XI  Casaments e casas - habitaziuns da proprietad

Hetta, casament e stabiliment
Hettas cun lenna rodunda vegnan els a ver baghegiau, ils umens dallas vals e nossas tegias da cuolm ein aunc adina ina semeglia. Aschia in albiert amiez la runca da praus ed ers ed in toc glin - per star a suost e temprar la membra beinduras miez schelada. Ed ei vegn a ver tratg sco gheislas, malgrad ch'ins veva misclau ad uras il plantschiu e las preits. Sper la fueina ein ins puspei vegni a cauld e las plattas da gneis han scaldau la plontapei.
Lein metter il cass ch'ils vallers hagien baghegiau silsuenter vitier, sco per exempel truasch e talina, aschi sper las camonas ed odentuorn clavaus e clavazeuls cun nuegls da dudisch. Ed ils faners encunter munt ein matei vegni en buca ditg. - Investigar quels suttetgs dall'entschatta enneu piztgass osum la detta ed il fuorn sper casa leventass las marveglias. Leu nua che enzatgi ha fatg paun ed ils vallers han dustau la fom.

Graun e glin dattan lavur, avon ch'ins snezzi e metti la talgia sin meisa u sevestgeschi ni secuvieri culs ponns. Ton ch'ils mulins ed ils falluns ein vegni a per, silsuenter las fravgias e zacu era la resgia. - Naturalmein, enzanua sper l’aua che tschallata e ramura e promova bunamein adina la veta. Naven dall'aua dil Cuolm d'Ursera encunter Val Val entochen las cavas da Prau Mulins e Nislas setilan dudisch kilometers per liung. Eifer quellas stagias sburflan reins e dutgs e bognan la tiara, aschi abundontamein - pongir forsa sco bunamein negliu. Schi numerus ein els stai, quels mulinets da Tschamut e Selva e Mulinatsch tocca silla ravera dalla Val Mila.
Sch'enzatgi savess mo raschunar dallas pellas da Tgamaura e dir entgins plaids bufatgs dils mulins da Salins e Sedrun, da Mulinets e Reinsut e dils ulteriurs indrezs osum la greppa dalla Val Gierm. Ils plaids denton - els vegnessen dalunsch e vanzai ein strusch ina risteina u in plat e la toccanaglia ei tutta naven. Accurat sco ils chischners - ed ils faners sterni ora sil funs han dapertutanavon il treranavos. En quels logs ei zatgi buca mo vegnius staunchels, meinsvart era leds, sco per semeglia el mulin, nua ch'ins ha saviu ver endamen u schizun seconfidar.
La digren ha atgnamein entschiet per pressapauc avon l’emprema uiara e lu da detschiert dapi ils davos curonta onns; quels albierts en sesez ualti pagadus che ein semanteni atras tut ils tschentaners e la dunsena ei stada sempla ed ils cussadents han dumignau enzatgei.

La casa da Tujetsch
Schebein ei dat ina casa tuatschina per propi - gliez ei per cass ina damonda seriusa. L'influenza dil stil sul Cuolm d'Ursera vi, in tec perfin atras las vals enviers il miezdi e s'entelli buca il davos da sutensi ei stada considerabla. Ils Gualsers tuttavia han giu lur atgnas ideas e la glieud indigena ha mess enzatgei vitier.
Il dessegn dallä casa da Tujetsch ei clars. En tuttacass ei il sutterran da crappa massivs ed ils quaders dallas preits ed il gebel stabel sedistinguan tuttavia. Mo sapocu ch'ina trav ei tagliada ora u la lenna dil tetgom e la mudestadad mira giu dils mugrins. La fatscha che mira encunter il vonn dalla val ha ina lunghezia da pressapauc otg meters ed ei la part da num, la part che visa la stiva e la stivetta (stebli) e suren mintgamai duas combras da durmir, ina pils buobs, l’autra per las buobas ed ils letgs stattan sut circumstanzas ualti datier. Mess il cass ch'ei tonschi aunc per ina combra u l’autra ei gebel ein ellas scursaladas, stgiras e pintgas e da buca gronda muntada.
La part viers munt ei la mendra; d'ina vart sesanfla la cuschina e sch'ei va tut agradora ina streglia sco tgaminada e davostier ina bargia. Ed il mistregn da cuschinar ha ditg buca quintau la massada. Denter stgir e clar ei bien; ins vesa buca schi bein las spisas che vegnan sin meisa. Tschels onns ha la fueina e la glimera fatg clar e sper la platta da fiug ei zatgi s'entupaus ed ha saviu ver endamen. Ed il fulin e la rascha han buca fatg tschuf. Sur la cuschina secattan igl arcun e las maglias ed el combretgel suren encunter il tetgal penda la festa cun la carn sechentada. Pil solit - aschia, damai che mo paucs han ina truasch per propi, in schenghetg dils Gualsers, in baghetg pign per metter giudamaun ed el schetg victualias e resti.

