Il moviment demografic dil 19 e 20avel tschentaner

Entruidau e mess per scret per amur dalla survesta
Guido Decurtins da Lumneins/Trun e Gieri Venzin da Sedrun ein s'entupai ed han priu enzatgei ensemen, numnadamein il moviment dils habitonts en Tujetsch e quei ual duront ils davos duatschien onns, quei ch'ins numna sil plum demografia.
Ei setracta da duas lavurs da licenziat; Guido Decurtins neu dalla universitad da Turitg (prof. dr. R.v. Albertini) e Gieri Venzin ha scret la sia alla uni da Berna (prof. dr. B. Mesmer). - Cunquei che il studi da Guido Decurtins ei cumparius pressapauc in onn avon (1986), ha Gieri Venzin saviu trer a nez las indicaziuns dil 19avel tschentaner, sebasar sil fundament e risguardar ulteriurs muments e la finala finir da baghegiar ora il moviment dil 20avel tschentaner.
Omisduas lavurs ein da num ed enriheschan buca pauc la historia dalla Val Tujetsch. Insumma - igl andament dalla populaziun tuatschina en tut siu far e demanar ha ora ed ora interessau enzatgi, glieud d'autrora era, quei che las lavurs numerusas muossan ora claramein.
Guido Decurtins stat davontier e muossa vi cul det sin la utilisaziun dallas zonas e sin la politica dil vitg cun tut sia democrazia e las enzennas da paupradad. Ins pren buca la bucca memia pleina da far valer ch'il filogog Decurtins metti tiarms da gronda purtada, in fatg che Gieri Venzin fa resortir veseivlamein. Ferton ch'el sez va vinavon e sesprova da metter ulteriurs accents. Sco per semeglia, cura ch'el dat la cumprova dallas naschientschas, dils affons e dalla lètg insumma e dil cuoz dalla veta. Las relaziuns putretschas cumpletescha Gieri Venzin cun las indicaziuns custeivlas da Guido Decurtins e Josef Steiner. La miseria ed ils munglaments ein stai gronds ed ils crediturs ein stai ni crets ni maneivels, quels ella val tuttavia buc.
Da far curvien gnanc stel, sche singuls ed entiras famiglias han tratg tut da leu vi ed ein emigrai - ni silmeins i egl jester. Schebi che la emigraziun dat ina survesta empau pli variada che eritochen da cheu, ei l'explicaziun onz stretga e tuttavia buca cumpleta. Dil reminent ein las allegaziuns ton da Guido Decurtins sco da Gieri Venzin tscheu e leu empau da malsegiras - sco dapertut, nua ch'ins sa buca ual metter la detta ella plaga.
La redacziun


Utilisaziun dallas zonas

Possess privat
Igl onn 1865 pagavan 17 dils 168 tenercasas (fiugs) tuatschins negina taglia; els possedevan ton sco nuot. 151 fiugs - biabein 9 da 10 - vevan pia schischom. Mo buc tuts tuttina bia, 75% dils pagataglias vevan mo 27% dil possess, ils 11 gronds (6%) denton 37%.
Pader Baseli Berther ha giu schazegiau igl intragliauter dalla grondezia dils menaschis all'entschatta dil 20aveL tschentaner a 3,5 ha. Ils gronds mesiravien 5,9 ha, ils pigns mo in per meters quadrat.
La cumbinaziun dall'agricultura (per surviver) e dalla tratga da biestga (per far daners) pretendeva terren da differentas qualitads. Mintga pur veva pliras parcellas en differents loghens. Las reglas da partiziun dividevan quellas da generaziun a generaziun. Dalla stagliada cuntinuada seresultavan menaschis da 5-120 parcellas - meglier detg mo scrottas.
Con gronds ch'in menaschi stueva esser per segirar ina famiglia ei grev dad eruir; gliez duvrava buc mo bia, mobein bien terren. Propi digl agen savevan segiramein mo ils pli paucs viver. L'utilisaziun communabla dil terren privat e da vischnaunca era perquei per ton sco tuts la basa - mo era il squetsch d'existenza.
