Da Mustér anora vegnevan ils emprems habitonts era numnai quels dallas vals,
damai che Tujetsch posseda bia vals lateralas.
Per l'emprema ga vegn il num numnaus igl onn 1237. In «Willhelmus» da Tujetsch ei perdetga tier ina vendita da beins
dalla claustra da Mustér. Culs onns anflein nus tscheu e leu en documents vegls il num Tujetsch sco
suonda:
|
1259 |
Thiuesch |
|
1285 |
Tivez |
|
1300 |
Thivetz |
|
1390 |
Thifetz |
|
1505 |
Tifosch |
|
1538 |
Thyfetsch |
|
1539 |
Tyfetsch |
|
1557 |
Tifetsch, Diefetsch |
|
1559 |
Dtiffetsch |
|
1563 |
Dauetsch |
|
1600 |
Tauetsch |
|
1651 |
Tuytsch |
Dapi igl uost 1976 vala il num romontsch Tujetsch sco num ufficial. Avon era quei Tavetsch, il num tudestg.
Pader Placi a Spescha
rapporta d'in uaul sper Tschamut e quei aunc 1804.
Oz regordan mo aunc pli nums locals da quellas tendas d'uaul.Aschia: Bugnei = betulla = badugn, Selva = uaul e Scharinas = discharina.
Dil
temps dils Romans, Augustus fuva imperatur, formavan la Rezia ed il Valleis ina
provinza sut il medem procuratur. Negins documents cumprovan l'existenza d'ina
senda sul Cuolm d'Ursera che ligiava Cuera cul Valleis. Schebein truppas romanas
ein marschadas da gliez temps tras nossa val sa negin. In tschancun
dalla via veglia viers il pass sper Bugnei vegneva aunc denton avon entgins
decennis numnaus la «via romana».
L'emprema veta en quella cuntrada selvadia porta la fundaziun dalla claustra da
Mustér. La historia da nossa
vischnaunca stat en stretg connex cun la casa da Diu. Perquei oravontut in sguard sin la historia dalla
claustra.
Entuorn igl onn 700 eregia il pader franc Sigisbert sia cella a Mustér. Il
missiunari arriva da Luxeuil (Frontscha) sur sogn Gagl a Cuera e dalla Surselva
siado. Anflond sisum la vallada ina aschi biala cuntrada, pauc ni gnanc
populada, eis el sedecidius da secasar leu.
Tochen
lu existevan naven dalla Val Russein ensi, pia en la part da Sursassiala, negins
vitgs habitai. Sumvitg
fuva il vitg il pli sisum sco il num di aunc oz.
La Val Russein valeva lu aunc per biars per nunpassabla. Sulettamein
catschadurs, pasturs e tgi che stueva, lez ughegiava da percuorer quels uauls e
quellas cavorgias selvadias.
La fundaziun dalla claustra ha carmalau neutier ils emprems habitonts. Igl emprem
a Mustér e contuorn, pli tard era tochen en Tujetsch.
Ils emprems avdonts han colonisau nossa val el decuors dil 9 e 10avel
tschentaner. Gia da bial'entschatta
enneu s'udeva Tujetsch sco era Ursera alla claustra. Quei territori struschamein
populau e pauc
cultivau s'udeva tenor dretg roman al stadi, ei denton ius vi alla claustra sco
dotaziun pil malfatg commess enviers il confundatur Placi.
Ils
emprems colons da sutsi fuvan Retoromontschs. Els runcan e
baghegian casas e fundeschan beins e vitgs. Plaz
fuva ei da gliez temps avunda ed il clima fuva pli migeivels che oz. Tala caussa
muossa il cunfin digl uaul sin varga 2000 meters sur mar.
Da quei temps mauncan las indicaziuns, negins documents ni scartiras dattan
perdetga dils emprems colonists ed urbarisaders da nossa val.
Ils
Vallesans
En
ina secunda fasa separticipescha era glieud da lieunga tudestga
dall'urbarisaziun da nossa val e quei principalmein dils loghens els aults. Ils
Vallesans arrivan el decuors dil 12 e 13avel tschentaner sul Cuolm d'Ursera e
prendan possess d'ina part da Tujetsch.
Ils colons romontschs fuvan all'entschatta dil 13avel tschentaner numerus. Ils
Vallesans ein perquei buca vegni suren als Romontschs e tudestgau els sco quei
ch'igl ei daventau en auters loghens sco per exempel a Sursaissa. Sulettamein
ina roscha nums locals, remarcai en documents dil temps miez tardiv, dattan aunc
perdetga da lur existenza, sco per exempel:
|
Müren |
Bül |
im Holz | ze Mutt |
|
Mülimat |
Platte |
Müller | Bolliematte |
Era
schlatteinastipicas tudestgas anflein nus en quels documents:
|
Jenny |
Snider |
Zurggen |
|
Burger |
Burkhart |
|
Segiramein
ha la claustra giu grond interess da quels colonists neu dil Valleis, perquei
ch'els han urbarisau e priu possess da territoris meins buns e selvadis.
Principalmein la part sisum da nossa vallada ei vegnida colonisada entras quella
glieud che veva muort munconza da plaz stuiu bandunar lur patria.
Selva s'udeva, sco il num tradescha, all'entschatta als Romontschs indigens. Denton gia pli tard el temps miez tardiv anflein nus per quei liug il num
tudestg Selvaningen e lu era aunc Im Holz.
Medemamein era Tschamut. Il num digl emprem vitg sper il Rein deriva probabel da
«cyma», tschema = Tschamut.
Carteivel derivan era ils nobels de Putnengia dil Valleis. Pontaningen ei ina
tipica schlatteina tudestga. Quella famiglia construescha entuorn 1200 siu casti
a Dieni, sper Rueras. Igl onn 1252 vegn quella schlatteina numnada per l'emprema
ga en in document. La famiglia ei
duront il 13avel tschentaner e vinavon stada el survetsch dalla claustra e fuva
en possess digl uffeci ministrial en Tujetsch. Igl
onn 1285 secloman ils dus frars Hugo e Wilhelm de Pultengia «de Tivez
ministrialis».
Igl ei da supponer ch'ils signurs de Pultengia hagien susteniu l'immigraziun
dils Vallesans, damai ch'els sezs fuvan derivonts da leu.
Ord
il temps medieval
Traffic
sul Cuolm d'Ursera
Da gliez temps regeva gia in pulit traffic denter Ursera e Tujetsch. Documents
dil temps miez dattan perdetga dil traffic da fiera cun bos, asens, méls e
purtaders denter Sion e
Cuera.
Da 1253 dat ei a Sion ina scartira che numna sco perdetgas in Warnerus ed in
Martinus da Cuera, omisdus berniers da leu.
Il grond traffic denter Valleis e Cuera muossa era il suandont fatg: Uestg
Frideric I da Cuera siara in patg da schurmetg cun igl uestg da Sion e quei 1282.
Era avat Simon da Mustér fa in patg semegliont cun tschun Vallesans igl onn
1288. In contract che pretenda agid davart quels tschun umens per «defender ils
dretgs e tener a mistregn igl inimitg».
In miez tschentaner pli tard ha il Cuolm d'Ursera sia emprema impurtonza
strategica. Quei 1333, a caschun
dils embrugls culs signurs da Vaz. Sil pass ha ei dau ina battaglia denter la truppa digl avat da Mustér e la giuvna confederaziun. La claustra sto
seretrer, mo cuort sissu regia puspei la pasch.
Ina perdetga da quei temps han nos antenats schau anavos a nus. Igl ei quei aunc
oz la pli imposanta construcziun en nossa val: il clutgerbaselgia da sogn
Vigeli. El ei vegnius erigius alla fin dil 12avel tschentaner, all'entschatta
dil 13avel ensemen cun la baselgia ch'ei vegnida consecrada carteivlamein quels
onns, anflein nus gie egl anniversari da 1456
sut il datum dils 26 da zercladur 1205: «Dedicatio Ecclesie s.
Vigilii».
Quella pli veglia baselgia da Sedrun schischeva pli encunter il Drun, aschia
ch'il clutger sesalzava alla fin dalla baselgia encunter damaun. Para ch'il Drun
fuva lezs onns aunc in migeivel e mudest dutg che sparteva Sedrun e Gonda e che
furneva l'aua da diever.
Gia 1325 sepresentan ils vischins dalla val sco: «vicini de Tuvez». Quels
vischins fuvan aunc suttamess alla claustra, ton ils Romontschs ord il contuorn
da Mustér sco ils Vallesans. Auters eran subdits dalla claustra da Wettingen
ella Argovia.
Quei fatg documentescha la pergameina dils 26 da zercladur 1300. La claustra da
Mustér venda la subdita Berchta, feglia dil stimau Aegidius de Thivetz, alla
claustra da Wettingen. La
dieschma stuevan ins pagar alla casa da Diu en fuorma da «Kälberzins» ni en
graun ni «Käserzehntel» e «Lämmerzehntel».