Ils zulers ein magari scardali e stgirs sc'in fuorn; da cheu anora metta zatgi pil solit en pegna e scaulda la stiva ed il stebli, essend che la pegna scalegl va atras e survescha enina ual en duas localitads. Quei ei perbia buca adina il cass, damai che la stivetta ei tscheu e leu baghegiada vitier, ditg suenter schizun.

Il casament dil Gottard
Casament ei nuota giud via, aschia en eumparegliaziun cun la casa plitost schampra da Tujetsch. Duas stivas e stivetta ella vart davon garegian in sulom adequat ed il spazi ellas ulteriuras alzadas ei sfarlataus e danvonz, accurat sco las grundas ladas e la pendenza teissa e surfatga dil tetg. Il vitg da Sedrun ha giu mo duas casas da quella specia, quella dil plevon (dil farrer) e la «Casa paterna» d'ozildi da Giusep Monn (vivon la casa fravgia da Giusep Flepp). La casa pervenda han ins mess giu ed ha fatg ordlunder il consum dil Volg, l'autra perencunter ei vegnida alzada ed il stil dil Gottard ei pigliaus naven.
Ina atgnadad singulara ei la «Tgèsa alva» enamiez il vitg da Sedrun; ella ei da crap da sum tocca dem e la mira digl um che ha giu baghegiau ella avon biars biars onns ei mai vegnida propi alla glisch, damai ch'el hagi entschiet a batter ils quarts, cura che la casa seigi stada finida.
Dils colons si per las plauncas dalla val s'ei tuttina vanzau enzatgei, sco per semeglia las cuschinas da crap cun tgamins d'ina autra urdadira. E la colur da pastel secumporta gnanc mal cun la patina dil lenn; omisduas colurs han zatgei aparti ed envidan da star eri e mirar.

La prioritad
Na, en Tujetsch ein ins buca sedispitaus per la palma; ils uauls e las alps ein dapi daditg, dapi adina stai sidavon. Els han ora ed ora recurriu agl agid dils avdonts dalla val. Turnighels da vent, lavinas ed auas grondas han fatg largias crusch e traviers ed ils uauls han pitiu donn. Schetgas cuostan raps, sco per semeglia quellas da Rusas e Liets, igl Uaul Flurin e la plontaziun da Niregl e vi davart dretga dalla val las dustonzas e las vias dil Cuolm Cavorgia. Milsanavon ei la megliuraziun dallas alps adina vegnida en damonda; igl ir per aua sin las rodundas ei stau in strapaz. En vesta dil schurmetg da tuts e pervia dalla prosperitad dils animals, ha zatgi stuiu metter d'in maun ils giavischs en casa.

