina.spenda per ils paupers. Sut survigilonza dalla vischnaunca eran medemamein ils ugaus dallas baselgias, capluttas, pervendas e caplanias. La separaziun dalla vischnaunca e pleiv ei succedida per 1973, avon era quei in esser.

Sistem departamental
La gronda midada dalla revisiun dalla constituziun da 1935 munta l’introducziun da 4 departaments per la suprastonza:

1. fatgs finanziars
2. fatgs forestals, da rempars, vias, punts ed auters edifecis 
3. fatgs d'agricultura e da lavur cumina (gerau zappun) 
4. fatgs da polizia e pauperesser (gerau pulenta)

La survigilonza dils caus dils departaments ha il president ch'ei specialmein responsabels che las leschas ed ordinaziuns dil stadi e dalla vischnaunca sco era camonds ed ordras d'autoritads e vischnauncas vegnien exequi. Il diember dalla suprastonza ei pia vegnius alzaus da 3 sin 5 commembers. Leutier appartegnan 4 suppleants che han da substituir ils geraus en cass da basegns. Quels ensemen cun ils 5 geraus fuorman il cussegl da vischnaunca. Quella autoritad ei la dertgira poliziala che ha da decretar castitgs per surpassaments dils uordens da vischnaunca. La «dertgira» haveva mintgamai liug gievgia grassa. Ins di ch'ils da Tschamut e Selva surpassavien sapientivamein certs scamonds per ch'els hagein la pusseivladad dad ir a «far tscheiver», quei che cuzzavi magari entochen gl'auter di. - In auter pensum dil cussegl da vischnaunca ei da conceder lenna.

In'autoritad nova ella constituziun da 1935 ei la cumissiun gronda che secumpona dil cussegl da vischnaunca e dils delegai dils vischinadis. Sia missiun ei da preponderar ed interpretar leschas, sentenzias e convenziuns, d'eleger certs ufficials, sco per exempel il spazzatgamin, da decider las damondas per novas patentas d'ustria e da decider sco instanza da recuors da decisiuns, sentenzias ni quens dai dalla suprastonza, dils departaments ni dils emploiai.

La constituziun da 1935 fa per l’emprema gada la differenza denter la vischnaunca politica, burgheisa ed ecclesiastica. Ferton che l’emprema autoritad cumpeglia ils vischins svizzers domiciliai en Tujetsch che han il dretg da votar, involva la vischnaunca burgheisa mo ils burgheis da Tujetsch. Quels han da recepir novs burgheis, administrar il pauperesser e fixar las taxas dils domiciliai che vegnevan pli baul numnai «anderses» (Anderssässige) e magari discriminai. La vischnaunca burgheisa ha il dretg da stabilir atgnas statutas ed in'atgna suprastonza. Ella ha denton mai fatg diever da quels privilegis ed ha acceptau ils statuts e la suprastonza dalla vischnaunca politica. Quei ha era la pleiv fatg che ha per dapi 1973 in'atgna constituziun ed in'atgna suprastonza.
L'autoritad suprema politica ei la radunonza da vischnaunca che ha pressapauc las medemas cumpetenzas sco els uordens gia numnai. Ella vegn convocada entras il president che tarmetta la gliesta da tractandas als cauvitgs che ston pender ora ella silmeins treis dis avon la radunonza. La participaziun alla vischnaunca d'elecziuns e da render quens sco era radunonzas cun tractandas fetg impurtontas ein obligatoricas. Absenzas nunperstgisadas vegnan punidas cun 1 franc. - Interessanta ei l’ordinaziun, tenor la quala la suprastonza sa punir ina conduita malvuglida duront las radunonzas da vischnaunca cun 2 entochen 20 francs. Sco in um vegl ha raquintau vegneva ei sescagnau mintgaton ualti fetg e detg si «schemel e bless» in a l’auter. Ei seigi capitau ch'ins hagi stuiu menar tals «revoluzers» giu dil plaz. Era hagi in ni l’auter stuiu revocar certas caussas, sco per exempel quel che veva pretendiu che la suprastonza seigi buna per tut per in bien migiel vin ni per ina buna marenda.

Parlament communal
La constituziun communala vegn puspei revedida 1954 e 1964. Midadas essenzialas ha ei buca dau. Quei ei denton stau il cass tier la revisiun da 1973. La novaziun impurtonta ei l’introducziun dil parlament, numnaus il cussegl da vischnaunca, stada. El secumpona da 17 commembers e 3 suppleants e survegn diversas cumpetenzas impurtontas ch'eran avon adossadas alla radunonza da vischnaunca ni alla cumissiun gronda che vegn dismessa. Il cussegl da vischnaunca ha denter auter d'eleger differents ufficials da vischnaunca, da relaschar e midar ordinaziuns e reglements executorics ni senza vigur generala, da deliberar las fatschentas ch'ein da suttametter alla radunonza communala ni all'urna, da crear novas plazzas stablas e da fixar la salarisaziun dil persunal e las schurnadas dils commembers dallas autoritads communalas. El ha era grondas cumpetenzas finanzialas: entochen 100 000 francs per novas expensas ed entochen 15 000 per expensas che serepetan. Per expensas che survargan quels importos numnai ei la radunonza da vischnaunca cumpetenta. Quella autoritad ha denter auter era il dretg da decider davart la participaziun a corporaziuns ed instituziuns regiunalas, d'approbar il quen annual ed il preventiv e da far midadas e revisiuns parzialas da leschas e reglaments cun vigur generala. La cumpetenza da relaschar novas leschas ni da reveder talas totalmein ha la cuminonza dils votants che dat la decisiun entras l'urna. Quei ei era ina gronda novaziun dalla nova constituziun. Ins ha cheutras vuliu possibilitar meglier a tuts votants da far diever da lur dretgs democratics. Da l’autra vart vegn ei denton deplorau che las cumpetenzas dalla radunonza da vischnaunca seigien vegnidas sminuidas e cheutras era lademocrazia directa. - All'urna ston ulteriuramein aunc las suandontas fatschentas vegnir suttamessas: relaschada e midadas dalla constituziun, impegnaziun ed affittaziun da schischom che survarga igl importo da 500 000 francs e concessiuns per l’explotaziun da forzas d'aua ni per autras explotaziuns da pli gronda muntada. Era las elecziuns dil cussegl da vischnaunca, dalla suprastonza communala, dalla cumissiun da gestiun e dil cussegl da scola vegnan fatgas entras l’urna e quei el decuors dil matg e zercladur.

La constituziun da 1973 numna sco habels d'eleger e da vuschar ils burgheis svizzers d'omisduas schlatteinas ch'ein stgis d'agir e che han cumpleniu il 20avel onn. Pia han era las femnas il dretg da votar. Quei dretg han ils vischins concediu ad ellas igl onn 1972 malgrad ch'ellas ein stadas encunter quei en ina votaziun consultativa.

Administraziun communala e menaschis da vischnaunca
Per saver ademplir ses differents duers ei la vischnaunca stada dependenta da ditg enneu dalla collaboraziun da divers funcziunaris. Quels fagevan lur lavur en uffeci accessoric ed havevan lur «biro» per ordinari a calur. Ils impurtonts collaboraturs eran il gerau militar, il bostger, igl archivari ed ils administraturs digl uffeci civil, dil cudisch funsil e dalla cassa da cumpensaziun. Cul temps ei denton stau necessari da crear plazzas stablas. Igl onn 1966 engascha la vischnaunca il bostger en uffeci cumplein. El survegn beingleiti agid d'ina gruppa da luvrers d'uaul ch'ein per part era engaschada en plazza stabla. Ina gronda midada administrativa sedat cun l’erecziun dalla canzlia igl onn 1971 nua ch'igl emprem canzlist communal vegn eligius. El survegn beingleiti sustegn d'in gidonter che vegn promovius suenter enzacons onns a canzlist. Ils dus canzlists ein sil medem scalem, repartan denton la lavur: l’in administrescha igl uffeci civil, da taglia, da lavur e da militar e l’auter ei contabilist, cau dalla cassa da cumpensaziun ecetera. In dils intents da crear ina canzlia ei staus quel da centralisar ils differents uffecis spatitschai en l’entira vischnaunca. Quei ei era daventau lu successivamein. Oz sefa la gronda part dalla administraziun da vischnaunca ella «Tgesa communala», baghegiada igl onn 1975. En quei center communal lavuran ulteriuramein il polizist communal, il cau da construcziun ed igl administratur dil cudisch funsil. L'administraziun ei vegnida modernisada 1983 entras l’introducziun d'in computer, dil qual era la ovra electrica - surprendida dalla vischnaunca 1969 - e l’uniun da cura e traffic fan part. Quels dus menaschis han medemamein anflau suttetg ella «Tgesa communala». Persunal stabel ha era la Casa sogn Vigeli basignau che la vischnaunca ha saviu far diever 1969 per ses vegls. Era per la survigilonza dalla serenera messa en funcziun 1984 eis ei stau necessari dad engaschar in emploiau stabel. En tut occupescha la vischnaunca (cumpriu l’installaziun electrica) gleiti 40 collaboraturs stabels. Leutier vegnan aunc 16 scolastas e scolasts. Sper quels emploiai stabels dat ei secapescha aunc differents funcziunaris che fan lur lavur en uffeci accessori sco per exempel igl archivar, ils cutschs, ils termadurs ed aschia vinavon.

Ils vischinadis
Era sche la vischnaunca ha d'ademplir la gronda part dils duers per il beinstar public, havevan ils vischinadis pli baul differentas incumbensas per part ordinadas dalla vischnaunca. Ina da quellas era da pladir in ni plirs pindrers che haveva da pindrar tiers che mavan pil prau, suenter ch'ei era vegniu fatg mundi. In auter pensum era la controlla da fiug las dumengias. Da messa gronda, cura che tut la glieud era en baselgia, haveva ina ni pliras persunas dad ir pil vitg entuorn per controllar, schebein tut seigi en uorden. Quella obligaziun mava en roda da casada tier casada. Sco simbol da quei duer ni era sco agid da memoria surveva in pal che vegneva daus da famiglia a famiglia che veva mintgamai da far quella obligaziun.
Ils vischinadis havevan pli baul era certs baghetgs communabels. In da quels era il pistregn che vegneva pil sollt numnaus «hetta». Ins duvrava quellas localitads per far lischiva, per euer ils truffels pils pors e per far la mezga. In auter edifeci era la cascharia ni la «senaria» che vegneva duvrada specialmein la primavera. Per far paun havevan ils vischins in fuorn communabel. In tal indrez havevan magari era mo singulas famiglias ni enzacontas famiglias ensemen.
Auters duers ch'ils vischins havevan d'ademplir era il provediment d'aua (mira provediment d'aua, pagina 343) e las canalisaziuns realisadas entuorn ils 1950. L'allontanaziun dallas auas piarsas ha la vischnaunca surpriu entras crear ina serenera. - Plinavon havevan ils vischins da mundar las pastiras da casa, rugalar e mantener trutgs, begls, classenas ecetera. Mintga vischinadi haveva ed ha aunc oz in cert territori da pastira per ils tiers da casa. Il cauvitg haveva da pladir il cavrer, il paster da casa e magari era il purtger. Oz ein las cauras svanidas en differents vischinadis e leu nua ch'ellas ein aunc avon maun, audan ellas mo a paucs proprietaris che ston sez procurar per il cavrer. Per il paster da casa ei il cauvitg responsabels, aschilunsch ch'igl ei vaccas el vitg duront la stad. Schiglioc ha il cauvitg buca da far bia pli. Tochen dacuort haveva el aunc da reparter ils cedels da votar. Quei fa ussa denton la canzlia entras la posta. Ina dallas sulettas incumbensas dil cauvitg ei da clamar mintga dus onns ina radunonza per numnar ils candidats per las autoritads communalas che succedan enconuschentamein entras l’urna. Enqual vischinadi organisescha aunc mintg'onn Ina sera da famiglia.