La
libertad, la veglia dad esser libers ed independents dalla claustra, quei spért
regeva tuttavia tiels antenats. Segiramein havevan els era udiu dalla fundaziun
dalla confederaziun, dall'allianza dils treis cantuns vischinonts.
Gia el 13avel tschentaner sepresenta la Cadi independenta cun in agen sigil,
sper la claustra. Al tgamun da quella unitad steva gia in mistral, denton cun
consentiment dalla abbazia.
Igl onn 1371 udin nus per l'emprema ga d'in mistral dalla Cadi. Quel ei schizun
oriunds da Tujetsch, numnadamein Dominus Petrus de Cavorgia. El ei in dil
pievel, buca in ord las retschas d'enconuschentas famiglias, sco de Pultengia e
de Rueras.
| Remarca: | Il
document davart l'aua da Londadusa da 1368 documentescha sco emprem
mistral dalla Cadi Ulrich de Barlodt. Tochen
ussa ei adina vegniu attestau mistral Petrus de Cavorgia sco emprem
mistral!! Dapli mira: Document da Londadusa |
Ils
ministerials svaneschan
Ils
signurs en uffeci sco ministerials vul dir: administraturs e survigiladers
installai entras l'abbazia, svaneschan.
Ils
de Pultengia ed ils de Rueras (de Ryfaeren) ein stai ils sulets signurs dil
temps feudal ella Val Tujetsch. Egl anniversarl da 1456 vegnan els titulai sco
«Junkers». Ils
nobels de Rueras han buca giu quella impurtonza ed influenza sco ils signurs dil
casti da Pultengia. Aschla
anflein nus sulettamein in mistral Martin de Ryfaeren igl onn 1399.
Sco
gia menziunau pli baul anflein nus l'emprema ga igl onn 1252 ina notizia davart
ils de Pultengia. El decuors dil 13 e 14avel tschentaner han quels nobels giu
ina gronda influenza en Tujetsch ed en l'entira Cadi. Damai che Ursera s'udeva
era alla claustra, fuvan els ils mediaturs denter quellas duas valladas. Dapi il
14avel tschentaner possedevan els schizun beins ad Ursera. Igl onn 1363 fuva
Duri de Pultengla mistral d'Ursera. La pli impurtonta persuna da quella
schlatteina ei Pieder de Pultengia staus, avat da Mustér dils 1402-1438. Igl
onn 1395 ei la Ligia Grischa vegnida fundada ed avat Pieder ha renovau ed
extendiu quella ils 16 da mars 1424.
Alla fin dil 14avel tschentaner ha la veglia splendur dalla famiglia entschiet a
sblihir.
Clau, il bab digl avat Pieder, ha vendiu 1377 ils beins da Schlans e Cilla, la
sora digl avat, ha vendiu 1402 il bein Wurzenstein (de Ragisch) sut Mumpé-Medel.
El 16avel tschentaner ei la schlatteina de Pultengia morta ora.
Fuorma
da viver - temps miez tardiv
Igl onn 1390 venda la claustra da Mustér la dieschma sin nuorsas per ina unica
summa da «103 churwelsche Mark». La tratga da nuorsas stueva esser da gronda
impurtonza. Il territori da Tujetsch fuva naturalmein era ideals per tala
tratga, patratg'ins mo dallas biaras e bialas pastiras els aults da nos cuolms. Cheu da casa fuva la schinumnada nuorsa tuatschina ni era nuorsa da
Nalps. Carteivel ina descendenta dalla nuorsa «Torfschaf». Ella pesava 25-30 kilos e
fageva treis tochen quater tschuts ad onn. Quella nuorsa ha denton stuiu untgir
el decuors dils tschentaners. Gia el 13avel tschentaner obtegn ella concurrenza
entras la nuorsa bia pli gronda, la nuorsa bergamasca. Dil tuttafatg svanida eis
ella denton pér ils onns 40 da quei tschentaner.
Societad
cooperativa
Davart la fuorma da viver dil 14avel tschentaner dattan las duas pergameinas da
1380 e 1391 perdetga. Il document da 1380 muossa era co 25 colonists da Rueras e
dil contuorn fundeschan ina societad cooperativa
per il manteniment dils dretgs ch'els possedevan concernent l'alp Val Giuv.
Igl
onn 1391 relain ils medems ina retscha da prescripziuns sur da lur alps ch'els
possedevan, aschia sur dall'alp Tgom, dalla Val Giuv e da Val Mila.
Willi
Snider
Marti Zurggen
Jenni ab Jufs
Wilhelm von der Mur
Jenny Jacobs von Müllinären (Mulinatsch)
Peter von Ortschöw (Nurschai)
Jäckli von Müllair (Milar)
Els
medems uclauns vivevan era Romontschs, principalmein denton a Rueras ed els
impurtonts uclauns vischinonts Catentschuns e Cascharolas.
Situaziun
speciala da Tschamut
En ina zun speciala situaziun sesanflavan ils habitonts da Tschamut e contuorn
alla fin dil 14avel tschentaner.Quei
vischinadi possedeva ina atgna alp, ei deva leu subdits e libers. Quels
fatgs documentescha ina pergameina feudala da 1398.
"Dytz sindt die
Rechtung der lüten uff Schamuot, die das sesshaft sinndt.
Die honndt hüss und hoff, aker und wyssen und al ir Nachkomenden, dz die söndt
unss und unnsrenn gotzhusz und unnssrenn nachkommen jarlichen gebenn von der
alpe Suegenn, die stost an einen thail zuo an die alp, die Maigels genamt ist,
und die halb stosset an dz wasser, dz da rünenn ist vonn der alpe im
Maigelss jnn die gueter Muelimat, und andrent zuo stost an dem Wasser, dz da
rindt zuwischen der thallütenn almaine und derselben alpenn. Undt sondt unnss
die genannten vonn Schamuotenn alle jar jarlichen von der alpen daselb richtenn
werenn vier schilling an werdt kessen jnn unnssrenn gotzhuss ze tissendis, des
uff sannt Martisstag oldt aber darnach in den nochstenn acht tagenn, an gefferdt
jnn unsserenn hoff - thetenn sy dz nit, darfür gott sy, sosondt wir, alss
unnsser nachkamen, alss unssren boten an unssren statt von unser wegen den
bluomen angriffenn, wa es unss alerfüglichst ist, der uff den vorgenamten lütenn
von Schamuoten undallen iren Erben undnachkomen gueter je gewachsen ist.
Und sondt wir die schetzen nach des Landt Recht ze tyssendywsfür zwyfalti
phender; lössendt sy die nüt nach des Landtzrecht, so sondt unss di
egeschriebnen pffender, alss si ie geschetzt sind, gäntzlich gefallen sinfür
unsser Eigen.
Wöli aber under den egenanntenn von schmüt ir Erben und nachkomenn unss
angriffenn würdent vom dess vorgenannten Zinss wegen, es sig einer oder
mer, sölenn jnn die andrenn, alss vorbeschaidenn ist, die - schamuoten, ir
erbenn und nachkomenn sy schadenn gäntzlich wyssen um ir thail.
Es solenn ouch zü der alpenn vorgenannt niemandt Rechtung habenn, noch sy
messen, als vorgeschibenn ist, den die lüt, die ie oft' Schamuoten hüss und
hofj hondt und güter, die sesshafft sindt.
Die eygenn von Schamuoten und ir Erbenn und nachkomenn sondt ouch mit irem vech
nimmer waidten noch keinenn schaden thün jnn unsserenn maierhoff ze Sengess jn
den oberzehendtenn, wan ie ze sant Platzisstag ze merkt old da vonn farenn.
Und zuo glicher wyss alss disser brieff stat, also habenn ouch die herenn von
tissendiss jnn irenn Rodlenn Ein abgeschryfft der obgeschribnen Rechtung.
Wir Johaness von Gotess gnadtenn Apt unnd unssrenn Koffendt des Gotzhus
tissindisfür unss und unnsserenn nachkommen mit den von Schmut und all ir
erbenn und nachkomenn durch unsseres Gotzhuss nütz wegen lieblich und.früntlich
übrein komen; und dessen zuo vester sicherhait und warer Urkunt ist dysser
brief gebenn mit der Apty und ouch des Covendtz ze tissindis ann hangtenn
Insigel.
Ditz beschach unnd ward der Brieff gebenn do man zalt von Kristy unsseress
lieben herenn geburt dritzehen hündert acht und nüntzig jaren an den
noechsten Dinnstag nach dem seligenn Ostertag.
Item der ernüwert ist dürch verblichenn handt im jar 1543 mit günst, rat,
wyssen und wyllen...abt dess würdigen...und Junker Jacob von Sagx, der zit
Landt Aman zu Tissindiss, und von mir Hansz Florin von Schamuot, Geschworener
Landtschriber zuo Tissindis."