Las forzas grondas han ils vallers da Tujetseh impundiu per baselgias e capluttas; las perdetgas ein enta maun e paupra tgi che vess tuccau en els, ils sanctuaris. Cun las casas da scola han ins ditg teniu anavos; striegn nuot - igl ei semplamein stau scart.
Culs emprems raps dil conduct ad aulta tensiun en da Garmischeras ed atras la Val Mila suls sumfils vi han ils vischins da Tujetsch baghegiau la casa pervenda enamiez il vitg da Sedrun, in casetg- e scartamein pertut.
Igl onn 1955 san ins scriver cun scartira grassa; in onn da naschientscha per propi. Ils umens dalla vischnaunca da Tujetsch han dau la concessiun dallas auas. Bunamein enina ha il fein entschiet ad ir ensi ed el ei ius fetg ad ault. Las casas da scola fuvan pagadusas, per l’entira val entuorn. Ils vischins da dadens il Dutg grond han survegniu l’emprema (1959), ina casa da scola scosauda che ha custau in miez milliun. Scochemai han ins stitgnau giu il toc per quella da Sedrun, ina gronda e biala dadens il vitg da Gonda encunter Mira, ina che ha custau tschun ga dapli che la scola da Rueras e ch'ins ha inagurau ils anno 1962.

Cun la casa veglia da scola a Rueras ha ei buca dau gronds hantieris; ins ha fatg ordlunder ina casa da giuvenils, e silsuenter vendiu ella ad in privat. Onz pli bia ha il plaz a Sontget dau da far, la scola veglia a Sedrun ch'ei dapi ils anno 1886 stada sin in prima plaz. - Cun precauziun e prudientscha ei zatgi ius entuorn cul patratg. Cun igl entir menaschi dallas auas e la cumpra dall'ovra electrica da Tujetsch (1969) e secapescha cul progress anetg dil turissem - fuva l’administraziun dalla vischnaunca vegnida gronda. Ton ch'ins ha patertgau d'ina casa communala ed ils plans ein buca sefatgs enina. La lescha federala che ha pretendiu in stabiliment dalla protecziun civila ha schau semarmenir l’idea; la suprastonza communala ha dau peda, ella che stueva semegliontamein prender en vesta ils tschalers da schurmetg publics e collectivs. Ed in ulteriur problem ei staus sin rucca, la slargada dalla via cantunala atras il vitg da Sedrun. La veglia casa da scola a Sontget fuva els peis.

Buca mo; autras caussas ein vegnidas vidlunder. Il regress fuva terren dalla pleiv e la vischnaunca politica ha giu da seregular, tuttina cun ina parcella da pressapauc 2300 meters quadrat, tenor la calculaziun fatga. Epi dalla vart dil Drun eis ei stau grev da vegnir vitier. Alla biala entschatta ha ei tuccau da cumprar la resgia da Lucas Monn ed emplenir ed ulivar la ravera.
Tut ensemen in tschuat e zatgi ha sligiau exemplaricamein l’entira damonda tenor il project da num digl architect indigen Meinrad Gamboni.

La targida ei stada da muntada ed ils cuosts muossan ora:

La plazza avon la Tgèsa communala sefa bein e dat all'entrada in aspect da num. El plaun sura ei l’entira canzlia communala messa sut tetg, ella cun ses dus canzlists Edgar Hitz e Stanislaus Gamboni, dus umens giuvens che han omisdus empermess dabia e che administreschan:

- la contabilitad
- la taglia
- uffeci dil causecziun
- controlla da habitonts
- filiala dalla segirada per vegls e survivents
- uffeci da lavur
- uffeci civil
- controlla da prezis
- lavur da canzlia insumma

Sil plantiu sesanfla igl uffeci dallas construcziuns publicas ch'ein vegnidas grondas, ual sco ils uffecis dil register funsil e dalla polizia communala ch'ein en ulteriuras stanzas pli afuns ed igl archiv grond e bi suten ch'igl archivari Toni Hendry ha mess ora exemplaricamein.
Ella Tgèsa communala secattan milsanavon las localitads ed ils biros dall'Ovra electrica Tujetsch, dils runals e dalla scola da skis sco era ils locals vasts e clars dall'uniun da cura e traffic cun ina stupenta stampa e libraria.
Mo da mirar encunter smina negin; il stabiliment dalla protecziun civila culs indrezs differents ei ina gronda caussa e la schuldada dils cuors da repetiziun ed ils umens dalla protecziun civila indigena semegliontamein. - Ils tschalers da schurmetg sut il parcadi dil Dulezi (naven dil stradun cantunal tocca vitier la Tgèsa communala) ein spaziuns ed endrizzai endretg; mo gliez datier da melli plazs, publics u privats. In amen ein ins stai sissu scol gianter, oz perencunter mettan ins puspei pli bia peisa sil tschaler da schurmetg ella casa privata.
Nuota mo Sedrun, per cass, è ils vischinadis da Tschamut e Selva e Rueras han lur tschalers da schurmetg, sco per exempel:

Tschamut (1976) 50 plazs, sut la casa da Ignazi Albin
Selva (1976) 50 plazs, entrada sur la casa da Ignazi Peder
Rueras (1978) 327 plazs, sut la nova casa da scola (schurmetg civil)

Igl ei buca stau il regl d'activitad, plitost il ner basegns, essend ch'ins veva onns ed onns munchentau da baghegiar pervia dalla finanziaziun. Culs raps ch'ein vegni ei la glieud da Tujetsch semessa en da detschiert. E lezs 27 d'uost 1978, pil di dil sogn Cor da Maria, ei memorabels. Ils Tuatschins han inagurau gliez di ual dus stabiliments, numnadamein la Casa Sogn Vigeli e la Casa Cadruvi; lur andament ei singulars ed ei merets ch'ins s'entardi.

La habitaziun da proprietad
Tuttavia duront ils davos diesch onns ei in entir triep da casas grondas sefatgs en Tujetsch e quei principalmein enamiez la val, aschidadir naven da Dieni tocca odem il vitg da Sedrun.
Biros d'architectura ed impressaris e schiglioc glieud da fatschenta han giu in nas fin; ina habitaziun da proprietad sevenda sco da beiber aua ed ei ina buna fatschenta. Mo gliez tratg tut ensemen ha Tujetsch ozildi silmeins 150 habitaziuns da proprietad. Ed il trend ei aunc buca alla fin, schess ins, malgrad ch'ins tegn sut la vendita als cumpraders digl exteriur.

Casa S. Vigeli
«Vegnir vegls ei buca `flot'», ha zatgi detg ed ei insistius sissu. - Tgi che resda aschia ha tema ed il sentiment dad esser persuls e danvonz. E per prevegnir a tals plaids tucca ei da proveder enzatgi cun enzatgei.
Il provediment dils vischins da Tujetsch a pro dils vegls ei ludeivels; el mereta igl engraziament da tuts.
Igl onn 1956 ha Dora Reichlin da Sviz giu intuiziun da metter sia nova casa d'affons, numnadamein d'in maun denter Gonda e Mira, aschia amiez liug e sin in plaz spir sulegl. Ils anno 1968 ha ella fatg amogna siu stabiliment als da Tujetsch ed ils ezs ein sedecidi enina - ina caschun sco fatga per ereger in casa da vegls. Schebi che la suprastonza communala veva buca fatg il quen da retscheiver contribuziuns d'ordeifer, sco per exempel dil cantun u dalla confederaziun. Ed en vesta dil fatg han ins stuiu serestrenscher da reparar e baghegiar ora. Mo enaquella che las soras da Glion han saviu sedecider da surprender il menaschi e la direcziun, ei zatgi staus da gronda curascha. Las bunas dominicanas eran daditg semessas a per culs vischins da Tujetsch, dapi passa dus decennis, e vevan rugalau ils malsauns ed aschia, per pauc detgavunda.

