Il
cumin dalla Cadi va anavos el 13avel tschentaner, pia el temps dalla fundaziun
dalla Svizra. Igl emprem mistral enconuschent ei Pieder de Cavorgia staus che ha
giu quella dignitad la fin dil 14avel tschentaner. lls tschentaners suandonts
vegnan plirs Tuatschins honorai culla mistralia. Ils
biars da quels serecruteschan dalla schlatteina dils Berthers. Era
dalla famiglia Deflorin, Beer e Gieriet derivan plirs mistrals. In mistral han
las suandontas famiglias giu: Pultengia, Soliva, de Medell, Monn, Decurtins e
Venzin. Tochen oz enconuschan ins ella Cadi 187 mistrals, dils quals Tujetsch ha
giu 27. Dils 581 onns da mistralia dalla Cadi ha Tujetsch giu l’honur da ver
46 onns in parsura dil cumin. Ils pli biars onns ei Mustér representaus en quei
uffeci cun 175 onns, lu suonda Trun cun 91, Sumvitg cun 75, Breil cun 73, Medel
cun 18 e Schlans cun 4 onns.
Denter ils mistrals da Tujetsch sesanflan enzacontas persunalitads interessantas
ed impurtontas. Ina da quellas ei Martin Berther, president dil cumin anno
1501/02. Igl onn 1499 haveva el menau cun grond inschign la truppa dalla Cadi
all'uiara dalla Tgalavaina. Enconuschents
ei era Duri Berther. El
ei staus buca meins che 4 gadas mistral, numnadamein 1504/05, 1518/19, 1522/23 e
la davosa gada 1551. Era ordeifer la Cadi ha el fatg carriera. Ella Ligia
Grischa eis el staus 3 gadas landrechter, il pli ault uffeci da quei temps en
nies intschess. L'honur da mistral e landrechter ha era Peter Berther giu
1545/48 e 1549. Ius ella historia ei medemamein Giachen Berther sco mistral dil
cumin furibund da 1656. Da quella tschentada dueien ver 2000 umens haver priu
part. Ei mava per il combat denter igl uestg da Cuera ed igl avat da Mustér
pervia dall'incorporaziun da pliras pleivs alla claustra da Mustér. La partida
digl uestg sut l’influenza dil renomau plevon Mattias Sgier ha sfurzau igl
avat da extradir ad ella la bulla papala cun il contract dall'incorporaziun.
Giachen Berther
Era
in auter temps burasculus steva in mistral da Tujetsch alla testa dil cumin
dalla Cadi, numnadamein Duri Monn. Ei era la perioda dallas carplinas pervia
dallas dieschmas. Las vischnauncas dalla Cadi, cun excepziun da Mustér, havevan
refusau da pagar las dieschmas usitadas alla claustra. Ei ha dau pliras
radunonzas denter las partidas en dispeta, mo ins ei buca vegnius ad ina
sligiaziun. Il mistral Duri Monn teneva en principi cun las vischnauncas
resistentas. Damai che quellas eran denton dil meini ch'el hagi buca fatg avunda
per lur interess, han ellas pudiu effectuar ch'el ei vegnius relaschaus sil
cumin extraordinari dils 4 d'october 1735 ch'era vegnius salvaus encunter la
veglia dil mistral regent. En
siu stagl ei Hans Gieri Beer, semegliontamein in Tuatschin, vegnius eligius. Dil
mistral relaschau vegn ei pretendiu ch'el extradeschi il sigil dil cumin. Duri
Monn ha denton buca schau stermentar ed ha snegau dad ademplir il giavisch dalla
partida rebellonta. Sin quei ein 100 umens armai da Breil, Medel, Trun e Sumvitg
serendi a Mustér per sfurzar il mistral da dar ad els il sigil. Per evitar ina
rebelliun ed ina uiara burgheisa, ha mistral Monn cediu allas pretensiuns dils
vischins irritai. Pli
tard eis el schizun vegnius exiliaus.
In renomau mistral ei Johann Deflorin staus. El
steva a Mustér, era denton oriundamein da Tschamut. El ei il fundatur dallas
famiglias Deflorin da Mustér e Rueun. 1549
e 1557 eis el staus mistral e dus onns eis el era staus landrechter. Avon
sia carriera politica ha el fatg survetsch militar sco capitani en Frontscha.
Era per fatgs religius eis el s'engaschaus, numnadamein sco mess digl avat da
Mustér al concil da Trient.
Il 19avel tschentaner vegn Gion Christian Venzin (1818-1820) da Rueras mistral.
El daventa era enconuschents sco editur dil legendari dils sogns en 3 toms ch'el
ha ediu ensemen cun plevon Giusep
Il
20avel tschentaner han entochen dacheu dus convischins astgau retscheiver il
manti dalla mistralia: Vigeli Berther (1929-1933) e Theophil Schmid (1971-1975).
Pli bia sur da quellas duas persunas mira el proxim capetel!
Fontaunas
Berther, Baseli. Il cumin delia Cadi de
1656 e mistral Giachen Berther. In niev document per la historia della Cadi
cun notizias. Mustér 1911
Gadola, Guglielm. Il cumin della Cadi. En:
Il Glogn 1944, p. 31-125
Müller,
Iso. Eine bedeutsame tessinisch-bündnerische Urkunde von 1317. En: Bündner
Monatsblatt 1954, p. 404-424
Müller, Iso. Die Entstehung des Grauen Bundes 1367-1424. En: Zeitschrift
für Schweizer Geschichte 1941, p. 135-199, specialmein p. 145-151
Ils
presidents communals da Tujetsch dils davos navonta onns
| Anselm Capeder, Rueras | 1897-1907 |
| Gion Felici Monn, Camischolas | 1907-1915 e 1929-1935 |
| Gion Andriu Berther, Camischolas | 1915-1919 |
| Vigeli Venzin, Rueras | 1919-1923 |
| Vigeli Berther-Flury, Camischolas | 1923-1929 |
| Baseli Berther, Dieni/Rueras | 1935-1943 |
| Placi Jacomet, Sedrun | 1943-1947 e 1951-1959 |
| Hans Giachen Decurtins, Sedrun | 1947-1951 |
| Christian Berther, Sedrun | 1959-1963 |
| Theophil Schmid, Sedrun | 1963-1971 |
| Vigeli Berther-Jacomet, Camischolas | 1971-1981 |
| Sep Fidel Berther, Rueras | 1981-1987 |
Anselm Capeder 1855-1924
Anselm
Capeder, fegl da Nicolaus Capeder, ei naschius igl onn 1855 a Mustér. Suenter
esser ius a scola sin claustra, eis el vegnius scolast ed ha dau scola a
Cavardiras, Rueras e Sedrun epi el cantun da Friburg. Ils
anno 1886 ha el maridau la Sabina Caveng, la feglia dil Lucas, hotelier dalla
Cruna a Sedrun, ina femna spir curtesia. Il per ei scochemai secasaus a Rueras
ed ei pli tard staus ella casa che s'auda oz als artavels da Leci Giger-Monn.