Tenor
il sura document tschentaus ora igl onn 1398 il mardis suenter Pastgas e lu
renovaus igl onn 1543, retscheivan ils vischins da Tschamut dalla claustra da
Mustér ina atgna alp. Dall'alp Suegenn ni Oregeny, aschia vegneva l'alp
Tschamut numnada, san els far diever per in tscheins annual da «4 Schillings»
en caschiel.
Ils
cunfins da quell'alp ein pli e meins identics cun l'alp Tschamut dad oz. Sisum
confinava quella cun la Val Maighels ed enviers sera cul Rein da Tuma; giudem
encunter il dutg dall'Alpsu e siviars damaun ils praus e las pastiras dils
vischins da Tujetsch.
Tschamut, in pign vischinadi sisum nossa
val, per gronda part populaus dils Vallesans, ha pia retschiert entras quest
document ina atgna alp cun tuts dretgs. Quella
alp ed era ulteriuras libertads ha il vischinadi saviu salvar tochen viaden el
davos tschentaner (19avel). En cumparegliaziun culs ulteriurs vischins dalla val
stevan la glieud da Tschamut en ina posiziun apartia. Aunc el 17avel tschentaner
stuevan els cumprar ils dretgs sco vischins dalla val. Aschia cumpran igl onn
1610 Jan Liem da Tschamut per 18 flurins e 1613 Jan Martin Schnider da Tschamut
per 46 flurins ils dretgs dils vischins da Tujetsch.
Menziunau vegn en quei document era il num local «Mülimat». In mussament
ch'ils Vallesans fuvan segiramein secasai a Tschamut. Quei liug sesanflava el
contuorn da Prau Mulins. Il num tradescha medemamein ch'ei stueva dar leu in
mulin; pia vegneva il graun che carscheva en contuorn da Tschamut mulaus leu,
giudapeis alla Val Val.
El
decuors dil temps miez tardiv succeda la tiarza fasa dalla colonisaziun da nossa
vallada. Principalmein arriva la glieud neu dalla Val Medel. Quei fatg muossan
las differentas schlatteinas tipicas medelinas. Aschia anflein nus els documents
e scartiras da quei temps e pli tard ils nums:
de
Medell
de Mutschnengia
de Curaglia
de Perde
de sogn Gall
de Soliva (Oliva)
Pally
Pli
probabel ei il contuorn da Cavorgia, Surrein, Nislas e Bugnei vegnius colonisaus
entras glieud neu dil miezdi. Quella immigraziun neu da Medel ei bunamein da
capir da sesez. Els han extendiu lur agen territori sur la tschema da Stagias ed
enviers la Val Gierm. Aschia han els contonschiu novs territoris da secasar pli
u meins indirectamein.
Da
lezs onns secasava ins buca en gronds vitgs sco igl ei oz usit. La fuorma da
baghegiar e secasar era tut autra. Il sistem da viver fuva quel dil bein singul,
ni silpli duas entochen treis famiglias el medem liug. Ina tipica fuorma da
viver dil temps miez. Buca ils
Vallesans han purtau quella fuorma da secasar, mobein ils Romontschs ein stai en
quei grau ils pioniers. Ils Vallesans ein sulettamein s'adattai a quella fuorma,
gia secumprovada e praticada dapertut.
Davart la baselgia ei da remarcar il suandont: Gia dall'entschatta enneu, pia
dapi ch'ils emprems colonists han urbarisau nossa vallada ed era carteivel
baghegiau ton pli spert ina caplutta ni baselgia, s'udeva la collatura, il dretg
da metter plevon, alla claustra da Mustér. Igl onn 1490 confirmescha Papa
Innocenz VIII quei fatg e suttametta la baselgia da sogn
Vigeli alla claustra.
Quei
cudisch da cuviarta da lenn e fegls da pergameina ei in dils pli vegls documents
che sesanfla egl archiv dalla pleiv. In document fetg prezius. En fuorma da
calender ein cheu rimnai donaziuns, messas perpetnas, eveniments, schabetgs,
disgrazias e fatgs principalmein ord la Val Tujetsch, mo era digl entir cantun,
entochen viaden el 18avel tschentaner. Quei anniversari vegn introducius entras
il plevon Gieri de Passyer, igl emprem enconuschent plevon da Tujetsch ella
baselgia da sogn Vigeli. El scriva lu era lien la suandonta notizia: «Tier quella disposiziun dad olmas vegnel
speronza buca a stuer starmemia ditg en quei desiert».
Entgins schabetgs remarcai e nudai egl anniversari:
|
Pag. 2a |
Entuorn 1456 venda Junker Hans von Ruferis (Rieven, Rüffen) ses beins. |
|
Pag. 3a |
1618
ils 25 d'uost, destrucziun da Plurs (en Valtelina), |
|
Pag. 7a |
1566 fetg bia neiv, 16 calzers ault. |
|
Pag. 8a |
1591 Viadi da 8 paders dalla abbazia da Mustér en Tiarasontga. |
|
Pag. 15b |
Eruptio
montis anno 1610. Forsa in tiaratriembel, ni il |
|
Pag. 22b |
1456 miserabla raccolta |
|
Pag. 34b |
1744 Barschament digl uaul a Surrein entras il cametg. |
In dils pli vegls documents dalla litteratura populara romontscha anflein nus era en quei anniversari, numnadamein ils enconuschents «Versets da striegn da Tujetsch». Els dateschan carteivel dalla fin dil 17avel tschentaner. Nus anflein els sin pagina 37, denton ei miez da quella tagliada naven. Forsa cunteneva quella medemamein versets. Tals ein forsa vegni tagliai ora e duvrai sco amulet encunter tuttas malsognas e striegn.
|
Diaus
ha dau adinna uau duss, che iaitten prender Nauenda et la chara bona Sta.Sibilla et la chara bona Sta cilgia, ils chiars buns sos treis
Regs.
La
chara bona Sta trinitad, nies char Sgr Jesus christus
prendig nauenda quei mal in num della bona Ssta trinitad, sfa poder sifiet spirt
turnar la sanadat. |
Il
secund verset da striegn secloma:
|
Maua
ina donnaetta per in plaun ora, topaua nossa donna, nossa donna Scheua, nuua uol
ira ti donnaetta.
R Jau ui ira per medaschinas incorir, mia uaua ei usci mal
toccaia.
E.
nossa donna tuorna a casa ti donnetta, tia ua ei uscia bein
migliorada, quei seig entil nom del pader, fili et song spirt et ella uscia bein
megliorada, enten nom da Jesus dueis fend et et schlopar ora: |
Il
«Zinnsrodel»
da 1555
Il cudisch
da pergameina porta il tetel:
«DIS
IST DEREN VON TAWETSCH ZINNS RODEL 1555»
All'entschatta secatta in conclus che vala medemamein sco lescha. Igl ei quei
gl'emprem protocol dils vischins da Tujetsch.
Quels daners vegnevan lu empristai a vischins encunter in pègn funsil e tschun
per tschien tscheins. La cassa da vischnaunca veva lu la funcziun che la banca
ha oz. Quei medem sistem da daners
(banca) funcziunava medemamein culs daners dalla cassa da pervenda e dalla
spenda.
Exempel
d'in tal emprest ord il «Rodel»:
Item
Jan Wüll soll den nachburen von Davetsch jerlichen zwen Rinisch gl.Zins off S.
Martins tag; Und dz versichert uff Huss und Hoff zü Sadrun
gelegen.
Erst ein stückh guot in Aren, stost morgen halb an Durig Platzi güt,
abenthalb an Yan Tschansen guot, mer aber ein stuckh guot, stost morgenhalb an
Ursula Jon Thoni guot, abenthalb an Jan Tschansen güt, me ein stuckh guot an
dem Wäyellen weg, stost morgen halb an Ursula Thoni guot, abenthalb an Gallis
da Paneyen guot, me ein stuckh guot in Bloun Sadrun, stost morgen halb an
Melcher von Dönyfrow guot, abenthalb an Gallis da Paneyen guot, mer ein stückh
guot in Bloun Sadrun, stost morgenhalb an Jon Tschans guot, abenthalb an
Penadikt Durtschey guot.
Und yst sölicher Zins gemacht im Jor 1550.
Plinavon
vegnevan plirs mises schai vi a singuls vischins. En special vegnevan mises ella
vischinonza da Cavorgia schai vi per tscheins. Il tscheins fuva bass e muntava
per exempel:
6
«Kreuzer»
4-6-12
«Batzen»
Enqualga
era dapli, entochen 2 flurins (1 flurin = 1.70 francs). Autras ga stueva il
petent era prestar ina lavur enstagl pagar en daner.
Quei muossa il proxim exempel:
Plinavon:
Jon
Busch soll 20 Batzen ab einem Maiensäss zu Cavorgia.
Er soll ouch den weg erhalten und Bruck neben den egenanntten guot, dass
ross und wagen mögen
faren.
