III  Igl origin dalla Val Tujetsch

Derivonza dil num

Il num Tujetsch vala per l'entira val dil Pass Alpsu entochen Bugnei, in vitg cun num Tujetsch ha ei mai dau. Pli probabel vegn il num neu dil latin «tubus» = torum (tudestg Röhre) e sesviluppescha lu al num dad oz Tujetsch. Mira Rätisches Namenbuch
Da Mustér anora vegnevan ils emprems habitonts era numnai quels dallas vals, damai che Tujetsch posseda bia vals lateralas.
Per l'emprema ga vegn il num numnaus igl onn 1237. In «Willhelmus» da Tujetsch ei perdetga tier ina vendita da beins dalla claustra da Mustér. Culs onns anflein nus tscheu e leu en documents vegls il num Tujetsch sco suonda:

1259

Thiuesch

1285

Tivez

1300

Thivetz

1390 

Thifetz

1505 

Tifosch

1538  

Thyfetsch

1539     

Tyfetsch

1557

Tifetsch, Diefetsch

1559

Dtiffetsch

1563

Dauetsch

1600

Tauetsch

1651 

Tuytsch

Dapi igl uost 1976 vala il num romontsch Tujetsch sco num ufficial. Avon era quei Tavetsch, il num tudestg.

 

Ils emprems colonists arrivan

Mo cura ein propi ils emprems avdonts secasai en nossa val e danunder ein els arrivai? Nossa cuntrada fuva cuvretga da tendas uaul naven dil Cuolm d'Ursera tochen a Mustér. Duront l'erecziun dalla lingia da viafier igl onn 1912 sill'Alpsu ein restonzas da pégns vegnidas neunavon.
Pader Placi a Spescha rapporta d'in uaul sper Tschamut e quei aunc 1804. Oz regordan mo aunc pli nums locals da quellas tendas d'uaul.Aschia: Bugnei = betulla = badugn, Selva = uaul e Scharinas = discharina.
Dil temps dils Romans, Augustus fuva imperatur, formavan la Rezia ed il Valleis ina provinza sut il medem procuratur. Negins documents cumprovan l'existenza d'ina senda sul Cuolm d'Ursera che ligiava Cuera cul Valleis. Schebein truppas romanas ein marschadas da gliez temps tras nossa val sa negin. In tschancun dalla via veglia viers il pass sper Bugnei vegneva aunc denton avon entgins decennis numnaus la «via romana».
L'emprema veta en quella cuntrada selvadia porta la fundaziun dalla claustra da Mustér. La historia da nossa vischnaunca stat en stretg connex cun la casa da Diu. Perquei oravontut in sguard sin la historia dalla claustra.
Entuorn igl onn 700 eregia il pader franc Sigisbert sia cella a Mustér. Il missiunari arriva da Luxeuil (Frontscha) sur sogn Gagl a Cuera e dalla Surselva siado. Anflond sisum la vallada ina aschi biala cuntrada, pauc ni gnanc populada, eis el sedecidius da secasar leu.
Tochen lu existevan naven dalla Val Russein ensi, pia en la part da Sursassiala, negins vitgs habitai. Sumvitg fuva il vitg il pli sisum sco il num di aunc oz.
La Val Russein valeva lu aunc per biars per nunpassabla. Sulettamein catschadurs, pasturs e tgi che stueva, lez ughegiava da percuorer quels uauls e quellas cavorgias selvadias.
La fundaziun dalla claustra ha carmalau neutier ils emprems habitonts. Igl emprem a Mustér e contuorn, pli tard era tochen en Tujetsch.
Ils emprems avdonts han colonisau nossa val el decuors dil 9 e 10avel tschentaner. Gia da bial'entschatta enneu s'udeva Tujetsch sco era Ursera alla claustra. Quei territori struschamein populau e
pauc cultivau s'udeva tenor dretg roman al stadi, ei denton ius vi alla claustra sco dotaziun pil malfatg commess enviers il confundatur Placi.
Ils emprems colons da sutsi fuvan Retoromontschs. Els runcan e baghegian casas e fundeschan beins e vitgs. Plaz fuva ei da gliez temps avunda ed il clima fuva pli migeivels che oz. Tala caussa muossa il cunfin digl uaul sin varga 2000 meters sur mar.
Da quei temps mauncan las indicaziuns, negins documents ni scartiras dattan perdetga dils emprems colonists ed urbarisaders da nossa val.

 

Ils Vallesans
En ina secunda fasa separticipescha era glieud da lieunga tudestga dall'urbarisaziun da nossa val e quei principalmein dils loghens els aults. Ils Vallesans arrivan el decuors dil 12 e 13avel tschentaner sul Cuolm d'Ursera e prendan possess d'ina part da Tujetsch.
Ils colons romontschs fuvan all'entschatta dil 13avel tschentaner numerus. Ils Vallesans ein perquei buca vegni suren als Romontschs e tudestgau els sco quei ch'igl ei daventau en auters loghens sco per exempel a Sursaissa. Sulettamein ina roscha nums locals, remarcai en documents dil temps miez tardiv, dattan aunc perdetga da lur existenza, sco per exempel:

Müren

Bül

im Holz ze Mutt

Mülimat

Platte

Müller Bolliematte

Era schlatteinastipicas tudestgas anflein nus en quels documents:

Jenny

Snider

Zurggen

Burger   

Burkhart

Segiramein ha la claustra giu grond interess da quels colonists neu dil Valleis, perquei ch'els han urbarisau e priu possess da territoris meins buns e selvadis.
Principalmein la part sisum da nossa vallada ei vegnida colonisada entras quella glieud che veva muort munconza da plaz stuiu bandunar lur patria.
Selva s'udeva, sco il num tradescha, all'entschatta als Romontschs indigens. Denton gia pli tard el temps miez tardiv anflein nus per quei liug il num tudestg Selvaningen e lu era aunc Im Holz.
Medemamein era Tschamut. Il num digl emprem vitg sper il Rein deriva probabel da «cyma», tschema = Tschamut.
Carteivel derivan era ils nobels de Putnengia dil Valleis. Pontaningen ei ina tipica schlatteina tudestga. Quella famiglia construescha entuorn 1200 siu casti a Dieni, sper Rueras. Igl onn 1252 vegn quella schlatteina numnada per l'emprema ga en in document. La famiglia ei duront il 13avel tschentaner e vinavon stada el survetsch dalla claustra e fuva en possess digl uffeci ministrial en Tujetsch.
Igl onn 1285 secloman ils dus frars Hugo e Wilhelm de Pultengia «de Tivez ministrialis».
Igl ei da supponer ch'ils signurs de Pultengia hagien susteniu l'immigraziun dils Vallesans, damai ch'els sezs fuvan derivonts da leu.

 

Ord il temps medieval
Traffic sul Cuolm d'Ursera
Da gliez temps regeva gia in pulit traffic denter Ursera e Tujetsch. Documents dil temps miez dattan perdetga dil traffic da fiera cun bos, asens, méls e purtaders denter Sion e
Cuera.
Da 1253 dat ei a Sion ina scartira che numna sco perdetgas in Warnerus ed in Martinus da Cuera, omisdus berniers da leu.
Il grond traffic denter Valleis e Cuera muossa era il suandont fatg: Uestg Frideric I da Cuera siara in patg da schurmetg cun igl uestg da Sion e quei 1282.
Era avat Simon da Mustér fa in patg semegliont cun tschun Vallesans igl onn 1288. In contract che pretenda agid davart quels tschun umens per «defender ils dretgs e tener a mistregn igl inimitg».
In miez tschentaner pli tard ha il Cuolm d'Ursera sia emprema impurtonza strategica. Quei 1333, a caschun dils embrugls culs signurs da Vaz. Sil pass ha ei dau ina battaglia denter la truppa digl avat da Mustér e la giuvna confederaziun. La claustra sto seretrer, mo cuort sissu regia puspei la pasch.

Emprema baselgia da Tujetsch
Ina perdetga da quei temps han nos antenats schau anavos a nus. Igl ei quei aunc oz la pli imposanta construcziun en nossa val: il clutgerbaselgia da sogn Vigeli. El ei vegnius erigius alla fin dil 12avel tschentaner, all'entschatta dil 13avel ensemen cun la baselgia ch'ei vegnida consecrada carteivlamein quels onns, anflein nus gie egl anniversari da 1456 sut il datum dils 26 da zercladur 1205: «Dedicatio Ecclesie s. Vigilii».

Quella pli veglia baselgia da Sedrun schischeva pli encunter il Drun, aschia ch'il clutger sesalzava alla fin dalla baselgia encunter damaun. Para ch'il Drun fuva lezs onns aunc in migeivel e mudest dutg che sparteva Sedrun e Gonda e che furneva l'aua da diever.

La libertad entscheiva e seregheglia
Gia 1325 sepresentan ils vischins dalla val sco: «vicini de Tuvez». Quels vischins fuvan aunc suttamess alla claustra, ton ils Romontschs ord il contuorn da Mustér sco ils Vallesans. Auters eran subdits dalla claustra da Wettingen ella Argovia.

Quei fatg documentescha la pergameina dils 26 da zercladur 1300. La claustra da Mustér venda la subdita Berchta, feglia dil stimau Aegidius de Thivetz, alla claustra da Wettingen.
La dieschma stuevan ins pagar alla casa da Diu en fuorma da «Kälberzins» ni en graun ni «Käserzehntel» e «Lämmerzehntel».
La libertad, la veglia dad esser libers ed independents dalla claustra, quei spért regeva tuttavia tiels antenats. Segiramein havevan els era udiu dalla fundaziun dalla confederaziun, dall'allianza dils treis cantuns vischinonts.
Gia el 13avel tschentaner sepresenta la Cadi independenta cun in agen sigil, sper la claustra. Al tgamun da quella unitad steva gia in mistral, denton cun consentiment dalla abbazia.
Igl onn 1371 udin nus per l'emprema ga d'in mistral dalla Cadi. Quel ei schizun oriunds da Tujetsch, numnadamein Dominus Petrus de Cavorgia. El ei in dil pievel, buca in ord las retschas d'enconuschentas famiglias, sco de Pultengia e de Rueras. 