Las lavurs da preparaziun ein idas bein giu dil scav ed in onn sissu ein ils emprems cussadents dalla casa arrivai, passa in tozzel - en combras dad in e da dus. En ton sco nuot han ins clamau ed ha detg las caussas pil num, pliras insufficienzas, sco per exempel:

- ina caplutta en casa
- in ascensur
- localitads da cuminonza
- cuschina pli vasta

Ils suprastonts cumpetents han buca surudiu il clom; els ein semess vidlunder ed han entschiet a far plans. In niev project ei sefatgs, ina bufatga engrondida e slargada encunter munt ed anen e cun balcuns ed uorden. Las lavurs han entschiet cun la primavera 1977 ed ein sefatgas dabot e bein e per cuntentientscha dil patrun. Ed ils cuosts secloman:

Casa Cadruvi
La casa da scola sin Cadruvi ha ina historia per propi; ils 4 d'avrel dils anno 1848 ha statalter Valentin Cavegn vendiu ella alla vischnaunca per 255 risculdis (= 433.50 frs.). In liug sco fatgs ed ins ha vuliu far ordlunder ina casa da scola. E quei ei daveras schabegiau e quei onn, ina localitad pintga detgavunda per dar albiert a tocca siatonta affons enina. E tuttina ha la casa sin Cadruvi fatg biars e buns survetschs, sco liug d'instrucziun entochen 1886, mo era aunc silsuenter per ina classa u l’autra e tuttavia per la scola da lavur. Enzacuras ei il caplon da Sedrun vegnius en l’alzada sura; dalla emprema alzada perencunter ha la suprastonza communala (oravontut il cassier) ed il cussegl da scola fatg diever.

Igl onn 1965 ha la vischnaunca politica cumprau ella dalla pleiv per la summa da 190'000.- frs. e las suoschnas ein era aunc vegnidas vidlunder egl import da 23'000. - frs. Mo la finala han ins matei tertgau ch'ina casa en in liug schi adequat mondi nuota per l’escha. Ils cuosts dil niev baghetg han custau in bien ton, tratg giu la subvenziun federala da 40'000. - frs. aunc adina 405'000. - frs.
Las localitads suten ein in prima liug da fatschenta ed ella emprema alzada han ins mess la scoletta da Sedrun, ferton che dil gebel han ins fatg ora ina habitaziun. E negin vegn a stuer sestrapazzar da schar vi las stanzas sin Cadruvi.

Las auas piarsas

La turera
Lezs 23 da mars 1975 ha la vischnaunca da Tujetsch priu ina decisiun da num; enaquella ch'ils vischins han zavrau las zonas da baghegiar, ei la basa dil project general da canalisaziun sedada. A caschun dalla revisiun digl uorden davart la planisaziun regiunala dils anno 1979 han ins danovamein midau ils bratschs principals, tut tenor la nova disposiziun.
Entochen ussa veva mintga fracziun dalla val procurau sezza per l’aua da beiber ed era menau naven l’aua tschuffa. Cun la nova zona da baghegiar ed igl entir svilup han ils indrezs existents buca pudiu tener tila. Ton ch'il project general ei staus indispensabels. Da Niregl entochen Milez ei l’entira questiun sefatga senza difficultads. Ed a per cun la via cantunala en da Bugnei vegnan las auas tschuffas dil vischinadi; neu da Surrein vegn la turera a vegnir sur la punt nova vi e pumpada directamein ella serenera. Ils vischins da dadens igl uaul e quels da Cavorgia vegnan a ver ina serenera particulara.
Naven digl onn 1977 tocca alla fin dils anno 1984 han ins tuttina erigiu 10 kilometers lingia da canalisaziun; ils bischels d'eternit han in diameter da 25-70 centimeters. Enzatgi ha viu bein ed ha e patertgau dils dis vegnents. Era sche la subvenziun ha muntau sin bunamein in milliun francs, vonzan tuttina aunc passa dus milliuns ch'il singul ha da pagar.

La serenera
El vonn dalla val, sin in'altezia da 1343 meters sur mar, ual dadens l’aua dalla Val Strem, silla ravera dalla tschaffada dil Rein, stat la serenera da Tujetsch. Ei ha bein dau tractativas e la finala ein ins vegnius perina; la serenera secatta el dretg liug ed ei erigida tenor ils principis ils pli novs. L'aua purificada sbucca en quella retenida dil Rein e vegn aschia tuttavia tratga a nez. Dils quasi treis milliuns che vonzan, suenter ver tratg giu las subvenziuns, dils ezs han ins tagliau pustretsch tenor la summa da segirada dil baghetg che mintgin posseda. La vischnaunca sezza paga per ses stabiliments, ual sco il possessur privat.