Litteratura
Berther, Alfons. Uordens ed usits vegls dalla vischnaunca da Tujetsch. En: La Tuatschina, nr. 11, 30 da matg 1980
Berther, Toni. Temps da pastur a Camischolas-Zarcuns. En: La Tuatschina, nr. 37 e 38, 1975
Muoth, Giachen Caspar. Die Thalgemeinde Tavetsch. Ein Stück Wirtschaftsgeschichte aus Bünden. En: Bündner Monatsblatt, nr. 1-4,1898
Regulativ per il vischinadi de Sedrun. 1954
Uordens, e constituziuns da Tujetsch da 1811, 1814, 1818, 1832, 1857, 1866, 1904, 1935, 1954, 1964, 1973
(Ils uordens da 1811, 1814 e 1818 ha Caspar Decurtins publicau en la «Rätoromanische Chrestomathie», tom 1, p. 507-512, quels da 1857 e 1866 ein avon maun en fuorma da manuscrets egl archiv communal. Las ulteriuras constituziuns ein vegnidas stampadas sco scartiras independentas).

Nodas-casa
Las nodas-casa ein segns linears. Ellas consistan da lingias gradas e rodundas, enqualga cumpletadas dil punct. Las lingias gradas domineschan e varieschan dalla fuorma verticala alla horizontala, e quei en tuttas direcziuns. Aschia eis ei stau pusseivel da crear variantas e cumbinaziuns differentas.
Pli tard ein era ils bustabs da nies alfabet vegni duvrai per scaffir nodas-casa. Quels segns ni nodas-casa vegnan aunc oz duvrai sco mussament da proprietad. - En Svizra vegn la noda-casa avon gia el 15avel tschentaner, el Grischun perencunter per all'entschatta dil 17avel.
En emprema lingia ein las nodas vegnidas applicadas per indicar il proprietari. Tuttas sorts d'utensils ed uaffens ed iseglia fuvan nudai cun la noda dil possessur ... Pli da vegl han ins fatg diever dalla noda per suttascriver in document.
   
Quella part sco Nodas casa
   
Cumprovas neu digl onn 1863 muossan ora. Alla fin dil contract secloma ei sco suonda:

«per confirmaziun dil surra fa la Madleina Decurtins si sia noda-casa» 

Semegliontamein: 
1866 Vieua Lisabet Loretz fa si sia noda casa 
Rosa Riedi fa si sia noda casa 
Barclamaiu Berther fa si sia noda casa 
Mr. Catrina fa si sia noda casa

Quella varianta da suttascriver documents ei svanida pli e pli, il mument ch'ins ha saviu scriver. En Tujetsch anflein nus per l’emprema ga las nodas-casa el cudisch "rodel da castitgs digl onn 1793-1804." Ils castigiai da 1794 ein setradi cun nudar la lenna, prida ord igl uaul senza la lubientscha digl «oberkeit» ... e quei fuss

Statalter Adalgot Berter

Melcher de Gonda

Toni de Curtins

Duas gadas ein mo las nodas dils culponts indicadas, numnadamein:    

Las nodas da mintga possessur ein per l’emprema gada vegnidas rimnadas e nudadas el «Cudisch da nodas della Vischca Tujetsch» e quei igl onn 1900. Pongir - l’applicaziun dallas nodas svanescha pli e pli, in di vonzei vegnan ils segns misterius ad esser senza muntada. Mo aunc in per nodas-casa neu dil vischinadi da Rueras, aschi per curiositad:

Berther Sep, Dieni      

Berther Sigisbert

Berther Gion Antoni   

Berther Gion Fidel     

Berther Paul

Berther Gion Fidel (hoita)

Berther Giachen Giusep          

Brugger Leci Antoni

El cudisch numnau sisura secattan 135 nodas; enteifer ils onns ein ulteriuras vegnidas vidlunder. Buca da meins impurtonza pils purs fuvan e las nodas dils tiers manedels. Ellas ein semegliontamein registradas en quei cudisch. Mo ual entginas cumprovas:

Ils 10 vitgs u uclivas dalla Val Tujetsch muossan ora in diember da 201 nodas-casa. En memoria ein las biaras, en diever denton mo pressapauc ina tiarza forsa. Ei savess esser cunvegnent da far resortir las nodas-casa da dus vitgs, in da «dadains gl'uaut» e quel dad odem la val, numnadamein da Selva e Bugnei.

Selva

Deflorin Toni Vigeli 

Giger Battesta 

Giger Gion Gieri 

Loretz Gion Antoni
 
Loretz Michel 

Peder Ignazi

Peder Vigeli 

Venzin Augustin

Venzin Giachen Martin 

Venzin Martin  

Venzin Paul Benedetg

Venzin Stiafen 

Venzin Vigeli

Las nodas-casa dils possessurs screts cursiv ein oz aunc en diever. Nudai ein milsanavon ils tiers manedels (cauras e nuorsas), mintgamai ellas ureglias.
In exempel tonscha.
Venzin Stiafen ureglia seniastra: ina ruosna, in snez davon en

Bugnei

Curschellas Tumaisch 

Decurtins Adalbert 

Deragisch Giusep 

Deragisch Vigeli 

Hendry Luis

Loretz Augustin

Monn Murezi

Monn Vigeli   

Ils possessur screts cursiv fan aunc diever da lur noda-casa. Pils tiers manedels (cauras e nuorsas) ha Adalbert Decurtinsia suandonta enzenna: ureglia dretga in snez atraviers davos en 
ureglia seniastra ina furcletta davon en
Las nodas-casa vegnan era a ver el futur ina certa calamita. Per che lidinuot mondi a piarder, ha Nazi Berther-Tuor da Gonda rimnau las nodas da tut la val e siu cusrin Manuel Berther-Maissen ei staus sissu che las gliestas seigien cumpletas.
Ed oz ein ellas rasadas ora sin ina gronda tabla el museum «La Truaisch» a Sedrun. Enzatgi vegn a far stem; il dessegn e la caligrafia da Gieri Schmid da Zarcuns semuossan scosauda.

La bilanza dil quen da vischnaunca
Sche nus mirein atras ils quens dils davos onns, varieschan els buca per bia; quel digl onn 1985 duei mussar ora. L'argumentaziun dil canzlist Stanislaus Gamboni ei specificada manedlamein; il vischin survegn in'idea dalla sviulta da daners. - Ei caztga da metter a per las finanzas dad oz cun quellas d'avon e suenter la secunda uiara. Quels onns leu che l’affittaziun dall'alp Tschamut (7000. - frs.) e las condottas da lenna (forsa annualmein per in bien tozzel mellis) ein stadas dallas capo entradas. Senza quels dabiens fuss ei insumma buca stau pusseivel d'ulivar e far quen. En quei senn ei il maletg digl onn 1985 singulars:

affittaziun d'alp 4'500. - frs.
entir dallas entradas da lenna 117'000. - frs.

Cun quels dus imports savess la vischnaunca da Tujetsch buca tgei cantun pigliar. Aschidadir oz che passa otg milliuns van anen e passa otg milliuns van anora; ina sviulta da daners semeglionta tacca e la vischnaunca da Tujetsch stat bein agradsi. En scadin cass, sch'ins pecla ord il quen communal las uettas grossas, fan ins persenn:

Postas aschia declaran dabia ed igl ei ina caussa fatga ch'ils tscheins d'aua creschan entochen 1990 pil dubel e vegnan allura a far ora la summa da 800'000. - frs.

Naturalmein ch'ei tucca era da metter in encunter l’auter las expensas che s'augmentan semegliontamein da detschiert, sco per semeglia:

Naven digl onn 1986 fan ins il quen ch'ils tscheins d'aua uliveschien en Tujetsch tut ils tscheins passivs; ton ch'ils aspects ein buca mal ed enzatgi sa interprender enzatgei.
Da l’autra vart eis ei buca da surveser che la nova lescha da taglia dils 8 da zercladur 1986 smasa las entradas da taglia per pressapauc 200'000. - frs. Milsanavon schunta Tujetsch e aunc 70'000. - frs. cun la nova lescha cantunala d'ulivaziun da finanzas.
E ... sch'ei mass lu propi da mal en mender, tueca ei alla vischnaunca da Tujetsch d'alzar il pei da taglia, forsa dad 80 pertschien sin navonta %, poda, malgrad siu prima entsehat da finanzas.

Intervesta cul canzlist Stanislaus Gamboni, Sedrun, bilanza dil quen annual

La planisaziun locala
Igl ei da dir quei da detschiert; la reviulta dils anno 1970 ei stada en Tujetsch relevonta ed il mument decisiv ein ils vischins e lur suprastonts stai da liunga vesida, tondanavon che la promtezia e lur spert aviert ein digns da laud.

Enaquella ch'els ein s'entupai per propi ed han fatg igl inventari grond, han ins fatg persenn. Las ordinaziuns existentas dattan buca garanzia per ina planisaziun pli gronda. E la caussa ei stada siper la detta: crear immediat in manual ch'ins sappi applicar la lescha a pro dall'organisaziun e dalla economia entira entratga.