Pil
pli restavan quels mises proprietad dalla vischnaunca. Els savevan era vegnir
cumprai ora e daventavan aschia proprietad privata.
Il proxim exempel ord il «Rodel» muossa, co in toc pastira communala vegn
vendius per far diever sco mises.
Item
ist für gemaine nachpuren komen der brscheyden Salter Jon Tieni und gebeten,
man sol im lassen geben ein meiensess.
So ist man eins worden zuo geben mit dem
geding, dass er unserhalb den Kilchspel weder verkaufen weder versetzen soll.
Und ist diser waldt zuo oberst im Waldt de Bünei stost gegen Disentiser
Grenzen.Ist geschehen in Jar nach
Christ gebürt 1616.
h.D.
dis ist usgericht und bezalt, namlich 15 guldi.
Sin las davosas paginas dil Zinnsrodel ein nudadas pliras naturalisaziuns. Pia
immigronts ch'ein vegni pri si sco burgheis, vischins da Tujetsch. Persuenter
stuevan els pagar ina mudesta taxa.
Mher
ist angenommen der Arbogast Jon Theni uss der Grub für unser nochpur in
Tafetsch in dem Jor 1601, hat geben 18 g (ulden).
Item
Jan Marttin Schnider uff Schamutt is in genumen
für ein nochpur von Daffetsch
injar 1613, hatt geben zu erschatz und ware sicherheit achzig gulldi, hatt den
gmeinen nochpur geben 46.
Mer
ist in genumen Jan Jacum von Lugnetz
für ein nochpur in Daffeesch, hatt geben 9
guldi in erschatz in 1613.
1590
Item ist in genumen Theni Josef von Flims
für ein nochpur in Daffesch er und sin
son Lienchardt, hatt auch geben 20 guldi.
Mer
ist in genumen Tieni Wyrdt uss Falss ist in genumen für ein nochpur in
Daffesch, hatt geben 21 guldi, 1609.
Item
Crist Scherer vo Cur ist in genumen in der nochpurschaft Daffesch, hatt auch
geben einer nochparschaft 15 g (ulden) und ein halb il 1610.
Item
Jacum Vyktor von Luknytz ist auch in genumen für ein nochpur in Daffesch wie
die von altershar ist in genumen, hatt auch geben 17 gulden denen nachpuren von
Dafesch.
Item
Jan Lienar(t) uf Schamutt ist in genumen
für ein nachpur in Dagge(tsch), hatt a
uch geben sechszen guldi denen nachpuren in Daffesch.
Item
ist in genumen Cryst Galles Pyttaysch von Pyttaysch in den nachpurschaft
Daffeschfür ein nochpur, hatt auch gebenn den nachpuren in Daffesch 18 gulden
zu erschatz.
Item
ist ingenumen Petter Magulin von den Tall S.
Jacum
für ein nachpur in Dyfesch,
hatt auch geben der nachpurschafft Daffesch 10 gulden zu erschatz.
Item
Mathias Gasparin aus Lugnetz ist hir zuo Thauehs von der nahtpurschaft für ein
nahtpur angenommen worden, hadt der nahtpurshaft geben 10 guldin.
Sin
fundament dils sura presentai documents digl anniversari da 1456 ed il «Zinsrodel»
da 1555, eisi pusseivel d'eruir ils vitgs, uclauns e beins en Tujetsch dil 15/16
e 17avel tschentaner. Ina
lavur gia fatga da Giachen Hasper Muoth digl onn 1898. El
ha anflau en tut 66 beins e vitgs.
Quels secloman:
|
1 . |
Acla |
(pli
tard Nacla e Naclas; ord in acla) (declaronzas da G.C. Muoth) |
|
2. |
Balcunatsch |
|
|
3. |
Bigliel |
(egl anniversari Blüel) |
|
4. |
Bugnei |
(Pinetum = uaul ni els pégns) |
|
5. |
Cadanal |
(Canadal) |
|
6. |
Cajeri |
(Casa dil Gieri, Cungieri) |
|
7 |
Camnil |
(Cunnil, Cannil, Cunnel) |
|
8. |
Camischolas |
(Gampscholas = prada pintga) |
|
9. |
Capeder |
(casa dil
Peter, sur Camischolas) |
|
10. |
Carenay |
|
|
11. |
Carumieg |
(casa Remigi) |
|
12. |
Cascharolas |
(Cascharolas,
da caschar, Tier las tegias; impurtont bein sur Rueras) |
|
13. |
Caschners |
(tiels caschners) |
|
14. |
Catenschuns |
(Kattenschons;
in grond bein denter Dieni e
Rueras) |
|
15. |
Caveratscha |
(Kaverätschen;
Casatscha) |
|
16. |
Cavigili |
(casa dil Vigeli) |
|
17. |
Cavorgiasura e Cavorgiasut |
|
|
18. |
Claus |
(Clus, Clys = fermada, seiv) |
|
19. |
Clavadi |
(clavau pign = visavi
Giuv) |
|
20. |
Clavau sura |
(Selva) |
|
21. |
Cresta |
(crestas;
sur Rueras) |
|
22. |
Crispalts |
(Caspausa) |
|
23. |
Curtins |
(Curtin, claus, era Im Hof) |
|
24. |
Denter auas |
(carteivel denter Strem e Drun) |
|
25. |
Dieni |
(Bein dil
Tieni) |
|
26. |
Durtschey |
(pli baul Urschen e Urtschey, num da |
|
27. |
Florin |
(Flurin sura e sut, num da famiglia Deflorin) |
|
28. |
Foppas |
(Surrein) |
|
29. |
Ganda, Gonda |
(spunda da crappa) |
|
30. |
Giuv |
(Juf e
Juff) |
|
31. |
Isla |
(pli tard Nislas) |
|
32. |
Lausser |
|
|
33. |
Malemosa |
(Malamusa) |
|
34. |
Milar |
(egl anniversarl Mueler e Moler) |
|
35. |
Mulinatsch |
(pauper mulin, en decadenza) |
|
36. |
Mungut |
(Menigotti da Dominicus) |
|
37. |
Müren |
(pli baul era Mürenberg, sur Tschamut) |
|
38. |
Muschnatscha |
(magliac crappa, sur Dieni encunter Giuv) |
|
39. |
Nasslur |
|
|
40. |
Oliva |
(era sco schlatteina fetg derasada ei 17/18avel |
|
41. |
Palutt |
(Palits, Balitts, sur Tschamut) |
|
42. |
Pardatsch |
(pastira selvadia) |
|
43. |
Piedmunt |
(Pitgmun;
al pei dil cuolm) |
|
44. |
Platta |
(pli tard Platz si Tschamut) |
|
45. |
Plonatsch |
(Planatsch) |
|
46. |
Plonca |
(plaunca; sur Camischolas sura; document nr.45) |
|
47. |
Pulleuma |
(era Boliematta) |
|
48. |
Pultengia |
(casti cul medem num) |
|
49. |
Puntnova |
|
|
50. |
Ragisch |
|
|
51. |
Rueras |
(Ryferis,
Ryfaires) |
|
52. |
Salins |
|
|
53. |
Sarcuns |
(pli baul Cazarcuns ni Gazarguns; |
|
54. |
Sax |
(grep, num da famiglia Desax) |
|
55. |
Sedrun |
(1483 Surdragun, 1555 Sadrun,
Sudrun, 1557 Sudragun) |
|
56. |
Selva |
(egl anniversari cattein nus aunc ils |
|
57. |
Stamouns |
(intus pontem, sper Rueras) |
|
58. |
Surrein |
|
|
59. |
Tschamut |
(Schamuot,
s'Mutt, Zemutt) |
|
60. |
Zum Trok |
(tiel
begl) |
|
61. |
Tgynay |
|
|
62. |
Ugneu e Z'utzney |
|
|
63. |
Vallcons |
|
|
64. |
Vallmertsch |
(Falmertsch,
Mertsch sco bein) |
|
65. |
Vallschella |
(sur Rueras si, dador Cascharola ni Valtgeva) |
|
66. |
Viglilia |
(Wayella, Wallilla, Walella, Willüli, Fölöli e Wül, in bein
che |
Da quels 66 beins ein 45 buca mo singuls beins, mobein pli grondas gruppas da casas cun entgins baghetgs e casas. Quellas casas vegnevan habitadas da pliras famiglias, carteivel parentella ni da glieud derivonta dil medem liug. Mintga bein ni uclaun possedeva per part era atgnas pastiras, schizun atgnas alps (Tschamut), ed agens mises e pastiras da casa. Tut quels uclauns ensemen formavan gia lu ina communitad, ina vischnaunca, la vischnaunca da Tujetsch.
lls biars beins ed uclauns d'antruras ein oz svani, restai ein sulettamein lur nums. Quels ordlunder ein per part daventai mises ni aclas. Quella retratga dils beins ed era la midada da viver en vitgs pli gronds, en pli grondas cuminonzas, ei sesplegada enteifer il 17 e 18avel tschentaner. Quals ein bein stai ils motivs leutier? Pertgei ein els seretratgs dils beins els aults sil funs dalla vallada? Els ein secasai per liung dalla via che traversa nossa val da damaun viers sera e sper las bialas e biaras capluttas e baselgias ch'ein vegnidas construidas e refatgas enteifer il 17 e 18avel tschentaner.