Poda ch'ins sa metter vitier che la vischnaunca da Tujetsch hagi dau in bien exempel. Ella purifichescha sias auas tschuffas. Ed ei fuss stau alla liunga ina pretensiun nundetga da schar ir l’aua piarsa dalla val giu tocca el lag dil Bodan, il mument ch'ins sa ordadora che pressapauc quater milliuns habitonts retilan lur aua da beiber neu dil lag.

Il museum (La Truaisch)
Tochen uss ed en quell'ura han ins detg museum; oz senumna el «La Truaisch». Ei fuss malgiustia da dir ch'ils vischins hagien fatg pauc per la cultura dalla val. S'entelli en vesta dad entradas semegliontas; mo na, ins ha era mess d'ina vart raps per quei intent.
Il museum ei staus la casa paterna da Heinric Monn, sesents en Spagna, ina casa stabila da crap che siu tat ha giu baghegiau da sias uras osum il Drun siviars Pitgmun. Il stabiliment amiez liug ei sco fatgs per in museum. Cun la cumpra e la gronda midada e ses indrezs ha la casa tuttina custau datier d'in miez milliun francs e la retscherca da rauba veglia va vinavon, schebi ch'igl inventari rimnau astga semussar.

Il bogn cuvretg
L'avertura dil turissem ei ida da cuntin ed ils aspects ein vegni gronds. Mo a pèr ha zatgi e stuiu s'obligar da far enzatgei da num, sco per semeglia metter neu in bogn cuvretg. Ed igl ei buca stau da surudir il clom, tochen ch'ils exponents dall'uniun da traffic han detg da gie.
Per la garvera dil Drun (denter las duas punts: viafier e stradun) han ins onns ora buca spidau giun plaun. Il dargun giu dil Cuolm da Vi ei malmaneivels; enquella ch'ins ha giu mess el en siaras, ein ils avdonts giudapeis seconfidai ad el. Il liug sco tal ei d'engrau ed il biro d'architectura Dettling-Maissen ha planisau endretg.
Igl onn 1971 ei l’idea stada semarmenida ed ins ha ladinamein entschiet cun las lavurs. Igl indrez d'in baghetg semegliont cuosta raps e la summa ei vargada ils cunfins dil milliun; ina curascha aschia ha num vus e l’uniun da traffic ei stada all'entschatta en schliats calzers. Perencunter han ils vischins saviu far da grond cun in bogn cuvretg e la calamita dalla val ei carschida considerablamein.
All'entschatta ei la caussa ida pulit ed ins ha fatg stediamein diever d'in tal indrez; in bogn cuvretg ei dapli ch'in puoz ed il liug da sentupada ei endretg, per jasters e dumiastis. - Igl emprem entusiassem ha buca pudiu tener la dira e la frequenza ei vegnida anetgamein dil meins, tondanavon ch'enzatgi ha stuiu sefar si e dar bratsch, il mument che l’uniun da traffic ei vegnida en perfetg. La vischnaunca sezza e la societad da runals ein semessas a pèr ed han tuttas tratg ulivamein, senza grond gust, s'entelli.
Bunamein surura ei il capital dil bogn cuvretg vegnius screts giu sin in ed ils duamelli acziunaris han scret lur aczias sin tgamin, ferton ch'il deficit ei vegnius onn per onn pli gronds ed ha la finala contonschiu igl import da 130'000. - frs. annualmein, senza prender risguard dad isadas e rugaladas.
Ton ch'ins ei arrivaus sigl ault ed ei tucca da prender las mesiras; ins mira a vegnend ina midada radicala. Probablamein vegn la societad da runals ad integrar il bogn cuvretg en siu menaschi, ella che ha la gronda forza.
L'empunida culs bigliets dils runals savess esser la scompa e la vischnaunca e l’uniun da traffic vegnan a dar quei ch'ellas san.