Igl ei stau la stad digl onn 1970 ch'ils vischins da Tujetsch ein sedecidi da realisar la planisaziun locala; ual sissu han ins aviert in credit ad enzatgi ch'ei semess alla lavur. Ed igl ei schabegiau ina caussa maisudida; la suprastonza communala da Tujetsch ha decretau ina serrada da construcziun per in onn ed ils vischins han concediu. Per tgi ch'ei staus da lezzas uras davontier, ei quei per cass lu buca stau fafanoias. - Ton ch'ils suprastonts cun lur comites ha siu prender peda da trer tier enzatgi, per mintga sparta in um dil rom, risguardond igl aspect dall'entira cuntrada, sco per semeglia:

- la segironza dils habitadis (encunter lavinas, bovas e crappa)
- il funs e sia surfatscha d'utilisaziun (arrundaziun e las zonas differentas da star e ruassar)
- vias e sendas (atras la cultira e pil ruaus)
- aua da beiber ed indrezs da stizzar per tut las fracziuns entuorn 
- auas piarsas ed ina serenera
- spazis da recreaziun e da ruaus

Igl entir cumplex ha fatg pretensiuns enormas ed ins ha prolungiu la bloccada per in ulteriur onn. Ella votaziun dils 26 d'uost 1973 han ils vischins da Tujetsch fiers la planisaziun cul resultat da 272:232 dallas vuschs. - Enstagl da schar dar giu la bratscha han ins fatg vinavon, la suprastonza communala e ses comites tuttavia. Cun ir pils vischinadis e ver endamen ein novs aspects semarmeni. Il muossavia general (era per las vischnauncas vischinontas da Mustér e Medel) ei staus da gronda purtada; ils vischins ein buca vegni unfis da ponderar vinavon. S'entelli - ins ha serrau la construcziun per dus ulteriurs onns, tocca ils 30 da mars 1975. Ed ina stendida semeglionta ha pretendiu bia.
Ils 23 da mars 1975 ei staus in tierm; cun 348 encunter 310 vuschs han ils vischins da Tujetsch acceptau la planisaziun locala. Pongir - las caussas ein tuttas stadas bein enfiladas e sin in tal fundament ein las caussas sefatgas endretg.
Ed igl ei nuota da metter d'ina vart; pervia dil plan da zonas ha zatgi fatg nuaus. Ton ch'ins ha la finala tscheu e leu stretganiu u slargau per la letga, zatgei gadas in techet. Pils uclauns entuorn han ils logs da surbaghegiada buca dau ton dil far sco forsa els centers da Sedrun e Gonda, Camischolas e Rueras. Quei che pertucca il vitg da Sedrun ei la slargada encunter Niriel e ual sut il stradun cantunal enadora segiramein d'engrau, accurat sco la stendida denter Gonda enviers Camischolas ed a Rueras encunter Flurin.
En mintga cass han ton ils logs principals sco las uclivas d'in maun grondas pusseivladads da serasar; ils Tuatschins han giu bien quitau pil futur e quei ch'els han fatg ad uras ei senza paregl e ... savess schizun survir d'exempel ad enzatgi.

Las scolas da vischnaunca
Igl ei da crer che l’instrucziun en ductrina seigi sefatga ualti a per cun la baselgia sezza - e la baselgia parochiala da Sedrun datescha dils anno 1205. Ed igl entruidament ei ora ed ora staus il duer dil plevon e da ses gidonters, dils caplons tuttavia. La cardientscha en Diu ha pigliau fermamein-ragisch en Tujetsch, dapi-da-daditg enneu, probablamein dapi adina. Quei ei enta maun che glieud aschia da siu persei, sternida siper las plauncas e messa ora allas forzas malguessas dalla natira, ha stuiu crer enten enzatgi.
Ils documents ein scarts, quels che dian dallas caplanias da scola; ina notizia dils 23 d'uost 1643 fa valer ch'il plevon stetti avon e detti scola, il plevon da Sedrun. Il plaid «detti scola» ei apartis, pia buca mo instrucziun en ductrina. - Ton che la baselgia veva da mussar enzatgei ad enzatgi e las ordinaziuns ein vegnidas dalla curia si da Cuera.
La tschera da talas scolas, lezza ei buca leva da fixar; en mintga cass in tec lectura, principalmein religiusa, leger e scriver e las specias da quen. La calligrafia ei stada davontier - far bials bustabs e tschentar si els endretg. La scola sezza ha giu liug pil sollt en stiva dil spiritual u mussader ed ils mieds leutier ein stai schampers detgavunda. Il cuoz dalla scola ei staus differents, per ordinari navenda sontga Catrina tocca viaden ella Jamna sontga.
Las disposiziuns dalla scola veglia ein idas ditg, entochen viaden els emprems decennis dil schenivavel tschentaner. Mo plaunsiu ein ils mussaders sefatgs, mussaders che han suandau in tec alla ga Jean Baptiste Girard (1765-1850) e Johann Heinrich Pestalozzi (1746-1827).
Las casas da scola per propi ein sefatgas en Tujetsch entuorn la mesadad dil schenivavel tschentaner ed ils vischins ein selubi enzatgei pils vegnentsuenter. Igl ei stau igl onn dil «Sten nair» (Tumaisch Giusep Schmed, 1784-1866; igl onn 1847 veva el puspei pudiu el Cussegl grond ed el ei seprius en) ed ils vischins han priu il conclus sin vischnaunca da baghegiar novas casas da scola e quei lu ual quater enina, a Sedrun (cadruvi), a Rueras, Selva e Cavorgia. Nuota casualmein, per cass, onz plitost perquei ch'ina buffera maisudida veva dersch ina massada lenna ed ins ha vuliu far diever dignamein dad ella. E treis casas da scola han ins era baghegiau sil plum (1848); ils «da dadains gl'uaut» perencunter, ils ezs han aunc spitgau ditg e liung, tocca ils anno 1919, sin lur casa da scola a Sutcrestas, schebi ch'il fondo da scola fuva avon maun ed il cantun veva aunc dau ina premia suren.
La «gliut» da Camischolas e Zarcuns han buca dau luc; finalmein han els survegniu igl onn 1862 in'atgna casa da scola, buca ual ina gronda, mo tuttina.
Bunamein curont'onns han ils mussaders mussau da leger e scriver e far quen ella scola sin cadruvi a Sedrun, raquintau praulas e legiu ord il cudisch da ductrina e priu neu da quel «da steilas», entocca igl onn 1886 ch'ils vischins han baghegiau la scola nova a Sontget, veramein enzatgei da num. - Per Zarcuns e Camischolas eis ei stau ina frida da tarmetter lur affons a scola o Sedrun. En vischnaunca ein els secuntermess e per la decisiun dil Cussegl pign ha dau la viulta. Ton che naven digl onn 1892 ein ils affons vegni vess e nuidis o Sontget sin Dulezi; da lur casa da scola ha la finala l'entira val fatg diever, enaquella ch'ins ha fatg lunderora la nova scola reala (secundara). Quei ei schabegiau igl onn 1908. Als vischins dadens il Dutg grond ein ins era vegni en agid, il mument ch'ins ha alzau lur casa da scola e fatg ordlunder ils anno 1911 ual duas scolas.
Ei fa tuttavia smarvigliar che la plipart dils scolasts ein vegni da sutensi, sco per semeglia il Placi Antoni Bisquolm (che veva 1849/1850 76 scolars a Sedrun) ed il Giusep Steiner da Cumpadials ed ils auters, sch'ins citescha per exempel ils scolasts Caderas e Caplazi e Cavegn. Ed indigens per propi s'ei per cass nuota ton biars ed ins numna bugen la Maria Barla Pally, il Gion Antoni Soliva e Stiafen Beer.
Duront l’emprema mesadad dil vegnavel tschentaner ha Sep Mudest Nay da Danis dau la tempra els fatgs da scola en Tujetsch, el sco scolast dalla scola reala a Camischolas ed enconuschents empau dapertutanavon sco referent ed autur. Suenter che scolast secundar Hans Giachen Decurtins ha giu midau clamada ed ils dus ulteriurs Benedetg Bundi ed Albert Cadalbert ein i naven. Pongir tut en inaga ein mussaders dils uclauns sefatgs amogna, sco per semeglia ils dus Peders (Barclamiu e Gion Michel) ed il Tumaisch Venzin o da Selva, ils treis Hendrys si da Cavorgia (Gion Antoni, Gion Felici e Gion Ludivic) e Theophil Schmid e Leci Jacomet fussen oriundamein è aunc da Maunsut, ferton che Vigeli Berther e Giusep Gieriet ein d'amiez la val. Tons mussaders aschia in suenter l’auter che Augustin Pally da Camischolas ei setratgs a Vaz. Aschiprest che pusseivel han ils vischins da Tujetsch fatg rodund cun lur scolas e scolasts tochen la fin dalla secunda uiara e perinaga.
Enten baghegiar ora las auas ei ina scola tudestga sefatga a Rueras (scolast Alfons Schmet), suenter ch'il vischinadi grond dadens il Dutg grond veva giu survegniu ina casa da scola nova (1959) odem il vitg siviars la bellezia squadra da Flurin.
A per culs novs implonts electrics ei il turissem sefatgs gronds ed il regl da novaziuns ei vegnius tut insurin. La scola secundara a Rueras e quella da Camischolas han ils vischins mess en lur liug ella casa nova da scola a Sedrun, quei stupent edifeci dadens Gonda sur via e quei tut igl onn 1962. - La centralisaziun ei ida dabot e la glieud ora sigl ur, quels dils uclauns, ein stai mal, enaquella che Selva (1959) per exempel e Cavorgia (1968) han piars lur scolas.

E co stat ei oz, sch'ins interquera da rudien? Il meins da schaner 1986 ei nies meins da controlla ed ha da star botta. Il svilup sco tal ei sco usitau, l’instrucziun sefa bein, ils aspects empermettan sco las cumprovas che suondan muossan ora.

Survesta dallas scolas en Tujetsch

Ils affons dalla scola publica serepartan sco suonda sils differents vischinadis:

La providientscha ei digna da laud - che Tujetsch ha quasi negins affons mendus e ch'els ein habels per l’instrucziun. - E sch'ins mira propi, dattan ils nums dils mussaders els egls, ina tiarza ei d'ordeifer las stagias dalla val. Forsa buca ual ina situaziun sco avon onns, mo tuttina.
La damonda nundetga stat enta maun; tgei fan quels scolars e quellas scolaras suenter la scola da vischnaunca? La retscherca dallas annadas 1965-1969, pia tschun onns enina, dattan l’emprova. Dils 153 mattatschs u mattatschas ch'ein vegni ord scola - fan:

Ton ch'il mistregn e l’instrucziun ulteriura ei senza paregl, sch'ins metta las caussas a per culs onns vargai. Auncallura ha Tujetsch oz endisch students allas universitads u scolas aultas che fan empermischuns.

