Sontgaclau
Igl usit da Sontgaclau ei fetg vegls. Cura
che quel ha giu sia entschatta en Tujetsch ei buca stau dad eruir.
A
mi ei quella isonza il pli enconuschenta a Camischolas e Zarcuns che fuorman in
vischinadi. Il temps da mia affonza e giuventetgna eran cheu ver 20 giuvens e
giuvnas, aschia ch'els fuvan el cass da realisar denter els quei usit impurtont.
En ils auters vischinadis vegneva ei praticau pressapauc tuttina.
Aschia circa ei igl usit sepassaus duront mes giuvens onns: Ei stauscha encunter
il december. Sontgaclau croda sils 6 dil meins. La detga di ch'il Sontgaclau
seigi gia l'entschatta december arrivaus tochen a Tschamut cun sia fumeglia e
prepari las metgas per ils affons dall'entira val. La
mumma fa attents ils affons ch'els duessien entscheiver a dir paternos per il
Sontgaclau, sch'els giavischien ch'el porti enzatgei. Scadin
noda mintga paternies ch'el di en in carnet, fatgs aposta per quei intent. Quel
dat el lu al Sontgaclau, cura ch'el arriva.
Entgins
dis avon il renomau datum, serimnan ils giuvens en casa da scola per
sediscuorer, tgi che hagi da far il sogn, il schuldau ed il Mehel. Ils
auters giuvens han da sedar neu sco asens ni catscha-asens. Arrivada
la sera, ein tuts sin lur posts. Igl emprem selaian ils catscha-asens udir cun
lur schlops da gheislas per spuentar las marveglias dalla buobanaglia che leva
forsa mirar da finiastr'ora. Aschia vess ella saviu seperschuader, da tgei ch'ei
setracta en realitad e piarder la cardientscha en il Sontgaclau, enten il qual
ella carteva sontgamein, silmeins tochen en ina certa vegliadetgna. Ei vegneva
entschiet odem il vitg Camischolas ni a Zarcuns ed iu casa per casa. lls asens
cun lur scalinem pir ch'ina muntanera entscheivan a far giombers. Cun in
fraccass penetreschan els en casa tochen avon igl esch-stiva. Ils affons che
fuvan stai quei di aschi pulits e quiets sco aunc
Suenter
in mument di la mumma: «Tanai andamain quei tga Sontgaclau o detg ad ussa
stuais i a letg. Per cass tg'l Sontgaclau dalla notg vess aun da vegni, stu
mintgin metter sen meisa in taglieir cun ain siu num.» Quei daventa senza
targlinar e tuts van a letg. Secartend che tut seigi ruasseivel, empleina la
mumma ils tagliors cun ils schenghetgs preparai. L'autra damaun a bun'ura e
senza far clamar, vegnan ils affons cun prescha en stiva per mirar, tgei ch'els
hagien survegniu. Tgei cunfar quei dat. Tut vul haver il meglier. Perfin metgas
e bienas ha ei dau. Els san buca capir, co il Sontgaclau ha rabitschau tut quei
tras escha serrada.
Las visetas allas famiglias ein alla fin; ei vegn ruasseivel. Sin via
sediscuoran ils giuvens, tgei che hagi da succeder. En ina casa ein las mattauns
en arma ed han preparau enzatgei per ils mats. Ils mats havevan observau che
mintgina era vegnida cun in pac sut bratsch. Els van - e detg e fatg: Ellas han
preparau ina stiva sco ina ustria. Las
meisas ein emplenidas cun in puschegn savurus. Quei
plai als giuvens, suenter in viadi aschi grond e fadigius. Suenter che tut ei
puspei
Sco
gia detg vegneva igl usit da Sontgaclau praticaus els auters uclauns circa ella
medema moda e maniera sco a Camischolas e Zarcuns. Ei deva enzacontas
differenzas, aschia plidava il sogn da Camischolas tochen approximativamein 1970
sut vusch (vusch aulta) per buca ch'ils affons enconuschien sia vusch. Ils sogns
dils ulteriurs vischinadis tschintschavan cun vusch bassa. A Sedrun udeva aunc
in
Ir
per biemaun
Ei mava encunter il december. Per tut ils affons in temps empau da temas,
pertgei il Sontgaclau haveva fatg stem da tut las furbarolas digl entir onn. Mo
quellas temas eran prest vargadas ed ils affons selegravan da gleiti saver ir
per biemaun tier padrin e madretscha. Els speravan mo che l’invitaziun tier
omisdus crodi buca sin la medema dumengia e ch'ei vegni ensemen ina detga
bargada. Per ordinari fruntava igl ir per biemaun naven da l’entschatta da
december entochen Buania. In di haveva ei num a casa: «Dumengia ais anvidaus
dad i per biemaun!» La dumengia suenter messa gronda serimnavan figliols e
figliolas tier padrin ni madretscha, enqualga 10-15 affons. Quei fuva lu legher!
Igl emprem vegneva ei surviu in gentar da perdanonza che secumponeva per
ordinari d'ina suppa da giutta cun spinals e gnocs, da carn caura ni furtem
nuorsa, da truffels en sal e lu dil «sucmies», quei era pera tosta cotga, figs
ni zuescas. Salata e verduras deva ei buca aunc da quei temps; ils legums ein
vegni en diever per suenter la secunda uiara mundiala.
Il pli legher era il suentermiezdi. Tut tenor l’aura vegneva ei dau troccas ni
fatg differents giugs, sco per exempel fatg da sezuppar ni da pigliar, la vacca
tschocca ed aschia vinavon. Tgei
rueida enqualga! Tut quellas activitads duvravan energias, aschia che la marenda
era beinvegnida e lu aunc tgeinina: paun, pieun schuber, ligiongia, andutgel,
carnpiertg, schambun, calun caura ni nuorsa, magnuc d'alp, petta d'uettas,
nuschs e sissu magari creflis. Finida
la tschavera, vegnevan ils biemauns reparti cun la cundiziun dad arver ils pacs
per a casa. Quei vegneva denton buc'adina observau! Per ordinari vegneva ei
schenghegiau teilas per far bategls per ils figliols. Cun in «Dieus paghi» e
cun la speronza da puspei saver vegnir in auter onn, prendeva igl entir marighel
cumiau da lur padrin ni madretscha, leds e cuntents dil bi di passentau.
Igl
usit dad ir per biemaun ei per part semantenius tochen il di dad oz. Il bia
offereschan il padrin ni la madretscha denton mo ina marenda, denton cun ils
biemauns ein els vegni pli generus. Ils
ins ni l’auters secuntentan era da dar mo biemaun.
Daniev
Sco ei lai segiramein supponer, ein las isonzas da Daniev fetg veglias, matei
praticadas dapi tschentaners. Ellas
secumponan dil Daniev dils affons, dalla giuventetgna e dils carschi.
Ils
affons
Daniev muntava bein per ils affons il pli grond eveniment. Els savevan ir a
cattar biemaun. Gia dis avon havevan els fatg las preparativas per vegnir a fin
cun il tur giavischau. La
damaun a bun'ura mavan els en trops sco ei fruntava da famiglia tier famiglia.
Cura ch'els eran en stiva, schevan els il verset: «Bien di, bien onn e dei
biemaun; nus giavischein ina biala fiasta ed in bien niev onn.» Persuenter
survegneva scadin enzacons raps. Il bia deva ei mo cotschens (dad in e da dus
raps), alvs sco ins scheva (da 5 raps ensi) deva ei tier padrin e madretscha,
dapli era ina raritad. La viseta tier il padrin ed il caplon era resalvada per
tut ils affons suenter messa gronda. Quels
devan 20 raps.