Ella entira Europa dat ei enteifer ils tschentaners grondas midadas dil clima, il clima migeivel dils tschentaners el temps miez semida. Igl uaul els aults sto ceder (Alpsu, Plidutscha). Era ils habitonts els cuolms sentan la midada. Lavinas, ferdaglias e cuflas smanatschan. Els sesentan buca bein en quella isolaziun. Medemamein vegnan il pavel e fein pli scarts entras quellas midadas. Il graun po buca madirar.Sfurzadamein midan els fuorma da viver, bandunan lur dacasa (che daventa mises) e secasan sil funs dalla val. En ina cuminonza pli gronda sesentan els pli segirs. Buca schi dapersei anflan els agid e sustegn tiels vischins en cass da miseria e disgrazia.
Ils
uclauns bandunai il davos ein stai:
Giuv,
Nacla, Canadal, Cavorgia-sura e Nislas. En quels vivevan tenor ina dumbraziun
dil pievel da 1768 aunc entginas famiglias.
|
Giuv |
5 famiglias |
21
habitonts |
|
Nacla/Canadal |
4 famiglias |
18 habitonts |
|
Cavorgia-sura |
3 famiglias |
12 habitonts |
|
Nislas |
2 famiglias |
8
persunas |
Quella midada dalla structura da viver ha cuzzau per part aunc tochen viaden el 20avel tschentaner. Enteifer 200-300 onns sereducescha la cefra dils beins da 66 el 15avel tschentaner giu sin 11 pigns e gronds vitgs.
|
Tschamut |
Selva |
Dieni |
|
Rueras |
Zarcuns |
Camischolas |
|
Gonda |
Sedrun |
Bugnei |
|
Surrein |
Cavorgia |
Il 17avel tschentaner ei caracterisaus entras in immens moviment religius en nossa entira vallada. Enteifer quei tschentaner vegnan buca meins che tschun capluttas construidas sin terren tuatschin e la baselgia da sogn Vigeli vegn reconstruida ed engrondida.
1609 caplutta a Cavorgia
1622 caplutta a Zarcuns
1630 caplutta a Selva
1650 circa la caplutta da Giuv
1679 caplutta a Surrein/Foppas
1691 reconstrucziun ed engrondaziun a sogn Vigeli
Tgei
immensa prestaziun per ina vallada cun circa 700 habitonts! Tgel lavur per nos
antenats! Cons daners e con suadetsch ha ina tala lavur custau allas generaziuns
dil 17avel tschentaner. Franc in mussament da lur ferma perschuasiun religiusa.
In
ulteriur mussament da quei moviment religius, dall'impurtonza ed influenza da
quel, ei la fundaziun dallas differentas confraternitads.
1691
la confraternitad dil sogn rusari
1703
la confraternitad dil sogn scapulier
Dalla
confraternitad da sogn Giachen exista la gliesta dils commembers.
Commessari
Martin de Florin
Cavalier
Martin Mon
Cavalier
Martin Jon
Statthalter
Gilli Genin
Gilli
Jon de Giuff
lonet
Jon de Medell
Clau
paull
Jacum
Durtschey
Jacum
de Camischolas-Sura
Hans
calgier
Juli
Riedi Cimut
Statthalter
Durig Berchter
Sur Giachen Antoni de Gonda ha reformau 1769 las statutas da quella confraternitad. Ella ei svanida all'entschatta dil 19avel tschentaner.
1621
sin vil scharmützen geschechen zwischen den catholischen und lutirischen zu
Zizers, zu Chur, zu Thusis zu Waladas umb daselbst umen vil blut vergossen, gar
vil Volk umkommen, vilfürenen Herren geistlich und weltlich gar schändlich hin
und wider ermörd worden von den luterischen.
in denselben
früeöing in merzen sin wir Catholischen in oberen Landeren von den
Understen luterischen punds - leüten gechlich Uberlaufen worden, us unseren
landen und grenzen jung und alt, Wib und Kind verjagt und vertrieben, sie haben
aber alles unser gut verschleiz, verderbt un ufgefressen, wir sind aber bald
wider in unseren Land komen, gros, ech tige schaden erliten.
El
finescha cun dar ina egliada sils daners e valeta da quels:
Dass
gält war vil und in höchsten werd.
Ein Jeder armer man hate sin seckel vollen
gelt.
Die richen haben auch mögen ein sikinen uslichen ein Jar lang um ein
gl.
Zins.
Dass ganz land ward dadurch
verdorben und arm und rich hoch versündiget, ein ieder den anderen betrogen.
Ein
Krenen Kupfer und alt fuls Kupfer war so werd und thür, dass die Wiber die
kessel ind pfanen ab den feür gesez genommen und verkauft haben, und uss den
Kupfer ist geld daruss geschlagen.
Jedermann kauf Kupfer uff und liess geld
darus machen.
Fatgs
alpesters
Il
17avel tschentaner ei scarts da documents. Ils sulets documents avon maun
tractan tuts da fatgs dallas numerusas alps tuatschinas.
Ils
onns 1609/1625/1629 venda la cuminonza communala las alps Cuolm Cavorgia, Ploun
Pardatsch, Pardatsch, Cavradi, Maighels e Sur Palits ad indigens u a
cooperativas e puspei ils onns 1663/1664 cumpran ils vischins anavos las alps
vendidas.
En
auters documents va ei pervia da dispetas che pertuccan las alps tuatschinas, en
possess dalla vischnaunca, dalla claustra u privats.
Pader
Placi a Spescha e Tujetsch
Pader
Placi a Spescha, in dils pli enconuschents paders dalla claustra da Mustér,
descriva la Val Tujetsch igl onn 1805. Quella descripziun dat perdetga dil viver
el 18avel tschentaner en nossa vallada. El sez enconuscheva segiramein bein las
relaziuns en Tujetsch, ha el gie pastorau plirs onns a Selva e Sedrun. El ei era
staus in dils emprems alpinists e turists cheu tier nus. Plinavon ha el rimnau
ed anflau biala e preziusa crappa e minerals. Igl onn 1785 ascenda el il Pez
Badus, 1792 il Pez Ault, 1793 e 1812 il Pez Tgietschen ensemen cul plevon sur Giusep Hitz ed il cavrer, 1804 il Pez Giuv ed aunc auters cuolms da nossa
vallada el decuors da sia pastoraziun ella val.
En
sia considerabla lavur da varga 50 paginas descriva el l'economia, la politica,
l'agricultura e cultura ed auter bia. Denter tut quei descriva el era il raz
tuatschin e metta veramein accents singulars:
«Quei
ch'il diamant ei denter las cristallas ed igl aur denter ils metals, quei ei il
carstgaun denter las creatiras viventas. Partenent
la schlatteina humana sai jeu dir dals Tujetschins e quei senza far il leischen,
ch'els seigien il pli bi raz de tuts ils habitonts dellas alps. - Da natira ein
els veramein biala glieud, ed han, surtut en lur giuvens onns, ina colur sco
latg e vin.Tiels carschi svanescha
beinduras quella bellezia naturala, essend ch'ins dat memia pauc adatg silla
schubradad dils affons, ins siara en els memia ditg ellas faschas, arva mai si
las finiastras e fa mo de rar, ni insumma mai bogn cun els. Ils umens ein
mediochers da statura; mo paucs mesiran sis peis e dapli. Els ein ferms, bein
proporzionai e bials da statura. Sch'ils umens de Tujetsch purtassen vestgadira
empau meglier fatga e colurada e sch'els scultressen in tec ils cavels e
schessen tagliar la barba, lu fussen ei stupentas comparsas. Las femnas ein
generalmein bein carschidas e gradas sc'in coniv, lur fatschas ein amureivlas ed
ellas han ina colur sco latg e vin, ellas han liungs e bials cavels mellens.
Lur
cuntut ei spèrts e grazius; lur tschontscha lingiera e viva. Las bialas e
frestgas mattauns setilan bugen el dumierst ed in proverbi di: Ins sa mai nua
las mattauns ed ils cavals laian lur ossa.
Ei sedi ch'enteifer 70 onns seigien bia mattauns maridadas ord vischnaunca e
purtau ord la val in capital de varga 100 000 flurins (circa 175 000. - frs.»>.