Remarca: Il document davart l'aua da Londadusa da 1368 documentescha sco emprem mistral dalla Cadi Ulrich de Barlodt. Tochen ussa ei adina vegniu attestau mistral Petrus de Cavorgia sco emprem mistral!! 
Dapli mira: Document da Londadusa

Ils ministerials svaneschan
Ils signurs en uffeci sco ministerials vul dir: administraturs e survigiladers installai entras l'abbazia, svaneschan.
Ils de Pultengia ed ils de Rueras (de Ryfaeren) ein stai ils sulets signurs dil temps feudal ella Val Tujetsch. Egl anniversarl da 1456 vegnan els titulai sco «Junkers». Ils nobels de Rueras han buca giu quella impurtonza ed influenza sco ils signurs dil casti da Pultengia. Aschla anflein nus sulettamein in mistral Martin de Ryfaeren igl onn 1399.
Sco gia menziunau pli baul anflein nus l'emprema ga igl onn 1252 ina notizia davart ils de Pultengia. El decuors dil 13 e 14avel tschentaner han quels nobels giu ina gronda influenza en Tujetsch ed en l'entira Cadi. Damai che Ursera s'udeva era alla claustra, fuvan els ils mediaturs denter quellas duas valladas. Dapi il 14avel tschentaner possedevan els schizun beins ad Ursera. Igl onn 1363 fuva Duri de Pultengla mistral d'Ursera. La pli impurtonta persuna da quella schlatteina ei Pieder de Pultengia staus, avat da Mustér dils 1402-1438. Igl onn 1395 ei la Ligia Grischa vegnida fundada ed avat Pieder ha renovau ed extendiu quella ils 16 da mars 1424.
Alla fin dil 14avel tschentaner ha la veglia splendur dalla famiglia entschiet a sblihir.
Clau, il bab digl avat Pieder, ha vendiu 1377 ils beins da Schlans e Cilla, la sora digl avat, ha vendiu 1402 il bein Wurzenstein (de Ragisch) sut Mumpé-Medel.
El 16avel tschentaner ei la schlatteina de Pultengia morta ora.

 

Fuorma da viver - temps miez tardiv (14avel tschentaner)

Tratga da nuorsas
Igl onn 1390 venda la claustra da Mustér la dieschma sin nuorsas per ina unica summa da «103 churwelsche Mark». La tratga da nuorsas stueva esser da gronda impurtonza. Il territori da Tujetsch fuva naturalmein era ideals per tala tratga, patratg'ins mo dallas biaras e bialas pastiras els aults da nos cuolms. Cheu da casa fuva la schinumnada nuorsa tuatschina ni era nuorsa da Nalps. Carteivel ina descendenta dalla nuorsa «Torfschaf». Ella pesava 25-30 kilos e fageva treis tochen quater tschuts ad onn. Quella nuorsa ha denton stuiu untgir el decuors dils tschentaners. Gia el 13avel tschentaner obtegn ella concurrenza entras la nuorsa bia pli gronda, la nuorsa bergamasca. Dil tuttafatg svanida eis ella denton pér ils onns 40 da quei tschentaner.


Societad cooperativa
Davart la fuorma da viver dil 14avel tschentaner dattan las duas pergameinas da 1380 e 1391 perdetga. Il document da 1380 muossa era co 25 colonists da Rueras e dil contuorn fundeschan ina societad co
operativa per il manteniment dils dretgs ch'els possedevan concernent l'alp Val Giuv.
Igl onn 1391 relain ils medems ina retscha da prescripziuns sur da lur alps ch'els possedevan, aschia sur dall'alp Tgom, dalla Val Giuv e da Val Mila.

En quels loghens astgavan mo commembers da quella cooperativa esser possessurs dils beins, dils mises e dallas alps. Nuot astgava vegnir vendiu ad autras persunas.Vuleva enzatgl tuttina vender ils dretgs e negin da quella cooperativa fuva interessaus, astgava el vender mo ad in migiur dalla claustra en Tujetsch (Gotteshausmann). Tals che fagevan encunter a quellas prescripziuns, perdevan lur dretgs e quels che habitavan buca pli en la val medemamein. Tier la mort d'in associau astgavan ils artavels sulettamein pretender casa e mises.
Daco quellas prescripziuns aschi rigurusas? Autoprotecziun? Ni mesiras da schurmetg? Ils possessurs da quella cooperativa fuvan gie tuts subdits dalla claustra da Mustér culs medems dretgs e las medemas obligaziuns.
Denter quels commembers (socis) sesanflavan era pressapauc siat cun nums dil tuttafatg tudestgs, pia descendents dils immigrai neu sul Pass Alpsu (Vallesans).
Els han buca saviu far valer dretgs specials ed ein eguals als emprems colonists romontschs.
Da quei temps era l'immigraziun en nossa vallada aunc buca a fin. Da tuttas varts arrivavan aunc adina glieud, pertgei tiara da colonisar fuva aunc avon maun.Encunter quels novs colons sedrizzavan quellas prescripziuns. La glieud dil liug stueva sedefender enzaco. En quei senn ei lu sura numnada cooperativa da capir.
Il fatg ch'ils immigral tudestgs ed ils Romontschs ein s'uni ad ina cooperativa ei medemamein interessants. Els secapevan bein, malgrad in lungatg different ed in'autra cultura.
Unitad dat forza ed aschia han els saviu schurmegiar lur interess e dretgs. Da l'autra vart ei igl element tudestg vegnius suten e plaun
plaunet ein els sco minoritad s'integrai al viver e defar dils Romontschs. Igl onn 1538 ei quei document vegnius confirmaus e renovaus entras la dertgira a Mustér.
Ils nums ella pergameina dattan perdetga dils descendents vallesans che vivevan en quellas uclivas el contuorn dalla Val Giuv. Quei fatg muossa era ch'els eran secasai en quels loghens si per las spundas da Rueras e buca mo a Tschamut e Selva. Els han carteivlamein schau svanir las grondas tendas d'uaul, dretg e seniester dalla Val Giuv ed a Scharinas, Planatsch, Milez, Mulinatsch, Giuv e Mila.
Aschia anflein nus:

Willi Snider
Marti Zurggen
Jenni ab Jufs
Wilhelm von der Mur
Jenny Jacobs von Müllinären (Mulinatsch)
Peter von Ortschöw (Nurschai)
Jäckli von Müllair (Milar)

Els medems uclauns vivevan era Romontschs, principalmein denton a Rueras ed els impurtonts uclauns vischinonts Catentschuns e Cascharolas.

Situaziun speciala da Tschamut
En ina zun speciala situaziun sesanflavan ils habitonts da Tschamut e contuorn alla fin dil 14avel tschentaner.Quei vischinadi possedeva ina atgna alp, ei deva leu subdits e libers.
Quels fatgs documentescha ina pergameina feudala da 1398.



"Dytz sindt die Rechtung der lüten uff Schamuot, die das sesshaft sinndt.
Die honndt hüss und hoff, aker und wyssen und al ir Nachkomenden, dz die söndt unss und unnsrenn gotzhusz und unnssrenn nachkommen jarlichen gebenn von der alpe Suegenn, die stost an einen thail zuo an die alp, die Maigels genamt ist, und die halb stosset an dz wasser, dz da rünenn ist vonn der alpe im Maigelss jnn die gueter Muelimat, und andrent zuo stost an dem Wasser, dz da rindt zuwischen der thallütenn almaine und derselben alpenn. Undt sondt unnss die genannten vonn Schamuotenn alle jar jarlichen von der alpen daselb richtenn werenn vier schilling an werdt kessen jnn unnssrenn gotzhuss ze tissendis, des uff sannt Martisstag oldt aber darnach in den nochstenn acht tagenn, an gefferdt jnn unsserenn hoff - thetenn sy dz nit, darfür gott sy, sosondt wir, alss unnsser nachkamen, alss unssren boten an unssren statt von unser wegen den bluomen angriffenn, wa es unss alerfüglichst ist, der uff den vorgenamten lütenn von Schamuoten undallen iren Erben undnachkomen gueter je gewachsen ist. Und sondt wir die schetzen nach des Landt Recht ze tyssendywsfür zwyfalti phender; lössendt sy die nüt nach des Landtzrecht, so sondt unss di egeschriebnen pffender, alss si ie geschetzt sind, gäntzlich gefallen sinfür unsser Eigen.

Wöli aber under den egenanntenn von schmüt ir Erben und nachkomenn unss angriffenn würdent vom dess vorgenannten Zinss wegen, es sig einer oder mer, sölenn jnn die andrenn, alss vorbeschaidenn ist, die - schamuoten, ir erbenn und nachkomenn sy schadenn gäntzlich wyssen um ir thail.
Es solenn ouch zü der alpenn vorgenannt niemandt Rechtung habenn, noch sy messen, als vorgeschibenn ist, den die lüt, die ie oft' Schamuoten hüss und hofj hondt und güter, die sesshafft sindt.
Die eygenn von Schamuoten und ir Erbenn und nachkomenn sondt ouch mit irem vech nimmer waidten noch keinenn schaden thün jnn unsserenn maierhoff ze Sengess jn den oberzehendtenn, wan ie ze sant Platzisstag ze merkt old da vonn farenn.
Und zuo glicher wyss alss disser brieff stat, also habenn ouch die herenn von tissendiss jnn irenn Rodlenn Ein abgeschryfft der obgeschribnen Rechtung.
Wir Johaness von Gotess gnadtenn Apt unnd unssrenn Koffendt des Gotzhus tissindisfür unss und unnsserenn nachkommen mit den von Schmut und all ir erbenn und nachkomenn durch unsseres Gotzhuss nütz wegen lieblich und.früntlich übrein komen; und dessen zuo vester sicherhait und warer Urkunt ist dysser brief gebenn mit der Apty und ouch des Covendtz ze tissindis ann hangtenn Insigel.
Ditz beschach unnd ward der Brieff gebenn do man zalt von Kristy unsseress lieben herenn geburt dritzehen hündert acht und nüntzig jaren an den noechsten Dinnstag nach dem seligenn Ostertag.
Item der ernüwert ist dürch verblichenn handt im jar 1543 mit günst, rat, wyssen und wyllen...abt dess würdigen...und Junker Jacob von Sagx, der zit Landt Aman zu Tissindiss, und von mir Hansz Florin von Schamuot, Geschworener Landtschriber zuo Tissindis."