Sche
l’aura lubeva e las relaziuns eran in tec in tec favoreivlas, vegneva ei «fatg
atras» quasi tut ils vischinadis dado igl uaul. Perfin
tochen a Surrein e Cavorgia vegneva ei calzerau enqualgada. Leu mavan denton mo
ils pli gronds e da raschun quels che havevan parents da Maunsut. Quels dadens
igl uaul, ils affons da Selva e Tschamut, eran pli robusts ed entschevevan lur
tura da stgir odem Sedrun e finevan ella a Tschamut. Lur viadi tochen a Sumsassi
fagevan els communablamein sin scarsolas e per anflar la via, duvravan els
magari latiarnas. Essend ils Tarlepers, sco quei ch'els vegnevan numnai, buca
adina dils pli fins, vegnevan els serrai ora mintgaton, quei che deva reacziuns
corrispundentas. Denton era denter la buobanaglia
La sera ualti tard e pulitamein staunchels arrivavan ils affons a casa. Cun in
tschaffenun fagevan els cassa ed havevan in terment quet dad haver cattau 4-5
francs. Quels astgavan els lu deponer sin in carnet da spargn. Quei era per
ordinari ils sulets daners agens per quei onn. Pli tard ei il recav carschius
considerablamein. Dar mo in da tschun raps valeva sco zanur.
Cul temps ha il turissem priu in pli grond svilup en nossa val. Quei ha giu
influenza sin igl ir a cattar biemaun. Cun la viarcla che quei seigi in disturbi
pils hosps e pauc sanadeivel per ils affons dad ir en tuttas ferdaglias e
nevaglias entuorn, han ils ins ed ils auters buca lubiu pli quei usit a lur
affons ed han entschiet a serrar igl esch-casa. Denton era ils affons sezs,
cunzun ils pli gronds, han buca schi grond tschaffen pli dad ir a cattar
biemaun; els han gie raps avunda ... Aschia vegn quei bi usit praticaus pli e
pli pauc e vegn probablamein a svanir in di.
La
giuventetgna
Pil di ora mavan ils giuvens e las giuvnas tier lur padrins e madretschas per
giavischar ad els ils megliers giavischs ed auguris. Quella viseta valeva sco
caussa d'honur e vegneva consequentamein fatga sche zaco zaco pusseivel.
Secapescha ch'ei vegneva surviu ad els ina stupenta marenda. Encunter sera
serimnava in pulit triep mats e mattauns en ina casa, nua ch'els savevan far
empau legher. Igl emprem vegneva ei offeriu in puschegn, pressapauc sco quei
ch'els havevan survegniu tier il padrin e la madretscha. Quel consisteva da
paun, ligiongia, andutgel, schambun, magnuc, petta d'uettas, caffe e secapescha
era dil vinars. Tut tenor igl appetit ni la seit deva quei magari ina pulita
surlischada allas provisiuns en casa. Suenter haver magliau e buiu dil bi e dil
bein, sediverteva la giuventetgna cun raquintar empau praulas e pulaccas e cun
cantar, magari cun accumpignament da suna da bucca. Ordinariamein cuntinuava
quella legra societad lur visetas en ina ni schizun pliras casas dils presents.
Ei capitava, quei denton fetg darar, ch'in ni l’auter stueva suttacumber alla
forza dil vinars ed il viadi a casia deva empau discussiun ed enqual fastedi.
Ils
carschi
Ils carschi, quei vul dir ils maridai ni ils pli passai, havevan il dretg dad ir
a giavischar in ventireivel niev onn entochen Buania. Quei ch'era denton zaco
pusseivel, gliez vegneva denton fatg il di da Daniev. Ei vegneva visitau ils
geniturs, fargliuns, padrins e madretschas, cumpars e cumars, amitgs e vischins.
Cheu vegneva ei secapescha surviu las meglieras tratgas sco gia descret vivon.
Buca darar capitava ei ch'ei serimnava en ina stiva 5 tochen 10 persunas alla
ga. Quella viseta cuzzava per ordinari ina uretta. Ei haveva num parter en bein
il temps, sch'ins leva vegnir atras cul program. Beinsavens capitava ei ch'ils
perveseders eran quella sera bravamein en retard.
Igl ir a far Daniev vegn praticaus aunc oz, denton buca schi intensiv pli. Ins
serestrenscha dad ir mo tier ils pli tierparents e quei aunc buca adina.
Ils
treis sogns Retgs
Da Buania van ils treis sogns Retgs che vegnan fatgs da treis buobs, da casa
tier casa, cantond ina veglia canzun. Il text ei vegnius adattaus al dialect
tuatschin e secloma sco suonda:
Tuts
treis che contan:
Nus trais vegnin scu als sogns retgs,
Caspar, Meltger e Baltasar
Per adurar al retg dals retgs.
O Jesus, Jesus, Jesus car.
Caspar
che conta:
Ju
sun Caspar, al retg nair,
E te als Jesus al retg vair
E a te miu aur, a te miu cor
Ugen te dundel or
Tuts
treis che contan:
Caspar, Meltger e Baltasar
Jesus von per salidar,
Arvan se als lur buccals,
Dattan vi als lur regals.
Meltger
che conta:
Ju
sun Meltger al secund,
Intscheins de Saba tut radun
A te, miu Diu carin, ju dun,
E tiu survient ju sun.
Tuts
treis che contan:
Caspar, Meltger e Baltasar J
esus von per adurar,
Jesus intscheinseschan,
esus carezeschan.
Baltasar
che conta:
Baltasar al tierz ju sun,
A te bambin ju mirra dun
Per me carin te vul muri,
cun te vi ju muri.
Tuts
treis che contan:
Caspar, Meltger e Baltasar,
Nus ruiain tier Jesus car,
Ch'el meini era nus scu vus.
E spindri era nus scu vus. Amen.
Ils
davos onns han ils treis sogns Retgs era cantau la canzun «Nus essan ils sabis»
(Alleluja, nr. 131) ni «La steila da Nadal» da Paul Burkhard cun ina versiun
romontscha da Pieder Simeon. Suenter ver cantau la canzun, survegnan ils buobs
ina recumpensa che va il bia en favur d'ina renovaziun d'ina baselgia ni
caplutta.
Igl usit dils treis sogns Retgs vegn fatgs schibein a Sedrun sco a Rueras, quei
ch'ins seregorda, ed ei semantenius entochen il temps hodiern.
Fontaunas
Maissen Alfons. Ils treis sogns Retgs. En:
Radioscola, ann. 7, 1. cudischet, 1962
Il
tscheiver d'avon onns
Carteivlamein vegnev'ei fatg pli bia tscheiver avon onns ch'el temps present. Mo
ei deva lu era ina differenza denter tscheiver e cureisma! Cun la fiasta da
Buania annunziava il prenci Tscheiver l’avertura da quei temps hilaric cun la
parola:
«Buania,
mintgin tier la sia
Tgi che ha buca ina, va ell'ustria
Tgi ch'ha buca daners, stat a casa sia.»
Tscheiver
da famiglia
Inaga ch'il temps da tscheiver era arrivaus, mavan ils menders la sera da tutta
stgiraglia per las streglias entuorn a catischond, sch'ei fussi zanua stivas
illuminadas, nua ch'ei savessi esser tscheiver. Da gliez temps era
l’illuminaziun electrica en nos vitgs ualti munglusa ed ei duvrava saver bein
la geografia da streglias e gassas, per buca curdar sur mirs giu u scarpitschar
els lidimers ni forsa pugnar cun seivs e mugrins. Savens capitava ei che pliras
partidas da mats mavan sin la medema tscherca. Magari envidava ina partida ora
l’autra cun sblatschar ils mauns. Quei deva veta als menders e fineva cun
beinenquala pugnada e secargada. Ils ferms e gagliards havevan secapescha igl
emprem access en la casa da tscheiver. Forsa veva la partida fleivla zanua auter
meglier cletg ni ch'els fagevan magari plans da vendetga per lur terrada.