Pader
Placi enconuscheva memia bein ils prighels che smanatschavan giu dils aults.Quei ha menau el tier in plan
straordinarl. El enquera in liug
centralisau e segir da tuts prighels en tuts graus. Quel anfla el a Salins, el
liug nua che la staziun dalla viafier sesanfla oz. Cheu deva ei plaz per
l'entira populaziun da Zarcuns e Camischolas, Salins, Gonda e Sedrun. El di era:
Ils
Tuatschins vegnan ad haver ris dallas ideas revoluzionarias dil pader, da lezzas
uras fuvan els ualti conservativs.
El
18avel tschentaner vegn la populaziun dumbrada per l'emprema gada. Quella lavur
ei vegnida fatga dil plevon da Sedrun Giachen Antoni de Gonda ils 19 d'october
1768. Ils cudischs civils dil stadi
ein vegni introduci pér 1860. Il pievel vegn dumbraus en mintga uclaun e vitg. Ins ha numnau ils fiugs, las famiglias e lur
affons.
1.
Gion de Platz = Margaretta Hütz: 3 feigls + 2 feglias
2.
Maria Catharina Riedi vieua Clau Sievi: 2 feigls + 1 feglia
| Liug | umens | femnas | total |
| Tschamut | 33 | 34 | 64 |
| Selva | 48 | 47 | 95 |
| Giuv | 13 | 9 | 21 |
| Rueras | 104 | 110 | 214 |
| Zarcuns | 9 | 14 | 23 |
| Camischolas | 38 | 39 | 77 |
| Salins | 7 | 20 | 27 |
| Gonda | 38 | 26 | 64 |
| Sedrun | 69 | 67 | 136 |
| Bugnei | 18 | 28 | 46 |
| Nacla/Canadal | 8 | 10 | 18 |
| Foppas | 8 | 11 | 19 |
| Surrein | 18 | 17 | 35 |
| Cavorgia | 11 | 6 | 17 |
| Il Plaun | 4 | 4 | 8 |
| Cavorgia-sura/Nislas | 9 | 11 | 20 |
|
Total |
435 |
449 |
884 |
Las
femnas domineschan cun in diember da 449. Lu dat medemamein en egl la gronda
populaziun a Rueras cun 214 habitonts. Gonda, Sedrun e Salins ensemen dumbran
227 habitonts. Smarvegliar far era la gronda populaziun dadens gl'uaul cun total
159 persunas en 33 fiugs.
Ella
dumbraziun secattan pliras schlatteinas ch'ein oz svanidas en vischnaunca.
|
Würth |
de Pelli |
||
|
Emma |
|||
|
Zenset |
gries |
||
|
de Cazarauls |
|||
|
Maller |
pauldet |
Waldis |
|
|
Wölleb |
Da
quei tschentaner naven eisi pusseivel da far in maletg dil svilup dalla
populaziun tuatschina.
Tenor
la suandonta skizza crescha la populaziun cuntinuadamein entochen miez il 19avel
tschentaner. Ina sminuaziun dat ei ils onns 70 dil 18avel tschentaner,
all'entschatta dil 19avel e suenter la mesadad da quel entras l'emigraziun
ell'America e Tiaratudestga.
Il
schotgavel
tschentaner va alla fin cun in grond moviment revoluziunar ella entira Europa. La revoluziun franzosa che sespleiga lunsch naven da Tujetsch lai tuttina anavos
grevas plagas ella val. Ils Franzos arrivan en Svizra e percuoran schizun nossa
vallada.
Ils
Franzos ella Val Tujetsch 1799
Gia
ils 18 d'october ha in schischuri regiu ella Cadi, pertgei che la tschontscha
fageva la currella: Ils Franzos vegnan sul Cuolm d'Ursera. - La vigelgia ei in
um da Tschamut turnaus dad Ursera culla nova ch'ils Franzos seigien arrivai leu
per rumper en ella Surselva ed hagien postau lur avonpostas ellas hettas
sill'Alpsu. La sera ei quella nova arrivada tochen ella capitala dalla Cadi, a
Mustér.
Ils Austriacs havevan gla daditg fatg amogna agid encunter ils Franzos. L'invasiun dallas «truppas dil Kaiser» ei suenter quella nova daventada realitad. Gia ils 20 d'october ei ina cumpignia schuldada austriaca dil regiment Brenchaiville s'avanzada entochen ella Val Tujetsch. Ussa stevan las truppas hostilas dil «Kaiser» e dalla «Tricolora» sill'Alpsu ina siper l'autra. Il prighei d'ina uiara fuva aschia acuts. Da leu anora ha quella gruppa examinau las vias ed ils trutgs da Tujetsch e Medel. Plinavon ei ina cumpignia da catschadurs che secumponeva da burgheis dalla Cadi vegnida tarmessa sill'Alpsu e sil Crispalt (sils urs dils passadis) per sustener la schuldada austriaca.
Vesend
la republica franzosa las allianzas e preparativas d'uiara da part dall'Austria,
ha ella vuliu prevegnir alla attacca. Igl inimitg s'avonza ella Val Medel e
rumpa era en ella Val Tujetsch. Cun
1500 umens ei general Loison vegnius ils 6 da mars 1799 enten catschar dis sur
l'Alpsu ed ei daus encunter l'emprema resistenza a Sumsassi, endadens Rueras. Gadola raschuna detagliadamein dil schabetg en nossa
val.
Ils
emprems Grischuns che hagien engartau ils Franzos seigien dunnas da Tschamut
stadas, ellas che seigien fugidas aschi spert sco pusseivel encunter Rueras e
Sutcrestas. Onna Catrina Riedi, ina dunna ch'era s'enterdada, hagi observau ils
Franzos, mirond atras las sgremas d'in clavau. Da
siu lagugn anora hagi ella schizun dumbrau il diember dalla truppa, biabein 1000
umens. (Decurtins plaida da 800, Condrau da 1500 schuldada.) Duront il cumbat
hagien els perfin sittau e tuccau il zenn dalla caplutta da Selva. In gluven da
18 onns che era blessaus en ina comba, ei vegnius sittaus giu. El ha giu num
Giachen Martin Berther e fuva da Camischolas. Austriacs e Tuatschins han battiu sco liuns, mo suenter il valerus cumbat
han els stuiu ceder alla surforza dils Franzos. Dapertut nua ch'els anflavan ina
buna posiziun han els encuretg da retener ils Franzos. La Val Tuietsch ei stada
aschia en possess dils Franzos che ein stai ni crets ni maneivels. Els han rut
en en las baselgias ed era ella parochiala a Sedrun, scarpau si leu il
tabernachel, engulau il ciborl e fiers las hostias giun plaun. Silsuenter han
els fatg ina viseta al plevon Vigeli Venzin e cattau leu in Degonda ed il caplon
da Rueras, sblundergiau l'entira casa, ed han sfurzau ils umens avon il clavau
da Mira, nua ch'els ein vegni mess vi. Aunc oz dat ina crusch da lenn perdetga
dil mazzament (Casa Emil Schmid-Beer). Era a Bugnei han treis purs stuiu schar
la veta.Quel fuvan Hans Gieri Monn,
Placi Monn e Gion Battesta Sialm da Segnas. Cura ch'ils emprems posts franzos
ein arrivai a Mumpé-Tujetsch, ei l'entira Cadi vegnida alarmada.
Suenter
quellas novas ord la Val Tujetsch ei il cussegl d'uiara serimnaus, ils umens ein
sepinai. Suenter la discussiun cun in officier franzos han ins luvrau ora il
project da defensiun ed il liug, numnadamein Mustér. La battaglia a Cons ei
stada ina mazzacrada terribla che ha custau la veta a biars, da mintga vart. Enderschend Loison dalla terrada, eis el seretratgs cun sias truppas encunter
Tschamut. Ils purs furius han persequitau ils Franzos tochen sil Cuolm d'Ursera,
tgi dil maun da Tschamut, auters dalla vart da Tiarms. Sper il lag ha ei dau ina
nova mazzacrada, leu nua che plirs Franzos ed entgins dils allial ein curdai. Sinaquel ei il rest dalla armada franzosa seretratga ad
Ursera.
Suenter
quellas lutgas han ils Franzos buca dau triev, cun general Demont ei denton ina
nova truppa rutta en ella Cadi per far vendetga per lur camerats. Entras
contribuziuns ha la vischnaunca da Mustér stuiu far bien per ils donns
caschunai.Cunquei ch'ils da Mustér
ein selamentai dil sblundergem, ei la glieud da Tujetsch segidada sin basa
finanziala, sco era cun maglias per la schuldada ed ils cavals. Per la furniziun
dil paun han 20-30 purs tuatschins transportau mintgadi frina sul Cuolm
d'Ursera, quei fatg vegn è menziunaus da Berchter. Ils
vischins da Medel hagien giu ruaus en quei grau, selamenta Berchter.
Ils
25 d'avrel, cura che bun'aura ei rutta en, savevan ins buca retrer frina pli
digl Uri.La consequenza ei stada
quella che Hardeville ha mess maun vid la semenza dalla claustra.Aschia stueva la populaziun trer vi la schuldada che haveva priu quartier
en nossa tiara.