Fontaunas
Archiv dalla vischnaunca da Tujetsch. Gliestas dils scolars pigl onn 1985 (rapport dil cussegl da scola)
Gadola, Guglielm. Historia della scola rurala della Val Tujetsch. En: Igl Ischi 1957, p.89-120
Hendry, Toni. Per regurdientscha della casa da scola a Sontget Gonda. En: La Tuatschina, nr. 34, 1975

L'uniun purila
Igl ei schabegiau suenter la secunda uiara mundiala; ins fuva mitschaus ed en Tujetsch ein ils purs ed ils luvrers sereghigliai. A per cun I'uniun da luvrers ei medemamein ina uniun purila sefatga e quei da miez matg 1950. - Il stausch grond ei vegnius neu dil vischinadi da Rueras. Rueras ei da daditg enneu il vitg da purs ed ils ezs han cuntinuadamein giu da dir in plaid el capetel. Els ch'ein sefatgs valer cun la tratga da biestga ed han reglamentau democraticamein la cumpra e l’envernada dils taurs da tratga; tocca bunamein alla fin dil tschentaner vargau vevan ils geraus l’obligaziun da tener ils taurs. Consequentamein cumandavan els era las fiastas ed ils purets han giu da dir pauc.
Cun agid da cusseglier naziunal Christian Foppa ed il giuven inschignier agronom Felici Berther ein ins secarti e l’uniun purila ha dau l’entschatta. Aschidadir purs sco Francestg Berther e Christian Cavegn ein semess davontier ed han gidau a trer. Bein l’emprema radunonza ha sancziunau ils statuts ch'ils iniziants vevan giu pinau. Suenter la neiv gronda dils anno 1951 ha l’uniun saviu dar l’emprova. Ils purs fuvan vegni ora sils quendisch ed ins ha cumprau e distribuiu 125,6 tonnas fein per passa 22'000. - francs. E las seras d'unviern ein stadas d'engrau per instrucziun ulteriura e glieud dil rom d'eifer ed ordeifer la val ein sepri en persuenter.
En emprema lingia han ins bein giu quitau dil latg e dil product dil pur, senza naturalmein surveser il fastedi dil luvrer. L'idea d'arrundar ed ameglierar il funs ei vegnida dabot; la realisaziun perencunter ei tuttavia buca sefatga enina, schebi che la terminaziun e las vias da funs fuvan munglusas, in fatg ch'ins ei forsa seperschuadius per propi per suenter la megliuraziun. - Milsanavon han las exposiziuns da biestga dau tschaffen ed ils pervesiders han buca schau per breigia dad era saver metter ora futuramein tiers da qualitad. La pusseivladad da saver e setrer vi cun nuorsas ei carschida pli e pli ed ina reuniun ha promoviu igl intent. Buca pauc da risdar ha la societad da latgiras a Rueras e la cuntinuaziun dalla centrala da latg da Sedrun dau.
Las alps e l’alpegiaziun ha ora ed ora dau dabia ella val, oravontut il conduct dall'aua e silsuenter ils cundrezs e las structuras. Igl ei per semeglia stau bien che l’uniun purila ei seprida en da metter ad alp ils vadials ch'ein veramein stai mender sin las pastiras da casa. - In'ulteriura caussa resortescha la stad digl onn 1957, cura che purs e marcadonts dalla Bassa ein vegni ed i culs nos sillas alps per cumprar directamein la biestga. S'entelli che la fiera da Sedrun ha pitiu giudlunder e la finala han ins annullau ella. Mulissier e marcadont ein da haheias enneu in mistregn da resca e ch'ei ha dau meinsvart enqual caussa permiezvi e schizun mendra ei cumpatg buca stau d'evitar. Sco per exempel ch'in marcadont dalla Bassa ha cumprau biestga e buca pagau ella ed igl intermediader ha retschiert ina distincziun, gliez ei en mintga cass buca en uorden ed ei gidass e buca da zuppentar vi.
Ed ei fuss semegliontamein buca tenor il reglament, sch'ils exponents dalla uniun purila surdrovan ella sco sigliera sin in u l’auter uffeci da vischnaunca.
Cun l’entschatta dils anno 1970 e silsuenter dabot - ha ei dau la gronda midada. Cugl agid dall'uniun purila han ils vischins decidiu e menau atras:  

- mo duas alps da vaccas (Cuolm Val e Val Giuv)  
- suttetg da mulscher cun maschina ed ina lingia da latg dil Cuolm Val giu Val Giuv  
- drenadi dil terren da paliu a Val Giuv
- nova centrala da latg a Sedrun sut l’egida d'in um dil rom; il latg da Val Giuv e quel dils differents vischinadis vegn tratgs a nez ella centrala. Oriundamein sco emprova e sissu prolungiu per 4 onns
- ils purs progressivs instradeschan ina iniziativa pervia dil pastg cumin; dalla votaziun denton seresultescha il fatg da vuler star vid il veder

Ton ch'ei ha dau duront ils davos onns, lein dir ils trenta davos, ina midada suenter l’autra. Il fatg dils purs ei vegnius gronds e las schanzas dil puret ein pintgas. - Schebein tut las innovaziuns ein allura stadas a pro dils vischins da Tujetsch, sco per semeglia las investiziuns considerablas sillas alps, gliez stat per cass scret d'ina autra vart.

Ulteriuras uniuns
Ins ei s'unius cun enzatgi - e en Tujetsch - per esser pli ferms, purs e mistergners ed ils luvrers e schizun las dunnauns e mattauns, per semeglia.
Ch'ins metti pia ina dallas davosas uniuns ch'ein sefatgas davontier e numni l’uniun professiunala da Tujetsch.

Uniun professiunala Tujetsch
E buca meins che curontatschun commembers ein inscrets, mistergners dallas uisas che vulan tuts esser bein en mongia cun enzatgi. La gronda midada lai fitgar pei e tut ils plazs da lavur ella val ein d'engrau. - Ils tschentaments dall'uniun dateschan digl onn 1973; oz tgamunescha Tumaisch Venzin ils mistergners. L'organisaziun sco tala ei quella da mintga uniun, cul dretg da commembradi, favurs ed obligaziuns. Igl intent ei circumscrets sco suonda:

- promover il svilup da professiun
- sustener l’independenza da professiun
- cunterdir e cunterfar alla concurrenza illoiala
- enfirmir l’influenza enviers l’autoritad e la publicitad
- informaziun generala e participonza dils fatgs publics

Uniun da luvrers
Tocca igl onn 1950 han ils luvrers da Tujetsch (appartenent al sindicat da luvrers dil lenn e dalla construcziun CHB) fatg part dalla secziun da Mustér. La malcumadeivladad dad ir mintgamai a Mustér ha fatg semarmenir l’idea da fundar en Tujetsch ina secziun. Bruno Soliva-Jacomet da Sedrun ha priu l’iniziativa ed ils 21 da fenadur 1950 ei l’uniun sefatga a caschun d'in referat dil secretari Brugger da Cuera. Neu dil gruppament da 28 commembers han ins scochemai eligiu ina suprastonza, numnadamein:

president:  Gion Caduff Hendry, Rueras
actuar:      Alexander Loretz-Schmid, Rueras
cassier:      Bruno Soliva-Jacomet, Sedrun

Las statutas s'accordeschan cun quellas dil sindicat cristian dalla Svizra e dian da salvar e cultivar il beinstar etic e material dils commembers. Instrucziun e sentupada duein promover il bien spert; ulteriurs tschentaments indicheschan detagls e visan ils duers dalla suprastonza.
Ins ha fatg plaunsiu e la gruppa ei sefatga bein, tut avon la reviulta dil temps. Culla sondaziun da gallarias digl onn 1955 ha ei entschiet; lura veva la gruppa fitgau pei. Las lavurs dils implonts electrics han cuzzau entochen 1968 e l’organisaziun dils luvrers ei daveras stada cunvegnenta. Il plaz da lavur ha siu malart ed il luvrer ha meinsvart da sbatter. E l’uniun ei stada trasatras a pro dil luvrer.
Ei fa smarvigliar ch'era pressapauc in tozzel purs da Tujetsch han fatg art e part dall'uniun da luvrers. L'intenziun ei tuttavia stada simpatica, il mument ch'era ils ezs han gidau ad enfirmir.
Igl ei evident; cunquei che tut va bein agradora e mintgin ha detgavunda, s'empatschan ins pli pauc da l’auter. En general ei il tschaffen dalla cooperativa sespiars. Malgrad quella digren fan tuttina aunc 58 commembers part dalla secziun da luvrers en Tujetsch. Il gruppament ei respectabels e la suprastonza secloma:

president:  Giusep Alig-Venzin, Salins
actuar:      Dumeni Cavegn
cassier:     Silvio Monn

Uniun da dunnauns e mattauns
Quell'uniun ei sefatga igl onn 1966 e dumbra oz 230 commembras; bein in diember relevont. A per exista aunc ina gruppa da gimnastica. Tschels onns fuvan las terziaras cun lur commembradi dil Tierz uorden. -
L'uniun da dunnauns e mattauns cumpeglia ils visAuadis da tut la val; contact ed amicabladad stattan sidavon. En emprema lingia promova il gruppament ina formaziun generala sils differents intschess: educaziun, cultura ed economia. Consequentamein vul ins separticipar dallas damondas actualas che pertuccan oravontut la femna e la famiglia, accurat sco ils intents dallas femnas catolicas dil cantun e dalla confederaziun.
In viadi a pei u cugl auto sustegn l’amicabladad e la realisaziun d'in bazar renda e metta enzatgei ella cassa.
Enteifer ils onns ei ina activitad surprendenta sefatga, ina che mereta laud, sco per exempel:
- participaziun meinsila dil survetsch divin a Rueras, a Sedrun
- oraziun ed unfrenda per las dunnas dil tierz mund
- agid enten lavar ora baselgias e capluttas, spender ed ornar il tscheri pascal
- cumpra da vestgius pils premcommunicants, repartgida e turnar e metter els en uorden
- sentupada culs seniors dalla val (emprema dumengia d'Advent)
- visetas als malsauns e far adatg da glieud abandunada
- prender enconuschientscha dils nievnaschi e seregurdar dad els e dallas mummas

La tenuta ei da schar valer;l'uniun da dunnauns e mattauns vegn tgamunada da:

presidenta: Paulina Cathomas-Pally, Sedrun
actuara:     Reginalda Degonda-Monn, Sedrun
cassiera:    Veronica Giossi, Rueras

Intervestas: 
Tumaisch Venzin, Sedrun/Cuera 
Giusep Alig, Salins/Sedrun 
Paulina Cathomas-Pally, Sedrun

La necessitad ei vegnida gronda; tilan ins ensemen las societads e las uniuns ed ils clubs, arrivan ins scochemai ad in diember da trenta ed igl ei strusch da crer. La plipart dallas reuniuns ei sefatga pervia dalla organisaziun dil temps liber. Il mument ch'ins ha entschiet a luvrar mo tschun dis ad jamna, han ins e dapli peda per in program da divertiment, in che ulivescha empauet il strapaz da mintga di.
Milsanavon han ils Tuatschins patertgau ad uras da muments socials, sco per semeglia dalla uniun samaritana. - Ual ussen han ins instradau igl agid da famiglia. Famiglias che vegnan ellas stretgas, glieud veglia e malsanetscha han meinsvart basegns d'ina assistenza. In survetsch d'agid ei sefatgs, in ludeivel, ed il canzlist Stanislaus Gamboni che representa la cassa da malsauns dalla Cadi en Tujetsch ha e quitau da quella glieud che sa vessamein sevolver.