Tenor il sura document tschentaus ora igl onn 1398 il mardis suenter Pastgas e lu renovaus igl onn 1543, retscheivan ils vischins da Tschamut dalla claustra da Mustér ina atgna alp. Dall'alp Suegenn ni Oregeny, aschia vegneva l'alp Tschamut numnada, san els far diever per in tscheins annual da «4 Schillings» en caschiel.
Ils cunfins da quell'alp ein pli e meins identics cun l'alp Tschamut dad oz. Sisum confinava quella cun la Val Maighels ed enviers sera cul Rein da Tuma; giudem encunter il dutg dall'Alpsu e siviars damaun ils praus e las pastiras dils vischins da Tujetsch.
Tschamut, in pign vischinadi sisum nossa val, per gronda part populaus dils Vallesans, ha pia retschiert entras quest document ina atgna alp cun tuts dretgs.
Quella alp ed era ulteriuras libertads ha il vischinadi saviu salvar tochen viaden el davos tschentaner (19avel). En cumparegliaziun culs ulteriurs vischins dalla val stevan la glieud da Tschamut en ina posiziun apartia. Aunc el 17avel tschentaner stuevan els cumprar ils dretgs sco vischins dalla val. Aschia cumpran igl onn 1610 Jan Liem da Tschamut per 18 flurins e 1613 Jan Martin Schnider da Tschamut per 46 flurins ils dretgs dils vischins da Tujetsch.
Menziunau vegn en quei document era il num local «Mülimat». In mussament ch'ils Vallesans fuvan segiramein secasai a Tschamut. Quei liug sesanflava el contuorn da Prau Mulins. Il num tradescha medemamein ch'ei stueva dar leu in mulin; pia vegneva il graun che carscheva en contuorn da Tschamut mulaus leu, giudapeis alla Val Val.

 

Colonists neu dil miezdi

El decuors dil temps miez tardiv succeda la tiarza fasa dalla colonisaziun da nossa vallada. Principalmein arriva la glieud neu dalla Val Medel. Quei fatg muossan las differentas schlatteinas tipicas medelinas. Aschia anflein nus els documents e scartiras da quei temps e pli tard ils nums:

de Medell
de Mutschnengia
de Curaglia

de Perde
de sogn Gall
de Soliva (Oliva)
Pally

Pli probabel ei il contuorn da Cavorgia, Surrein, Nislas e Bugnei vegnius colonisaus entras glieud neu dil miezdi. Quella immigraziun neu da Medel ei bunamein da capir da sesez. Els han extendiu lur agen territori sur la tschema da Stagias ed enviers la Val Gierm. Aschia han els contonschiu novs territoris da secasar pli u meins indirectamein.
Da lezs onns secasava ins buca en gronds vitgs sco igl ei oz usit. La fuorma da baghegiar e secasar era tut autra. Il sistem da viver fuva quel dil bein singul, ni silpli duas entochen treis famiglias el medem liug. Ina tipica fuorma da viver dil temps miez. Buca ils Vallesans han purtau quella fuorma da secasar, mobein ils Romontschs ein stai en quei grau ils pioniers. Ils Vallesans ein sulettamein s'adattai a quella fuorma, gia secumprovada e praticada dapertut.

Sogn Vigeli a Sedrun
Davart la baselgia ei da remarcar il suandont: Gia dall'entschatta enneu, pia dapi ch'ils emprems colonists han urbarisau nossa vallada ed era carteivel baghegiau ton pli spert ina caplutta ni baselgia, s'udeva la collatura, il dretg da metter plevon, alla claustra da Mustér. Igl onn 1490 confirmescha Papa Innocenz VIII quei fatg e suttametta la baselgia da sogn Vigeli alla claustra.

 

Igl anniversari da 1456

Quei cudisch da cuviarta da lenn e fegls da pergameina ei in dils pli vegls documents che sesanfla egl archiv dalla pleiv. In document fetg prezius. En fuorma da calender ein cheu rimnai donaziuns, messas perpetnas, eveniments, schabetgs, disgrazias e fatgs principalmein ord la Val Tujetsch, mo era digl entir cantun, entochen viaden el 18avel tschentaner. Quei anniversari vegn introducius entras il plevon Gieri de Passyer, igl emprem enconuschent plevon da Tujetsch ella baselgia da sogn Vigeli. El scriva lu era lien la suandonta notizia: «Tier quella disposiziun dad olmas vegnel speronza buca a stuer starmemia ditg en quei desiert».
Entgins schabetgs remarcai e nudai egl anniversari:

Pag. 2a

Entuorn 1456 venda Junker Hans von Ruferis (Rieven, Rüffen) ses beins.

Pag. 3a

1618 ils 25 d'uost, destrucziun da Plurs (en Valtelina), 2120 persunas mortas.

Pag. 7a

1566 fetg bia neiv, 16 calzers ault.

Pag. 8a

1591 Viadi da 8 paders dalla abbazia da Mustér en Tiarasontga.

Pag. 15b

Eruptio montis anno 1610. Forsa in tiaratriembel, ni il Drun ch'ei vegnius ualti da nausch, notizia da plevon Sebastian de Castelberg.

Pag. 22b

1456 miserabla raccolta

Pag. 34b

1744 Barschament digl uaul a Surrein entras il cametg.

In dils pli vegls documents dalla litteratura populara romontscha anflein nus era en quei anniversari, numnadamein ils enconuschents «Versets da striegn da Tujetsch». Els dateschan carteivel dalla fin dil 17avel tschentaner. Nus anflein els sin pagina 37, denton ei miez da quella tagliada naven. Forsa cunteneva quella medemamein versets. Tals ein forsa vegni tagliai ora e duvrai sco amulet encunter tuttas malsognas e striegn. 

Diaus ha dau adinna uau duss, che iaitten prender Nauenda et la chara bona Sta.Sibilla et la chara bona Sta cilgia, ils chiars buns sos treis Regs. La chara bona Sta trinitad, nies char Sgr Jesus christus prendig nauenda quei mal in num della bona Ssta trinitad, sfa poder sifiet spirt turnar la sanadat.  

Il secund verset da striegn secloma:  

Maua ina donnaetta per in plaun ora, topaua nossa donna, nossa donna Scheua, nuua uol ira ti donnaetta. R Jau ui ira per medaschinas incorir, mia uaua ei usci mal toccaia. E. nossa donna tuorna a casa ti donnetta, tia ua ei uscia bein migliorada, quei seig entil nom del pader, fili et song spirt et ella uscia bein megliorada, enten nom da Jesus dueis fend et et schlopar ora:  

 

Il «Zinnsrodel» da 1555
Il
cudisch da pergameina porta il tetel:
«DIS IST DEREN VON TAWETSCH ZINNS RODEL 1555»

El cumpeglia 26 paginas ed ei screts sin pergameina ed en tudestg, sco ei era lu era usit. Quei «Rodel» dat a uns in stupent sclariment davart l'administraziun dallas finanzas en vischnaunca. Probablamein vegn quei buca ad esser stau igl emprem «Rodel», cuntegn el gie indicaziuns pli veglias ch'ein vegnidas pridas neu d'in anteriur «Rodel».
All'entschatta secatta in conclus che vala medemamein sco lescha. Igl ei quei gl'emprem protocol dils vischins da Tujetsch.

Quel suonda cheu el text original tudestg:

Wier, Gemein Nachpurenn gemeincklich und unverscheidennlich des thalss unnd nachpurschafft zuo Thafetsch, thuonnt kunt mencklichem, so disn gesehrifften annsehend und lässend oder hörendt.- Als wier einhelicklich übereinkumen unnd unnss durch nütz unnd wollstanndt des thallss obgenannt bedacht habendt, disenn unnserenn Zinns rodell ze setzenn, allss hernach von punnckten zu punnckten gesetz unnd gestellt würdt; an zuo gesehenn, das von wägen absterben der lütten unnssere Zünnss oder güllt unnd andere ordnung, so wier in unnserem obgemelt tall habend, zergon und zü abgang kumen möchten. Die wyll und wier also überein kumen sindt unnd sölichs gettann, so söllendt wöllendt wier, das alles, so in dem Rodell geschryben unnd geordnett württ, dass sol danenhinn krafft unnd macht haben und gelten zuo glycher wyss, allss ob ess brieff unnd sigell darum gesetzt unnd gemacht were, unnd keiner nimer mer dar wider thuonn noch handlen in keiner nimer mer dar wider thuonn noch handlen in kein wyss noch weg, dar mit unnd wier sölichenn Rodell zuo offenthalt unnseren Zinnsen und vor jedem Rechten gebrucht möge werden, unnd sol ouch diser unnser Zinnss Rodel an einem gemeinen ort, da ein gemene nachpurschafft gemellte tallss verordnet, behalten werden.
Item es ist ouch berett, wass man vor zuo herynn schrybenn will, dass sol allwegen für ein nachpurschafft, alss vor statt gebracht unndfür gehalten werden; unnd wass dan für die Gemeindt und nachpurschaft gemacht württ, des sol sich ein jeder benuegen lassenn.
Item zuo glycher wyss ob es dar zuo kein, dass einer oder mer Zinnss ablössen - es sy, das der Zinnss ablösig wer, oder das es mit wilenn einer nachpurschafft geschehe - so sol er den ouch ein nachpurschafft lütt darzuo verortnen, dem selbigen sin geschrifft an dem Zinnss zuo cassiere und dannenhin diesem Rodel ann anderen Dingen keinn schadenn bringen.
Und sol ein jeder Zins abgelöst werdenfür ein Guldi - zwanzig guoter Werung Tissentiser und den Zins darmit.