En
in plan han ils contemporans planisau la vendetga sigl emprem da matg 1799. Igl
emprem da matg, suentermiezdi, han als Tuatschins attaccau las postas dils
Franzos.Igl
officier ha buca ughegiau da far resistenza ed ei sesurdaus ensemblamein cun sia
schuldada. Suenter quella nova ord la Val Tuietsch ha l'attacca priu sia
entschatta a Mustér. La sera dil medem di ein ton Mustér sco era Tujetsch stal
liberai. Ils perschuniers franzos ein vegni teni a ferm, gl'emprem ella Casa
cumin e silsuenter ein tuts vegni sturni. La puraglia fuva segira dalla
victoria, nunspitgadamein ein ils Franzos turnai ed han fatg ina vendetga
sgarscheivla. Igl eveniment il pli snueivel ei bein staus il barschament dil
vitg da Mustér e dalla claustra cun tut ses scazis.Suenter quei act da vendetga ei la posiziun d'uiara seviulta
malamein. Ils Franzos ein seretratgs per schar entrar ils Austriacs.
Igl
uost dil medem onn ei ina armada russa sut la direcziun da Suworow marschada
tras nossa val.
Aunc
oz va la fama dils Franzos en Tujetsch, buca tut quei ch'ins pretenda ei ver,
sco per semeglia:
-
Il clavau dils Franzos sil «Plaun dil salter» dadens Rueras ei
enconuschents a tut ils Tuatschins. Che
quei schuldau dessignaus sil pilaster ei buca in Franzos, gliez san buca tuts. Igl onn 1864 ha il
... Hitz schau ereger quei baghetg. Dil trup da luvrers ha in giuven talian fatg part. El vegneva numnaus «bueb da mauta». Quel
vevi habilitads specialas da malegiar ed ina ambiziun tut speciala per Garibaldi.
Cura ch'il clavau seigi staus baghegiaus a fin, hagi el dumandau il
possessur, schebein el astgi dessignar in Garibaldian sil pilaster che miri
encunter sid.Ella tradiziun ei quei
Garlbaldian sefitgaus sco schuldau franzos.
En
mintga cass ein las regurdientschas dil temps dils Franzos idas d'ina generaziun
a l'autra, l'influenza dalla revoluziun franzosa ei secatschada tocca el davos
encarden.
Mira litteratura: Documentaziun
davart ils Franzos
Fontaunas
|
Berther, Francestg |
In schuldau garibaldian. En: Gasetta Romontscha, nr. 2; 9.1.1987 |
|
Berther, Johann Ludwig Fidel |
Das Berchter'sche Tagebuch. Ein Beitrag zur Geschichte der französischen Invasion in Graubünden im Jahre 1799. Hrsg. von Caspar Decurtins.Luzern 1882. |
|
Condrau, Placidus |
Der Krieg des Oberlandes gegen die Franzosen. En: Bündner Zeitung, Nr. 52-71, 1852. |
|
Decurtins, Caspar |
L'ujarra della Surselva encunter ils Franzos. Transl.
da Pieder |
|
Gadola, Guglielm |
Dus
novs documents davart l'historia dell'uiara dils Franzos. En: |
|
Gadola, Guglielm |
Novs e nundnconuschents documents davart l'invasiun franzosa de 1799 sisum la Cadi. En: Il Glogn 1949, p. 4-6. |
Il
schenivavel
tschentaner
Il
pievel
serevegn plaunet dil nausch temps dall'occupaziun entras ils Franzos ed
Austriacs. Ei vegn pli ruasseivel sil camp politic - silmeins tier
nus en nossa vallada plitost isolada digl ulteriur Grischun.
Cun
l'entschatta da quei tschentaner anflein nus ils emprems uordens da vischnaunca.
Quel
digl onn 1811, igl emprem, rugalescha il menaschi d'alp e dils animals igl
entir onn ora.
Cavals
deva ei en tuttacass era plirs en vischnaunca, pertgei igl artechel 6 pertucca
quels:
«Tuccont
ils Cavals essei Concludiu, che mintgin deigi esser obligaus de metter cun sees
tiers; resalvon sch enzatgi leès dovrar quels per bos a Casa, sche deigien
quels tals esser obligei de vischinar a casa, dues ei aber esser Cavals, che
vessen pulein, sche deigien ei esser obligai de metter en Nuelg, tocen chei
droven de treèr.»
Lu
igl artechel 7 che pertucca il luvrar las dumengias:
«Tuccont
tier firaus e Dumenigas eissei Cunclodiu, che Nagin deigl puder portar ora
lenna, ni portar buordis resalvond ina broka ne brenta si maun, a quei ei era
entelgiu las Sondas ton la permavera sco la stad, dues ei esser da quels, che
sur fagiessen, ed enzatgi vassess, sche deigi mintgin esser obligaus de portar
tgissa, nua chei auda; gl'ei era entelgiu, che Nagin deigi pudeer jra Cun Cavals
ne bos Cargai sin quels gis.»
Auters
artechels paran a nus empau pli fasierlis.Denton,
certs surpassaments han era obligau da scaffir els. In
exempel:
«9. Eissei era Concludiu, che Naginas femnas deigen puder manée ellas alps, ner
Maiessees, ton la premavera, sco la stad, quei sentelli femnas ch'en sin 13-14
onns et lau densi.»
Ils
onns 1814 e 1818 suondan ulteriurs uordens da vischnaunca e dil medem gener.
Pér igl onn 1838 vegnan las radunonzas dils vischins
protocollai. Igl
uorden per propi, ni constituziun, suonda lu igl onn 1866.
Ils anno 1803 daventa il Grischun in cantun dalla Svizra. Gia 1814 vegn l'emprema lescha cantunala acceptada. Denton garanteva quella memia pauc ils dretgs confessiunals dalla minoritad catolica. Da l'autra vart temeva ins per l'autonomia da vischnaunca. Aschia restan varga in miez tschentaner aunc las veglias isonzas politicas tradiziunalas dils tschentaners vargai en vigur.
La lescha federala va en vigur igl onn 1848. La vischnaunca da Tujetsch betta ella. Il motiv principal ei segiramein staus memia pauc garanzia per la libertad religiusa.
Relaziun
cun la claustra da Mustér
Igl
onn 1814 festivescha la claustra da Mustér il giubileum da 1200 onns existenza
dalla abbazia. En tgei relaziuns steva Tujetsch lu aunc cun il patrun feudal da
pli baul?La dismessa dallas
grevezias feudalas veva gia entschiet el 14 e 15avel tschentaner cun la
fundaziun da cooperativas.
Duront
il 15 e 16avel tschentaner piarda la claustra plaunet sia forza politica.
Ils
1622, sut avat Sebastian de Castelberg, ei la dieschma pils beins «denter auas»
(probabel denter Strem e Drun) vegnida pagada giu. Avat Adalbert II ha schau vi
1658 tuts fuorns da metal sin terrltori da Tujetsch per in tscheins annual ad in
cert Bandieriel Duri Soliva.
Suenter
liungs cumbats ell'entira Cadi vegnan las vischnauncas tec a tec deliberadas
dalla dieschma. Per Tujetsch ei quel succediu ils onns 1745/1755.
Anno
1782 ei la claustra en miserias finanzialas. Ella sto vender ils beins ch'ella
possedeva aunc a Camischolas.
Tenor
ils documents claustrals da 1801 possedeva la claustra buca pli beins per propi
en Tujetsch. A Selva possedeva Gretta dil Hasper enzatgei beins entras in deivet
tscheinsius per 20 flurins (34. frs.).
Lu
fuvan las alps Val Val e Val Giuv vinavon aunc obligadas da pagar arvèr e quei
600 crenas caschiel grass ad onn.
Il
vischinadi
da Tschamut fuva obligaus da pagar per lur atgna alp 142 crenas caschiel grass
ni en daner 18 rizers per crena.
Ils
tscheins fier muntavan lu per l'entira val per onn circa 71 flurin e 2 rizers.
Igl onn 1805 vegn il contract pertuccont las alps Val e Giuv renovaus. Sut punct dus ein ins secunvegni che las duas alps sappien vegnir gudidas e
vendidas mo als Tuatschins.
Ils
vischins ein denton vegni unfis da pagar arvers che derivavan aunc dil temps
miez. Pér igl onn 1866 ei l'entira
caussa vegnida rugalada suenter liung temps da contractivas.
La
cumpra dallas alps e l'erecziun dalla via stradala tras la vallada ha purtau
problems finanzials als vischins.