L'uniun samaritana
La cassa da malsauns ei menada en ual suenter l’emprema uiara mundiala. Ualti a per ei il survetsch samaritan vegnius introducius. Onns ed onns ei il post samaritan staus els buns mauns dils Bruners a Gonda (fargliuns Soliva) ed a Rueras ha la famiglia digl anteriur president communal Vigeli Venzin giu bien quitau per tut tgi che ha giu da basegns d'in emprem agid. Sche zatgi savess dumbrar las peischs ed ils plasters che quellas duas famiglias han mess si?
All'entschatta digl onn 1987 ha l’uniun samaritana da Tujetsch celebrau il giubileum da 50 onns. En quei connex tucca ei da dir in'autra caussa. La scoletta da Sedrun ei semegliontamein vegnida fundada igl onn 1937. Quei ei stau aschia; la claustra dallas soras dominicanas a Glion ha surpriu la tgira da malsauns en Tujetsch mo sut la cundiziun dad era ual saver surprender la scoletta e delegar ina gruppa da treis soras en Tujetsch. Ed en quei senn eis ei succediu.
Pongir - navenda igl onn 1937 ha enzatgi adina puspei realisau cuors samaritans. S'entelli ch'ei ha dau denteren enqual onn pli uap, sco per exempel duront la secunda uiara mundiala ed all'entschatta dalla gronda explotaziun dallas auas. Denton dapi igl onn 1961 ei l’uniun puspei daventada pli activa ed ins ha realisau buca meins che siat cuors cun 145 participonts. Enzatgi ei semess da detschiert a disposiziun ed ins sa buca metter d'in maun nums sco: Francestg Berther, Tumaisch Venzin e Placi Deragisch e pli tard Bernardetta Berther (oz Demund) e Culastia Monn (oz Bergamin).
Ed igl ei insumma dueivel da far resortir l’activitad fritgeivla da talas uniuns.

L'uniun dramatica da Rueras
Stat davontier. Duri Battesta Venzin-Monn da Rueras e ses gidonters ein sefatgs fetg meriteivels pil teater popular a Rueras e quei lu ual naven digl onn 1947. Las representaziuns han giu trasatras ina stupenta frequenza; ils vischins d'eifer ed ordeifer la val ein vegni ed han mirau. In fatg forsa onz pli remarcabel; igl ei oravontut stau ina gruppa mo dad umens. Pervia da quei e da tschei ein las femnas stadas sclaussas da far teater. Per cul Zennet da Tarasp dils anno 1957 han ins riscau la resca e partgiu ora rollas allas femnas.
La caussa ei stada in veniment!
Pliras gadas han ils animaturs empruau da far reviver l’uniun dramatica da Rueras. En mintga cass ei in bien spert da far teater presents; denton - rabitschar ensemen la glieud, gliez ei aschia ina caussa. Empei dall'uniun dramatica ei ina gruppa da teater sefatga, ina zun activa che dat in toc suenter l’auter e quei lu cun success. La gruppa stat sut la pertgironza da Hubert Venzin, vertider e reschissur.

Ton ch'ei fuss aunc da metter vitier entginas autras uniuns e clubs ed aschia vinavon:

- uniun sportiva da Rueras, navenda 1968
- uniun da catschadurs Badus, dapi 1943, ina uniun cun gronda forza e che ha in bufatg num en Tujetsch
- uniun da pescadurs, dapi 1951 e che senumna Tuma Tujetsch
- uniun da tiradurs, naven digl onn 1908 (pressapauc); il tschaffen da sittar noda ei gronds e suenter ver sittau onns ora enasi il Drun, han ins translocau la plazza da sittar giu las Rueras ed il stan ei buns
- uniun da cavacrappa
- colonna d'agid, dapi 1967 e sias acziuns ein da gronda purtada
- club da ballapei, dapi 1970 e la plazza sin Dulezi, sin la squadra dalla pervenda, e la capientscha dalla curia giu Cuera e quella dalla vischnaunca ein stadas enzatgei da num
- uniun dils seniors; ch'era ils vegls ein sereuni ei ludeivel
- uniun da Lourdes. En quei connex fuss ei da dir ch'ils Tuatschins van stediamein a sogns e Lourdes ei da muntada. Carli Curschellas-Bearth ei staus davontier e ses merets per l’uniun ein considerabels

Fontaunas
Gadola, Guglielm. Historia dil teater romontsch. (Tiarza perioda 1850-1960). En: Igl Ischi 1961, p. 77-113
Muossavia dramatic. 2 toms. Cuera 1947-1966
Tujetsch, la vischnaunca alla tgina dil Rein = Tujetsch, die Gemeinde an der Rheinquelle, Zürich 1985

Cant, teater e musica
La glieud da Tujetsch ha buca mo cultivau ers ed orts; nuotatonmeins han ins giu enzatgei danvonz da daditg enneu per il cant e la musica. L'impurtonza d'in chor viril ellas muntognas ei considerabla ed ei fuss buca in di da fiasta senza la musica instrumentala. Omisduas uniuns ein sefatgas en Tujetsch entuorn ils anno 1870 ed han gidau a far clar, aschia sclarend viaden ella profunditad dils sentiments.
Ed ellas, las uniuns ein aunc oz senza paregl, malgrad ils mieds electronics che inundeschan ed ein tscheu e leu enta peis.

Chor viril Sedrun
Probablamein ein ins semess a cantar avon, ditg avon la notizia che numna igl onn 1867 sco data. Lezs onns ha Sedrun aunc giu in caplon sper il plevon ed in da ses duers fuva il cant. Silsuenter ei il duer ius vi el carnet dil scolast, semplamein ina obligaziun d'uffeci. E senza sustener e promover il cant, vess il scolast muncau a sias obligaziuns. A per cul cant han ins fatg cumedia; els han fatg da cor bugen teater, ils Tuatschins.
Ton ch'in rosch giuvens a Sedrun han schau perreger da cantar; sur Gion Antoni Casanova ha priu enta maun. Tenor dir dils vegls veva il chor da lezzas uras plirs stupents cantadurs, sco per semeglia il «Grond Madlainer» (Gion Antoni Monn), il Bruno ed il Giachen Antoni Soliva ed il Stiafen Beer. Il sur caplon ei staus mals avunda; el ha scochemai viu che ses cantadurs levan far teater. Ella casa da scola sin cadruvi fuss ei buca iu. Perquei han ils giugadurs retratg la remisa dalla Cruna ed enzatgi ha detg ch'ei seigi stau legher. Dil reminent - remisa ei simtomatic; la sala da teater ella scola nova dils anno 1886 a Sontget ei buca stada bia dapli ch'ina remisa. Giugadurs e regissurs savessen raschunar dil con, sco per exempel dallas seras freidas, cura ch'ei ha piztgau las unglas duront las emprovas da teater. - Auncallura han ins ora ed ora fatg teater e biars e biars ein vegni a teater, la glieud da Tujetsch en mintga cass e dad ordeifer entiras cudrias.

Buca mo ils cantadurs, era la societad da musica e la cumpignia da mats ein segidadas cun las cumedias, aschia alternativamein. Igl onn 1867 han ins entschiet cul toc « Il fabricant dell'aura» e biars dramas ein suandai, sco per semeglia:

- Il zenn miraculus (senza indicaziun)
- Paulinus de Nola (pader Baseli Berther)
- Igl aunghel della pasch (Maurus Carnot, translatau da Gion Felici Monn)
- Sogn Willibald (translatau da Giachen Giusep Tomaschett, arranschau per la tribuna da pader Baseli Berther)
- La mort de Garcia Morena (vertiu libramein da Gion Felici Monn)
- La mort della garda svizzera (Franz Heinrich Achermann, translatau da Sep Mudest Nay)
- Ils heroxs da Nidwalda (Franz Heinrich Achermann, vertiu da Sep Mudest Nay)
- La cameriera da Robespierre (Franz Heinrich Achermann, vertiu da Toni Hendry)
- Ils frars Taverna (Max Hansen, translatau da Riget Bertogg e Felici Hendry)
- Sontga Genoveva (original tudestg, vertiu da Carli Fry) La crusch zuppada (Giusep Durschei)

La gliesta ei tuttavia buca cumpleina e la lavur dils participonts ei ludeivla, buca il davos quella dils reschissurs, oravontut Gion Felici Monn, Toni Hendry, Giusep Durschei, e silsuenter Sigisbert Giossi, Duri Battesta Venzin e Hubert Venzin, (cumpareglia las indicaziuns sillas paginas 475-480).
Dils auturs e translataders cunvegn ei da prender ora ils nums suandonts e numnar silmeins entgins da lur tocs, sco per exempel:

Deragisch, Placi, 1913, Sedrun (plitost scenas humoristicas, originalas):
- Igl aug Casper vegn d'engrau
- Il giubileum da 25 onns maridaglia
- Il siemi dellas auas
- las auas sutterranas ni Sabotadi ellas cavernas 
- La veta de schuldau
- Onda Mengia
- Dus metschafadigias

Giossi, Sigisbert, 1924, Rueras, translaziuns
- Cuolpa ed expiaziun da Johann Radermacher
- Cumpogn da viadi, drama en 5 acts

Hendry, Felici, 1919, Cavorgia, autur 
- Pievel, salva tia dignitad
- Il tat da Nacla
- La sort d'in affon, tenor la novella cont Frideric d'Eichenfels da Christoffel Schmid e canzuns da Giusep Huonder
translatau
- Lavinas e carplinas (da J. Muff)
- Tuts rampins han lur confins (da A. Brühwiler)
- Ils frars Taveran (Da Max Hansen)
(menader dalla truppa da teater Culissa sursilvana)

Hendry, Toni, 1905-1982, vertiu 
- La cameriera da Robespierre Milsanavon ha Toni Hendry translatau ensemblamein cun Gion Felici Monn hitorias da Jeremias Gotthelf; el ha e scret il cudischet «Il vischinadi da Cavorgia»

Hendry, Vic, 1920 (autur da scenas radiofonicas) 
- Serada tuatschina
- Sin las ruinas da Putnengia

Monn, Gion Felici, 1876-1954, Camischolas, translatader 
- Igl aunghel della pasch da pader Maurus Carnot
- La mort de Garcia Morena
Pliras versiuns ed adattaziuns neu dil tudestg

Venzin, Hubert, 1957, Rueras, sco autur
- Psalm 43 (tenor il roman da E. Dreisbach) cumediettas
- Mal ils dents
- Pli vegls e pli stuorns
- Il lader dils laders vertiu
- Survetsch a Golgota da Dornier
- Il valser dalla carezia (Thorton Wilder)
- Il prau dil barlot (Arnold Schwengler)

Ei fuss giud via da dir ch'il chor viril fussi buca selegraus dil success duront ina producziun publica. Da l’autra vart fuss ei semegliontamein surfatg da pretender ch'ins hagi mo cantau pervia dil cant da pag. La sentupada dils cantadurs e star si legher - gliez ei stau in bien ton. Forsa ch'il pli dils commembers ei staus pertscharts dils agens tiarms; ils vents dil mesanotg ein ruhs ed ils vallers da Tujetsch han da far quen cun lur vuschs. Schebi ch'ins ha priu part dallas fiastas da cant a:
- Breil, 1913
- Glion, 1927
- Losanna, exposiziun
- Trun, 1930
- Flem, 1933
- Mustér, 1946

Pervia dalla cronica eis ei matei cunvegnent dad indicar ils dirigents dil chor viril da Sedrun, schebi che mintga cantadur ha contribuiu nuotatonmeins il siu.