Aschi gronda l'impurtonza, aschi rigurusa l'organisaziun. A Tujetsch era il pur buc fetg libers ed il puranchel aunc meins.
Las decisiuns detschartas deva la vischnaunca, sco per exempel quella dalla lavur cumina; il vischinadi decideva dallas pastiras da casa, la corporaziun dallas alps, la baselgia dils firaus e secapescha che l'aura ha meinsvart strihau atras enzatgei. In grond spazi per decisiuns individualas e suveranas era pia strusch avon maun. S'entelli ch'ins ha fatg emprovas da sefar libers da quei stregn uorden d'utilisaziun.

La pasculaziun cumina
Igl october dils 1863 han ils Tuatschins votau, schebein ins dueigi dismetter la pasculaziun cumina.
121 ein stai encunter e mo dus persuenter e quei malgrad ch'ils disavantatgs dil pastg cumin eran considerabels. La primavera per exempel schavan ins per ordinari pascular memia ditg; ils ers semnai mavan empaglia. Dil seinm d'atun che fuss en sesez staus adattaus ella Val Tujetsch han ins buca saviu far diever. La pasculaziun retardava la raccolta da fein per duas tochen treis jamnas; il tersiel, suenter il risdiv, pudeva perquei buca crescher.
Igl argument principal per scassar la pasculaziun cumina era la pusseivladad da cultivar libramein ils funs, da clauder, semnar e raccoltar tenor ils basegns da mintga menaschi.
Surtut ils purs gronds e rehs vegnan a ver puntuau ch'ils «auters» schanegien lur fatg. Ils uordens da vischnaunca da quels onns repetan e tuornan a repeter ch'ei seigi da prender risguard e tener ils muvels sepudend sin digl agen.
Encunter quels disavantatgs ed avantatgs che vegnevan dil reminent susteni da plirs moviments fisiocratics ell'entira Svizra - a Tujetsch oravontut da pader Placi a Spescha - plidavan las circumstanzias.
Memia pigns era il possess privat - è quel dils gronds. Envernar 9-10 meins ad onn vess duvrau ladretschs fein che fussen è buc stai d'emplenir cun clauder ils funs. Plinavon vess quella midada sfurzau ils purs da reducir il muvel per in temps nundeterminau; ina resca che buc mo ils purs pli pigns temevan, mobein è ils gronds che levan vender sin fiera ton sco pusseivel. Ed ils puranchels, ils blaus, e quels da cauras? Per lezs che possedevan ton sco nuot, era il pastg cumin d'impurtonza existenziala. Grazia a quel savevan els tener ina caura ed ina nuorsa, ni forsa duas, e cun quellas tunscheva ei - malamein.

Pastiras da casa
Tenor ina tesa da pader Placi a Spescha ei la Val Tujetsch vegnida organisada fetg baul en plirs «vitgs», risguardond il diember da populaziun e las pastiras da casa. Ils uclauns seigien s'uni ad aschinumnadas cuminonzas d'utilisaziun: Surrein cun Nacla, Canadal cun Foppas, Camischolas cun Zarcuns, Sedrun cun Gonda e Salins, Rueras cun Giuf. Il diember dalla populaziun variescha e pastiras da casa ha ei mai dau daried en Tujetsch. S'entelli ch'ei era buc sempel da cuntentar; trer ils confins ei stau ina damonda che ha caschunau hurschas e perfin process duront igl entir 19avel tschentaner. En in protocol d'ina cumissiun da vischnaunca stat ei scret: «Pastiras della vischnaunca da Tujetsch stigiadas ora e terminadas ina gada per adina la primavera digl onn 1892».