Igl
Anselm, essend in um da duns e spir bunaveglia pil beinstar general, han ils
vischins da Tujetsch fatg president da vischnaunca, diesch onns sin in plum,
naven dils 1897-1907. Onns ch'ins ei vivius plitost alla stretga; in panzieri
surtut ei staus sidavon, quel dall'aua da beiber, ton sillas alps sco els
vischinadis rasai ora. Ch'ins
patratgi en emprema lingia dallas grondas preparativas dall'aua dil Tgom e da
quella dalla Val Bugnei pils vischins da Sedrun. Pongir
- sin bunamein mintga vischnaunca ch'ins ha schau clamar, han ils umens turschau
la pasta dallas alps. El niev uorden dad alp digl onn 1905 han ils pursanavels
calau dad ir en roda a caschar; els han pladiu signuns stabels.
Dasperas
han era ils uauls dumandau dabia temps, sco per exempel la plontaziun da Niriel.
Ed ei stat bein siper la detta che Anselm Capeder ei seprius en pil transit,
cura ch'ins ha menau il raschieni dalla viafier si da Glion epi surtut quella
neu da Brig, il mument che Tujetsch ei adina staus tondanavon d'in maun.
Sco scolast e parsura dalla vischnaunca e commember da differentas suprastonzas
ei Anselm Capeder staus in crap da cantun ed in tegn pigl um cumin,
nuotatonmeins sco deputau giu Cuera.
Sco derschader da cumin ha el giu biars onns da tschercar il dretg e dar
decisiuns.
Forsa ch'el ei s'obligaus da surprender onz bia ed ei buca vegnius cun tut a
cantun. A casa veva Anselm Capeder tuttina nov affons - dils quals mo ual treis
ein carschi si.
Anselm Capeder ei la finala setratgs naven e morts ils 20 da settember 1924 a
Trun.
Capeder,
Dumeni, Lucerna. Tgei che jeu sai da miu tat. Brev dils 27 da settember 1984.
Gion
Felici Monn 1876-1954
El sco il mistral Vigeli Berther-Flury, dus pilasters omisdus ch'ein stai en
baselgia in sper l’auter el baun dalla spunda ed han bunamein adina purtau il
baldachin.
Siu bab Martin Felici ha disdiu agradgiu ch'il fegl vegni linguist; el hagi da
vegnir prèr e stgavo.
Gion Felici Monn ei naschius ils sedisch da mars 1876 a Zarcuns; ni ils paders
da Mustér ni ses mussaders a Sviz ein vegni a sté da perschuader il studetgel.
Vegnir prèr ei iu al Gion Felici cuntercor; il bab perencunter ei insistius ed
el ei turnaus a casa ed ha fatg il pur, si'entira veta. En sia sinceradad ha el
è concediu da ver fatg vess. La scola da recrut ha la finala purtau agli in tec
variaziun e Gion Felici ha fatg la scola da caporal. Sco fatgs ch'el fuva da
star davontier, han ins scochemai proponiu el per litinent. Il bab a Zarcuns ha
cunterdetg agli per in'autra ga. E Gion Felici Monn ha stuiu ceder.
Cun ventgatschun onns ei Gion Felici Monn semess en cun sia spusa Maria Nescha
Cavegn a Camischolas. Da ses tschun affons ein dus morts da pign, il sulet buob,
il Luis, veva gia diesch onns. Cuort sissu ha la consorta Maria Nescha stuiu
prender cumiau da quest mund; il mariu ei sefidaus d'enzatgi. La vieua Onna
Maria Riedi da Rueras ha detg da gie; els ein semaridai e sias treis feglias han
giu ina mumma e l’Onna Maria sezza ei aunc daventada mumma da dus agens
affons.
La sort a casa ha buca dumignau il Gion Felici Monn da volver il dies als fatgs
publics. Bunamein il cuntrari, sco cassier communal e gerau ha el gudignau giu
las cordas ed ei sinquei enina vegnius parsura dalla vischnaunca. Buca meins che
duas ga ha Gion Felici Monn fatg president communal, en tut quitordisch onns, da
quei tschentaner il pli ditg da tuts insumma. Il cumin dalla Cadi ha fatg el
derschader cirquital e deputau - per differents biennis.
E duront quell'activitad politica ein dallas caussas succedidas. Sidavon stattan
la lavur ed il quitau da stabilir ina communicaziun neu dad Ursera e da sutensi,
si da Glion. Per ina regiun da siu persei sco Tujetsch ein las viasfier stadas
d'impurtonza. Ella val sezza ha la meglieraziun dallas alps ed ils aquaducts dau
in bien ton. Siu meret per igl implont electric da Tujetsch ei gronds e sco
parsura ha Gion Felici Monn fatg ina liunga experienza.
Il consum liber ei staus in da ses ulteriurs intschess; ils protocols ella
nudauna ein enzatgei da num. Sco carstgaun d'enconuschientschas ha el giu
interess divers. Gion Felici Monn ei staus buns per la fundaziun dalla scola
secundara a Camischolas dils anno 1908. Per la scolaziun digl anim e dil spert
ha el ora ed ora giu in bien ton danvonz. E medemamein per l’educaziun fisica;
ch'ins patratgi oravontut dil club da skiunzs e da sia promoziun cuntinuada pil
turissem.
Enzatgi veva giu detg ch'il Gion Felici Monn laschi anavos «mo empau» cudischs
e scartiras. Buca mo, mobein era! Dapi da daditg enneu, dapi da student, eis el
seprius en pil romontsch, sin via ed enten far cusseida, dapertutanavon. Il
vocabulari da Ramun Vieli e la prosa da Sep Mudest Nay han mussau agli ina buna
via. Da translatar Jeremias Gotthelf e differents teaters, sco per semeglia «Igl
aunghel dalla pasch» e «Garcia Moreno» ei Gion Felici Monn semussaus ora.
Onns ora ha el fatg il regissur e tut tgi ch'ei staus datier ed ha tedlau - lez
ha saviu emprender.
Monn-Decurtins,
Felici. Indicaziuns dils 5 d'uost 1984
Gion
Andriu Berther 1868-1953
Camischolas sedat impurtonza e fa amogna ina entira paletta da politichers da
num; enteifer ils davos decennis buca meins che tschun presidents communals.
Els ein stai dus buobs, il Gion Andriu ed il Stiafen, il miedi da pli tard.
Entochen vegn onns ei il Gion Andriu Berther ius a scola a per cul Stiafen, a
Sarnen ed ha empriu. Enstagl da finir il gimnasi eis el turnaus a casa e surpriu
il menaschi puril ed ha tratg profit d'enzatgei. La famiglia veva in fatgun e la
spusa Barla Tresa dil Duri Berther da Zarcuns ei vegnida cun rauba. Aschia eis
ei stau bi da semetter en ed ils Gion Andrius vevan liunga cua. En in dai fuva
el vegnius gerau militer epi suprastont; all'entschatta dall'uiara, ils anno
1915, ha Gion Andriu Berther surpriu la presidenza communala. Che la Barla Tresa
ei stada encunter ha giu negin valzen. Nuotatonmeins ei la consorta ida ensemen
ed ei ha tuccau ad ella ed als affons da schar pigliar cun in fatg semegliont.