Dirigents, naven dall'entschatta tocca la dissoluziun, pia dils anno 1867-1970

Chor da vallada (1959-1970)
Ina brava uriala han ins tratg alla liunga, entochen ch'ina partida cantadurs, plitost pli passai, ei sebrustgada ed ha priu ina decisiun, numnadamein da fundar in chor da vallada. Quei ei stau enzatgei tut niev ed enzatgi ha vuliu far diever dalla caschun e la sentupada dils cantadurs da dadens e da dado il Dutg grond ha empermess sontgamein.
Ed ins ei veramein ius silla tscherca da cantadurs ed il resultat ei staus maisudius; in diember da 84 commembers ei staus ina empermischun. - Il chor da tala purtada basegna e in dirigent per propi. Ils confidents ein vargai ils confins dalla val e scolast Giusep Huonder da Mustér ha buca dau canaster. In pugn da partenza semegliont ha sussentau.
Ils exercezis regulars ein sefatgs dil bi e dil bein e gleiti gleiti han ils cantadurs dil chor da vallada vuliu semussar publicamein, els cun lur vuschs muladas e harmonicas. Il concert da gliendisdis Pastgas 1960 (21-4-1960) sin cadruvi a Sedrun ha fatg impressiun. Ina mantunada umens aschia ch'ei daveras sedada neu stupent.
Ulteriurs concerts ein sefatgs ed il chor da vallada da Tujetsch ha giu in success suenter l’auter. Il sumfil denton ei la fiasta da cant da Rueun stada, quella dils 3 da matg 1964. Ils Tuatschins cun lur dirigent Giusep Huonder ein reussi cun lur canzun.
Il pievel sez ha ludau il chor da vallada e las emprovas da cant, inaga a Rueras e l’autra a Sedrun,ein tuttas sefatgas tscheccamein. Forsa ch'igl ei vegniu onz bia per il dirigent Giusep Huonder, el che fuva tuttina engaschaus bravamein a Mustér. Suenter otg onns, igl onn 1967, ha il dirigent surdau la bitgetta dil chor a scolast Stiafen Berther e lez suenter dus onns puspei a scolast Giusep Caduff. Entochen il di ch'ins ei puspei vegnius staunchels dad ir a cantar (ed ils cantadurs onz pli passai ein era buca vegni pli giuvens) e muort munconza da commembers ei il chor da vallada da Tujetsch sesligiaus ils 13 da schaner 1970.

Chor baselgia da Sedrun
Els omisdus, il chor viril ch'ei sefatgs en tschei tschentaner, sco il chor mischedau (dapi 1914) han giu ina funcziun ed ils cantadurs sco las cantaduras han fatg dil bien, dumengia per dumengia, onns ed onns - senza pli bia. E duront las funcziuns da bara e denteren adina puspei - ed aschia. Ed il chor dad umens ei vegnius pli stediamein vidlunder.
Era cheu ei Gion Antoni Monn forester ed administratur dil consum siglius els fiars, en mintga cass, cura ch'ins ha giu fadigia culs dirigents. - Da tut temps ei il plevon da Sedrun sur Giachen Antoni Fetz staus sidavon als chors; el che ha mussau messas ed offertoris e scret notas, entirs cudischs pleins, tut a maun e senza ch'enzatgi vessi muentau in det. Sia ierta ei considerabla.
Toni Hendry ha fatg siu assistent, ditg e liung, tocca ch'el sez ha surpriu la direcziun dad omisdus chors, dil chor viril da baselgia e dil chor mischedau, ual sco siu successur Alfons Schmet che ha giu accurat las medemas funcziuns.
Oz perencunter diregia Tarcisi Hendry il chor da baselgia, il chor ch'embellescha tondanavon il cult divin. Aschia dumengia per dumengia, firaus e fiastas, tut cun gronda promtezia, impundend bia forza.

Chor mischedau Sedrun
Norbert Vinzens ha surpriu la direcziun dil chor mischedau che conta mo ual in per gadas ad onn en baselgia. Igl engaschament per propi ei profans. Il chor mischedau seposta meinsvart ella publicitad e dat concerts, concerts da num che muossan ora ch'ins hagi mulau las vuschs tocca osumsum. Ed igl ei tuttavia buca giud via da dir ch'ins seigi ius in bufatg tschancun vinavon. Era duront ils fortis pon ins seretener ed emprova d'impedir enzatgei.
Ils vischins da Tujetsch e quels d'autrora laudan las bialas vuschs ed enzatgi po buca spitgar entochen l’autra producziun. Cun ses curontanov commembers ei il chor mischedau ualti pulpius ed aschia. 

Resuns dil Rein
Per amur da quei fatg ei ina filialetta sefatga, numnadamein il quartet dubel da tschun cantaduras e quater cantadurs, in chor pign che semova sc'ina furmicla e conta e conta cun gronda vigur. Siu num da batten ei schits, in pop ch'ins ha battegiau ils anno 1984 e ch'ins cloma pil num cun: Resuns dil Rein. Ed el vegn dirigius da Tarcisi Hendry.

Il cant da Rueras
Umens e femnas han cantau e contan a Rueras; il chor ha embelliu las devoziuns en baselgia e meinsvart ina fiasta u l’autra cun canzuns profanas. Ed ei fuss buc en uorden da sbassar il chor da Rueras sco ina filiala dil chor da Sedrun. La baselgia da sogn Giachen ei veglia (dapi 1491) ed il vischin da dadens il Dutg grond ei cunscients da sesez e fa pretensiuns. - Buca ch'ins sappi la massa dils cantadurs e dallas cantaduras da Rueras; mo matei ch'ils umens vegnan a ver detg si las antifonas e fatg bials il survetsch divin trasatras. Els e las femnas crein ed ein taccai vid il tschespet.
En mintga cass muossa la nudauna ora in chor gia ils anno 1908, in chor che ha cantau sut la direcziun da scolast Giachen Fidel Berther. Il cant duront il survetsch divin ei staus sidavon ed ils organists han fatg bien. Ed organists ha il vischinadi da Rueras giu danvonz, schi da num ch'il Vigeli Venzin-Giger ha sunau las orglas a Sedrun. A Rueras ha Leci Antoni Brugger fatg onns ed onns il survetsch.
Cul dirigent Barclamaiu Coray ei il cant danovamein ins ad ault; il Coray da Lags ei staus in professiunist, ual sco il Giusep Cavegn da Surcuolm. Denton - il dirigent persuls contonscha pauchet, sch'ils cantadurs e las cantaduras segidan buc. Igl ei buca giud via da dir che la promtezia dils commembers seigi stada ludeivla; la suprastonza dalla societad ei stada davontier ed ei vegnida en agid ad enzatgi. Dapi ils anno 1980 sedosta Giusep Giger pils interess dil chor ed il fein va ad ault. Pervia digl uorden e dalla survesta eis ei cunvegnent da pustar ils nums dils dirigents ed igl andament dil svilup:

Uss ed en quell'ura ha il chor mischedau da Rueras 32 commembers e commembras che serepartan ualti ulivamein denter umens e femnas, ferton che Vincens Pally suna las orglas, il survetsch che Giusep Gieriet ha fatg vivon. Ei capeta ch'il chor mischedau da Rueras dat in toc humoristic ed embellescha la sentupada cun canzuns divertentas.

Ils cantadurs da Selva
Per tgi ch'ei talmein d'in maun, ei la sentupada en baselgia d'impurtonza. Era quels dils pass cuorts ein vegni stediamein, cun la canna magari, giu da sum Tschamut ed han detg paternos ella baselgia da Selva. E duront las devoziuns ha zatgi cantau sin lautga, dad onns ed onns enneu, forsa in chor da biabein dus chischlets umens e la glieud giu els bauns ei vegnida leda. In dirigent ed in organist ed in triep umens che contan; quei ei buca pauc.
S'entelli, all'entschatta dil vegnavel tschentaner han ils dadens igl uaul giu ils dus scolasts Peder, il Gion Mihel ed il Barclamiu; els ein segidai bein, en baselgia ed ora, tuttavia il Gion Mihel che fuva ledis e per regla el vitg. Leutier ei il magister dil liug vegnius, il Giusep Gieriet, el cun siu dun aparti da cant. L'elecziun da Giusep Gieriet dils anno 1934 sco scolast da Selva e Tschamut ei tuttavia stada d'engrau.
Las seras d'unviern ein liungas ed ils vischins da Selva e Tschamut han priu amauns enzatgei; els ein seradunai ed han cantau. Giusep Gieriet ei staus davontier ed in tschec cant ei sefatgs. La messa chorala ei gartegiada ed ils responsoris ein vegni megliers. Denteren ha il dirigent mussau enqualgadas canzuns profanas e schizun tocs da teater. Tut senza ch'enzatgi hagi dau in stausch e la glieud dadens igl uaul han registrau cun satisfacziun sia premura. - E quellas seras da matg fuvan bialas, cura che la Ludivina Venzin e l’Onnamareia Peder intunavan las canzuns da Nossadunna.
Il di che Giusep Gieriet ei vegnius eligius scolast a Rueras (1939) han ils vischins da Selva e Tschamut spiars. Ils cantadurs sin lautga han fatg viaspras e detg si las antifonas vinavon, mo negin ha vuliu star pli davontier.