Il dretg da guder las pastiras da casa - sco era las alps ni la lenna - vevan mo burgheis, domiciliai e cun schischom. Tgi che adempleva buc quellas pretensiuns, stueva dumandar onn per onn la radunonza da vischnaunca per lubientscha. Ils paupers savevan per ordinari quintar cun la beinvulientscha dils vischins che lubevan da schar pascular lur caura per l'amur da Diu.
Uorden stuev'ei esser, e tgi che leva guder las pastiras, stueva sesuttametter. Sper la lavur cumina ordinava il cauvitg era il fatg dallas pastiras; el fixava ils loghens e tgeinins e cons dils animals astgien pascular, sco per semeglia duront la stad mo ina ni duas vaccas per pur. Perfin ils cavals ed ils bos stuevan star si d'alp, sch'ei deva buc lavur per els. Per survigilar quei uorden, elegeva il cauvitg in pindrer, oz forsa meglier detg in polizist. Denton buc mo quel, mobein mintga vischin controllava pasters e convischins. La vischnaunca susteneva quels «survetschs da spiun» cun la mesadad dil castitg per ils tiers pindrai.
Per ch'ils muvels che gudevan las pastiras seigien buc memia gronds, vegneva la cumpra da tiers ordeifer vischnaunca contingentada onn per onn. Tenor las relaziuns ed aspectativas da fein vegneva ei concediu igl atun ina cefra da cumpra che saveva vegnir augmentada la primavera. Per mintga tier cumpraus ordeifer incassava la vischnaunca ina taglia - igl arvè. La cefra da cumpra caschunava onn per onn discussiuns e carplinas; ils criteris per fixar quella eran «malsegirs» (sco l'aura) ed ils interess differents. Ils purs gronds - oravontut quels che marcadaven sez - eran encunter tuts impediments d'in grond muvel, ferton ch'ils pigns temevan quels muveluns enguords che magliavan il pastg aschi scars ella val.
Da principi decideva il ladretsch la grondezia dil muvel. Cumprar fein era scumandau ni vegneva engrevegiau cun ina tagliuna - il dubel dil prezi dil fein cumprau. Envernar ordeifer era e buc lubiu. Suenter ditg sedispitar eisi reussiu als purs gronds da sihneins sbassar la taglia per la cumpra da fein.
Ils pigns stuevan esser leds da puder mantener la pasculaziun cumina ed igl arve.

Ils mises
Ils mises - pli baul per gronda part habitai sur onn - eran gia el 16 e 17avel tschentaner en possess privat. Mo si mises eran quels paucs privilegiai (possessurs) propi suverans e libers da restricziuns. Tuttas emprovas dad engrondir ils mises (situai denter las pastiras da casa e dad alp) ein vegnidas supprimidas dallas corporaziuns d'alp e dalla scartezia da pastiras da casa.
Ils avantatgs dils possessurs da mises eran considerabels.
Buca mo il fein ch'els fagevan leu era d'impurtonza, mobein e quel ch'els spargnavan suenter la pasculaziun cumina ed avon la cargada. En quei temps savevan els gia entscheiver a caschar.
Ins gudeva il dretg da cargar e certas pastiras d'alp ina tochen duas jamnas avon il termin uffcial da vischnaunca e sch'ils indrezs eran avon maun, era da caschar. Per quels purs senza mises deva ei denton bia dapli lavur e fastedis.

Las alps
Alps han ils Tuatschins adina giu detgavunda; 63% dil terren productiv ein pastiras dad alp - la cefra corrispundenta per il Grischun munta a 40%. E tonta abundonza lai eleger. Ils Tuatschins ein sedecidi per las alps suleglivas cun in bien access. Las autras, quellas dalla vart dretga, han ei vendiu ni schau a tscheins. Mo è las alps salvadas ein savens stadas memia grondas (per in schi pign terren cultivau). Perquei era il pavel savens scarts duront il liung unviern e la primavera biestga tgerlentada.