Ei fuva tuttina temps d'uiara e buca daried. Ils umens han giu dad ir sils
confins e tut tgi ch'ei stau a casa ha stuiu luvrar da schluppar, las femnas ed
ils affons tuttavia. Enaquella ch'ei ha giu num da metter ils internai sut tetg,
ein ils meinis traso stai sin ballontscha. Quels
Tudestgs! ll president Gion Andriu Berther ei meinsvart staus denter mazza e
marti. E
la letargia fuva vegnida gronda; el ha stimulau ils decuraschai ed ha giu
endamen dil fein e contas envernontas ei possi vertir. Damaneivel dils vischins
ha Gion Andriu udiu las battidas dil puls e sco commember dil chor baselgia eis
el vegnius datier. Schebi
ch'el ei mal staus in um da gronda canera. Perencunter
ha el fullau via da tut temps dad ir o Mustér e survir sia glieud cun sal. Quei
franc per mintga sac ha gidau a pagar ils deivets; ed ils quatertschien francs
sco president communal ein el ed ils ses vegni maneivel da metter giu da maun.
La Barla Tresa ha stuiu murir avoncaduras; siu sulet frar, il Vigeli Berther e
posteriur mistral, ei ora ed ora vegnius en agid cun plaid e cussegl. - La
Maria, la feglia ledia, ha fatg bien cul bab, ton che la sera dalla veta ei
stada sereina.
Berther-Deragisch,
Gion Andriu. Nies
bab. Intervista fevrer 1984
Vigeli
Venzin 1875-1951
Ils anno 1919 han ils vischins da Rueras tschentau si in president. Vigeli
Venzin ei vegnius eligius orembora, damai ch'ils umens dadens il Dutg grond han
teniu enzatgei per siu meret, fuva el tuttina s'engaschaus per l’ustonza sisum
il vitg e la punt fier sur il Rein vi. A1 pur da tiers manedels eis el vegnius
en agid cun ameglierar la tratga da nuorsas.
Vigeli Venzin ei naschius ils 25 da settember 1875 a Rueras ed ha giu da
sedrizzar tenor las relaziuns ualti semplas. Igl onn 1903 eis el maridaus cun la
Barla Giger, la feglia da Gion, in vischin neu dad Acla. Il Vigeli ei semess en
cul sir ed ha fatg il pur. Sia Barla ha parturiu dudisch affons dils quals
quater ein morts da pign. Il medem onn sco si'elecziun da president ei la Barla
morta ed il pign dils affons veva quendisch dis. Um
cartent sco el fuva - eis el semess en
La casa sper via a Rueras, oz habitada da sia feglia Lucia, ha el giu survegniu
da sias uras per in prezi raschuneivel. La filiala dil consum liber e l’ustria
han gidau a tener la famiglia agradsi ed ils affons hart fatg bien. - Duront ses
dus biennis da parsuradi ei Vigeli Venzin s'interessaus tut specialmein pils
vischins odentuorn. La scola da Selva han ins priu ord la casa dalla caplania e
mess ella en ina casa nova a Sutcrestas. Ils vischins da Cavorgia han finalmein
survegniu lur via atras las vals; els ch'ein ora ed ora vegni vessamein tier lur
fatg.
Il Vigeli Venzin veva empriu enzatgei dalla veta e veva sia filosofia, sch'el
scheva per semeglia:
- ch'ins tegni sco parsura ils egls giun plaun
- da giuven tucca ei da far giu la corna
- va ord via al bov, agl eiver, al malsaun da spert
Ils siat dil meins da Maria 1951 ha zatgi auter intunau il Deprofundis e zatgi
auter ha sunau las orglas duront sia sepultura.
Venzin,
Ignazi. Nies bab. Intervista, primavera 1985, Rueras
Venzin, Gion Antoni. Extract da protocols da vischnaunca, 1838-1948
Privat. Giusep Alig-Venzin, Salins
Vigeli
Berther-Flury 1878-1964
Datier da tschuncont'onns ha Vigeli Berther-Flury giu il plaid grond el mument
decisiv sin vischnaunca. En
la scartira dils anno 1978 «Tschien onns mistral Vigeli Berther, Camischolas»
fa siu fegl giuven, dr. iur. Toni Berther, attents da quei fatg e dil decuors da
sia veta.
Vigeli Berther-Flury (ch'ins sbagli buca el cun siu fegl Vigeli che ha maridau
ina nata Jacomet) ei naschius ils 20 da settember 1878 a
Camischolas, vegnius gronds a Zarcuns, puspei semess en a Camischolas ed ha fatg
il pur sia vet'entratga. Il talien leutier ei staus s'artaus neu da siu bab Duri
Battesta che ha dil reminent tarmess il Vigeli ordeifer a scola, a Mustér ed a
Zug. Sco sulet fegl e cun in ferm suttapei ha ei tuccau al Duri Battesta da ver
quitau ed el veva probablamein e fatg ses plans. Ed in tec scola ein premissas
da num.
Igl onn 1903 han ins priu il Vigeli Berther ordamiez la cumpignia da mats ed ils
umens han confidau agli igl uffeci da cassier communal. Cun sia bellezia biala
scartira ha il Vigeli fatg smarvigliar enzatgi; la scharscha d'ufficial dil
register funsil ei sefatga e cuninaga in'ulteriura, igl uffeci civil. Sco
titular ha Vigeli Berther empriu dabot da menar e direger e la sentupada culs
vischins ei stada da nez.
Cun la Marta Flury da Segnas ha il mat da Zarcuns fatg ina prima partida; ils
otg buobs e las quater buobas han dau tschaffen e fastedi a lur geniturs. Buca
meins che tschun affons ein morts avon ch'il bab, affons els megliers onns
ch'ins vess predetg in stupent avegnir. Vigeli Berther ha purtau cun resignaziun
ella veglia dil Segner, era la sperdita da dunna Marta che la sort veva giu
tarschinau tondanavon.
Sis onns, naven dils 1923 entochen 1929 ha Vigeli Berther tgamunau la
vischnaunca. La disposiziun ed igl uorden dad alps e pastiras, dil funs e digl
uaul (Niregl e Flurin oravontut) han cuntinuadamein pretendiu enzatgei e
president communal Vigeli Berther ha giu la habilitad d'ordinar. Epi las
contractivas pervia dall'erecziun dalla viafier sul Cuolm d'Ursera! Sco per
semeglia il trasse e las staziuns els vitgs mintgamai ed aschia. La cusseida
ellas pli differentas cumissiuns ha priu naven agli dil temps.
Enamiez ils vischins fuva il Vigeli Berther da Camischolas vegnius gronds e la
nomina da mistral dalla Cadi ei stada la consequenza sissu. Ultra da quei fuss
ei e da far valer che Tujetsch veva dapi passa tschien onns buca giu in soll
mistral; ils umens da cumin ein stai raschuneivels, il mument ch'ils Tuatschins
han proponiu cun vigur in um adequat.
Era pil secund bienni ha mistral Vigeli Berther fatg ina famusa tscharna;
cumpatg ch'el ei staus semussaus en uorden. - Ses dudisch onns da deputau
(1927-1939) ed ils biars onns da president digl uffeci tutular dalla Cadi han
dumandau dad el temps e lavur. Ed a casa ha zatgi giu da desister. Mistral
Vigeli Berther ei nuotatonmeins
Mistral
Vigeli Berther ei staus in um sc'in cuolm e d'ina sanadad da fier e la finala ha
el tuttina bunamein saviu murir surura.