La
scartira aschuntada muossa ora:
«Tujetsch
ils 26 de October 1862
Sut
il sura datum ei vegniu redonau ina Comissiun predeliberonta per seconsultar sin
tgei pei prender per pagar giu igl arvè della Wen. Claustra de Mustér, sco era
co pagar il deivet del'Expropriaziun della via nova, clasena suenter quella, sco
era de concluder sin tgel moda e maniera in vegli Augmentar las Pervendas dellas
Caplanias de Sedrun e Rueras.
| Total taglia sin facultad pro 1862 | 586.62 fr. |
| pli taglia sin fiugs 190 a -.50 | 95.00 fr. |
| sin olmas 1000 a -.20 | 200.00 fr. |
| sin
tiers: |
|
| Vaccas 500 | 100.00 fr. |
| Stiarls e stiarlas 580 | 75.00 fr. |
| Vadials 500 | 30.00 fr. |
| cauras e nuorsas 3600 | 72.00 fr. |
| tiers casa 300 | 12.00 fr. |
| anseuls 400 | 4.00 fr. |
| cavals 25 | 10.00 fr. |
| puleins 12 | 1.56
fr. |
| Total taglia pro 1862 | 1 186.58 fr. |
La
vischnaunca cumpra l'alp Tschamut
Sco
gia udiu pli baul possedeva il vischinadi da Tschamut ina atgna alp surdada
dalla claustra a tscheins igl onn 1398, ni forsa schizun gia avon. Quei document
ei vegnius renovaus 1543. Da l'entschatta dil 19avel tschentaner dat ei traso
dispetas pervia dalla gudida (1808, 1843) che cuozan in miez tschentaner.
Igl
onn 1865 entscheivan novas dispetas. Quella gada denter vischinadi e vischnaunca.
En general mava ei pervia dalla pastira da casa. Ei suonda
mediaziuns e process senza fin.
Per
saver cumprar libers dil tscheins fier dalla claustra ston ils vischins prender
si dalla banca 2000. - francs e metter sut l'alp Tschamut sco pègn (1861).
La
brev da vendita dalla claustra plaida sco suonda:
.............
Mustér
, 1861 ils 15 d'avrel
P. Martin
Andreoli administratur
Paucs
onns suenter ha ei danovamein dau grondas dispetas denter vischnaunca e
vischinadi. En
consequenza da dispetas unfiseivlas e process venda il vischinadi 1866 l'alp
alla vischnaunca.
«Brev
de convetiun denter la ludeivla Vischn. de Tujetsch et il ludeivel Vischinadi da
Tschamut.
Cunquei
ch'il vischinadi de Tschamut veva ina aitgna alp et era pistira de casa
exceptuai della Visch., et quella veva de l'autra vard sias alps et pistiras per
ella, ha quei de temps en temps dau chischun tier questiuns, dispetas et
custeivels process et quei nominativamein el novissim temps, sch'en omisduas
partidas vignidas tier il patertgiament d'entrar en ina amicabla conventiun e
far fin a tuttas dispetas et questiuns ch'en ussa avon maun, sco era de
prevegnir a ulteriuras questiuns de quellas vards. Per vignir tier quest da
misduas varts, convenabel et desiderau intent, eisei denter la ludl. Vischn.
et il Vischinadi de Tschamut vigniu serrau giu la sequenta conventiun, la qualla
hagi de valer et cuzad per adina et per tut temps.
Las
stipulatuiuns de questa conventiun en las sequentas
1)
Surdat il Vischinadi de Tschamut ... la presenta per ils presents Vischins sco
lur avignient suenter tut quel ch'il Vischinadi sco tal posseda per el; seigi
alp ni pistira alla lud.Vischca. ussa et per adina, aschia ch'els san de quei far nigina pretensiun pli ni per
bia ni per pauc auter che sco Vischin de Vischca. essend che quei tut deigi
esser proprietad de Vischca. sco auters beins communals.
2)
Leuencunter han ils Vischins de Tschamut art et part de tuts bein communals
della Vischca. seigi de tgei materia che quels en, han aschia il dretg de guder
quel, adual auters Vischins suenter uorden che la Vischca. ha, ne stabilescha
enzacuras.
Mademamein
ei il Vischinadi de Tschamut obligaus de prender part de tuts deivets de Vischca.
darivien de questa conventiun ner ord autra rischuns, quei ei sco els
han art et part de tuts emoluments activs, ston els era prender part de tut
passiv de Vischca. aschia ch'els en tut en adual als auters Vischins de Vischca.
3) Al
Vischinadi de Tschamut sco tal veng ei dau ils dretgs de chitschar lur S. v. Cauras sco tichen de cheu seigi sin alp stada de Tschamut ner en auters loghens,
las nuorsas han il madem dretg tochen che la Vischca carga quellas, lau ston
ellas vignidas messas cun quellas della Vischca. Risquard auters S.V. thiers han
els de star vid ilg uorden de Vischca et hans ils madems dretgs sco auters
Vischins, Risguard la pistira de casa vegnien eis en tuts rischguards teni ni
nieglier ni mender che auters Vischinadis.
4)
Per
ina recombensa chil. Vischinadi de Tschamut ha mess en massa ses emoluments
surpren la Vischca ils sequents deivets dil Vischinadi:
| Tomaisch Berther |
500.00 |
| Assisten Tomaisch Schmit |
400.00 |
| Str. Gion Paul Riedi | 547.28 |
| Fargliuns Helenas | 400.00 |
| Gion Giusep Riedi | 600.00 |
| Assisten Giachen Ant. Schmit | 2608.50 |
| Pervenda de Selva | 300.00 |
| Alla Capella S.Nicolaus annual 1.36 | 27.20 |
| Per benedir l'alp Capital | 81.60 |
| La Sparcassa Cantunalla | 1912.44 |
| Total |
7379.02 |
Finalmein
bonifichescha la Vischca aung als vischins de Tschamut per 12
1/2 fiugs
per ina recompensa ch'il actuals
Vischins ston gidar et purtar il deivet total de Vischca sco auters Vischins, la
suma de fr 400 digiel Francs quater tschien per fiug, ils quals en atgna
proprietad particulara.
Cun
quei deidien tuttas questiuns denter
las numnadas parts esser et ristar finida, et nigina part ha de far reclamatiuns
ulteriuras ... buca stipuladas en questa conventiun, pli.
Aschia
daventau a Tujetsch, per confirmatiun sutascrivan
ils
4 de mars 1866
|
per
la Vischca |
Per
il Vischinadi de Tschamut |
|
Lucas
Caveng |
Vieua
Lisabeth Loretz cun sia noda casa |
|
Giachen Antoni Schmit |
Gion
Paul Peder |
|
Stiaffen
Schmit |
|
|
Martin Genin |
|
|
Rosa
Riedi sia noda casa |
|
|
Barclamlu Berther sia noda casa |
|
|
Per St. Gion Clau Sievi fa sia feglia |
|
|
Maria Catrina sia noda casa |
|
|
Giachen Antoni Deflorin |
|
|
Carsenzia Verth sia noda casa |
|
|
Sep Antoni Schnoz |
|
|
Augusta Riedi |
|
|
Gion Joseph Riedi |
|
|
Gion Paul Riedi |
Fontaunas
|
Archiv dalla vischnaunca da Tujetsch |
Principalmein
scatlas 1 e 2 |
|
Berther, Baseli |
A
Camischollas. Notizias
cultur-historicas ord la Vall Tujetsch. Mustér
1917 |
|
Berther, Baseli |
Selva avon tschien
onns. Notizias
cultur-historicas ord la Val Tujetsch. Mustér 1909 |
|
Berther, Baseli |
Sin
Cadruvi. Reminiscenzas
ord la Vall Tujetsch. Mustér
1904 |
|
Bundi, Martin |
Zur
Besiedlungs- und Wirtschaftsgeschichte Graubündens im Mittelalter. Chur 1982 |
|
Decurtins, Guido |
Wirtschaft und Bevölkerung des Bündner Bergtals Tavetsch um die Mitte des 19. Jahrhunderts. Viehzüchter, Dorfpolitiker und Emigranten. Zürich 1986. (Lizentiatsarbeit am Historischen Seminar der Universität Zürich) |
|
Gadola, Guglielm |
Enzatgei ord la historia dellas alps tujetschinas. En:
Il Glogn 1940, |
|
Müller, Iso |
Geschichte der Abtei Disentis. Von
den Anfängen bis zur Gegenwart. Zürich
1971 |
|
Müller, Iso |
Pater Placidus a Spescha 1752-1833. Ein
Forscherleben im Rahmen der |
|
Muoth, Giachen Caspar |
Die Thalgemeinde Tavetsch. Ein Stück Wirtschaftsgeschichte aus Bünden. En: Bündner Monatsblatt, Nr. 1 - 4, 1899 |
|
a Spescha, Placi |
Beschreibung des Tavetschertales im Bündner Oberland. En: Pater Placidus a Spescha. Sein Leben und seine Schriften. Hrsg. von Friedrich Pieth & Karl Hager. Bümpliz-Bern 1913, pag. 199 - 256 |