Eran ils mats sesluitai tochen avon esch-stiva, veva il pli versau da plidar sut
vusch tras ina sdrema aviarta digl esch. Schi lunsch sco el pudeva tscharner ils
hosps da tscheiver, deva el ad els enqual tecca. Cunzun mats e mattauns che
havevan relaziuns amicablas stuevan
Denton
veva la massera ensemen cun las feglias semtgau il puschegn e tgeinin! Las
meglieras buccadas giu dalla combra da carn havevan stuiu svanir giu dalla festa
ed eran vegnidas cavigliadas sin bialas plattas, sco sch'ei fuss fiasta gronda.
Sper paun e pischada vegneva ei aunc surviu tuorta, barbaladas, creflis, nuschs
e spagnolas e surengiu in bien caffè cun latg. Per il puschegn da tscheiver
vegneva ei nuota striblau e schau muncar ni breigias ni cuosts. Malemperneivel
era ei denton per la massera, sch'ina partida da menders haveva pudiu penetrar
en cuschina u tgaminada. Lu eran els buca stai maufers da dar ina detga
surlischada al puschegn preparau.
Suenter quei buontad past envidavan ils umens lur pipas crutschas e gradas ch'ei
deva en buca dito, ina fimera ch'ei vess tunschiu da «fimentar» las schettas
carnpiertg. Perquei anflava la massera per bien dad arver la finiastra e schar
ir giuadora quella vapur grischa e schar entrar aria frestga. Cun quei era la
sera da tscheiver denton aunc buca alla fin. Ils trochists passiunai cuntinuavan
da siglientar narr e bagat, ferton che la giuventetgna prefereva da far
differents giugs e surtut da saltar. Per la musica da sault deva ei buca grondas
cumplicaziuns. Inaga sunava in giuven melodias da sault cun ina suna da bucca,
in'autra ga cun ina harmonia. Sch'ei deva musica da grammofon, era quei lu schon
zatgei meglier e singular! Tras la stiva sgargnevan lu melodias da valzers,
polcas e marschs en in tun stetg
Affons
da scola astgavan era prender part dil tscheiver. Per quels muntava il puschegn
la part principala. Per ch'els sappien durmir ora empau l’auter di, vegneva il
tscheiver da quellas famiglias fatgs per ordinari la sonda sera ni la vigelgia
avon in firau, sco per exempel avon sontga Brida ni Nossadunna da candeilas. Duront
ch'ils gronds devan troccas, sedivertevan ils pigns cun dar pischaletg ni
muntafun. Ei schabegiava era ch'ils affons devan scenas humoristicas, sco per
exempel ord la veta dils parlers che visitavan mintgaton nies vitg. Imitond
las persunas tipicas dils parlers, sco per semeglia il cuntschacazzettas, il
canistrer, il mulet, il peinaparisols e secapescha era la parlera cun ruogs,
scadialas, pezs e pindels. La purschida fuva ina variaziun ed era el cass
d'interrumper ils pli passiunai trochists en lur giugs. Aschia vegneva pign e
grond tier siu divertiment. Suenter il puschegn che cuzzava pressapauc in'ura,
devan ils affons la buna notg als carschi e mavan leds e cuntents a letg,
semiond dalla biala sera da tscheiver. Vonzei bandunavan era ils ulteriurs hosps
la stiva, priu ora la giuventetgna che teneva ora tochen la damaun. Avon che ir
dapart, vegneva ei aunc discussiunau dil proxim tscheiver e fatg las invitaziuns
envi ed enneu. Aschia veva la giuventetgna caschun da far tscheiver seras en e
seras o, cun ni senza invitaziuns, inaga tier la vischina, l’autra ga tier
l’onda u tier l’amitga ed aschia vinavon. Quei deva plaunsiu cundiziun el
vegliar. La giuventetgna schava buca bugen encorscher lur geniturs ch'ella
piteschi d'ina sien sgarscheivla. Ins fageva tscheiver tier mintga caschun che
sepurscheva, manegiond che durmir ora sappien ins lu la cureisma.
Tscheiver
general
La culminaziun dil tscheiver per la giuventetgna da Sedrun e Gonda era il
tscheiver general che vegneva fatgs annualmein. Enzacu avon la sera da tscheiver
haveva in triep giuvnas e giuvens da lavar e sgarar las aissas malulivas dil
plantschiu dalla sala da teater ella casa da scola. Zacons mats havevan da
procurar per meisas e bauns e far las preparativas necessarias per il tscheiver
general. Las
mattauns havevan
l’incumbensa honorifica da procurar il canaster da puschegn ch'ellas
preparavan cun gronda breigia e carezia. Scadina matta vuleva haver il meglier
canaster, emplenius cun dallas meglieras maglias. Cheu dev'ei bugen concurrenza!
Finalmein era la sera ton desiderada dil tscheiver general arrivada. En buca
ditg era ina numerusa e legra cumpignia da giuventetgna serimnada ella sala. Las
mattauns deponevan lur canasters sin ina meisa semtgada aposta per quei intent.
Cun empau sestrer vidaneu e schar reverir prendevan mats e mattauns plaz entuorn
las grondas meisas, tut tenor cuida e calculaziun, mo era cun enqual trumpada.
Cuninaga seformavan gruppas per entscheiver la sera cun in per scarts troccas.
Quei giug era denton buca il principal divertiment dil tscheiver general. Dapli
calamita purscheva il bien puschegn e suenter oravontut il sault! Ferton ch'ei
vegneva siglientau narr e bagat vevan zacontas giuvnettas retschiert las ordras
dalla presidenta da preparar il caffe. Cargadas cun hontas da biutsch, puorla da
caffe e latg mavan ellas cun tut quei hardumbel sin casa mulin tier l’onda
peca e la Marionna. Dapi in per onns fagevan quellas bunas vischinas quei
survetsch per la giuventetgna cun preparar in bien caffe. Cu tut era semtgau,
annunziava il president dalla giuventetgna ch'ei seigi da sepreparar per il
puschegn e declarava, co las mattauns hagien d'eleger lur partenaris. El mument
ch'il musicant intonava il sault, fagevan ellas combas per gie puder tier il
saltunz preferiu e cumpogn da puschegn. Havevan ellas fatg l’emprema
selecziun, vanzava ei il bia aunc ina partida giuvens. Entras in secund sault
vegnevan era quels envidai a puschegn. Aschia dev'ei mattauns che havevan da dar
puschegn a dus mats, quei ch'ellas havevan era calculau e perquei empleniu il
canaster leusuenter. La procedura d'eleger ils mats da puschegn ei pli tard
vegnida remplazzada entras trer la sort. - Inaga ch'ils «perlis» eran
seformai, seplazzavan els entuorn las meisas sco ina gronda famiglia, «tuts da
buna luna». Cun luschezia ragudavan las mattauns il bien cuntegn ord il funs
dil canaster. Ellas munglavan nuota far dad envidar, pertgei ch'ina tala
tschavera dev'ei buca mintga di. Duront il puschegn fageva il president
beinvegni ad in e scadin. Enqualga haveva el schizun fatg ina ballada da
sgnoccas e teccas. Aschia vegneva il past savurus mischedaus cun bia humor. Era
il cant astgava buca muncar, cunzun la canzun «Nus stein cheu si legher ensemen».
Inaga che l’entira raspada da tscheiver haveva dustau igl appetit, sefageva in
zappitschem malruasseivel valer. Ins spitgava vess la part la pli attractiva, il
sault. Capeivel, saver saltar muntava surtut per ils menders e las giuvnettas
che fagevan per l’emprema ga tscheiver general in eveniment extraordinari. Cun
pintgas pausas cuzzava quei divertiment duront in per uras. Denteren vegneva ei
fatg differents giugs. Memia spert passavan las uras ed ei era daditg vargau
mesanotg, cura ch'ils emprems, forsa ils pli tschentai, devan la buna notg e
cumpignavan las mattauns da puschegn a calur. Dasperas dev'ei mats e mattauns
che vevan nuota sien e vessen il pli bugen saltau aunc l’auter di. Ei
stuschava encunter la damaun, cura ch'il musicant annunziava il davos sault.