Tenor quei conclus possedeva la vischnaunca (ni ils vischins) da Tujetsch gia daditg ina cassa communala. Dasperas existeva da vegl enneu ina cassa da pervenda, digl ugau pervenda, la cassa dils paupers che vegneva administrada digl ugau spenda.La cassa da vischnaunca survigilavan il statalter ed ils cussegliers e las entradas derivavan da castitgs, da naturalisaziuns, da certas taxas e cunzun da tscheins ord beins, mises e pastiras schai vi a vischins. Lu existevan aunc neginas taglias el senn dad oz.
Quels daners vegnevan lu empristai a vischins encunter in pègn funsil e tschun per tschien tscheins. La cassa da vischnaunca veva lu la funcziun che la banca ha oz. Quei medem sistem da daners (banca) funcziunava medemamein culs daners dalla cassa da pervenda e dalla spenda.

Exempel d'in tal emprest ord il «Rodel»:

Item Jan Wüll soll den nachburen von Davetsch jerlichen zwen Rinisch gl.Zins off S. Martins tag; Und dz versichert uff Huss und Hoff zü Sadrun gelegen. Erst ein stückh guot in Aren, stost morgen halb an Durig Platzi güt, abenthalb an Yan Tschansen guot, mer aber ein stuckh guot, stost morgenhalb an Ursula Jon Thoni guot, abenthalb an Jan Tschansen güt, me ein stuckh guot an dem Wäyellen weg, stost morgen halb an Ursula Thoni guot, abenthalb an Gallis da Paneyen guot, me ein stuckh guot in Bloun Sadrun, stost morgen halb an Melcher von Dönyfrow guot, abenthalb an Gallis da Paneyen guot, mer ein stückh guot in Bloun Sadrun, stost morgenhalb an Jon Tschans guot, abenthalb an Penadikt Durtschey guot. Und yst sölicher Zins gemacht im Jor 1550.

Plinavon vegnevan plirs mises schai vi a singuls vischins. En special vegnevan mises ella vischinonza da Cavorgia schai vi per tscheins. Il tscheins fuva bass e muntava per exempel:

6 «Kreuzer»
4-6-12 «Batzen»

Enqualga era dapli, entochen 2 flurins (1 flurin = 1.70 francs). Autras ga stueva il petent era prestar ina lavur enstagl pagar en daner.
Quei muossa il proxim exempel:

Item hand die Nachpuren dem Andriu de Sax gen ein stück Almeindt innerhalb Balkunetz gf .f meynung dass er oder sine erben, so den genannten stück in hand, die strass erhalten; zum ersten die strass obern den gemelten guot, me die strass under sines vatters guot - zuo ewigen Zitten, so sy dz guot in handen handt.Ist beschechen 1563.

Plinavon:
Jon Busch soll 20 Batzen ab einem Maiensäss zu Cavorgia. Er soll ouch den weg erhalten und Bruck neben den egenanntten guot, dass ross und wagen mögen faren.
Pil pli restavan quels mises proprietad dalla vischnaunca. Els savevan era vegnir cumprai ora e daventavan aschia proprietad privata.

Il proxim exempel ord il «Rodel» muossa, co in toc pastira communala vegn vendius per far diever sco mises.

Item ist für gemaine nachpuren komen der brscheyden Salter Jon Tieni und gebeten, man sol im lassen geben ein meiensess. So ist man eins worden zuo geben mit dem geding, dass er unserhalb den Kilchspel weder verkaufen weder versetzen soll. Und ist diser waldt zuo oberst im Waldt de Bünei stost gegen Disentiser Grenzen.Ist geschehen in Jar nach Christ gebürt 1616. h.D. dis ist usgericht und bezalt, namlich 15 guldi.

Novs burgheis
Sin las davosas paginas dil Zinnsrodel ein nudadas pliras naturalisaziuns.
Pia immigronts ch'ein vegni pri si sco burgheis, vischins da Tujetsch. Persuenter stuevan els pagar ina mudesta taxa.

Andrias von Alta ist angenommen von der Gemeindt Lugnitz in unsere nochpurschaft Tafetsch in dem Jor 1585, hat der nochpurschafi geben 8 g (ulden) für ein worer nochpur.

Mher ist angenommen der Arbogast Jon Theni uss der Grub für unser nochpur in Tafetsch in dem Jor 1601, hat geben 18 g (ulden).

Item Jan Marttin Schnider uff Schamutt is in genumen für ein nochpur von Daffetsch injar 1613, hatt geben zu erschatz und ware sicherheit achzig gulldi, hatt den gmeinen nochpur geben 46.

Mer ist in genumen Jan Jacum von Lugnetz für ein nochpur in Daffeesch, hatt geben 9 guldi in erschatz in 1613.

1590 Item ist in genumen Theni Josef von Flims für ein nochpur in Daffesch er und sin son Lienchardt, hatt auch geben 20 guldi.

Mer ist in genumen Tieni Wyrdt uss Falss ist in genumen für ein nochpur in Daffesch, hatt geben 21 guldi, 1609.

Item Crist Scherer vo Cur ist in genumen in der nochpurschaft Daffesch, hatt auch geben einer nochparschaft 15 g (ulden) und ein halb il 1610.

Item Jacum Vyktor von Luknytz ist auch in genumen für ein nochpur in Daffesch wie die von altershar ist in genumen, hatt auch geben 17 gulden denen nachpuren von Dafesch.

Item Jan Lienar(t) uf Schamutt ist in genumen für ein nachpur in Dagge(tsch), hatt a uch geben sechszen guldi denen nachpuren in Daffesch.

Item ist in genumen Cryst Galles Pyttaysch von Pyttaysch in den nachpurschaft Daffeschfür ein nochpur, hatt auch gebenn den nachpuren in Daffesch 18 gulden zu erschatz.

Item ist ingenumen Petter Magulin von den Tall S. Jacum für ein nachpur in Dyfesch, hatt auch geben der nachpurschafft Daffesch 10 gulden zu erschatz.

Item Mathias Gasparin aus Lugnetz ist hir zuo Thauehs von der nahtpurschaft für ein nahtpur angenommen worden, hadt der nahtpurshaft geben 10 guldin.

 

Beins, uclauns e vitgs

Sin fundament dils sura presentai documents digl anniversari da 1456 ed il «Zinsrodel» da 1555, eisi pusseivel d'eruir ils vitgs, uclauns e beins en Tujetsch dil 15/16 e 17avel tschentaner. Ina lavur gia fatga da Giachen Hasper Muoth digl onn 1898. El ha anflau en tut 66 beins e vitgs.
Quels secloman:  

1 .

Acla   

(pli tard Nacla e Naclas; ord in acla) (declaronzas da G.C. Muoth)  

2.  

Balcunatsch  

3.

Bigliel  

(egl anniversari Blüel)  

4.

Bugnei

(Pinetum = uaul ni els pégns)  

5.

Cadanal   

(Canadal)  

6.

Cajeri  

(Casa dil Gieri, Cungieri)  

7

Camnil  

(Cunnil, Cannil, Cunnel)  

8.

Camischolas  

(Gampscholas = prada pintga)

9.

Capeder  

(casa dil Peter, sur Camischolas)  

10.

Carenay  

11.

Carumieg   

(casa Remigi)  

12.

Cascharolas 

(Cascharolas, da caschar, Tier las tegias; impurtont bein sur Rueras)  

13.

Caschners 

(tiels caschners)  

14.

Catenschuns  

(Kattenschons; in grond bein denter Dieni e Rueras)  

15.

Caveratscha  

(Kaverätschen; Casatscha)  

16.

Cavigili    

(casa dil Vigeli)  

17.

Cavorgiasura e Cavorgiasut  

18.

Claus 

(Clus, Clys = fermada, seiv)  

19.

Clavadi  

(clavau pign = visavi Giuv)  

20.

Clavau sura 

(Selva)  

21.

Cresta   

(crestas; sur Rueras)  

22.

Crispalts 

(Caspausa)  

23.

Curtins   

(Curtin, claus, era Im Hof)  

24.

Denter auas 

(carteivel denter Strem e Drun)  

25.

Dieni  

(Bein dil Tieni)  

26.

Durtschey   

(pli baul Urschen e Urtschey, num da famiglia Durschei, enagiusut Malamusa)  

27.

Florin  

(Flurin sura e sut, num da famiglia Deflorin)  

28.

Foppas   

(Surrein)  

29.

Ganda, Gonda 

(spunda da crappa)  

30.

Giuv

(Juf e Juff)  

31.

Isla 

(pli tard Nislas)  

32.

Lausser  

33.

Malemosa 

(Malamusa)  

34.

Milar  

(egl anniversarl Mueler e Moler)  

35.

Mulinatsch 

(pauper mulin, en decadenza)  

36.

Mungut 

(Menigotti da Dominicus)  

37.

Müren

(pli baul era Mürenberg, sur Tschamut)  

38.

Muschnatscha

(magliac crappa, sur Dieni encunter Giuv)

39.

Nasslur  

40.

Oliva  

(era sco schlatteina fetg derasada ei 17/18avel tschentaner)  

41.

Palutt  

(Palits, Balitts, sur Tschamut)  

42.

Pardatsch 

(pastira selvadia)  

43.