Societad da musica
Dalla biala entschatta enneu ha la societad da musica Sedrun giu ina mira decisiva, numnadamein d'embellir las fiastas, oravontut quellas dalla baselgia. Igl intent ei culs onns vegnius onz pli gronds ed ils musicants han sunau a caschun da fiastas profanas.
Igl origin dalla societad ei singulars; scolast e forester Stiafen Schmed ei semess en cun entgins giuvens spir premura, sco per exempel cul grond da mulin (Sep Antoni Venzin) e Vigeli Biart epi culs treis students Giachen Martin e Tumaisch Giusep Berther da Dieni ed il Paul Schmed da Camischolas. Ulteriurs ein scochemai semess a per; ton ch'ils musicants han entschiet cun lur exercezis ils anno 1875, entschiet a sepinar per la primizia da sur Tumaisch Giusep Beer che ha giu liug ils 5 d'uost 1877.
La cumpra da siat instruments muossa ora detgavunda; 430. - francs ei in tschuat e tgi che camonda paga. Per otg onns suenter dat la vischnaunca in subsidi da 180. - frs. e la convenziun dils 19 da mars digl onn 1883 cul president Gion Antoni Soliva ei particulara; ils musicants hagien da guvernar e conservar ils instruments che seigien denton proprietad dalla vischnaunca. -
La vart finanziala ei stada trasatras in buordi per la societad;cun da tuttas uisas, cun fiastas d'uaul e seras da recreaziun, cun tombolas e giugs ein ins sespruai da setener sur l’aua vi. Cun las autras uniuns han ins e fatg teater ed aschia e las entradas ein savens stadas pli che mo falombras.
Nuotatonmeins ein ils musicants seduvrai. La fiasta da musica dils 1899 ei stada in success ed il dirigent dalla musica da Tujetsch (Gion Antoni Deragisch) ha dirigiu il toc general. - In fatg tuttavia ei enta maun; enaquella che la musica ha buca giu in dirigent cun la duida instrucziun, ei forester Gion Antoni Monn siglius els fiars, ual sco tier il chor viril, nua ch'el ei semegliontamein staus davontier. S'entelli ch'el ha giu in bien dun, auncallura ina promtezia nundetga.
Fiastas da parada senza la musica ein semplamein buca stadas da s'imaginar. Ch'ins patratgi mo dalla glieud dils uclauns che vevan da lezzas uras veramein lidinuot; ella selegrava dalla producziun e dil marsch da quels umens. E co quels tocs tunavan mintgamai en baselgia enamiez las bandieras e giudapeis als altars. - Tgi che teidla capescha ils plaids che sur Murezi Elvedi ha detg 1915 en siu plaid da suentermiezdi a Rueras, numnadamein ch'el seigi vegnius vegn onns pli giuvens, il mument ch'el hagi udiu da Sumsassi anora la musica che marschavi encunter Rueras. Ch'ins bein sappi, el vevi fatg il quen senza, cu tons umens seigien sils confins. Ed ussa seigi ei da far fiasta scosauda.
Igl onn 1917 ei scolast Tumaisch Venzin sebrattaus giu cul forester Gion Antoni Monn; el, il Tumaisch ual frestgs e d'in spert interprendent. Speras las fiastas religiusas ein ils musicants era aunc in tec sedai ora, sco per semeglia ein els i a magliar groma, els mises anenasi, sin Scharinas e Milez ed a Mulinatsch. In tierm da num ei la sentupada a Scharinas. Sep Mudest Nay ha descret igl eveniment en bellezia bials vers e mess els ella Romontscha dils 7 da fenadur 1921.
Secapescha da sesez che la musica da Sedrun ha era exercitau per fiastas da pag ordeifer la val. Star a per ad enzatgi ha adina in tec calamita. Dalla fiasta da musica districtuala a Mustér (1929) ei la musica turnada ledamein a casa; ils musicants vevan fatg ina prima nota. Silsuenter han ins priu stediamein art e part dallas fiastas da pag, tuttavia sut l’egida da scolast Theophil Schmid. Ton che las occurrenzas da musica d'ordeifer han dau catsch ed ils musicants ein vegni en voga, tondanavon ch'ins ha mess il pindel da colur silla capiala d'ina vart ed ha tratg en ina uniforma. Quella parada el niev vestgiu dils 24 da matg 1951 ei daveras stada enzatgei da num. En pressapauc diesch onns han ins lu puspei midau la mondura ed il gatti ei carschius.
Eifer las stagias da Tujetsch ein las fiastas ecclesiasticas adina stadas sidavon, oravontut las messas nuvialas, era sch'ellas vegnan pli e pli scartas. - Ulteriurs dis da fiasta numna ins auncallura bugen, sco per exempel:

1950 la fiasta sil Calmut a caschun dalla radunonza generala dalla uniun alpestra svizra
1967 l’inauguraziun dil lag artificial a Curnera
1971 beneventaziun dil mistral dalla Cadi, dil commember d'honur Theophil Schmid

L'explotaziun dallas auas ha insumma purtau dabia impuls ella val. Igl onn 1961 ha Josef Bünter fundau ina uniun da tamburs; quei ei stau ina particularitad ed il sinzur ei staus gronds. Diesch onns pli tard ei l’uniun da tamburs da Tujetsch vegnida incorporada ella societad da musica.
La musica Sedrun (enteifer ils onns ein era plirs commembers dils ulteriurs vischinadis sefatgs) ha plirs veterans federals ed in entir rosch veterans cantunals. Lur commembradi ei ina caussa da num e mereta laud. Pervia dalla survesta suondan ils nums dils dirigents:

Fontaunas
Berther, Toni. Musica Sedrun. Giubileum da 100 onns. 1875-1975. Sedrun 1975. 
Durschei, Giusep. Societad de musica Sedrun. Giubileum de 75 onns. 1875-1950. Sedrun 1950
Nay, Sep Modest. Chor viril Sedrun. 1869-1929. Regurdientschas per la fiasta giubilara de 60 onns celebrada ils 3 de mars 1930. Sedrun 1930
Protocols dallas differentas uniuns

Pauperesser
Paupers ha ei segiramein adina dau ed era el temps dad oz cun surabundonza mauncan els buc. Co ils paupers ein vegni gidai all'entschatta dalla colonisaziun da nossa vallada ei buca d'eruir. Scadin cass ha ei gia lu dau glieud ch'ha gidau e che ei segidada culs fleivels e pupratschs.

Las spendas
L'emprema instituziun organisada che ha giu quitau dils paupers e basignus ei la baselgia stada. La baselgia ha rimnau dils beinstonts graun ed autra vivonda per reparter als paupers. Per segirar quellas almosnas per onns ora e garantir als paupers silmeins in tec paun da mintga di, ein quellas spendas vegnidas registradas el cudisch dalla baselgia, numnai cudischs dalla spenda.
Quei ei aunc buca stau sufficient. Per mintga spenda ha il benefactur stuiu metter sut in frust. Quei frust ha salvau quella grevezia da dar spenda da generaziun tier generaziun. Era tier la vendita d'in tal prau restava la grevezia da spender in quantum graun sco indicaus els cudischs.
Las empremas registraziuns da spendas anflein nus gia egl anniversari da 1456. En tut secattan otg da quellas spendas che obligheschan ina quantitad dumiec als «arme lütten», sco ils paupers vegnevan numnai.
Las midadas da tals funs entras cumpras, brats ed iertas han da temps en temps pretendiu revisiuns dils cudischs da spenda. Aschia succedan novas registraziuns ils onns 1627, 1668, 1751, 1806 e 1839.
Lein dar ina egliada el cudisch da 1806. Suenter ina introducziun dils ugaus da spenda, suondan, tenor vischinadis, ils benefacturs. Ils ugaus vegnevan eligi sin vischnaunca. Gia els documents da 1555 anflein nus notizias davart quels ugaus che vevan d'administrar la cassa dils paupers e distribuir il dumiec spendiu tenor basegns a tut la glieud basignusa. Els havevan era da rimnar il graun che vegneva deponius e conservaus els arcuns dalla baselgia da sogn Vigeli.

Ord il cudisch da 1806:
Enten Num della Santissima Trinitad
Nus alla fin Screts vein anflau per bien e necessari de Scadin debitur dils Paupers far vegnir e metter,- e Sigierar per Unterfand, Sinaquei che ils paupers Seigien de tut Temps per Sia pretensiun Sigierai, sche eissei pia de mintgia debitur mess per Scret enten quest Cudisch per Comissiun dilgs ugaus della Spenda, Numnadameing Sigr. Landamand Gion Antoni Gieriet, et Statalter Giachen Antoni Caviezel che eran de quei tems ugaus anno 1806.

Exempels co ils debiturs vegnevan registrai els cudischs dalla spenda:

Tschamut
Gion Gaudios Riedi dat Spenda ina Kurtauna adaschia, Sin quei che ils Paupers Seigien Sigerai, per quella pretensiun sche ha il Surra numnau debitur Sigierau, et metz per underfand in frust Prau grass enta Clavadi; Stauscha la Damaun encunter il funs d'Martin Hasper Riedi, ad mezdi paul Peder, alla Serra il Duitg, e d'messa noitg Gion Fidel Venzin, a quei tut per liber a fry.

Camischolas
Hans Giochen d'Flurin dat Spenda als paupers, davart siu Bab ina Kurtauna, a mietz minal; il mietz minal aber sto esser a tgiembel, dapli davart sia Dunna 4 minals a I/z, Sinaquei che ils paupers pia Seigien Sigieraj, per quella pretensiun sche metta il Surra Num, debit. per underfand in frust prau gras via si Sur Zarcuns; il frust dilg Thomaisch stauscha la Damaun encunter il funs d. J. Hans Giachen de Curtins, ad mietdy Artavels Hans Gieri Schmet, alla Serra artavels Giachen Antoni Berr, ad messa Noigl Gion Batesta Berter, a quei tut per liber a fry.

Survesta dils debiturs e quantum spendiu alla spenda dils paupers tenor il cudisch da 1806.

Tenor la dumbraziun dil pievel digl onn 1791 dumbrava l’entira vischnaunca 229 fiugs. Da quels ein igl onn 1806 sco la sura tabella muossa 144 benefacturs dalla spenda da graun; quei fa circa sissonta per tschien dils habitonts.
Las 145 curtaunas ed ils 671 minals dils benefacturs muntan ad in total da 23451 graun ni 1751,70 kg graun.

Valeta en daner ver 2200. - francs.
ina curtauna = 7.51(in minal = 1/4 curtauna) 
ina curtauna = 4 guldas = 7. - francs)

Las empremas notizias davart il pauperesser anflein nus era els protocols da vischnaunca. Vischnaunca e pleiv fuvan eguals. Omisduas parts havevan communablamein quitau dils basignus. Aschia plaida il protocol digl onn 1839:

«Negin pauper dueigi suenter Daniev ira ord vischnaunca a rugar. Davart il ver quitau dils paupers ei concludiu da trer ora ina cumissiun, in per vischinadi cun il plevon.»

In onn pli tard vegn approbau il suandont pareri dil pauperesser:

«Ils paupers dueigien puder ira inaga per jamna casa per casa e rugar, e quei il venderdis e la sonda. Da parter ora il graun dalla spenda ei surschau als ugaus ed al plevon.»

Suenter strusch quater onns ein ils vischins buca cuntents cugl uorden pertuccont ils paupers. Sin vischnaunca vegn sedispitau ualti ditg e decidiu da

«scumandar d'ira a rugar per l’escha suenter calonda matg».

Muort consequenza dils onns d'uiara 1799, caschunai entras ils Franzos, denton era entras catastrofas dalla natira ed onns da crisas, fomaz e malsognas, ei la summa dils paupers e basignus carschida da 1800-1850 considerablamein. Sco paupers vegnevan quels tals numnai che baselgia u vischnaunca stuevan sustener cun dar almosnas.
Ils onns 50 dil 19avel tschentaner sto la vischnaunca surprender il pauperesser e quei sin squetsch dil'cantun. Sinquei han ins preparau in niev uorden.