Bugen ni nuidis stuevan era quels da buna cundiziun sesuttametter allas
ordinaziuns da surengiu e festginar dad ir a casa per buca s'entupar culs
perveseders. Il
tscheiver general era puspei vargaus, laschond anavos bialas regurdientschas.
Era
els ulteriurs vischinadis vegneva il tscheiver general fatgs pressapauc tuttina
sco a Sedrun. Ins ha manteniu quei usit per part entochen circa igl onn 1980.
Gliendisdis
tscheiver
Gliendisdis tscheiver organisavan la societad da musica ni il chor viril in
concert en sala da scola. Sper las producziuns musicalas astgava il toc
humoristic buca muncar. Quei concert haveva adina gronda attracziun e calamita e
vegneva frequentaus stediamein da giuven e vegl. Cunzun ils pli avanzai che
mavan schiglioc quasi mai giuadora la sera, levan buca munchentar quei
divertiment. Suenter il concert selubevan ils biars aunc dad ir ell'ustria per
star si da frestg ni per dar in per scarts troccas. La giuventetgna veva
enqualga la caschun da saltar, sch'ina ustria procurava per musica da sault.
Quei era lu schon ina purschida speciala. Il far mascradas u bagordas duront il
tscheiver era lu buca usitau. Il plevon vess era buca lubiu quei.
Mardis tscheiver sera, cura ch'il zenn da miert annunziava la fin e mort dil
tscheiver, stuevan quels menders che vevan fatg tscheiver scosauda, udir
l’admoniziun ch'els dueien trer en tschiep ner ed ir suenter bara al
tscheiver. Carteivlamein stevan quels denton buca mal per las uras ch'els vevan
vegliau, seconsolond ch'ei detti avunda
Il
temps dad oz
La
moda e maniera da far tscheiver descretta ei oz svanida per gronda part. Ins
enquera il divertiment ellas ustrias e bars, nua ch'ei vegn per part era fatg
mascradas. Zatgei niev ei il til dils scolars che vegn appreziaus grondamein
dalla populaziun. Las scolas edeschan dapi 1982 era ina gasetta da tscheiver. Il
medem fa era l’uniun da mistergners che publichescha naven da 1983 «La guila».
Naven da 1987 cooperescha ella era al til da tscheiver.
Magliar
groma
Avon onns sespruava scadin pur dad haver enzanua in bien mises per saver
passentar bunamein in meins e miez Ina vera veta primavauna cun siu muvel. Ils
mises eran fetg tschercai e bein pagai. lls principals da quels fuvan
Mulinatsch, Milez e Scharinas cun mintgamai 10-12 purs. La stagiun da mises era
propi il temps dils buobs. Els stevan en quei liug senza vegnir a casa, excepiu
ina fiasta da parada sco Sontgilcrest ni sogn Vigeli. Lu mavan els buca nuidis
puspei tier la mumma ed ils ulteriurs fargliuns. Si mises gudevan ils buobs ina
certa libertad, eran els gie duront il di il bia persuls, ferton ch'ils umens
mavan a casa, sch'els havevan buca gest da caschar. Da l’autra vart havevan
els era ina certa responsabladad, havend els da ver quitau dils tiers. Ei valeva
per honur da buca schar ruclar in armaul. Era stuevan els schiglioc saver
seriscuder, seigi enten ademplir certas lavurs en tegia ni en nuegl ed enten
cuschinar, quei che vegneva magari fatg da cuminonza. Dasperas havevan ils buobs
denton aunc bia bialas uras, nua ch'els fagevan beinduras era enqual cattavegna.
Mintgaton deva ei enqual carplina e sedada denter els e specialmein culs buobs
dad auters mises.
Il meins da zercladur haveva ina ga 4 firaus, sco per exempel sogn Gions (ils
24) e sogn Pieder e sogn Paul (ils 29). Quels dus firaus fuvan destinai d'ir si
mises a magliar groma. Roschadas, specialmein giuventetgna, prendevan art e
part. Il meglier seregordel jeu da Milez, nua che jeu sun staus entochen 15 onns
sco pastur. Cunzun da sogn Pieder e sogn Paul havevan nus buobs in grond cunfar,
co sepreparar per quella glieud fina. Oravontut havevan nus da spuentar il cucu
per ch'el fetschi buca la groma ascha. - Aschi prest sco ils hosps fuvan el liug
e sereparti, vegneva la tschavera offerida dils purs che havevan dau gronda
breigia leutier. Era havevan els schubergiau la tegia e lavau la stiva schuber e
bein. La groma bein tratga vegneva
L'avertura
deva la musica da Sedrun. Silsuenter entscheveva la part humoristica. L'emprema
scena fuva il dar il rin. Cheu stuevan ils participonts dar il maun in a
l’auter e formar il rin. Lu entscheveva in ord la retscha a cuorer entuorn il
rin. Vonzei deva el ina tecca ad in ni ina. Quei tal stueva empruar da puder
tier l’auter e sche quei era pusseivel, turnava el en siu plaz e l’auter
stueva cuntinuar, cun l’intenziun da tuccar in pli plaun che stueva lu ir
entuorn il rin. Aschia cuntinuava quei giug entochen che silmeins ils biars eran
stai en roda. Secapescha ch'ei deva meinsvart ina cambrola e sgulada, quei che
fuva il gaudi dils aspectaturs.
ll dar la scua era in giug da saltar. Ils giuvens e las giuvnas formavan «perlis».
Quei giuven che veva buca ina matta, stueva secuntentar dalla scua. El sespruava
da dar ella vinavon, aschispert sco pusseivel ad in cumpogn per saver saltar cun
la matta da lez, pertgei cura che la musica calava, stueva quel cun la scua
salvar ella ed astgava buca saltar pli. Era la giuvna che veva buca saltunz,
stueva far il medem. Aschia restava il davos mo in «perli» che survegneva lu
in premi.
Nus buobs eran sil Cuolm Val vid ils tiers ed ughegiavan mintgaton da cuchegiar
giu Milez, tgei ch'ei succedi tocca ch'in scheva vonzei: «Oz stuain nus stavla
ple baud ils tiers ad i cun els a Milez - per tg'ls magliagroma sappien aun
schagie il latg da nossas vaccas tg'on magliau oz mu matun.» Quei ei era
daventau ed ad uras e cun in detg quet essan nus vegni cun nossa muntanera da
ver 100 tocs dils trutgs giu. - Pil sollt era ei bia aspectaturs, excepiu forsa
enqual «perli» che fuva secumblidaus enzanua. Avon che arrivar leugiu, vein
nus magari detg in siper l’auter: «Nus stuain ussa dabot aun selava ain quai
dutg, pertgei la fatscha o dapi tga nus essan se cö betga viu aua.» Ed enten
salidar fuvan nus strusch d'enconuscher pli, pervia dalla prova che nus vevan
fatg. La sora ha manegiau sissu: «E te pign munglass
Finidas
las formalitads, vegneva ei aunc offeriu a tuts in bien latg ual mulsch. Sin
giavisch vegneva ei dau in bien caffe ni magari in stel vinars per tgi che
haveva forsa «pischada» el magun. Silsuenter serimnava l’entira cumpignia
per serender communablamein encunter casa, in e scadin cuntents dil bi di
passentau.
Igl usit dad ir a magliar groma ei semantenius ualti ditg. Mond il diember dils
purs anavos, ei l’isonza tschessada successivamein. Differents dils purs
restonts van buca a mises pli, bein era perquei ch'ils buobs han dad ir a scola.
In ni l’auter pur va denton aunc oz a mises e porscha groma mo a singuls
hosps. Igl
ir a magliar groma en grolldas cumpignias exista struschamein pli.