Piedmunt   

(Pitgmun; al pei dil cuolm)  

44.

Platta  

(pli tard Platz si Tschamut)  

45.

Plonatsch 

(Planatsch)  

46.

Plonca  

(plaunca; sur Camischolas sura; document nr.45)  

47.

Pulleuma  

(era Boliematta)  

48.

Pultengia  

(casti cul medem num)  

49.

Puntnova  

50.

Ragisch  

51.

Rueras  

(Ryferis, Ryfaires)  

52.

Salins  

53.

Sarcuns   

(pli baul Cazarcuns ni Gazarguns; 1545 Fatzanguntz, 1555 Sarkuns, 1630 Sarcuns)  

54.

Sax   

(grep, num da famiglia Desax)  

55.

Sedrun 

(1483 Surdragun, 1555 Sadrun, Sudrun, 1557 Sudragun)  

56.

Selva    

(egl anniversari cattein nus aunc ils suandonts nums per Selva, im Holz, Salvanix, Sulvanix, Selvaningen)  

57.

Stamouns

(intus pontem, sper Rueras)  

58.

Surrein  

59.

Tschamut   

(Schamuot, s'Mutt, Zemutt)  

60.

Zum Trok 

(tiel begl)  

61.

Tgynay  

62.

Ugneu e Z'utzney  

63.

Vallcons

64.

Vallmertsch 

(Falmertsch, Mertsch sco bein)  

65.

Vallschella  

(sur Rueras si, dador Cascharola ni Valtgeva)  

66.

Viglilia  

(Wayella, Wallilla, Walella, Willüli, Fölöli e Wül, in bein che vegn numnaus fetg savens)

Da quels 66 beins ein 45 buca mo singuls beins, mobein pli grondas gruppas da casas cun entgins baghetgs e casas. Quellas casas vegnevan habitadas da pliras famiglias, carteivel parentella ni da glieud derivonta dil medem liug. Mintga bein ni uclaun possedeva per part era atgnas pastiras, schizun atgnas alps (Tschamut), ed agens mises e pastiras da casa. Tut quels uclauns ensemen formavan gia lu ina communitad, ina vischnaunca, la vischnaunca da Tujetsch.

lls biars beins ed uclauns d'antruras ein oz svani, restai ein sulettamein lur nums. Quels ordlunder ein per part daventai mises ni aclas. Quella retratga dils beins ed era la midada da viver en vitgs pli gronds, en pli grondas cuminonzas, ei sesplegada enteifer il 17 e 18avel tschentaner. Quals ein bein stai ils motivs leutier? Pertgei ein els seretratgs dils beins els aults sil funs dalla vallada? Els ein secasai per liung dalla via che traversa nossa val da damaun viers sera e sper las bialas e biaras capluttas e baselgias ch'ein vegnidas construidas e refatgas enteifer il 17 e 18avel tschentaner.

Ella entira Europa dat ei enteifer ils tschentaners grondas midadas dil clima, il clima migeivel dils tschentaners el temps miez semida. Igl uaul els aults sto ceder (Alpsu, Plidutscha). Era ils habitonts els cuolms sentan la midada. Lavinas, ferdaglias e cuflas smanatschan. Els sesentan buca bein en quella isolaziun. Medemamein vegnan il pavel e fein pli scarts entras quellas midadas. Il graun po buca madirar.Sfurzadamein midan els fuorma da viver, bandunan lur dacasa (che daventa mises) e secasan sil funs dalla val. En ina cuminonza pli gronda sesentan els pli segirs. Buca schi dapersei anflan els agid e sustegn tiels vischins en cass da miseria e disgrazia.

Ils uclauns bandunai il davos ein stai:

Giuv, Nacla, Canadal, Cavorgia-sura e Nislas. En quels vivevan tenor ina dumbraziun dil pievel da 1768 aunc entginas famiglias.

Giuv 

5 famiglias

21 habitonts  

Nacla/Canadal 

4 famiglias

18 habitonts  

Cavorgia-sura 

3 famiglias

12 habitonts  

Nislas     

2 famiglias

8 persunas  

Quella midada dalla structura da viver ha cuzzau per part aunc tochen viaden el 20avel tschentaner. Enteifer 200-300 onns sereducescha la cefra dils beins da 66 el 15avel tschentaner giu sin 11 pigns e gronds vitgs.

 

Tschamut  

Selva  

Dieni  

Rueras  

Zarcuns  

Camischolas  

Gonda  

Sedrun  

Bugnei  

Surrein  

Cavorgia  

Il gissiatavel tschentaner

Gronda activitad religiusa

Il 17avel tschentaner ei caracterisaus entras in immens moviment religius en nossa entira vallada. Enteifer quei tschentaner vegnan buca meins che tschun capluttas construidas sin terren tuatschin e la baselgia da sogn Vigeli vegn reconstruida ed engrondida.

1609 caplutta a Cavorgia
1622 caplutta a Zarcuns
1630 caplutta a Selva
1650 circa la caplutta da Giuv
1679 caplutta a Surrein/Foppas
1691 reconstrucziun ed engrondaziun a sogn Vigeli

Il motiv da quella voluntad ed energia da baghegiar capluttas en quasi mintga uclaun e vitg ei carteivel d'anflar ella reformaziun che regeva egl entir cantun. Pia ina reacziun, ina demonstraziun religiusa ni era ina ustonza enviers la reformaziun.
Tgei immensa prestaziun per ina vallada cun circa 700 habitonts! Tgel lavur per nos antenats! Cons daners e con suadetsch ha ina tala lavur custau allas generaziuns dil 17avel tschentaner. Franc in mussament da lur ferma perschuasiun religiusa.
In ulteriur mussament da quei moviment religius, dall'impurtonza ed influenza da quel, ei la fundaziun dallas differentas confraternitads.

1609 la confraternitad da sogn Giachen
1691 la confraternitad dil sogn rusari
1703 la confraternitad dil sogn scapulier

Dalla confraternitad da sogn Giachen exista la gliesta dils commembers. 
Zun interessants ein ils nums ch'ein d'anflar en tala. Cheu mo entgins:

Commessari Martin de Florin
Cavalier Martin Mon
Cavalier Martin Jon
Statthalter Gilli Genin
Gilli Jon de Giuff
lonet Jon de Medell
Clau paull
Jacum Durtschey
Jacum de Camischolas-Sura
Hans calgier
Juli Riedi Cimut
Statthalter Durig Berchter

Sur Giachen Antoni de Gonda ha reformau 1769 las statutas da quella confraternitad. Ella ei svanida all'entschatta dil 19avel tschentaner.
Igl onn 1664 vegnan ils cudischs da batten, mortoris e lètgs introduci en nossa pleiv entras plevon Andriu Decurtins (1656-1672). Quei onn anflein nus gia 36 naschientschas, 8 mortoris e 4 lètgs. Igl onn sissu 1665: 37 naschientschas, 11 mortoris e 6 lètgs. Las cefras lain sminar in svilup dalla populaziun ella val.

El Grischun regia uiara. Ils embrugls gischuns duront l'uiara da trenta onns, 1618-1648 han era tuccau nossa regiun. Il plevon da lu, Bartolomeus Derungs a Sedrun, descriva quei temps nausch egl anniversari. La descripziun vala pils onns 1618-1622. All'entschatta dalla descripziun metta el la cuolpa da tuttas disgrazias e miserias sin in comet cumparius igl onn 1618.

Da man zalt noch Christi unsers Herren geburt 1618 in Christmonat ist ein Cometstern etliche nächt noch ein anderen im Himmel under die anderen naturlichen stern gesechen worden schier die ganze Welt welcher cometstern vil Uncklück Krieg, ufrur, sterben und theuerung verursacht und gedeutet hat etliche Jar noch ein andern.

1621 sin vil scharmützen geschechen zwischen den catholischen und lutirischen zu Zizers, zu Chur, zu Thusis zu Waladas umb daselbst umen vil blut vergossen, gar vil Volk umkommen, vilfürenen Herren geistlich und weltlich gar schändlich hin und wider ermörd worden von den luterischen
.

in denselben
früeöing in merzen sin wir Catholischen in oberen Landeren von den Understen luterischen punds - leüten gechlich Uberlaufen worden, us unseren landen und grenzen jung und alt, Wib und Kind verjagt und vertrieben, sie haben aber alles unser gut verschleiz, verderbt un ufgefressen, wir sind aber bald wider in unseren Land komen, gros, ech tige schaden erliten.

El finescha cun dar ina egliada sils daners e valeta da quels:

Dass gält war vil und in höchsten werd. Ein Jeder armer man hate sin seckel vollen gelt. Die richen haben auch mögen ein sikinen uslichen ein Jar lang um ein gl. Zins. Dass ganz land ward dadurch verdorben und arm und rich hoch versündiget, ein ieder den anderen betrogen.

Ein Krenen Kupfer und alt fuls Kupfer war so werd und thür, dass die Wiber die kessel ind pfanen ab den feür gesez genommen und verkauft haben, und uss den Kupfer ist geld daruss geschlagen. Jedermann kauf Kupfer uff und liess geld darus machen.


Fatgs alpesters
Il 17avel tschentaner ei scarts da documents. Ils sulets documents avon maun tractan tuts da fatgs dallas numerusas alps tuatschinas.
Ils onns 1609/1625/1629 venda la cuminonza communala las alps Cuolm Cavorgia, Ploun Pardatsch, Pardatsch, Cavradi, Maighels e Sur Palits ad indigens u a cooperativas e puspei ils onns 1663/1664 cumpran ils vischins anavos las alps vendidas.
En auters documents va ei pervia da dispetas che pertuccan las alps tuatschinas, en possess dalla vischnaunca, dalla claustra u privats.