Berther,
Vigeli. Brev dils 2 d'uost 1984
Baseli
Berther 1887-1970
- Gliez stun ins di -
- Gliez stun ins sche -
ei
stau aschia in da ses plaids favorisai, in plaid che muoss'ora ch'el ha dau
adatg da l’in e da l’auter enten cumpignar el d'in smani dil tgau e dalla
bratscha. -
Baseli Berther ei naschius ils 30 d'october 1887 a Dieni, ell'ucliva cun duas
casas ed entgins clavaus. Siu tat ed ils augs fuvan sefatgs valer cun baghegiar
ora la via dall'Alpsu ed ein passai sco beinstonts. Culla cumpra da funs han els
mess il gudogn bein giu da maun. Il bab, il Sep da Dieni, ei staus sc'in tuc ed
ils frars dil Sep ein nuotatonmeins stai pader Baseli e sur Tumaisch. In
suttapei da num ed anoviars portas aviartas.
Sco sulet salvaschlatta ha il Baseli e giu dad ir empau a scola, on claustra ed
aschia. Empei da far vinavon eis el cuninaga turnaus a Dieni ed ha gidau il bab.
Atgnamein ha el priu bien e baul la Mariuschla per dunna (ina nata Gieriet da
Sedrun) e - quitordisch affons ha giu num vus. Dus dils sis buobs ein vegni
prers, ferton che la Mariuschla ei ida d'ina vart ed ha detg rusari ed il Baseli
ha giu tschaffen da siu fatg ed ei sedaus neu pil general. El vitg da Rueras e
sin vischnaunca eis el daus els egls, quei pur fatg si cun pugn ed in plaid
aviert osum la bucca. Ei fuva scart, scartezia e mo las bunas genetschas han
pagau lezs onns passa quatertschien francs. Vi suls confins ora tunava ei mal;
sch'ins tegni vinavon adanfetg, mondien ils prezis engiu e l’uiara seigi
inevitabla. Cura ch'il Baseli da Dieni ei
La
crisa ei vegnida gronda e l’uiara ei rutt'ora. L'impurtonza dalla traversala
neu dil Valleis e sur il Cuolm d'Ursera ei stada sidavon e la glieud giudapeis
ha giu il gudogn. Bein enqual schuldau ha retschiert congedi ed ei ius ellas
gallarias. L'entira truscha dalla raziunalisaziun, plontaziuns e vias (uaul
Flurin e Caschlè) e vivon la clupaziun digl uaul han dau dabia. President
Baseli Berther ei vegnius a ste ed ils vischins han fatg persenn ses merets e
mess el per dus biennis giu Cuera sil Cussegl grond.
Suenter las nozzas d'aur digl onn 1962 ha la Mariuschla fatg ualti cuort ed il
Baseli Berther da Dieni ei silsuenter ius a star egl asil da sogn Vigeli a
Sedrun.
Berther-Berther,
Plancarda. Intervista.
Primavera 1984, Dieni
Placi Jacomet 1896-1975
Ins ha detg ad el semplamein il Placi dils Lecis; el e siu frar Vigeli ein stai
purs da vaglia che han aunc fatg dasperas ils marcadonts da biestga.
A Surrein ein els stai en treis, ils dus frars e la Nescha Monn, la feglia da
president Gion Felici Monn ch'ils geniturs, la Cristgina ed il Leci, han giu
priu si d'affon pign. - L'ucliva da Surrein, entuorn sontg Antoni, ei empau
dapersei e dus mats sco ils Jacomets ein stai, han giu autras schanzas. La casa
sper via a Sedrun ed ina partida bials frusts (neu dils Mugglis) ein buca vegni
agradneu; ins ei segidaus e la spusa Zaria Gamboni ha semegliontamein giu
enzatgei enta maun. Ton ch'ils dus frars Placi e Vigeli ein semess sut il medem
tetg sper via a Sedrun.
Onns plitost nauschs; perencunter ei la famiglia dil Placi e dalla Zaria
Jacomet-Gamboni vegnida gronda e siat affons ha tuttina num vus. Ils vischins
odentuorn e quels dalunsch han ladinamein fatg stem digl um capavel e da paucs
plaids; enina han ins eligiu il Placi Jacomet ella suprastonza communala. Sco
viceparsura ha el onns ed onns nudau claramein ils protocols, laschond tuttas
firlifanzas d'ina vart. Il survetsch activ e las munconzas dall'uiara han dau da
lignar. La consorta Zaria ei ida a per ed ha schau rischlir nuot. Ton ella sco
ils affons han dau bratsch ed ein s'interessai per enzatgei. Tondanavon ch'il
Placi Jacomet ha ils anno 1943 surpriu la presidenza dalla suprastonza
communala, per dus biennis. Denteren ha el fatg in paus, per silsuenter
surprender danovamein ils anno 1951 la scharscha da president communal e quei
ual per otg onns. Cefras che valan pauchet, ella retrospectiva tuttavia.
Il temps da siu parsuradi ei denton d'ina impurtonza nundetga; igl ei la perioda
dallas auas, dalla vendita e digl implont electric. L'emprema emprova ei
fallida; ils cumpraders dall'ovra centrala a Lucerna han ins fatg ir naven,
damai ch'il cantun Grischun veva giu decidiu da buca menar las auas digl
intschess grischun en ulteriurs logs dalla Svizra ed explotar ellas ordeifer. El
cass da Tujetsch ella Val d'Ursera.
Enzatgi ha giu mess il fil en guila; ils 13 da fevrer digl onn 1955 ha la
radunonza da vischnaunca dau la concessiun d'explotar las auas dil Rein cun ses
flums laterals. Forsa ch'igl ei stau fatg onz bia enina e la finala han ins
pudiu retener la vendita dall'aua davart seniastra. - Ils explotaders dall'ovra
dil Rein anteriur ein semess alla lavur e la truscha da tgi ch'ei staus
davontier ei carschida da di en di. Oravontut ein las vias als implonts sefatgas
valer, sco per semeglia: Sedrun-Nalps e Tschamut-Curnera. E dallas caussas
maneclas ch'ein dadas a dies eis ei bunamein meglier da quescher. - Mo igl ei
buca da zuppentar vi che la meglieraziun e l’arrundaziun dil funs a Selva ed a
Surrein ein stadas diras nuschs.
Placi Jacomet e sia suprastonza han teniu quen dils luvrers ch'ein vegni ella
val e dalla carschen dalla populaziun. Problems dallas uisas ein sefatgs e
l’orgla nova ella baselgia da sogn Vigeli ei buca staus in dils gronds.
Perencunter la colonia dils luvrers dall'ovra electrica Rein anteriur a
Camischolas epi surtut, nua ch'ins vegli metter las scolas da Sedrun.
Igl uffeci da derschader cirquital ha Placi Jacomet acceptau bugen, schebi che
el sco um da siu fatg ei s'exponius nuidis.
Jacomet,
Maurus. Brev dils 30 da fenadur 1984
Hans
Giachen Decurtins 1885-1951
La glieud pli passada scheva magari ad el ed a ses fargliuns ils Mugglis; la
mumma ei numnadamein stada la Barla Catrina Muggli.