Con stretga che la relaziun denter il terren ella val e quel si d'alp ei stada, muossa la prescripziun ch'il diember dils tiers cargai stoppi esser identics cun quel che vegni envernaus. Suenter liungas dispetas (semegliontas a quellas pervia dil contingent) han las partidas anflau 1840 in cumpromiss; dalurenneu eisi stau lubiu da cumprar ni schar a tscheins in ni dus tiers duront la stad sut la cundiziun da puspei turnar ni vender quels igl atun.
Tenor «la moda primitiva da guder las alps» cargava in pur probablamein ensemen cun in per vischins igl entir muvel sin in'alp. Duront la stad saveva el midar l'alp, sch'el leva - aunc veva ei plaz da stiarner. Ils 1832 denton prescriva igl uorden da vischnaunca (per l'emprema ga), nua cargar e tgei tiers e cons. Cun quella «moda moderna da guder las alps» - oz schessen ins forsa moda raziunalisada - han ins entschiet ad ulivar las alps. Quei pretendeva dumbraziuns ed inventarisaziuns, pia in tschuat lavur administrativa.
A quellas differentas modas da guder las alps corrispundan differentas fuormas d'organisaziun. Da l'alp Tschamut, nua che tut vegn ad esser iu empau pli plaun, ha Josef Steiner (il scolast da Selva) scret viers la fin dil 19avel tschentaner: «Mintga famiglia vev'en quel'alp duas tegias essent che duas midadas, ina giu bass ed in'autra pli si ad ault. Cheu savevan lura ils da Tschamut schon baul la primavera ir'el'alp cun tut lur tiers pigns e gronds. La sera mavan ei en e mulschevan mintgin sias vaccas e tgauras. La damaun suenter mulscher chischavan ei e mintgin vegneva lu a casa cugl alv e la schuffa caulda da solver. Il penn vegneva lu schaus ... per gentar e tut vegneva lu cheu tratg bein a nez. Duront la stad prendevan ei lu si bia tiers jasters e targievan lu in grond pagament. Da parter quella rendita deva ei aber savens dispetas e scandelems. Tgi leva parter suenter olmas tgi suenter famiglias ed auters suenter rauba aschia ch'ils rehs survegnevan il bia».
La fuorma «moderna» organisava 14-16 purs, pursanavels, tier ina corporaziun d'utilisaziun, ina caschada. Mintga caschada veva il dretg da guder 10 onns l'alp sco quei ch'ella leva. Suenter vegnevan las alps repartidas ed organisadas danovamein. Alla testa d'ina caschada steva il cautegia, eligius dils pursanavels.
Caschar caschava mintga pursanavel in tochen dus dis e quei cun tut il latg. Silsuenter prendeva el ses products e turnava a val. Per reparter la rauba deva ei dus sistems. Il dugar, che Giachen Casper Muoth ha descret en la poesia «A mesiras» e las stialas da latg («Sin Cadruvi», da pader Baseli Berther). La dugada ei pli veglia e meins exacta. Ina tochen duas jamnas suenter la cargada serimnavan ils pursanavels si d'alp e mulschevan las vaccas. Tgi che mulscheva tgei vaccas, gliez decideva la sort. Tenor la prestaziun da latg da quei di vegneva la clav da reparter la rauba calculada. Tier il secund sistem vegneva il latg pesaus mintga di. Il pur ch'era en roda da caschar, nudava la prestaziun da sias vaccas e da quellas da tut ils pursanavels ensemen silla stiala da latg. Cu tuts vevan caschau inaga, vegneva ei fatg quen.
Malgrad las differenzas da guder e d'organisar las alps, ha il pur caschau sez mal ni bein tenor gust ed inschign duront gl'entir 19avel tschentaner. Pader Placi a Spescha era buc fetg incantaus dils products tuatschins e surtut dallas baitas da tegias «mender che taunas d'uors». Mo di! Per quels per dis ch'ils purs eran si d'alp - ed ils pasters savevan gie durmir igl'entir di sut la crappa. Tonaton, igl onn 1805 ein 750 kilos magnuc grass vegni exportai ella Lombardia, e quei per la summa da frs. 510. -. El decuors dils onns denton ein il viadi e la concurrenza vegni memia gronds. Ils Tuatschins ein sespecialisai sin la tratga; pli grass il vadi, pli maghers il magnuc!