 

Il schotgavel tschentaner

Pader Placi a Spescha e Tujetsch

Pader Placi a Spescha, in dils pli enconuschents paders dalla claustra da Mustér, descriva la Val Tujetsch igl onn 1805. Quella descripziun dat perdetga dil viver el 18avel tschentaner en nossa vallada. El sez enconuscheva segiramein bein las relaziuns en Tujetsch, ha el gie pastorau plirs onns a Selva e Sedrun. El ei era staus in dils emprems alpinists e turists cheu tier nus. Plinavon ha el rimnau ed anflau biala e preziusa crappa e minerals. Igl onn 1785 ascenda el il Pez Badus, 1792 il Pez Ault, 1793 e 1812 il Pez Tgietschen ensemen cul plevon sur Giusep Hitz ed il cavrer, 1804 il Pez Giuv ed aunc auters cuolms da nossa vallada el decuors da sia pastoraziun ella val.
En sia considerabla lavur da varga 50 paginas descriva el l'economia, la politica, l'agricultura e cultura ed auter bia. Denter tut quei descriva el era il raz tuatschin e metta veramein accents singulars:

«Quei ch'il diamant ei denter las cristallas ed igl aur denter ils metals, quei ei il carstgaun denter las creatiras viventas. Partenent la schlatteina humana sai jeu dir dals Tujetschins e quei senza far il leischen, ch'els seigien il pli bi raz de tuts ils habitonts dellas alps. - Da natira ein els veramein biala glieud, ed han, surtut en lur giuvens onns, ina colur sco latg e vin.Tiels carschi svanescha beinduras quella bellezia naturala, essend ch'ins dat memia pauc adatg silla schubradad dils affons, ins siara en els memia ditg ellas faschas, arva mai si las finiastras e fa mo de rar, ni insumma mai bogn cun els. Ils umens ein mediochers da statura; mo paucs mesiran sis peis e dapli. Els ein ferms, bein proporzionai e bials da statura. Sch'ils umens de Tujetsch purtassen vestgadira empau meglier fatga e colurada e sch'els scultressen in tec ils cavels e schessen tagliar la barba, lu fussen ei stupentas comparsas. Las femnas ein generalmein bein carschidas e gradas sc'in coniv, lur fatschas ein amureivlas ed ellas han ina colur sco latg e vin, ellas han liungs e bials cavels mellens.
Lur cuntut ei spèrts e grazius; lur tschontscha lingiera e viva. Las bialas e frestgas mattauns setilan bugen el dumierst ed in proverbi di: Ins sa mai nua las mattauns ed ils cavals laian lur
ossa. Ei sedi ch'enteifer 70 onns seigien bia mattauns maridadas ord vischnaunca e purtau ord la val in capital de varga 100 000 flurins (circa 175 000. - frs.»>.

Pader Placi enconuscheva memia bein ils prighels che smanatschavan giu dils aults.Quei ha menau el tier in plan straordinarl. El enquera in liug centralisau e segir da tuts prighels en tuts graus. Quel anfla el a Salins, el liug nua che la staziun dalla viafier sesanfla oz. Cheu deva ei plaz per l'entira populaziun da Zarcuns e Camischolas, Salins, Gonda e Sedrun. El di era:

«Wenn ich Befthlshaber von Tawätsch wäre, müsste hier ein allgemeines, regelmässiges und wohlgebautes Dorf gleich einer Stadt gebauet werden».

Siu vitg, plitost marcau, skizzescha el en fuorma da rombus. Sulettamein la baselgia e la casa pervenda dueien restar el liug vegl. Il medem project haveva el pil vitg da Selva ch'el leva era reconstruir da niev.
Ils Tuatschins vegnan ad haver ris dallas ideas revoluzionarias dil pader, da lezzas uras fuvan els ualti conservativs.

Dumbraziun dalla populaziun
El 18avel tschentaner vegn la populaziun dumbrada per l'emprema gada. Quella lavur ei vegnida fatga dil plevon da Sedrun Giachen Antoni de Gonda ils 19 d'october 1768. Ils cudischs civils dil stadi ein vegni introduci pér 1860. Il pievel vegn dumbraus en mintga uclaun e vitg. Ins ha numnau ils fiugs, las famiglias e lur affons.

Per exempel Tschamut:

1. Gion de Platz = Margaretta Hütz: 3 feigls + 2 feglias
2. Maria Catharina Riedi vieua Clau Sievi: 2 feigls + 1 feglia

Ils habitonts tenor ils vitgs habitai 1768:

Liug     umens femnas  total  
Tschamut 33 34 64  
Selva 48 47 95  
Giuv   13 9 21  
Rueras   104 110 214  
Zarcuns  9 14 23  
Camischolas 38 39 77  
Salins     7 20 27  
Gonda 38 26 64  
Sedrun 69 67 136  
Bugnei 18 28 46  
Nacla/Canadal 8 10 18  
Foppas  8 11 19  
Surrein 18 17 35  
Cavorgia  11 6 17  
Il Plaun  4 4 8  
Cavorgia-sura/Nislas 9 11 20  

Total 

435

449

884  

Las femnas domineschan cun in diember da 449. Lu dat medemamein en egl la gronda populaziun a Rueras cun 214 habitonts. Gonda, Sedrun e Salins ensemen dumbran 227 habitonts. Smarvegliar far era la gronda populaziun dadens gl'uaul cun total 159 persunas en 33 fiugs.
Ella dumbraziun secattan pliras schlatteinas ch'ein oz svanidas en vischnaunca.

Aschia:

Sievi

Würth

Diog

de Pelli

durschei

castelberg

Oliva

Mucli  

Vaglieglia

Emma

de Dieni  

de Gonda

genin

Zenset

gries

Caschalk

de Cazarauls

Balzart

Zanetti

de Salins

Maller

pauldet  

Waldis

Maculin

Biart

Wölleb

Casparin  

Da quei tschentaner naven eisi pusseivel da far in maletg dil svilup dalla populaziun tuatschina.
Tenor la suandonta skizza crescha la populaziun cuntinuadamein entochen miez il 19avel tschentaner. Ina sminuaziun dat ei ils onns 70 dil 18avel tschentaner, all'entschatta dil 19avel e suenter la mesadad da quel entras l'emigraziun ell'America e Tiaratudestga.

Il schotgavel tschentaner va alla fin cun in grond moviment revoluziunar ella entira Europa. La revoluziun franzosa che sespleiga lunsch naven da Tujetsch lai tuttina anavos grevas plagas ella val. Ils Franzos arrivan en Svizra e percuoran schizun nossa vallada.

 

 

Ils Franzos ella Val Tujetsch 1799

Duront il temps dalla revoluziun franzosa ein las tiaras cunfinontas era vegnidas involvadas en uiaras che han schau anavos dapertut trestas reminiscenzas. Aschia ha la republica dallas Treis Ligias dalla Rezia stuiu sedefender vehementamein encunter las partidas jastras.
Gia ils 18 d'october ha in schischuri regiu ella Cadi, pertgei che la tschontscha fageva la currella: Ils Franzos vegnan sul Cuolm d'Ursera. - La vigelgia ei in um da Tschamut turnaus dad Ursera culla nova ch'ils Franzos seigien arrivai leu per rumper en ella Surselva ed hagien postau lur avonpostas ellas hettas sill'Alpsu. La sera ei quella nova arrivada tochen ella capitala dalla Cadi, a Mustér.

Ils Austriacs havevan gla daditg fatg amogna agid encunter ils Franzos. L'invasiun dallas «truppas dil Kaiser» ei suenter quella nova daventada realitad. Gia ils 20 d'october ei ina cumpignia schuldada austriaca dil regiment Brenchaiville s'avanzada entochen ella Val Tujetsch. Ussa stevan las truppas hostilas dil «Kaiser» e dalla «Tricolora» sill'Alpsu ina siper l'autra. Il prighei d'ina uiara fuva aschia acuts. Da leu anora ha quella gruppa examinau las vias ed ils trutgs da Tujetsch e Medel. Plinavon ei ina cumpignia da catschadurs che secumponeva da burgheis dalla Cadi vegnida tarmessa sill'Alpsu e sil Crispalt (sils urs dils passadis) per sustener la schuldada austriaca.

Vesend la republica franzosa las allianzas e preparativas d'uiara da part dall'Austria, ha ella vuliu prevegnir alla attacca. Igl inimitg s'avonza ella Val Medel e rumpa era en ella Val Tujetsch. Cun 1500 umens ei general Loison vegnius ils 6 da mars 1799 enten catschar dis sur l'Alpsu ed ei daus encunter l'emprema resistenza a Sumsassi, endadens Rueras. Gadola raschuna detagliadamein dil schabetg en nossa val.