Hans Giachen Decurtins ei naschius ils 21 da settember 1885 a Sedrun. On
claustra e giu Cuera ha el giu la veglia d'emprender ed ei vegnius scolast. A
Sumvitg e Camischolas e Trun eis el setenius vi ed ha fatg scola. Igl onn 1913
ei Hans Giachen Decurtins semaridaus cun Luisia Agosti da Trun ed ina famiglia
da sis affons ei sefatga. En ton sco nuot ei il giuven per setratgs naven, igl
emprem a Trun e silsuenter a Glion. Sco marcadont da biestga e da lenna ei Hans
Giachen Decurtins vegnius enconuschents empau dapertutanavon. L'emprema uiara ha
giu sias consequenzas ed el ei sedecidius da turnar en Tujetsch ed ha surpriu da
ses fargliuns il hotel dall'Alpsu. El cun ulteriurs pioniers dalla val han fatg
da saver la bellezia dil liug; Tujetsch ei vegnius neunavon. A per ha Hans
Giachen Decurtins fatg il pur e sco tal ha el fatg persenn dils quitaus dils
vischins. El veva tschaffen da star davontier, ellas uniuns per exempel e sco
parsura dalla societad electrica ha el giu in egl aviert. Ed ils onns suenter la
secunda uiara mundiala ein stai pagadus detgavunda; ei seigi buca da schar per
breigia e tener adaquen. In'autra devisa ha el si'entira veta buca udiu.
Igl
onn 1947 ei Hans Giachen Decurtins staus neu ed ha fatg president da
vischnaunca. Ils raps pil conduct ad aulta tensiun ch'ins ha schau ereger
permiez la Val Tujetsch han ins saviu cavigliar bein giu da maun. La
nova casa pervenda sco per semeglia ei buca stada in grond luxus. - Il
barschament e cuort sissu la lavina da Selva han fatg quitaus. La reconstrucziun
dil vitg ei sefatga e Hans Giachen Decurtins ei seprius en. E ch'ils vischins
han purtau el sco deputau dil Cussegl grond, gliez ha el tuttavia saviu grau, el
che veva plascher d'enzatgei.
Plans e plans vess el aunc giu pil tgau, aschia a pro da sia vischnaunca;
enzatgi ha giu destinau autruisa.
Monn-Decurtins,
Felici. Brev dils 5 d'uost 1984
Christian
Berther 1910-1966
Empriu da rudien da pur, administrau onns ed onns il fatg dalla vischnaunca e
morts avoncaduras sco hotelier dalla Cruna a Sedrun. Christian Berther ei
naschius ils otg da november 1910 a Camischolas; el ei staus il fegl vegl dil
mistral Vigeli e lez veva fatg cun el in quen da spir speronza. Dil Plantahof ei
Christian Berther turnaus a casa ed ha schau dar el tgau enzatgei. Cun in
menaschi puril scol siu vevan ins tuttavia las letgas ed il mistral ei staus
leds, damai ch'el fuva en differents uffecis.
Cun ventgasiat onns ei Christian Berther secavigliaus sisum Gonda cun sia dunna
Maria Monn; las sis buobas ed in buob ein stai agli ina buna caparra.
Da casa anora ei il Christian staus in bien quintist ed ils umens han cuninaga
mess el cassier communal. Ed en sedisch onns ha Christian Berther survegniu ils
quens dalla vischnaunca siper la detta ed ins ha fatg el per dus biennis
president. All'entschatta da sia emprema perioda sco parsura ein in tschuat
caussas stadas messas tut en moviment, surtut l’explotaziun dallas auas ch'ins
veva vendiu all’ovra electrica Rein anteriur. En ina debatta nundetga
reussescha ei als vischins da Tujetsch da far ir en nuot la vendita dils flums
Val Giuv, Val Mila e Val Strem. A quella decisiun d'impurtonza ha Christian
Berther contribuiu il siu. - Ed ins ha entschiet a far preparativas en caussa
meglieraziun ed arrundaziun dil funs. Ed ual a per ed ualti dabot ei il svilup
anetg dil turissem vegnius.
La vusch da runals ei sefatga valer e che la spunda dil Cuolm Val seigi la
megliera leutier, gliez veva ins detg e repetiu, suenter ch'ils dado il Dutg
grond vevan retschiert il Cungieri ed enina cun Dieni aunc ils runals da
Valtgeva. Sco coniniziant dall'entira interpresa ei Christian Berther vegnius
eligius emprem parsura dalla societad acziunara ed ha dau il tagl. Bein ina casa
pleina da lavur, sco per seineglia aunc ufficial civil, archivari da vischnaunca
e deputau dil Cussegl grond. Ed aschia dasperas veva el cumprau il hotel dalla
Cruna. Segiramein cul quen ch'ina fatschenta taluisa stoppi prosperar; el cun
sia glieud ch'empermetteva tuttina in bien ton. E la mort prematura ha mess in
tierm.
Berther,
Vigeli. Indicaziuns a bucca ed a scret dils 2 d'uost 1984, Camischolas
Theophil
Schmid-Valier 1912
La moda da scriver la schlatteina «Schmid» ei zun differenta en Tujetsch; ils
ins ein i naven da Schmed neu tiel Schmid, auters perencunter han bandunau
Schmedt e fan valer Schmidt u schizun Schmet.
Theophil Schmid-Valier ei naschius ils sedisch d'october 1912 sco emprem affon
da Ludivica e Placi Schmid-Desax a Sedrun. Dus
onns sissu ei la mumma vegnida en pigliola ed ha stuiu murir. La sperdita ei
stada dolorusa ed ha cuzzau vinavon, schebi ch'il bab ha turnau a maridar e sia
secunda dunna, l’Onnamaria Deragisch, ha fatg bien.
Suenter las scolas dalla val ei Theophil Schmid ins a Mustér ed a Sviz ed ha
fatg latin, ha midau e serrau giu cul diplom mercantil. - Duront quels onns da
magliar pupira ha el surviu tscheu e leu d'emploiau, entochen ch'el ha turnau ad
ir a scola e fatg da scolast el seminari a Cuera.
Las cordas ha Theophil Schmid gudignau giu a Cavorgia per silsuenter secavigliar
en da detschiert ella scola gronda da Sedrun, tut ensemen passa vegn onns da
scolast. A per ha el dirigiu la musica ed insumma staus in fervent commember
dallas uniuns culturalas. En cumissiuns dallas uisas ha Theophil Schmid fatg
buna cusseida. - Lura ha el mess d'ina vart la clamada da surmeister ed ha
surpriu il menaschi dalla firma Murer, ina fatschenta da baghegiar neu dad
Ursera.
Sia dunna Marta Valier da Camischolas ha tratg ulivamein a per; la famiglia da
tschun affons ei sefatga ella casa nova giudem il vitg da Sedrun.
Per cun varga tschuncont'onns ei Theophil Schmid sedaus neu detschartamein per
la politica ed ha surpriu enina il tgamun dalla vischnaunca. E las scharschas
ein vegnidas tut a dubel: deputau, derschader cirquital e la finala eis el ius
sin la buora sco mistral. E sco mistral dalla Cadi eis el seprius en per la
tschentada ed ha gidau a dar al cumin ina constituziun. El Cussegl grond ei
mistral Theophil Schmid sefatgs grondamein meriteivels da baghegiar ora il
stradun da Mustér a sontga Brida e da modernisar tecnicamein la viafier
dall'Alpsu. Buca mo sco commember dalla Cumissiun d'educaziun ha el contribuiu
il siu, mobein era sco commember e parsura d'ulteriuras giuntas.