Ovra da cuors Val Giuv
Culs 16 da zercladur digl onn 1918 ha la vischnaunca da Tujetsch mess ina stagia; l’explotaziun dallas auas ha entschiet cul rein da Strem. - Ina societad d'aczias ei semessa precautamein vidlunder ed il svilup ei staus bufatgs, ual sco igl ulteriur ch'ei sefatgs 1925 a Tschamut. Il culp per propi ei sedaus cull'Ovra electrica Reinanteriur ed ils 2 da mars 1969 ha la vischnaunca da Tujetsch surpriu l’ovra electrica dalla societad acziunara en Tujetsch.
Ils vischins han tratg ils tscheins dallas auas ed ein sezs buca stai culs mauns a calun. Sin quella idea tucca ei da star, per cass ch'ins ha egls el tgau. - Culs plans dalla Val Giuv ha il pareri gia entschiet a semarmenir 1975, numnadamein d'interprender danovamein enzatgei.
La cota 1740 secatta sisu Mulinatsch e cumpeglia in intschess da 6,8 kilometers quadrat, cull'aua da Val Giuv ed il dutg da Milez. Ni il reservuar silla cota da 1740 (5500 m3), ni la lunghezia dil conduct da 2500 meters sco era buca la centrala electrica giu las Rueras han stermentau ils vischins, schebi ch'ils cuosts da 4'787'500. - frs. ein buca stai ina cagna. Dil reminent ein ils Tuatschins economics avunda; cun in surpli dallas entradas da passa 40'000. - frs. astgan ins tuttina secrer enzatgei.
E puspei ha enzatgi previu enzatgei da num, numnadamein da menar en l’aua dalla Val Mila, mess il cass ch'ins vegli vonzeivi engrondir l’interpresa. Cun l’aua dalla Val Mila savess ins nuotatonmeins carschentar la producziun d'energia sin 70 per tschien.
Igl um laic sedamonda, schebein ei fussi buca stau ina targida maisecattada d'explotar enina las auas dalla Val Giuv e dalla Val Mila. - Ch'ins ha fatg il pass suenter la comba va tuttavia a prau e muossa danovamein ora ch'ins hagi lezs onns patertgau e buca agiu en furtina.
L'Ovra electrica Tujetsch, OET, ei in fetgapei pils avdonts dalla val. Tut senza ina visiun u l’autra - mo il di da damaun vegnan ulteriuras a sefar.