Nozzas
La sera avon las nozzas serimnavan ils giuvens dil vischinadi avon la casa dalla
spusa ni dils spus per dar salvias cun buis ni magari schizun cun murters, cun
ils quals igl ei denton vegniu scumandau da sittar suenter in grev accident a
Rueras, quel digl onn 1927. - Sco remuneraziun per las salvias vegnevan ils
giuvens lu envidai ad in refrestg, quei che negin refusava. Enqualin
haveva fatg far la mumma truffels barsai da tscheina, cun la cunzina da buca
spargnar cul sal ... Era las giuvnas vegnevan vidlunder, suenter haver ornau
l’entrada dalla casa cun in tschupi da dascha e da flurs. Sisum era in placat
cun ina inscripziun che giavischava ventira als spusai. Quei tschupi vegn aunc
fatgs ozildi.
Avon
onns vegneva ei fatg nozzas mo il mardis ni la gievgia e quei cun messa
avonmiezdi. Ils
nozzadurs fuvan vestgi en ner. La
spusa purtava in tschupi. Pli tard ei vegniu vitier in vel alv e las spusas han
entschiet a preferir in vestgiu alv. Il spus haveva in matg sil tschiep e
purtava ina capiala nera.
Il
gentar da nozzas haveva per ordinari liug en casa paterna dil spus ni dalla
spusa, semplamein leu nua ch'ei era il meglier plaz. Ina cuschiniera ed ina
cameriera jastra havevan da procurar per las tratgas. Per haver avunda plaz,
vegneva ultra dalla stiva era il stebli duvraus. Leu eran il bia ils affons. La
sera deva ei ina tscheina per las famiglias dils spusai e per ils giuvens dalla
cumpignia da mats. Quei era la part hilarica! Entuorn 1930 han ins entschiet
plaunsiu a festivar las nozzas el hotel. Ina midada ha ei era dau circa 1970,
cura ch'ins ha entschiet a far la messa da nozzas per suentermiezdi e far amogna
als envidai «mo» ina tscheina.
Parada
e perdanonzas
Avon pressapauc 20 onns festivavan ils Tuatschins aunc 7 fiastas da parada. A
Sedrun: Sontgilcrest; sogn Vigeli, patrun dalla baselgia parochiala (26 da
zercladur, dapi in per onns la dumengia avon ni suenter); fiasta dil scapulier
(tiarza dumengia da fenadur); fiasta dil sogn rusari (emprema dumengia
d'october). A Rueras: Sontgilcrest (dumengia suenter il Sontgilcrest da Sedrun);
Cor d'Jesus (ina dumengia dil zercladur); Cor da Maria (davosa dumengia d'uost).
La fiasta dil scapulier ed il Sontgilcrest da Rueras ein vegni dismess avon
enzacons onns.
Far
parada
Astgar far parada las fiastas muntava per ils mats ina gronda honur ed
obligaziun per aschia embellir il survetsch divin. Cun plascher e slontsch
marschavan ils mats stediamein sut il commando dil capitani cun bandieras
sgulatschontas e buis sin schui suenter la societad da musica. La scharscha da
capitani e sergent dalla cumpignia da mats eran uffecis ualti tschercai.
Capitani e sergent stuevan ver 25 onns per saver retscheiver quell'honur. Quella
sebrattava giu, ina ga a quels da dado il Dutg grond e l’autra ga ad in giuven
da Rueras. Mintgaton vegnevan era quels da Maunsut (Cavorgia e Surrein) ni quels
da Dadens igl uaul (Selva e Tschamut) honorai cun capitani u sergent. Era ils
bandierels stuevan ver ina certa vegliadetgna per astgar purtar in fengli. Ina
gronda honur veva quei mat che astgava purtar la fana biala. - Pli baul eran ils
commandos dil capitani en tudestg sco el militer. Avon ver 50 onns ha Gion
Felici Monn (1876-1954) da Camischolas procurau per il commando en romontsch. Da
lezs onns era ei tradiziun ch'il capitani da mats fageva
Ils
mats che fagevan per l’emprema gada parada havevan da cumparer ina dumengia
avon l’emprema fiasta a Tgamaura per vegnir instrui dil capitani e sergent, co
els hagien da marschar e purtar la buis. Capeivel, havevan ils responsabels gie
empau quet da presentar ina cumpignia bein disciplinada.
Suenter las festivitads dalla davosa fiasta da parada (sogn rusari) offerevan il
capitani ed il sergent in refrestg alla cumpignia da mats e societad da musica
sco engraziament per l’honur retscharta ed era sco renconuschientscha per igl
engaschi duront las fiastas da parada. Tier messas nuvialas vegnev'ei era fatg
parada e lu stediamein, era da mats pli vegls.
Pli
baul fagevan ils mats parada entochen 30 onns. Lu retschevevan els ina menziun
d'honur. Oz han ins surschau il far parada plitost als giuvens gest ord scola.
Igl ei donn che mo paucs mats sur 20 onns han buca ton ideal da serrar las
retschas da parada dalla cumpignia da mats.
Ir
per negla
Il purtar negla sin la capiala las fiastas da parada s'udeva senz'auter tier
l’honur dil mat. Mo las neglas setschentavan nuota da sezzas sin la capiala.
La sera avon la fiasta havevan ils mats dad ir per neglas tier las mattauns.
Avon in tempset vevan els observau, nua ch'ei seigi crunas ornadas cun bialas
neglas ed ellas, las bialas, vevan da tener pinau. Quei ir per negla procurava
per dabia variaziun e concurrenza. Cunzun ils novizs stuevan quintar cun enqual
setrumpada
A
caschun dallas seras dad ir per negla dev'ei magari strolis che fagevan zanua
ina filistucca. Els prendevan per exempel ils graniuns giud cruna e deponevan
quels zanua el liber ni bloccavan igl eschcasa a quels ch'eran en stiva cun la
matta. Mender er'ei cura ch'ils mats ughegiavan da dar vid las tratgas
preparadas per la fiasta. Quei caschunava lu confusiun allas masseras che eran
sedadas gronda breigia da porscher in gentar da nui per ils da casa e per ils
hosps. Da lezs onns era ei tradiziun che parents ed enconuschents da Rueras
mavan a gentar tier ils parents da leuora (Sedrun ecetera) che fagevan lu
cunterviseta a caschun dallas fiastas da Rueras.
Perdanonzas
Excepiu sogn Vigeli eran las fiastas da parada buca perdanonzas, quei vul dir
dedicaziuns da baselgia. Quellas vegnevan festivadas per propi mo a Cavorgia ed
a Tschamut. La pli biala era quella da Cavorgia che curdava sin la secunda
dumengia da settember. Suenter il survetsch divin ella caplutta da sogn Leci
serendevan ils envidai da Maunsura tier lur parents ed enconuschents da
Cavorgia. Ina emperneivla odur dallas tratgas delicatas fageva beinvegni als
hosps da perdanonza. E tgei purschida che fageva ir la spida: suppa da schambun
cun savurus tschagugliuns, fortem cun truffels novs, carn da vanaun cun spinals
survi cun verduras digl agen iert e sco finiziun tuorta e groma cun in bien
caffe. Quella buna tschavera procurava per buna luna e sligiava la faviala. Ils
pli avanzai stevan cumadeivlamein ensemen e raschunavan dils problems da
mintgadi. Ils principals temas pertuccavan la raccolta da fein e risdiv, il fein
a pastg e In secapescha era las fieras da biestga. La giuventetgna serimnava
denton el Plaun sogn Leci per sedivertir. Ella fageva differents giugs, sco per
exempel il rudi cun metter il fazalet, il rudi cun la scua ed aschia vinavon.
(Pli bia dils giugs mira sut igl usit dad ir a magliar groma!) La casa da scola
surveva sco local da recreaziun e sault en cass da malaura. Quellas uras
vargavan schi spert che la giuventetgna emblidava bunamein dad ir a marenda.