Daferton che Theophil Schmid ha presidiau la vischnaunca da Tujetsch, ha ei dau
la gronda viulta. Ed ei ha tuccau agli da star davontier ed impunder bia forzas;
il mument che tontas innovaziuns ein sefatgas, sco per semeglia:
- ils projects da plontaziun e lavineras
- l’illuminaziun els differents vischinadis
- casa Sogn Vigeli
- la vischnaunca surpren l’ovra electrica
- arrundaziun e meglieraziun da funs
- planisaziun da zonas
- preparativas per il bogn cuvretg
El
medem temps cun la lavur gronda ha mistral Theophil Schmid era scret differentas
caussas, sco per exempel dil traffic atras la val e dils stabiliments ch'ein
sefatgs enteifer ils onns. Ed ils vischins han fatg persenn ses artechels ella
Tuatschina ed ella Gasetta Romontscha.
Schmid,
Theophil. Indicaziuns a scret, primavera 1984, Sedrun Intervista, stad 1985,
Sedrun
Vigeli
Berther-Jacomet 1922
Da lezzas uras ein ils vischins da Tujetsch senuspi da pigliar tontas caussas
instradadas e las intenziuns sin rucca pil fauls cantun. E Vigeli
Berther-Jacomet ha schau reverir da surprender il presidi dalla vischnaunca.
Vev'el tuttina fatg pli ch'ina experienza e la luna sc'in pieun culau ei buca da
cuoz. - Ils dus da zercladur 1971 eis el semess en cun omisduas e ses diesch
onns da parsura ein stai enzatgei da num.
Vigeli Berther ei naschius a Camischolas sco dieschavel affon da Vigeli e Marta;
siu bab ei vegnius pli tard mistral ed el ei semplamein adina staus il Vigeli
dil mistral, alla cuorta: Vigeli mistral.
La sentupada culs purs dalla val ha aviert agli ad uras ils egls per lur stenta
e sco praticant dil Plantahof ha el empriu enzatgei vitier. A casa denton ein
ses frars semess el puresser ed il Vigeli ei vegnius scolast. Scolasts ha ei dau
allura tut put ed ellas scolas sigl ur dalla vischnaunca, a Selva ed a Cavorgia,
ha zatgi detg agli ch'el hagi d'emprender da viver. Silsuenter ha Vigeli Berther
fatg da scolast secundar a Friburg, dau scola secundara a Lumbrein epi adina en
Tujetsch, entochen la primavera 1985 ch'el ei ius en pensiun. Ses semesters a
Perugia ed a Paris e las activitads differentas duront la stad han surtut gidau
el a constatar e tener ferm. Per bien e ditg suenter ils trent'onns ei Vigeli
semaridaus cun la Tresa, la feglia dil president Placi Jacomet; da ses treis
buobs ha el tschaffen e metta peisa sin els.
Sco mussader en ina regiun d'ina vart ha ei tuccau a Vigeli Berther da star
sidretg davontier en suprastonzas dallas uisas. Ellas uniuns culturalas ha el
adina puspei danovamein dau bratsch e la capientscha pil sport e turissem ei
stada sidavon. Cun la realisaziun dil bogn cuvretg ed in biro dall'uniun da cura
e traffic sin sesez ed in emploiau stabel ha el sco parsura mussau ora zatgei ed
ils vischins ein scochemai sefatgs en.
Aunc ei il niev president communal buca staus s'installaus dil tut, che la nova
suprastonza ha suttamess als vischins la revisiun dalla lescha da taglia e
l’introducziun da quella sil schischom. Ins ha acceptau ella ed ils mieds
finanzials ein stai avon maun. Ed ina caussa suenter l’autra ei vegnida tratga
a strada e per menar tontas novaziuns a buna fin ha ei tuccau d'impunder tuttas
forzas.
Cun l’avertura dil turissem ha ei entschiet e pervia dalla protecziun digl
ambient ei Vigeli Berther staus tut agradsi e botta per dabia. - La zavrada dils
differents territoris d'utilisaziun, sco per semeglia la zona da baghegiar e
digl ulteriur intschess, gliez ha per cass dau in tschuat da lignar. Enteifer
ils quater onns da bloccada da construcziun han ins giu temps da disponer e
metter si prescripziuns. Ed ils votants han acceptau la planisaziun locala ed
igl uorden da baghegiar.
Malgrad
ch'ils deivets ein s'emplunai ed han fatg mun, han il president communal e ses
consuprastonts giu quitau ad uras; ins ha priu decisiuns gagliardas, sco per
exempel:
- ina nova constituziun communala
- separaziun dalla vischnaunca politica da quella dalla pleiv
- prolungaziun dil temps da scola sin 40 jamnas
- Tujetsch daventa commember cumplein dalla corporaziun da vischnauncas
Surselva
- la pladida d'in miedi stabel en Tujetsch
- erecziun dall'ovra electrica Val Giuv
- canalisaziun generala e serenera
- vias pils uclauns, Selva e Maunsut (la via a Surrein e Cavorgia ei
stada ina dira nusch ed ha pretendiu in engaschament persunal)
- vias dad uaul (Tgom e Cavorgia)
- la Tgèsa communala e las localitads da schurmetg a Sedrun ed
ordeifer
- cumpra d'ina casa pil museum da Tujetsch
La
summa d'activitad ei immensa, schebi ch'ins ha stuiu desister da quintar las
caussas maneclas. Alla fin da siu parsuradi ei Vigeli Berther vegnius deputau;
el ha dau il davos stausch per menar atras la via da Cavorgia epi eis el seprius
en surtut per il stradun da Mustér a Sedrun e per las tariffas da transport
d'autos cun la viafier sur il Cuolm d'Ursera.
Berther,
Vigeli. Indicaziuns a scret dils 2 d'uost 1984
Sep
Fidel Berther 1929
Suenter bunamein curont'onns ha ei puspei tuccau als vischins da dadens il Dutg
grond da far in dils lur president; ed ins ha giu fatg stem d'enzatgei.
Sep Fidel Berther ei naschius ils otg d'avrel 1929 sco premgenitura da Gion
Antoni e Lisabet, ina nata Deplaz; siu bab ei staus scrinari ed el ei semess en
ed ha fatg il medem, ll mistregn da lennari e scrinari rabetscha enzatgei e vegn
e buc ord moda. Da lezzas uras ein els stai pil solit en dus, oz perencunter han
ils dus frars, Sep Fidel e Flurin, dudisch luvrers - e quei che pertucca per
semeglia la construcziun da palancau ei l’interpresa predominonta lunsch
entuorn.
Denter la giuventetgna da Rueras ei Sep Fidel Berther staus davontier e sco
suprastont e parsura dil consum liber e dalla cassa da Raiffeisen ha el adina
puspei danovamein empriu vitier.
Cun trent'in onn ha el priu la Cecilia Deflorin da Zarcuns per dunna; dils
tschun affons ein mo dus vegni gronds, ils auters ein morts da baret.
Igl onn 1963 han ils umens eligiu Sep Fidel Berther ella suprastonza communala.