Ils emprems Grischuns che hagien engartau ils Franzos seigien dunnas da Tschamut stadas, ellas che seigien fugidas aschi spert sco pusseivel encunter Rueras e Sutcrestas. Onna Catrina Riedi, ina dunna ch'era s'enterdada, hagi observau ils Franzos, mirond atras las sgremas d'in clavau.
Da siu lagugn anora hagi ella schizun dumbrau il diember dalla truppa, biabein 1000 umens. (Decurtins plaida da 800, Condrau da 1500 schuldada.) Duront il cumbat hagien els perfin sittau e tuccau il zenn dalla caplutta da Selva. In gluven da 18 onns che era blessaus en ina comba, ei vegnius sittaus giu. El ha giu num Giachen Martin Berther e fuva da Camischolas. Austriacs e Tuatschins han battiu sco liuns, mo suenter il valerus cumbat han els stuiu ceder alla surforza dils Franzos. Dapertut nua ch'els anflavan ina buna posiziun han els encuretg da retener ils Franzos. La Val Tuietsch ei stada aschia en possess dils Franzos che ein stai ni crets ni maneivels. Els han rut en en las baselgias ed era ella parochiala a Sedrun, scarpau si leu il tabernachel, engulau il ciborl e fiers las hostias giun plaun. Silsuenter han els fatg ina viseta al plevon Vigeli Venzin e cattau leu in Degonda ed il caplon da Rueras, sblundergiau l'entira casa, ed han sfurzau ils umens avon il clavau da Mira, nua ch'els ein vegni mess vi. Aunc oz dat ina crusch da lenn perdetga dil mazzament (Casa Emil Schmid-Beer). Era a Bugnei han treis purs stuiu schar la veta.Quel fuvan Hans Gieri Monn, Placi Monn e Gion Battesta Sialm da Segnas. Cura ch'ils emprems posts franzos ein arrivai a Mumpé-Tujetsch, ei l'entira Cadi vegnida alarmada.
Suenter quellas novas ord la Val Tujetsch ei il cussegl d'uiara serimnaus, ils umens ein sepinai. Suenter la discussiun cun in officier franzos han ins luvrau ora il project da defensiun ed il liug, numnadamein Mustér. La battaglia a Cons ei stada ina mazzacrada terribla che ha custau la veta a biars, da mintga vart. Enderschend Loison dalla terrada, eis el seretratgs cun sias truppas encunter Tschamut. Ils purs furius han persequitau ils Franzos tochen sil Cuolm d'Ursera, tgi dil maun da Tschamut, auters dalla vart da Tiarms. Sper il lag ha ei dau ina nova mazzacrada, leu nua che plirs Franzos ed entgins dils allial ein curdai. Sinaquel ei il rest dalla armada franzosa seretratga ad Ursera.
Suenter quellas lutgas han ils Franzos buca dau triev, cun general Demont ei denton ina nova truppa rutta en ella Cadi per far vendetga per lur camerats. Entras contribuziuns ha la vischnaunca da Mustér stuiu far bien per ils donns caschunai.Cunquei ch'ils da Mustér ein selamentai dil sblundergem, ei la glieud da Tujetsch segidada sin basa finanziala, sco era cun maglias per la schuldada ed ils cavals. Per la furniziun dil paun han 20-30 purs tuatschins transportau mintgadi frina sul Cuolm d'Ursera, quei fatg vegn è menziunaus da Berchter.
Ils vischins da Medel hagien giu ruaus en quei grau, selamenta Berchter.
Ils 25 d'avrel, cura che bun'aura ei rutta en, savevan ins buca retrer frina pli digl Uri.La consequenza ei stada quella che Hardeville ha mess maun vid la semenza dalla claustra.Aschia stueva la populaziun trer vi la schuldada che haveva priu quartier en nossa tiara.
En in plan han ils contemporans planisau la vendetga sigl emprem da matg 1799. Igl emprem da matg, suentermiezdi, han als Tuatschins attaccau las postas dils Franzos.Igl officier ha buca ughegiau da far resistenza ed ei sesurdaus ensemblamein cun sia schuldada. Suenter quella nova ord la Val Tuietsch ha l'attacca priu sia entschatta a Mustér. La sera dil medem di ein ton Mustér sco era Tujetsch stal liberai. Ils perschuniers franzos ein vegni teni a ferm, gl'emprem ella Casa cumin e silsuenter ein tuts vegni sturni. La puraglia fuva segira dalla victoria, nunspitgadamein ein ils Franzos turnai ed han fatg ina vendetga sgarscheivla. Igl eveniment il pli snueivel ei bein staus il barschament dil vitg da Mustér e dalla claustra cun tut ses scazis.Suenter quei act da vendetga ei la posiziun d'uiara seviulta malamein. Ils Franzos ein seretratgs per schar entrar ils Austriacs.
Igl uost dil medem onn ei ina armada russa sut la direcziun da Suworow marschada tras nossa val.

Aunc oz va la fama dils Franzos en Tujetsch, buca tut quei ch'ins pretenda ei ver, sco per semeglia:
- Il clavau dils Franzos sil «Plaun dil salter» dadens Rueras ei enconuschents a tut ils Tuatschins. Che quei schuldau dessignaus sil pilaster ei buca in Franzos, gliez san buca tuts. Igl onn 1864 ha il ... Hitz schau ereger quei baghetg. Dil trup da luvrers ha in giuven talian fatg part. El vegneva numnaus «bueb da mauta». Quel vevi habilitads specialas da malegiar ed ina ambiziun tut speciala per Garibaldi. Cura ch'il clavau seigi staus baghegiaus a fin, hagi el dumandau il possessur, schebein el astgi dessignar in Garibaldian sil pilaster che miri encunter sid.Ella tradiziun ei quei Garlbaldian sefitgaus sco schuldau franzos.

En mintga cass ein las regurdientschas dil temps dils Franzos idas d'ina generaziun a l'autra, l'influenza dalla revoluziun franzosa ei secatschada tocca el davos encarden.

Ils Franzos ella Val Tujetsch 1799 ei ina resumaziun dalla lavur da patenta el seminari da scolasts 1986 a Cuera da Miriam Manetsch-Berther, Sedrun/Trun.

Mira litteratura: Documentaziun davart ils Franzos

Fontaunas  

Berther, Francestg

In schuldau garibaldian. En: Gasetta Romontscha, nr. 2; 9.1.1987 

Berther, Johann Ludwig Fidel

Das Berchter'sche Tagebuch. Ein Beitrag zur Geschichte der französischen Invasion in Graubünden im Jahre 1799. Hrsg. von Caspar Decurtins.Luzern 1882.  

Condrau, Placidus

Der Krieg des Oberlandes gegen die Franzosen. En: Bündner Zeitung, Nr. 52-71, 1852.  

Decurtins, Caspar

L'ujarra della Surselva encunter ils Franzos. Transl. da Pieder Vincenz.En: Igl Ischi 1899, p. 97 146.  

Gadola, Guglielm

Dus novs documents davart l'historia dell'uiara dils Franzos. En: Igl Ischi 1955, p. 162-167.  

Gadola, Guglielm

Novs e nundnconuschents documents davart l'invasiun franzosa de 1799 sisum la Cadi. En: Il Glogn 1949, p. 4-6.

 

Il schenivavel tschentaner
Il pievel serevegn plaunet dil nausch temps dall'occupaziun entras ils Franzos ed Austriacs. Ei vegn pli ruasseivel sil camp politic - silmeins tier nus en nossa vallada plitost isolada digl ulteriur Grischun.

Emprem uorden da Tujetsch
Cun l'entschatta da quei tschentaner anflein nus ils emprems uordens da vischnaunca. Quel digl onn 1811, igl emprem, rugalescha il menaschi d'alp e dils animals igl entir onn ora.
Cavals deva ei en tuttacass era plirs en vischnaunca, pertgei igl artechel 6 pertucca quels:

«Tuccont ils Cavals essei Concludiu, che mintgin deigi esser obligaus de metter cun sees tiers; resalvon sch enzatgi leès dovrar quels per bos a Casa, sche deigien quels tals esser obligei de vischinar a casa, dues ei aber esser Cavals, che vessen pulein, sche deigien ei esser obligai de metter en Nuelg, tocen chei droven de treèr.»

Lu igl artechel 7 che pertucca il luvrar las dumengias:
«Tuccont tier firaus e Dumenigas eissei Cunclodiu, che Nagin deigl puder portar ora lenna, ni portar buordis resalvond ina broka ne brenta si maun, a quei ei era entelgiu las Sondas ton la permavera sco la stad, dues ei esser da quels, che sur fagiessen, ed enzatgi vassess, sche deigi mintgin esser obligaus de portar tgissa, nua chei auda; gl'ei era entelgiu, che Nagin deigi pudeer jra Cun Cavals ne bos Cargai sin quels gis.»

Auters artechels paran a nus empau pli fasierlis.Denton, certs surpassaments han era obligau da scaffir els. In exempel:
«9. Eissei era Concludiu, che Naginas femnas deigen puder manée ellas alps, ner Maiessees, ton la premavera, sco la stad, quei sentelli femnas ch'en sin 13-14 onns et lau densi.»

Ils onns 1814 e 1818 suondan ulteriurs uordens da vischnaunca e dil medem gener. Pér igl onn 1838 vegnan las radunonzas dils vischins protocollai.
Igl uorden per propi, ni constituziun, suonda lu igl onn 1866.

Ils anno 1803 daventa il Grischun in cantun dalla Svizra. Gia 1814 vegn l'emprema lescha cantunala acceptada. Denton garanteva quella memia pauc ils dretgs confessiunals dalla minoritad catolica. Da l'autra vart temeva ins per l'autonomia da vischnaunca. Aschia restan varga in miez tschentaner aunc las veglias isonzas politicas tradiziunalas dils tschentaners vargai en vigur.

La lescha federala va en vigur igl onn 1848. La vischnaunca da Tujetsch betta ella. Il motiv principal ei segiramein staus memia pauc garanzia per la libertad religiusa.


Relaziun cun la claustra da Mustér
Igl onn 1814 festivescha la claustra da Mustér il giubileum da 1200 onns existenza dalla abbazia. En tgei relaziuns steva Tujetsch lu aunc cun il patrun feudal da pli baul?La dismessa dallas grevezias feudalas veva gia entschiet el 14 e 15avel tschentaner cun la fundaziun da cooperativas.

Duront il 15 e 16avel tschentaner piarda la claustra plaunet sia forza politica.

Ils 1622, sut avat Sebastian de Castelberg, ei la dieschma pils beins «denter auas» (probabel denter Strem e Drun) vegnida pagada giu. Avat Adalbert II ha schau vi 1658 tuts fuorns da metal sin terrltori da Tujetsch per in tscheins annual ad in cert Bandieriel Duri Soliva.