Gliez fuss stau donn, pertgei ch'ina da quellas tschaveras dev'ei buca mintga
di: schambun sechentau, ligiongias dallas uisas, andutgel sechentau e lu
barbalada e creflis en abundonza.
La
perdanonza da Tschamut che croda sin l’emprema dumengia da settember haveva
pli baul ina speciala muntada ed attracziun per la giuventetgna. Ils ustiers
dalla «Rheinquelle» procuravan per ina musica da sault che carmalava neutier
dabia giuventetgna, era sch'ella stueva ir a pei ni cun velo tochen a Tschamut.
Oz ein las perdanonzas deplorablamein svanidas dil taliter e cun ellas era las
sentupadas denter ils parents.
Vegls
giugs
Differents giugs d'avon onns ein svani ni sil precint dad ir a piarder. Per
ch'els mondien buca dil tuttafatg en emblidonza, hai jeu nudau enzacons.
Pitg
pètg
Pitg pètg ei in giug cun in cunti da sac. El vegn daus da dus ni era plirs
pasturs sin in toc pastira cun bien tratsch e senza crappa. Igl emprem giugadur
semetta en schanuglias, arva la nezza ni la sibla dil cunti ed entscheiva il
giug, schend mintgamai ils plaids dallas suandontas fasas:
Pitg pètg: Il cunti vegn tschaffaus cun il maun dretg per il moni, aschia ch'il
pez mira engiu e tratgs ella tiara, nua ch'el sefetga (pitg). Quella procedura
vegn repetida aunc ina gada (petg).
Schnic schnec: Il giugadur pren cun il maun dretg il cunti per la nezza, aschia
ch'il moni mira encunter el. Lu tila el il cunti giun plaun, dend ad el ina
menada ch'el semeina per 360 grads ell'aria e sefetga ella tiara (schnic). Quei
vegn aunc repetiu ina gada (schnec). Palma: Il cunti schai ella palmamaun dretga
cun il pez anavon. Il giugadur tila il cunti ad ault e quei aschia ch'el semeina
per 270 grads per sefitgar ella tiara. Igl ei era lubiu da volver el per 360
grads e pigliar el per il moni. Palma vegn dau en tut 4 gadas (palma 1, palma 2
ecetera).
Ureglia: Il giugadur pren cun il maun dretg il cunti per il pez dalla nezza -
semegliont sco tier «schnic schnec» - va cun il maun seniester sut il bratsch
dretg e peglia il pez dall'ureglia dretga. En quella posiziun tila el il cunti
giun plaun (ureglia 1). La medema procedura vegn repetida, denton cun midar ils
mauns (ureglia 2).
Pezzi: En posiziun verticala vegn il cunti tenius cul maun dretg vid il pez
dalla nezza. En in spert moviment va il maun dretg igl emprem ensi e lu engiu e
lai dar il cunti che semeina per 180 grads e sefetga ella tiara. Quei vegn
repetiu 3 gadas (pezzi 1, pezzi 2 ed aschia vinavon). Igl ei era pusseivel da
dar al cunti ina menada da 270 grads e pigliar ei pil moni.
Tgau: Il maun dretg tegn la nezza cul pez ensi sil frunt. Lu fruscha ei en in
spert moviment il cunti giu dil tgau che quel semeina per 180 grads e sefetga
ella tiara. Quella procedura vegn fatga mo ina gada, probabel perquei ch'ella ei
la pli difficultusa.
Suenter
quellas fasas tila il giugadur il cunti ell'aria, schend ils plaids: «Barla
Catrina, sufl'il tgil e fetga!» ni «Barla Catrina, sufl'il tgil e fetga betg!»
Quei
vegn fatg treis gadas. Gartegia ei tenor giavisch, fa il giugadur maximum treis
puncts. Secapescha ch'il cunti vegn tratgs aschia ch'el fetschi tenor giavisch. Quei
gartegia denton tuttina buca adina. Ussa entscheiva il giug puspei davontier cun
pitg petg e quei entochen ch'il cunti sefetga ina gada buca ella tiara. Lu vegn
il proxim buob vidlunder. Per ordinari gartegia ei buca da dar il giug en ina
gada entochen la fin. Specialmein il dar tgau ei difficultus. Fa il giugadur in
sbagl, quei vul dir sefetga il cunti buca, sto ei spitgar entochen ch'el vegn
puspei en tur e cuntinuescha leu, nua ch'el haveva giu discletg. Quel che ha il
davos ils pli biars puncts ha gudignau.
Dar
prau
Dus ni plirs pasturs enqueran in bi toc pastira, ord la quala els taglian
sdremas graschlas dil tschespet che fuorman in rectanghel ni in quadrat. Suenter
partan els si quei «prau» en parts ulivas tenor il diember dils participonts. Il
pastur che ha l'emprema part dil «prau», entscheiva il giug, targend il cunti
cun tutta forza ella tiara. Lu taglia ei in toc tschespet ord sia part e quei
tenor la lunghezia che la nezza ei stada ella tiara. El sto denton gartegiar sia
part, schiglioc astga ei tagliar ora nuot. Il giugadur che ha tagliau naven igl
emprem siu tschespet, ha gudignau. Il davos sto ir in toc en brauncas cun ils
tschespets tagliai ora si dies. El fa quei cun tutta precauziun, perquei sch'in
tschespet croda giu da dies, han ils cumpogns il dretg
Castrar
la nebla
La tschaghera ei ina caussa ordvart mulestusa per ils pasturs. Per cletg
enconuschan els denton in remiedi per far svanir ella, numnadamein il castrar la
nebla. Ils buobs siaran in lenn rodund cun pez da mintga maun denter la sava ed
igl esch-nuegl, mettan entuorn quel in corda e tilan vi da quella - in dad in e
l’auter da tschei maun digl esch-nuegl ch'in tierz ha da tener - entochen
ch'ei entscheiva a fimar. En quei mument entscheiva la nebla a svanir. Striegn
manedel!
Trer
ora il cucu
Il cucu che fa vegnir aschs latg e groma si mises, san ils pasturs scungirar.
ils buobs ch'ein per l’emprema gada si mises, han dad ir sin tetg dalla tegia
e trer per in terschiel ch'ils cumpogns pli vegls tonschan atras ina ruosna dil
tetg. Sin camond dils socis en tegia, tilan ils novizs cun tutta forza vid il
terschiel ch'ils «buns» camerats lain tuttenina liber, aschia ch'ils buobets
schulan giu da tetg ellas urtgiclas e lavazzas.
Mirar
las steilas
In giug pils novizs si mises ei era il mirar las steilas. Cun tutta innocenza e
fidonza mira il pign vadler atras ina mongia d'in tschiep per veser las steilas,
sco quei che ses cumpogns han dau da crer ad el. Enstagl da veser steilas,
survegn el in tschallat aua giu per la fatscha. Forsa vesa el lu veramein
steilas!
Tauna
dall'uolp
Medemamein la «Tauna dall'uolp» ei in giug per ils pigns innocents ch'ein
l’emprema primavera si mises. Il
noviz ei l’uolp, ses cumpogns ein ils catschadurs. Ei
«l’uolp» en prighel da vegnir pigliada, sa ella prender refugi ella tauna,
quei vul dir, ella sa seser sin las schanuglias d'in cumpogn. Quel arva denton
las combas e «l'uolp» croda en in buatsch.