Sin vischnaunca vevan ins tuttina priu ina decisiun suenter l’autra e tonta
realisaziun ha giu num vus. Sco viceparsura ei Sep Fidel Berther staus mess ora
ed enzatgi ha pretendiu enzatgei. Gia suenter dus biennis eis el seretratgs;
d'in maun ha el giu perspectiva. Ed enteifer ils onns eis el vegnius versaus en
pli ch'ina caussa. Ils
anno 1981 han ils vischins purtau el president communal. Dabia
fuva tratg a strada, sco per semeglia: l'entira canalisaziun e la realisaziun
dalla serenera, cumpletaziun dils differents quartiers e tschalers da schurmetg
e buca il davos igl entir indrez dil museum. Tenor ina sempla cusseida ei Sep
Fidel Berther semess alla lavur - e lavur ei daveras avon maun.
Berther,
Sep Fidel. Intervista. Primavera 1985, Rueras
Ils
amitgs dalla plema
Pader Baseli Berther 1858-1931
Igl ei da schar valer che pader Baseli Berther ei staus il cronist il pli
enconuschent dalla Val Tujetsch. Vegnius
gronds a Dieni, ius a scola vinavon, a Mustér, a Sviz ed a Friburg, fatg la
matura a Cuera, vegnius officier e fatg silsuenter studis universitars on
Tiaratudestga. Puspei vegnius a casa - ed ius en claustra. Ses merets en la
claustra da Mustér ein considerabels, sco professer e prefect e nuotatonmeins
sco rimnader e fundatur dalla biblioteca romontscha dalla claustra. - Da sias
publicaziuns vargan las suandontas ora:
- Sas era nua Giuf ei?
- Sin Cadruvi
- Selva avon 100 onns
- Il cumin della Cadi de 1656 e mistral
Giachen Berther
- A Camischollas
- Ils Bannerherrs della Cadi
- Baselgias, capluttas e
spiritualesser de Tujetsch
Tut
quei che pader Baseli Berther ha scret ha il suer dalla tiara e Tujetsch stat
davontier. Il stil ei da buna mesira ed adattaus al cuntegn, buca schavets e
tuttina senza il levgiament dalla Erica. Perencunter dattan ses plaids perdetga
d'ina gronda seriusadad.
Ed aschia en quei senn sedattan las lavurs da siu sutnevs canoni Tumaisch
Berther, da pader Vigeli Berther e semegliontamein da siu frar Francestg
Berther.
Toni
Berther 1927
Toni Berther ei il beniamin dalla famiglia numerusa da mistral Vigeli
Berther-Flury a Camischolas. El ei naschius ils quater d'uost 1927, fatg il
gimnasi a Sviz e silsuenter ha el studegiau giurisprudenza all'universitad da
Friburg. Sia lavur da dissertaziun ha anflau renconuschientscha; dapi igl onn
1956 ei dr. iur. Toni Berther emploiau tier il departement da giustia e polizia
a Cuera; sco schef dalla polizia da jasters ha el ina plazza exponida.
Toni Berther ei maridaus ed ha famiglia.
Dapi da daditg enneu ha Toni Berther talien pil romontsch; entschiet ha igl
interess probablamein cun las disposiziuns ch'el ha sco Romontsch giu da vertir
neu dil lungatg tudestg. Ses carnets dalla Ovra svizra per lectura dalla
giuventetgna (OSL) sefan bein e suren enqual poesia, aschia cuortetta che tucca
nuota mal ils schabetgs da nos dis. - Culs dus Tschespets 51 e 55 ch'el metta
sutvi siu num ha el priu amauns dapli. Ils raquents ein divertents e setegnan en
in tun popular; siu humor ei schetgs e la satira manecla ei miez per nuot.
Dapi entgins onns ei Toni Berther parsura dalla Uniun da scripturs romontschs.
Berther,
Toni. Brev dils 15 da zercladur 1984
Vic
(Ludivic) Hendry 1920
El ei naschius ils schotg d'uost dils anno 1920; oravontut eis el staus
Tuatschin e vischin da Cavorgia. Suenter la scola publica eis el ius giu Cuera e
vegnius scolast; igl emprem ha el mussau en Tujetsch (a Selva, a Camischolas ed
a Sedrun) e sissu ha el dau scola secundara el marcau da Schaffusa e quei duront
sia entira veta.
Vic Hendry ei semaridaus cun la Zaria Venzin ed ha giu quater affons, dils quals
il pli giuven, il Martin, ei ius vi tier Niessegner cun biabein vegn onns - quei
ch'el ha maina surventschiu.
Baul e tard e pli e pli ha Vic Hendry scret raquens e romans e historias
entiras. Culs onns eis el daus vid las historias cuortas ed ha anflau dapli
suatientscha.
Atras ses texts sefan adina puspei danovamein las enzennas tenor l’experienza
da mintga di.
Hendry,
Vic. Jeu. 1984
Gion
Antoni Venzin 1896-1962
Sin pupi nausch da pac ha Gion Antoni Venzin scret e scret e sias notandas ein
da valeta. Sesez ha el zuppentau vi e las curiosadads persunalas mauncan dil
tuttafatg. - Cura ch'il mal dallas giugadiras ei vegnius gronds ed el ei staus
encadenaus denter las quater preits, ei la scartira vegnida mendra. Pongir - la
premura ei semantenida tocca il davos mument.
Gion Antoni Venzin (dils Pauls Venzins) ei naschius ils treis da settember 1896
a Rueras, staus leu adina e morts en casa paterna ils 13 da matg 1962.
Sis decennis e miez ein buca ual in tschuat; ses commentaris denton stgisan e
dian ch'el hagi observau exactamein, sco per semeglia las lavurs dils purs, en
casa ed ora. Ils plaids da capitani da mats han flad e dattan perdetga da sia
attaschonza alla caussa indigena. Sco secund gerau e suprastont dil consum
general ha ei tuccau agli da scriver ils protocols ed ils fatgs manedels ein
nudai tondanavon ch'els fan impressiun.
Guglielm Gadola ha fatg stem dil Gion Antoni Venzin - ed il redactur dil Glogn e
digl Ischl ha adina puspei ugliau el danovamein da metter en scret la summa dil
luvrer e dalla luvrera entuorn el sez. E - lavurs, sco per semeglia:
- Glin e semglin
- Caltschina viva
- Cuntrasts dalla veta
- Fil dat teila per dir aschia in
per dallas lavurs edidas (la plipart ei inedida) che stattan bunas per in prima
dun d'observaziun.
Venzin,
Gion Antoni. Extract da protocols da vischnaunca, 1938-1948 Privat. Giusep
Alig-Venzin, Salins
Cura
ch'ins sfeglia e tscherca en cudischs vegls da nies archiv, croda ei savens si
che certs nums da veglias schlattas svaneschan, gie, vegnan insumma buca pli
numnai. El
medem temps sa ins constatar l’arrivada da novs nums aunc mai stai cheu. Sur
entginas schlatteinas arrivadas en nossa vallada el decuors dil 18avel e 19avel
tschentaner vala ei la peina da setener si.
Nus entschevein cun la schlatta dils Zanettis. Els habitavan entuorn igl onn
1768 giu Surrein-Tujetsch. Igl onn avon, 1767, haveva in Josef Maria Zanetti,
ord la Val Calanca spusau la onna Maria de Salins. Ils 17 da december dil medem
onn neschan ad els duas buobettas: Maria Dominica e Maria Ursula. Cheu a Surrein
(Tujetsch) habitava era il bab dil sura numnau Josef Maria, il Gion Battesta
Zanetti. Ei vegn scret expressivamein che quel derivavi dalla Val Calanca: pater
illi ex vale Calanca.