Suenter liungs cumbats ell'entira Cadi vegnan las vischnauncas tec a tec deliberadas dalla dieschma. Per Tujetsch ei quel succediu ils onns 1745/1755.
Anno 1782 ei la claustra en miserias finanzialas. Ella sto vender ils beins ch'ella possedeva aunc a Camischolas.
Tenor ils documents claustrals da 1801 possedeva la claustra buca pli beins per propi en Tujetsch. A Selva possedeva Gretta dil Hasper enzatgei beins entras in deivet tscheinsius per 20 flurins (34. frs.).
Lu fuvan las alps Val Val e Val Giuv vinavon aunc obligadas da pagar arvèr e quei 600 crenas caschiel grass ad onn.

Il vischinadi da Tschamut fuva obligaus da pagar per lur atgna alp 142 crenas caschiel grass ni en daner 18 rizers per crena.
Ils tscheins fier muntavan lu per l'entira val per onn circa 71 flurin e 2 rizers.
Igl onn 1805 vegn il contract pertuccont las alps Val e Giuv renovaus. Sut punct dus ein ins secunvegni che las duas alps sappien vegnir gudidas e vendidas mo als Tuatschins.
Ils vischins ein denton vegni unfis da pagar arvers che derivavan aunc dil temps miez. Pér igl onn 1866 ei l'entira caussa vegnida rugalada suenter liung temps da contractivas.
La cumpra dallas alps e l'erecziun dalla via stradala tras la vallada ha purtau problems finanzials als vischins.

La scartira aschuntada muossa ora:
«Tujetsch ils 26 de October 1862
Sut il sura datum ei vegniu redonau ina Comissiun predeliberonta per seconsultar sin tgei pei prender per pagar giu igl arvè della Wen. Claustra de Mustér, sco era co pagar il deivet del'Expropriaziun della via nova, clasena suenter quella, sco era de concluder sin tgel moda e maniera in vegli Augmentar las Pervendas dellas Caplanias de Sedrun e Rueras.

Total taglia sin facultad pro 1862    586.62 fr.
pli taglia sin fiugs 190 a -.50   95.00 fr.
sin olmas 1000 a -.20    200.00 fr.
sin tiers:  
Vaccas 500  100.00 fr.
Stiarls e stiarlas 580   75.00 fr.
Vadials 500     30.00 fr.
cauras e nuorsas 3600   72.00 fr.
tiers casa 300    12.00 fr.
anseuls 400  4.00 fr.
cavals 25   10.00 fr.
puleins 12     1.56 fr.
Total taglia pro 1862  1 186.58 fr.

La vischnaunca cumpra l'alp Tschamut
Sco gia udiu pli baul possedeva il vischinadi da Tschamut ina atgna alp surdada dalla claustra a tscheins igl onn 1398, ni forsa schizun gia avon. Quei document ei vegnius renovaus 1543. Da l'entschatta dil 19avel tschentaner dat ei traso dispetas pervia dalla gudida (1808, 1843) che cuozan in miez tschentaner.
Igl onn 1865 entscheivan novas dispetas. Quella gada denter vischinadi e vischnaunca. En general mava ei pervia dalla pastira da casa. Ei suonda mediaziuns e process senza fin.
Per saver cumprar libers dil tscheins fier dalla claustra ston ils vischins prender si dalla banca 2000. - francs e metter sut l'alp Tschamut sco pègn (1861).
La brev da vendita dalla claustra plaida sco suonda:

«... Il vischinadi de Tschamut che pagava in annual de fr. 80.47 enstagl dil caschiel grass che stat sco grevezia annuala sin lur alp Tschamut ala Ven. Claustra liquidescha e paga giu questa gravezia per adina encunter la universala summa: de fr. 2000. -

.............

Mustér , 1861 ils 15 d'avrel P. Martin Andreoli administratur

Paucs onns suenter ha ei danovamein dau grondas dispetas denter vischnaunca e vischinadi. En consequenza da dispetas unfiseivlas e process venda il vischinadi 1866 l'alp alla vischnaunca.

«Brev de convetiun denter la ludeivla Vischn. de Tujetsch et il ludeivel Vischinadi da Tschamut.
Cunquei ch'il vischinadi de Tschamut veva ina aitgna alp et era pistira de casa exceptuai della Visch., et quella veva de l'autra vard sias alps et pistiras per ella, ha quei de temps en temps dau chischun tier questiuns, dispetas et custeivels process et quei nominativamein el novissim temps, sch'en omisduas partidas vignidas tier il patertgiament d'entrar en ina amicabla conventiun e far fin a tuttas dispetas et questiuns ch'en ussa avon maun, sco era de prevegnir a ulteriuras questiuns de quellas vards. Per vignir tier quest da misduas varts, convenabel et desiderau intent, eisei denter la ludl.
Vischn. et il Vischinadi de Tschamut vigniu serrau giu la sequenta conventiun, la qualla hagi de valer et cuzad per adina et per tut temps.
Las stipulatuiuns de questa conventiun en las sequentas
1) Surdat il Vischinadi de Tschamut ... la presenta per ils presents Vischins sco lur avignient suenter tut quel ch'il Vischinadi sco tal posseda per el; seigi alp ni pistira alla lud.Vischca. ussa et per adina, aschia ch'els san de quei far nigina pretensiun pli ni per bia ni per pauc auter che sco Vischin de Vischca. essend che quei tut deigi esser proprietad de Vischca. sco auters beins communals.
2) Leuencunter han ils Vischins de Tschamut art et part de tuts bein communals della Vischca. seigi de tgei materia che quels en, han aschia il dretg de guder quel, adual auters Vischins suenter uorden che la Vischca. ha, ne stabilescha enzacuras.
Mademamein ei il Vischinadi de Tschamut obligaus de prender part de tuts deivets de Vischca. darivien de questa conventiun ner ord autra rischuns, quei ei sco els han art et part de tuts emoluments activs, ston els era prender part de tut passiv de Vischca. aschia ch'els en tut en adual als auters Vischins de Vischca.
3) Al Vischinadi de Tschamut sco tal veng ei dau ils dretgs de chitschar lur S. v. Cauras sco tichen de cheu seigi sin alp stada de Tschamut ner en auters loghens, las nuorsas han il madem dretg tochen che la Vischca carga quellas, lau ston ellas vignidas messas cun quellas della Vischca. Risquard auters S.V. thiers han els de star vid ilg uorden de Vischca et hans ils madems dretgs sco auters Vischins, Risguard la pistira de casa vegnien eis en tuts rischguards teni ni nieglier ni mender che auters Vischinadis.
4) Per ina recombensa chil. Vischinadi de Tschamut ha mess en massa ses emoluments surpren la Vischca ils sequents deivets dil Vischinadi:

Tomaisch Berther  

500.00

Assisten Tomaisch Schmit 400.00
Str. Gion Paul Riedi 547.28
Fargliuns Helenas 400.00
Gion Giusep Riedi 600.00
Assisten Giachen Ant. Schmit  2608.50
Pervenda de Selva  300.00
Alla Capella S.Nicolaus annual 1.36 27.20
Per benedir l'alp Capital  81.60
La Sparcassa Cantunalla  1912.44
Total

7379.02

Finalmein bonifichescha la Vischca aung als vischins de Tschamut per 12 1/2 fiugs per ina recompensa ch'il actuals Vischins ston gidar et purtar il deivet total de Vischca sco auters Vischins, la suma de fr 400 digiel Francs quater tschien per fiug, ils quals en atgna proprietad particulara.
Cun quei deidien tuttas questiuns denter las numnadas parts esser et ristar finida, et nigina part ha de far reclamatiuns ulteriuras ... buca stipuladas en questa conventiun, pli.
Aschia daventau a Tujetsch, per confirmatiun sutascrivan
ils 4 de mars 1866

per la Vischca  

Per il Vischinadi de Tschamut  

Lucas Caveng

Vieua Lisabeth Loretz cun sia noda casa  

Giachen Antoni Schmit  

Gion Paul Peder

Stiaffen Schmit

Martin Genin

Rosa Riedi sia noda casa

Barclamlu Berther sia noda casa

Per St. Gion Clau Sievi fa sia feglia  

Maria Catrina sia noda casa

Giachen Antoni Deflorin

Carsenzia Verth sia noda casa

Sep Antoni Schnoz

Augusta Riedi

Gion Joseph Riedi

Gion Paul Riedi

 

 

Fontaunas  

Archiv dalla vischnaunca da Tujetsch

Principalmein scatlas 1 e 2  

Berther, Baseli

A Camischollas. Notizias cultur-historicas ord la Vall Tujetsch. Mustér 1917  

Berther, Baseli

Selva avon tschien onns. Notizias cultur-historicas ord la Val Tujetsch. Mustér 1909  

Berther, Baseli

Sin Cadruvi. Reminiscenzas ord la Vall Tujetsch. Mustér 1904  

Bundi, Martin

Zur Besiedlungs- und Wirtschaftsgeschichte Graubündens im Mittelalter. Chur 1982  

Decurtins, Guido

Wirtschaft und Bevölkerung des Bündner Bergtals Tavetsch um die Mitte des 19. Jahrhunderts. Viehzüchter, Dorfpolitiker und Emigranten. Zürich 1986. (Lizentiatsarbeit am Historischen Seminar der Universität Zürich) 

Gadola, Guglielm

Enzatgei ord la historia dellas alps tujetschinas. En: Il Glogn 1940, p.30-34  

Müller, Iso

Geschichte der Abtei Disentis. Von den Anfängen bis zur Gegenwart. Zürich 1971

Müller, Iso

Pater Placidus a Spescha 1752-1833. Ein Forscherleben im Rahmen der Zeitgeschichte. Disentis 1974

Muoth, Giachen Caspar

Die Thalgemeinde Tavetsch. Ein Stück Wirtschaftsgeschichte aus Bünden. En: Bündner Monatsblatt, Nr. 1 - 4, 1899 

a Spescha, Placi 

Beschreibung des Tavetschertales im Bündner Oberland. En: Pater Placidus a Spescha. Sein Leben und seine Schriften. Hrsg. von Friedrich Pieth & Karl Hager. Bümpliz-Bern 1913, pag. 199 - 256