Bal
cun bengel ni cun palutta
Dar bal cun bengel ni cun palutta ei in giug che vegn daus per ordinari dils
buobs, la primavera avon far mundi ed igl atun suenter ver dau lartg, sin ils
praus. Igl emprem mettan ils giugadurs ils tiarms: dus lenns en ina distanza da
ver 5 m in ord l’auter naven da leu, nua ch'il bal vegn fiers cul bengel, dus
lenns circa 8 m plinensi ni plianen (zin pign ni era zin miez ni mesaun) e naven
da leu en ina distanza da 25-30 m puspei dus lenns (zin grond). Suenter quella
funcziun, serepartan ils giugadurs en duas gruppas. La rolla preferida, fixada
igl emprem entras la sort, han ils giugadurs ch'ein «si». Els san sittar il
bal che ha in diameter da ver 5 cm, pressapauc sco in bal da tennis. Ils
giugadurs dalla cunterpartida ein «giu». Els
serepartan empau dapertut sil prau. In
dalla partida «giu» ha da tschentar il bal, quei vul dir, da trer il bal in
tec ad ault per che siu adversari sappi sittar el cun il bengel. Vegn lu in
dalla gruppa «giu» da pigliar il bal senza schar dar el giun plaun, daventan
el e ses cumpogns «si» e san sittar il bal. Ei quei denton buca il cass, cuora
mintgin che ha sittau il bal, entochen tiel zin grond ed anavos, observond ils
confins indicai entras ils tiarms (lenns). Ordeifer quels astga el buca cuorer.
Tochen tiel zin pign ei il currider schurmegiaus, naven da leu tochen tiel zin
grond, ch'ei medemamein ina zona da schurmetg, astgan ses «inimitgs» sittar
sin el. Da vegnir anavos ei quei lubiu entochen tiel zin giudem (ni entadem u
odem, tut tenor sco ei vegn fiers il bal). Vegn il giugadur gartegiaus dil bal,
ei sia gruppa «giu». - Il giugadur che ha sittau il bal, cuora tiel zin grond
ed anavos mo lu, cura ch'igl ei favoreivel, quei vul dir, cura ch'el ha tratg il
bal ina detga toccada ni forsa en direcziun uiarscha, quei ch'ei denton buca
propi fatg da camerat.
Schiglioc va el en tutta ruasseivladad tochen tiel zin pign, nua che forsa aunc
auters cumpogns spetgan ina buna caschun. En
gliez cass cuoran els communablamein encunter lur mira. Tut
tenor la situaziun fa il giugadur sia cuorsa tiel zin grond ed anavos en ina
gada. Ei la situaziun denton malsegira, seglia el igl emprem entochen il zin
grond, nua ch'el spetga ina caschun favoreivla da returnar. El ei denton buca
obligaus da star el zin grond, el sa bandunar quel e vegnir precautamein e forsa
en etappas anavos. - Mintgaton emprova in giugadur da cuorer naven dil zin pign
tiel zin grond, avon che siu cumpogn hagi gartegiau da sittar il bal. Quei ei
denton malsegir. Immediat tila il tschentader il bal ad in da ses cumpogns
ch'emprova In da «sittar giu» siu adversari.
Chis
chès
Per dar chis ches drova ei in lenn da 10-15 cm lunghezia e d'ina grossezia da
quadrat ni rectanghel. Davon e davos vegn ei fatg pez e quei aschia che las
lingias che fuorman in pez, ein parallelas. Il lenn vegn mess cul pez sur in
tgierp cantunus ora (crap, quader, tschep da lenna ed aschia vinavon). Davon il
tgierp cantunus noda in giugadur in miez rudi da 30-40 cm ella tiara, il
schinumnau zin. In giugadur, dessignaus entras la sort, entscheiva il giug
schend «chis» - siu cumpogn rispunda «chès» - e dat da tutta forza cun in
fest sin il lenn che quel sgola ina toccada naven. Siu cumpogn emprova da
pigliar il lenn sgulont cun ils mauns ni cun la capiala. Reussescha quei, vegn
el en tur da sittar il lenn. Gartegia quei denton buca, pren el il lenn enta
maun, fa treis pass en direcziun dil zin ed emprova da trer il lenn el zin.
Reussescha quei, obtegn el la rolla da sittar. Siu adversari che stat el zin,
emprova denton da rebatter il lenn cun il fest da sittar che sto denton adina
star ell'aria. Naven
dil plaun astga il lenn buca vegnir fiers naven. Sa
el denton rebatter il lenn ell'aria, astga el sittar il lenn da leu, nua ch'el
ei setschentaus (naven dil plaun) e quei treis gadas. Lu vegn ei mesirau cun
pass ni cun il fest da chis ches la distanza naven dil zin entochen leu nua
ch'il lenn ei setschentaus la davosa gada. Mintga pass ni fest ha in cert
diember puncts. Tgi che ha il davos ils pli biars puncts, ha gudignau. Chis ches
vegn daus da dus ni era plirs giugadurs, specialmein la primavera suenter ch'igl
ei terrein
entochen ir si mises. - Magari vegn il sittar treis gadas naven dil plaun schaus
naven. Gudignau ha lu quel che ha saviu sittar il lenn las pli biaras gadas.
Trer
paliats
Ord
ina slonda fa in buob cun siu cunti da sac il paliet ch'exista d'in moni e d'ina
palutta che san haver differentas mesiras. Per ordinari ei il moni pressapauc 20
cm liungs e 2 cm lads ed ha in pez davontier. La palutta ha ina ladezia ed ina
lunghezia da ver 10 cm. Ella vegn dulada entochen ch'ella ei satella. Enamiez
dil paliet, exact leu nua ch'el ha la pesentincla, fa il buob ina crena el moni
en direcziun dil pez. En quella crena metta el ina corda da circa 50 cm cun in
nuv davostier. Il maun dretg tegn la fin dalla corda stendida encunter tschiel,
il seniester la fin dalla palutta parallela cun la corda. Ussa tila il buob il
paliet che sesligia dalla corda e sgola ina tilada ell'aria.
Suflar
il tschanc
Il giug «suflar il tschanc» dat la giuventetgna per ordinari duront il
tscheiver. Giuvens e giuvnas sesan davos meisa da stretg in sper l’auter, ina
gruppa dad ina e l’autra da tschella vart. El miez dalla meisa ei in toc
launa. Ussa entscheivan ils participonts a suflar sin quella ch'ella sgola per
l’aria entuorn, envi ed enneu. Sto in giugadur schar mitschar la launa sur sia
schuviala ora, sto el far in castitg.
Troccas
Troccas ei il pli vegl giug da hartas en Tujetsch e vegn aunc daus oz cun
tschaffen ed anim. Igl ei buca enconuschent, dapi cura ch'el ei derasaus en
nossa val. Cun «resdar» han ins denton entschiet per suenter la secunda uiara
mundiala. Probabel han ils umens a militar
Cun
il giug da troccas san ins era dar pischaletg. Ins metta tut las hartas
indentergliauter cun il dies ensi si meisa. In giugadur volva ina harta, ils
auters ston litgar, quei vul dir, prender si hartas, entochen ch'els hart
gartegiau la colur tschentada. Quel che gudogna il ste, cuntinuescha il giug. El
dat sepudend da quella colur, nua ch'el ha dabia hartas per ch'ils auters
stoppien litgar. Quei va vinavon aschia, entochen ch'il mun hartas si meisa ei
alla fin. Per ordinari ha ussa mintga giugadur in cert diember hartas enta maun.
Quel che ha gudignau il davos ste, entscheiva. Lu suondan ils auters da dretg a
seniester. Ha in giugadur buca la colur giavischada, sto el litgar las hartas da
ses cumpogns. Lu dat igl emprem giugadur puspei ina harta. Hart lu tuts colur,
entscheiva quel che ha gudignau il ste, schiglioc sto ei puspei vegnir litgau.
Gudignau ha quel che ha sco emprem neginas hartas enta maun. Quel che ha sco
davos aunc hartas ei il «pischaletg» e quei tenor il diember dallas hartas
ch'el ha aunc. - Pischaletg vegn daus per ordinari d'affons che san aunc buca
dar troccas.