1792 marida Maria Ursula Zanetti cun in Gion Battesta Degonda. Sia sora Maria
Dominica in Vigeli Giusep Wallier. Duas schlatteinas: Ils Degondas che fuvan pli
baul fetg numerus en nossa val ein per decennis svani. Ils
Walliers denton entupein nus cheu per l’emprema gada. Els derivavan da
Sursaissa tudestga. Oz
scrivan ei denton Valier. - In'autra schlatta che arriva era si dalla Val
Calanca ein ils Gambonis. Els vegnan avon l’emprema gada 1829 en la persuna da
Fidel Antoni Mudest Gamboni.
La
quarta schlatta che cumpara en quels onns ein ils Loretz: Giusep Antoni Loretz,
da Val Sogn Pieder, marida 1823 ina Maria Peder e 1826 marida in Franz Giusep
Loretz ina Onna Maria Werth a Selva: Il bab da quels veva era giu num Franz
Giusep e veva maridau a Selva ina Catrina Berther. Berthers dev'ei lu era aunc a
Selva e Tschamut. Pli baul scrivevan ei denton Berter ed in temps perfin
Berchter. In perscrutader da historia ha pretendiu inagada che quei num pudessi
derivar da «Border»; vul dir: 'glieud dallas plauncas'.
Zanetti
Danunder ch'els derivan e cu els ein vegni a Tujetsch ei gia vegniu menziunau.
Il gia numnau Joseph Zanetti ha era giu 1782 in fegl Wigeli Giusep. Quel marida
Maria Catrina Deflorin, feglia da Giachen e Maria Agatha Deflorin-Gieriet, e
habitavan a Camischolas.
Dils affons dalla famiglia Zanetti-Deflorin numnein nus mo il fegl Giachen
Antoni ch'ei naschius 1811. El marida 1839 Maria Barla Rothmund. Ord quella lètg
neschan 9 affons: otg fegls ed ina feglia.
Da
quels partan sis la sort d'emigrant. Wigeli
Giusep (*1840), Hans Gieri (*1842), Gion Battesta Alois (*1850) e Hieronimus
(*1856) prendan dimora el Württemberg. Leu fundeschan els atgnas famiglias. -
Ils dus frars Placi Sigisbert (*1846) ed il Giachen Antoni (*1848) van el cantun
Tessin a Luorscha/Olivone.
Giachen
Antoni sespusa cun ina Cesarina Ferioli, feglia da Giovani e Maria Dalberti.
Tochen igl onn 1892 vegn quella lètg benedida cun 4 fegls e 6 feglias. Il
giuven da quella famiglia ei gest quei Oreste Martin Zanetti ch'il cudisch da
Tujetsch muossa sin la davosa pagina. La suttascripziun leu ei cuorta e
laconica:
Oreste
Martin Zanetti 1892-1985.
A sia memoria less jeu dedicar enzacontas lingias sur da sia veta. Fatgs che jeu
hai retschercau tier persunas che han viu ed enconuschiu el. El ei ius persuls
tras la veta, buca maridaus, mo ha era aschia dumignau ella. 1972 cumpara en la
periodica meinsila della 'Valle di Blenio' in artechel: «Un ortigiano
ingignioso». «In artist inschignus» cun il suandont cuntegn: «S'approximond
als 90, luvrus, allerts e plein inschign, exprima Oreste Zanetti l’activitad
artistica, luvrond cun il lenn ed il fier. El sefutra dil malesser dalla
vegliadetgna, pertgei el enconuscha la forza dils recepts e daguots dallas
jarvas naturalas e maglia cun gust la sanadeivla 'minestra di ortiche'. El
refusescha il progress, per exempel la forza electrica. Mo tuttina drova el in
dinamo da benzin che metta en funcziun las maschinas en siu luvratori e la
illuminaziun necessaria. Cheu modellescha, fuorma e scalpra el objects digl art,
schizun fins e schubers instruments da musica
Cun
caschun d'ina intervista scriva ina schurnalista en la medema gasetta: «Il pli
vegl dils umens da Luorscha, suenter Antonio Neri, ei igl artist Oreste Zanetti
che ha cumpleniu siu 90avel ils 13 da mars 1982. Cun el vein nus priu la peina
da far in'intervesta e havein anflau cheu in original sco ins sa veramein mo
s'imaginar: Nus vesein el cheu cun la gegia construida dad el sez avon siatonta
onns, e cun igl artg cun il qual el sunava la mazurca sin ils bals duront il
carneval.»
Ord
in'autra intervesta fatga cun Oreste rapporta la medema gasetta: «El viva ad
Olivone, ei in original strusch imaginabels. Sia veta ei lu nuota sesplegada per
semper en la «val del sole» (aschia vegn la Val Blegn numnada). El ha viu e
viviu en las tschuffas e stgiras neblas da Londra.
Leu
eis el emigraus en ses giuvens onns sco «cuoco». Mo siu grond plascher ei
adina staus il luvrar vid il lenn.
Siu
bab veva dau ad el il surnum «lazarone», smarschun, perquei ch'el leva saver
nuot da daners e lavurs servilas. Pruamein ha el era dumignau aschia la veta da
mintgadi, mo savens odiau il progress exagerau en si'atgna casa. Ils dus davos
onns lavura el pauc pli. - Ord il temps dall'Engheltiara ha el aunc adina in
violoncello ch'el sez ha construiu leu duront lezza dimora: «Igl artg hai jeu
piars, mo igl instrument ha siatonta onns.» Sco el raquenta ei era sia veta
buca stada preservada da surpresas. Certinas da quellas ch'el hagi buca adina
acceptau fetg bugen, da quellas hagi el giu pli che ina.
Cun
plascher muossa el al visitader sia pli gronda e biala per aschia da dir
monumentala ovra artistica. 34 onns ha el luvrau vid quella. Igl ei ina combra
matrimoniala, enzatgei senza paregl che fa smarvegliar ed admirar il grond dun
digl artist. Mo sco giu detg, eis el restaus persuls sil viadi tras la veta. Sia
forza ei sebasada sin la libertad externa dil possess, ina forza che para en nos
dis dad esser svanida.
Cun
quellas lingias hai jeu empruau da dar in maletg da quei um. Entras
siu legat ha el facilitau la finanziaziun dil cudisch da Tujetsch. Eis ei stau
in segn da simpatia per la patria da ses antenats, ni schizun in segn
d'engrazieivladad ad ella? Varga 100’000 francs ha el fatg si a sia
vischnaunca. Suenter ch'il fiscus ha giu laguttiu sia part; eis ei aunc vanzau
biabein 70’000 francs.
Engraziament
Havend legiu il cudisch hai jeu schau vegnir endamen ils plaids che nos vegls
vevan la moda da dir cu ins veva stuiu dumandar per in survetsch: Veis engraziau ... ?» e lu hai jeu scret quei. -
Aschia
resta ei a mi d'engraziar a sur Ignazi Pally, Ruschein, che ha giu la buontad da
dar a mi las informaziuns sur la persuna dil legatur.
Lu
era a nos canzlists communals, a nies archivar Tarcisi Hendry. Jeu sun en da
quels graus in individi mulestus.
Ussa aunc in Dieus paghi a nies benefactur ch'ei morts ad Acquarossa el spital. Lein
ver speronza ch'el hagi contonschiu la «vale dil sole» perpetna.
Francestg
Berther