Gl'emprem uorden
Igl emprem uorden datescha digl onn 1855:
Mintg'onn il schaner duei vegnir tratg si ina collecta voluntaria. Mintgin ei obligaus da spender tut tenor pusseivladad. Ina persuna per vischinadi haveva dad ir a collectar da vischin tier vischin ed aschia rimnar per ils paupers.
Ina cumissiun eligida dils vischins administrescha rauba e cassa dils paupers. Quella serimna silmeins quater gadas ad onn. Ils paupers e basignus han da s'annunziar e far valer il basegns. Graun vegn repartiu ina ga il meins. Ils benefacturs dueigien dar rauba en naturalias. Duess ei alla fin digl onn' aunc vanzar, duei la rauba vegnir capitalisada per schia saver augmentar il fondo pauperil.
La cassa dils paupers haveva ulteriuramein era la funcziun d'ina banca. A vischins vegneva ei dau ora daners a tscheins. Ils tscheins che muntavan il bia tschun per tschien purtavan al fondo pauperil novas entradas.
Plinavon vegnan era tocs pastira fixai per schar segar ni spelar. Certs tocs pastira damaneivel dil vitg vegnan surdai als paupers per cultivar. Tals che han nezegiau la caschun e cuglienau las autoritads, gliez ha ei era dau. Perquei plaida in artechel il suandont:

«tals che ein buca avunda "flissiamein", pia culpeivels da marschadetgna duei vegnir retratg l’almosna».

Artechel tschun descriva il reparter las almosnas:

«La Spenda de Graun, che vegn distribuida sco la collecta, dueigi era vegnir distribuida a gratis quei ei per nuot, per amur de Diu e sin quels dis, che quella vegn dada ora, sche deigien ils paupers, che sepon esser presens a buna ura tier ils Uffezis divins en baselgia parochialla, per suenter lur Soign duer rughar per ils benefacturs.»

Davart il collectar plaida il davos artechel:

«Cun quei deigi esser a tuts basegnius scumandau de ira per las casas e rughar sut negin pretesc, e quei sut peina de stroff - e negin ei da quels obligaus de dar a quels ensitgei. Duess ei esser entgins malobedeivels, che massen per l’escha, sche deigien quels tals vegnir clomai avon l’emprema redunonza della comissiun pauperilla. Duess ei aber schabegiar, che in u l’auter basegnius curdas en urgens basegns, enten ils quals el savess buca sustener cun il fixau agit, sche deigien tals trer tier in u l’auter della comissiun, per il mumen dischponer, u schar vegnir tier enzatgei, bein aber reportar tgei ei seigi dau et a tgi e sut tgei circumstantias.»

Per augmentar il capital dil pauperesser ei vegniu vendiu entras la vischnaunca denter 1850-1860 plirs tocs pastira. La notizia muossa:

«1855 Obligaziun per las pistiras wendida per ilg Pauperesser. Gion Paly dau a Scharinas per Cp. de fr. 170. Croda de S. Martin a5%

Tujetsch ils 2 de Mars 1856
Confesel sco sura
Gion Ludavig Paly.»

Spelar e segar fein
Il schar spelar fein ei gia vegniu proponiu sin vischnaunca igl onn 1853. La collecta voluntaria funcziunava buca per cumpleina cuntentientscha e purtava buca il desiderau megliurament. Il diember da paupers carscheva.

«Plinavon ha era il patertgiamen, ch'il Pauper sez, en schi lunsch sco sias forzas laian tier, seigi obligaus ton avon Diu sco aigna lavur e perquei per gidar lautier, e cautras prevegnir alla lamentaschun de biars paupers ch'ei survegnien nuot de fadigias, sche ha ins era voliu empruar lur buna veglia e dar entamaun de encurir en part lur sustimen entras lur aigna bratscha.»

A Cavorgia retscheivan treis paupers la Paliu dil Varetg sco era els englars enagiu sut la Cresta per segar ni spelar.

Bugnei: «retscheivan si Platabiala silla Val ed anen entochen sil Crest dell Pala quadra e sco quel taglia si e giu tochen il Pastg de Biestg et enasi era.»
«1866 Eisei vegniu dil president mess avon che ils paupers de Rueras vessien de Spallar e Sagar avunda cun igl uaul Carmihut; et las rofnas de Valgiuf, vender per diever della Cassa generala, eisei della vischnaunca vegniu decretau de vender quellas e nagin degi Spalar ner Sagar pli de cau navenda.»

La spenda da sal
Sper la spenda da graun existeva plinavon la spenda da sal. Quella funcziunava a medema moda e maniera sco quella da graun. Da quella anflein nus las empremas notizias gia els cudisehs da 1751/1764 e pli tard 1839. Ina notizia da 1858 relata:

«deigi igl ugau dil Sal dar ora quella Spenda tenor sco el ha en cassa, seigi en natira de Sal, era deigi el cun ils daners che vegnan tratg en cumprar il al e tenor tabella fixada distribuir quel.»

Dasperas deva ei aunc autras spendas, spendas specialas. Aschia tier sepulturas, messa dil tierz e messas caudonn da glieud beinstonta. Quellas consistevan da pieun, paun, caschiel e frinas. Ellas vegnevan medemamein repartidas als paupers.

Las spendas svaneschan
Gia 1806 relai il cantun ina lescha pertuccont il saver e puder secumprar libers dallas obligaziuns da spender. En Tujetsch va quella lescha bia pli tard en vigur. Per dils onns 1860 ensi anflein nus notizias da secumprar libers dallas spendas.
Igl uorden da vischnaunca da 1866 rugalescha il pagar giu sco suonda:

«Capitals de raubas pias, san vegnir pagai giu mo de S. Martin ne s. Andriu, e zwar sto scadin, chur ch'el dat il tscheins de s. Martin declarar, ch'el detti era il capital, il qual sto alura daventar sil pli tard de s. Andriu.»

In exempel ord il cudisch che cuntegn las indicaziuns pertucca la spenda da graun:

Gion Antoni Deragisch ei culpons alla spenda 11 minals graun. Igl onn 1873: «retschiert de Gion Antoni Deragisch per ils sura 11 m capita156,10 aschia Chai totalmein pagau et Saldau.»
Auters vevan pulitas grevezias cun la spenda. Aschia fuva Gion Flurin Riedi s'obligaus da dar 67 minals alla spenda. Quei fageva, quintau 5,10 frs. per minal, in capital da 341,70 frs. Quei deivet ha el pagau giu 1886. Ils davos vischins ch'ein secumprai libers dallas veglias grevezias ein registrai ils onns entuorn 1910.
Consequentamein svaneschan tec a tec las veglias fundaziuns da spenda. Il capital cassaus dils proprietaris da funs ei vegnius investaus en vaglias dalla banca ni en obligaziuns da hipoteca da privats e vischnaunca. Tscheins da quels imprests han formau onns ora las entradas principalas per il pauperesser.
Oz possedan ils cudischs dallas spendas diversas mo pli valeta archivala. Els restan denton documents da valeta per nossa historia locala.

Paupers, spendas e capitals da 1850-1985

Il prau dils paupers
Las empremas notizias anflein nus 1918. Sut tractanda 4 dalla radunonza dils 14 da fenadur vegn il prau dils paupers schaus vi.
A Rueras secattan 5 differents frusts: 
ina sort a Mila
ina sort a Candentschuns ed ustonza
ina sort a Milar
ina sort Cumin
ina sort entuorn casa Crestas

Plinavon a Selva in frust e lu a Sedrun/Gonda tschun ed in ulteriur a Bigliel-sura.
Per ina mudesta summa saveva tgi che haveva nuot ni mo pauc prau cultivar quei prau dils paupers.

Casa dils paupers
Per dar suttetg a paupers e basignus ha la cumissiun pauperila giu cumprau pliras casas.
Aschia cumpra quella 1895 ina mesa casa a Rueras/Crestas. 1897 venda Giochen Deflorin sia mesa casa e truaisch medemamein enasi Crestas alla cumissiun pauperila.
1938 cumpra dalla casa da F. Riedi per mauns dalla cumissiun pauperila. Quella vegn vendida 1941 a Duri Riedi.
Davart las duas sura numnadas casas ein buca dapli notizias els protocols da vischnaunca.
Pli enconuschent ei la casa dils paupers a Bugnei. Igl onn 1959 venda la vischnaunca quella casa ad Augustin Loretz.

Ils uordens da 1866, 1935, 1973
Igl uorden da vischnaunca da 1866 plaida il suandont davart il pauperesser:

«Per survigilar diregier il Pauper-esser vegn ei mintga 2 onns legiu ora ina commissiun pauperilla, cosistenta ord 7 comembers. Il Sgr. Farrer ei ex' offizio comember de quella, et ils Sgrs. Caplons, ugaus dils paupers de sall e spenda de greun san era vegnir tratgs tier. Quella comissiun ha de administrar conzienziusamein ils beins della spenda de mirar che quels vegnien buca schminui sondern carschentai. Els han milsanavon de reparter la rendita della spenda als paupers, cun particular risguart dils pli basegnius e meriteivels.
Era ha quella comissiun de disponer sur las pistiras cultivadas dils paupers, et a quels tenor bein maniar dar ora de schar guder quellas, et aschi savens sco el anfla per nezzessari prender ad in e dar ad in auter; era las pistiras ch'ein predistinadas de schar segar e spelar ils paupers ha la comissiun de disponer e dar a scadin basegnius sco po tuccar ner ils basegns damondan.
Il greun e sall = Spenda duei buca vegnir partius denter artavels sonder ei duei adina vegnir incassau dal possesur digl Unterpfand vegn in tall Unterpfand vendius ner artaus sche dueien ils contrahents u artavels far de saver tallas midadas en termin da 15 dis als ugaus = spenda.
Igl ugau pauperil tilla en il tscheins et il sall. Igl ugau spenda tilla en il tscheins et il dumiec; il dumiec vegn rimnaus el cumats de spenda, en dispositiun della comissiun; il tscheins annual en daners surdat el, cura chel dat giu quen alla comissiun de quen, la qualla surdat quei agl ugau pauperil, il qual cun igl ugau spenda ensemen reparta ora (resalvont il sall) als paupers ton daners sco graun tenor la liesta che vegn ad eis consignada dil president ner della comissiun pauperilla. Quella distribuziun duei daventar regularmein mintga 2 ner 3 meins ner sch'il basegns damonda era pli savens. Il sall vegn daus ora sollet entras igl ugau pauperil.»

Igl uorden da 1935 resta pli u meins il medem. Las veglias fundaziuns da spendas ein denton svanidas sco era il spelar e segar pastiras. Vitier e da niev ein la casa ed ils beins (praus) pauperils vegni.
Mo dus artechels drova la constituziun da 1973 per rugalar ils fatgs dil pauperesser.
En nies temps da surabundonza stuess ins dir ch'il num «pauper» seigi buca pli da duvrar. Igl ei deplorablamein buca aschia. Oz spluntan auters basignus ch'antruras tier la cassa pauperila. Igl ei quei affons illegitims, affons ord letgs separadas, glieud giuvna ch'ei sviada, dependenta da drogas e d'alcohol, ni era glieud ch'ei curdada en fallonza.

Fontaunas
Vincenz, Pieder Antoni. L'administraziun dil pauperesser de Trun entochen il temps niev. Mustér 1934. (Sep. Ischi 24)
Archiv communal
Cudischs dil pauperesser nr. 8.1  -  8.13 Scatlas nr. 89-100
Protocols da vischnaunca