Caplanias e la casa pervenda
Ton quellas dils caplons da Selva e Rueras sco la casa pervenda a Sedrun ein stai baghetgs plitost sempels e tonaton da num. Il caplon da Selva veva siu suttetg per propi enamiez il vitg ed ina ulteriura habitaziun dapi igl onn 1853 a Sutcrestas ella secunda alzada dalla baselgia da Nossadunna. S'entelli - sco refugi pervia dallas lavinas! Digl albiert a Sutcrestas han ins mintgamai fatg vessamein diever, essend ch'ei fuva semplamein malcumadeivel ed il casament ha ora ed ora tratg da lien. La casa dalla caplania a Selva ei vegnida disfatga dil fiug dils anno 1949. Ins ha fatg si ina nova, accurat sco ina nova baselgia ed enzatgi ei ius per la statua da Nossadunna a Sutcrestas ed ha tschentau ella en la baselgia pli moderna da Selva.
La caplutta da Sutcrestas ei naven e la casa dalla caplania a Selva ei vita. Igl augsegner da Rueras proveda ils vischins da Selva, dapi ch'il davos caplon da Selva, sur Stiafen Schuler, ei buca pli. El che ha pertgirau tondanavon bein sias nuorsas «dadains gl'uaut».
Ils vischins da Rueras han bassegiau ch'il gidonter dil «farrer» da Sedrun astgi habitar sco caplon a Rueras. La gronda supplica han els presentau agl uestg cun caschun dalla visitaziun episcopala digl onn 1643. Igl uestg Gion VI Flugi ha concediu, aschispert sco ils vischins da Rueras hagien baghegiau ina casa pil caplon, ina cun in iert e las entradas pil caplon seigien e leusuenter. La glieud da Rueras ei scochemai semessa vidlunder - e la casa pil caplon ei sefatga, tgeinina ei nuota lev dad eruir; d'ina casa caplania tschontscha la cronica digl onn 1782 - ed igl ei buca lev da dir, schebein ins ha fatg si ina casa nova pil caplon u mo restaurau quella che existeva gia. Dapi da daditg enneu fuva il caplon denton ella casa ual sut la baselgia da sogn Giachen, la casa che Gion Antoni Giossi-Berther ha cumprau per el e silsuenter dau giu a ses vegnentsuenter. La nova casa dalla caplania da Rueras stat sil Crest, sut il stradun, e quei dapi igl onn 1936.
La casa pervenda a Sedrun ha daveras sia historia. En mintga cass steva il plevon da Sedrun igl onn 1643 en la casetta sin Dulezi, en ina casa pintga, unida cun in nuegl, damai ch'el fageva il pur. La cronica plaida ch'ils Monns, ina famiglia beinstonta da Sedrun, vevi baghegiau ina ustria enamiez il vitg. La vischnaunca hagi acquistau la casa nova ed hagi fatg ordlunder igl onn 1745 la casa pervenda.
E la casa dils Monns, oriundamein previda per ina ustria, ei stada in baghetg scosauda, in bischu, el cun sias grundas ladas ed ina dimensiun da detschiert. Il stil dil Gottard ei ora ed ora daus els egls. Dils onns 1745-1949 han dudisch augsegners habitau lien. Entochen 1849 ensemblamein cul caplon da Sedrun, igl onn ch'ins ha baghegiau la casa sin Cadruvi ed ha dau al caplon ina habitaziun ella secunda alzada.
Ella retrospectiva ha la vendita dalla casa pervenda da Sedrun ina colur fuostga. Ils anno 1949 han ins vendiu ella al consum liber a Sedrun, suenter ver giu fatg si ina nova casa pervenda, ual sut la «senaria». Oravontut han ins baghegiau ora suten il consum ed en buca ditg, igl onn 1968, han ins bess giu l’entira casa ed ha fatg si tut da niev. Il bellezia bi puffen dalla stiva ha enzatgi vendiu al restaurant Tödi a Glion, ferton che la pegna scalegl entagliada, onns d'in maun el local da vendita, vegni è vendida. Ils onns grass han ins schau a tscheins la casa pervenda sut la cascharia; ins ha dau agl augsegner igl onn 1964 ina casa nova, ual sur baselgia da sogn Vigeli.
El trend dil grond menaschi ella val han ins fatg giu la casa dil caplon sin Cadruvi; la nova che sepresenta va buca mal a prau cul maletg dil vitg che vul tuttina mantener il caracter da pli vegl. Pressapauc la medema sort ha la casa da Giusep Flepp enamiez il vitg da Sedrun giu, la veglia casa fravgia. Siu stil dil Gottard ei naven ed enzatgi fa valer che la casa nova seigi pli spaziusa e cumadeivla.
Enteifer ils davos decennis ein bia bialas casas novas sefatgas en Tujetsch. Dil stil vegl denton, sco per semeglia neu dil Gottard, eis ei vanzau ton sco nuot. Ina excepziun legreivla ei forsa aunc la casa veglia da Tumaisch Deflorin-Hitz a Zarcuns. La stiva cun siu plantschiu sura turniclau e ual dus tschalers in sur l’auter ein restonzas che fan tut bein.

Fontaunas
Tomaschett, Paul. Mulins e rodas-mulin ella Cadi. Da Paul Tomaschett e Tobias Deflorin. En: Annalas 1983, p. 104-118
Berther, Norbert. En memoria dalla veglia casa pervenda Sedrun. En: Gasetta Romontscha dils 6 da mars 1970
Serenera da Tujetsch. Transl.: Felix Giger. Fotos: Erwin Cathomas. Sedrun 1985.