Ils
giugs dallas buobas
Il di che las buobas calan da far termagls culla poppa, van ellas ordaviert e
dattan giugs da cuminonza. Accurat sco ils buobs che han mess d'in maun las
vaccas-lenn ch'il bab veva dulitgau u fatg ora cun la resgia rodunda. Ed ellas
fan buca mo da pigliar e tschettabiget, mobein giugs in bien ton pli pretensius,
sco per semeglia:
Las
colurs
Duas buobas s'allontaneschan dil marighel ch'ei secavigliaus giu e spetga. Ellas
duas han la rolla digl aunghel e dil giavel. - Ina tiarza buoba surpren la
reschia, stat sin peis enamiez il marighel, va dad ina tier l’autra e scutina
mintgamai ad ina e scadina ina colur ell'ureglia, sco per exempel: azur, clar
tgietschen, viv-mellen. Il mument che mintgina dallas buobas ha sia colur, cloma
la meinagiug igl aunghel.
Lez
arriva e di: «Clinclin!»
La
meinagiug: «Tgi ei cheuora?»
Igl
aunghel: «Igl aunghel culla steila.»
Tuttas: «Tgei vul el?»
Aunghel:
«Colurs.»
Tuttas: «Tgeininas?»
Igl
aunghel numna entochen treis colurs. Sch'ina dallas buobas ha ina dallas colurs
numnadas, astga ella star sin peis ed ir naven cugl aunghel.
La meinagiug cloma il giavel; il giavel arriva e di: «Hallo, hallo!»
La
meinagiug: «Tgi ei cheuora?»
Il giavel: «Il giavel culla corna.»
Tuttas: «Tgei vul el?»
Il
giavel: «Colurs.»
Tuttas: «Tgeininas?»
Ed
el di tocca treis colurs, exactamein sco igl aunghel ha fatg. Tgi che ha ina
dallas colurs numnadas, ha da star sin peis ed ir naven cul giavel.
Igl aunghel ed il giavel tuornan duas, treis, quater ga ed aschia vinavon, tocca
mintga buoba ei vegnida vidlunder dad ir, u cugl aunghel ni cul giavel. E tgi
che ha il grond diember da buobas, igl aunghel u il giavel, lez ha cattau.
Dar
il fazalet
Ina fa il rin; enstagl da dar la tecca, lai la buoba ch'entscheiva a siglir
entuorn il rin dar giu il fazalet davos il dies d'ina buoba. Las participontas
han tuttas da mirar agradora, denton dad esser fetg spanegiadas, per cass ch'il
fazalet vess dad esser enina davos ils calzers. Suenter la tschentada dil
fazalet emprova la curridra da siglir entuorn il rin entochen el plaz dil
fazalet mess. La buoba che ha buca viu il fazalet ha spiars e sto bandunar il
giug. La curridra perencunter pren sezza il fazalet si da plaun e seglia e
tschenta el danovamein. Priu denton che la participonta encorschi la messa dil
fazalet, pren ella quel e dat suenter la curridra che emprova da serrar il rin.
Po ella tier ella avon ch'ella seigi el plaz, sto la curridra ir ora ed ha
spiars. Buca encorscher la messa dil fazalet u schar pigliar ei spiars. Il giug
sefa entochen ch'ei vonza la finala ina suletta cul fazalet.
Ris
e groma enta parvis - fiug e flomma (u scaffa da pelischs e plugls) egl uffiern
Duas dallas mattatschas bandunan il tschuppel e van d'ina vart. Ellas
secusseglian e dian tut da bass. Treis nums da buobs (sco per exempel Giachen e
Gion. e Martin) ni era treis nums da flurs (rosa e gelgia e striauna). Ils
ins dils nums muntan il parvis, ils auters igl uffiern.
Las
duas mattatschas sepeinan, stendan ora la bratscha e sepeglian culs mauns,
ferton che quellas che spetgan en ina colonna vegnan ina suenter l’autra,
stattan giuaden e seferman eifer la bratscha dallas duas buobas. Alternativamein
damondan ellas, tgei num u tgei
- ris e groma enta parvis
encunter l’auter:
- fiug e flomma (u scaffa da pelischs e plugls) egl uffiern.
Mirar
anen
La meinagiug tegn las palmas cul polisch sin l’altezia dils egls, siara els e
sepusa encunter ina preit, in mir u ina plonta. Las ulteriuras buobas ein in
brav tschancun naven (diesch pass forsa) ed han la mira da vegnir el zin fixau,
el zin ella vischinonza dalla buoba che meina il giug e stat encunter enzatgei.
Ella ha dad esser fetg allerta ed udir mintga pass che s'avischina. Enaquella
ch'ella sevolva, ed ella sevolva anetgamein e savens, ston las autras ch'ein
laghegiadas da vegnir encunter, star gradagraderi. Semuenta ina mo in smiul, ha
ella scochemai da turnar anavos el liug da partenza. Tgi che po el zin senza
esser traplaus, ha gudignau e meina silsuenter sez il giug.
Dar
cul crap
Las buobas fan sin ina penda (in toc prau) in rectanghel e dividan el en otg
quadrats. Tuttas sepostan pressapauc in meter e miez navenda, suenter che
mintgina ha semtgau in crap plat (in che fa buca segls e setschenta silsuc bi
ademplat) enta maun. La principianta betta il crap egl emprem quadrat; per cass
ch'ella gartegia buc, vegn la secunda vitier. Ha ella denton siu crap egl emprem
quadrat, s'approximescha ella sin ina comba al crap, sa seruassar sin omisduas
combas egl emprem quadrat - e cuntinuescha puspei sin ina comba digl emprem el
secund quadrat, dil secund el tierz ed aschia vinavon entochen egl otgavel e
puspei anavos el marighel, s'entelli sin ina comba. Gartegia il stuc, betta
ellail crap el secund quadrat, va sin ina comba entochen sper il crap, seruaussa
spel crap sin omisduas combas, repeta accurat
Retg,
retg, cons pass dei dar?
Liug: en curtgin u sin ina penda prau. Il retg ei sisum ed il migliac buobas
forsa diesch meters naven, plinengiu.
L'emprema buoba damonda:
«Retg, retg, cons pass dei dar?»
«Dus», rispunda il retg.
La secunda damonda: «Retg, retg, cons pass dei dar?»
«In ed in miez», fa il retg.
Ed aschia damonda igl entir tschuppel, ina suenter l’autra, cons pass ella
astgi dar. Per cass ch'ina u l’autra vegn onz datier e s'avischina al zin,
camonda il retg ad ella da far in u dus u aschia pass anavos. E la mira ei da
gie impedir ch'ina vegni el zin. Ed igl ei pli u meins in giug da simpatia. Vegn
ina denton malgrad aschilunsch, eis ella si ed ei retg ed il ging entscheiva
danovamein.
Caputschinerum
Il tschuppel sesa en in marighel; mintgina dallas buobas tegn treis caussas per
sesezza (fils, lenns, rispials, stumbels, ragischs, pupials ed aschia). Mintga
ga ch'ella fallescha, ha ella da surdar in da ses objects, entochen ch'ella ha
nuot ed ha spiars e sto sissu ir ora ed ha la finala da spitgar in «strof»
alla fin dil ging.
Il caputschinerum ei plitost d'in maun ch'el survesi gie tuttas. El entscheiva
cun ina historia, tila ella bravamein alla liunga e seglia enina denteren cun
siu caputschinerum. Sil plaid caputschinerum han tuttas da dar il tgau; dat ina
buc u memia baul, ha ella scochemai da dar giu ina da sias caussas. E sco detg,
suenter treis fallidas, ha ella dad ir naven e spitgar il castitg.
Las
buobas malas e finas sedostan e lain buca puder tier, tocca che ina gudogna la
finfinala ed astga sezza esser il caputschinerum.
Fontaunas
Dicziunari
Rumantsch Grischun, t. 2, p. 493-495.
Dicziunari
Rumantsch Grischun, tom 7, p. 100-101.
Masüger, J.B. Leibesübungen in Graubünden. Chur
1946, p. 133-135.
Deplazes,
Carla. Troccas, ein interessantes Spiel, Chur 1984.