1906 ha la radunonza da vischnaunca approbau in niev uorden dad alp che ha midau il guder las alps da rudien. Dalurenneu han buca pli ils purs caschau, mobein in signun. Tec a tec han ins renovau las tegias e baghegiau tschalers da magnuc.
Ozildi ha denton e il signun stuiu ceder. Risguardond las cundiziuns economicas - cun lur squetsch da raziunalisaziun - han ins decidiu da buca pli caschar si d'alp. Ina pipelina (conduct da latg) meina oz il latg dall'alp Cuolm Val a Val Giuv e naven da leu vegn el transportaus en in vehichel a Sedrun. S'entelli che quei ha midau la veta dad alp ed il gust dil magnuc ch'era adina singulars tenor alp e signun.

Ils uauls
«En Tujetsch dat ei dapli da 1000 casas e baghetgs da lenn che vegnan manteni (e scaldai) cun lenna; il surdiever da lenna ei senza risguard ... Onn per onn vegn ei fatg fiug els uauls e schlamegiau lenna mo per cuort'uriala, per far fing e fem. Onn per onn vegnan las cauras catschadas els uauls; surtut la primavera mordan quellas giu las fadetgnas e fan empaglia las plontinas ... Mintga burgheis peina tgei ch'el drova e nua ch'igl ei ... » Aschia ha pader Placi a Spescha descret entuorn igl onn 1800 il surdiever digl uaul da vischnaunca; uauls privats ni da corporaziuns ha ei mai dau biars en Tujetsch. Da Josef Steiner ei la suandonta tesa - zun remarcabla: «Aunc oz vegn ei cavau ora cuscha e ragischs ord il tratsch entochen sisum il cuolm, mo schinavon sco ei vegn er'ora toccanaglia miez barschada sche vegn ei pretendiu dils vegls ch'ei hagien von temps voluntariamein dau fiug e barschau in toc uaul e quei per motiv da spuentar ora e ragischar ora ils tiers salvadis e scarponts.
Ils lufs ed uors vevien cheu lur fueinas e savevien setener si cheu nundisturbai. Quei era schliats e periculus vischins pils tiers dumiastis da casa. Pia ina gada barschavan ei gl'uaul ed ussa han ei buca lenna. Paupers Tschamutters e paupers Tarleps."
Ver eisi che mo las schetgas encunter lavinas e bovas eran suttamessas a prescripziuns; da temps en temps era ei lubiu da rimnar lenna secca - mo quei era lu tut. Tschels uauls eran, sco quei che Placi a Spescha ha descret, senza schurmetg.
El decuors dil 19avel tschentaner ei quei semidau da rudien. 1830 ei in niev uorden che reglava l'utilisaziun da tut ils uauls vegnius approbaus: Mintga fiug stueva pagar ina taxa (d'utilisaziun) e survegneva persuenter la sort lenna da brisch e da baghegiar. Venditas da lenna pli grondas, sco per exempel suenter pli grondas derschidas (malauras), vegnevan fatgas sco tiel fein a pastg cun trer la sort ed en aucziun. 20 onns pli tard han ils Tuatschins acceptau in uorden aunc pli sever, igl emprem da quei gener ei Grischun, ed han fatg in impurtont pass per salvar gl'uaul. Ussa era il pinar lenna restrenschius rigurusamein, en differents loghens schizun scumandaus per onns. La lenna era bia pli cara. E - tgei politica progressiva! Las casas da crap vegnevan sustenidas dalla vischnaunca cun premias.
Sper il manteniment han ins schizun entschiet ils 1860 a plantar uaul cun agid dalla confederaziun e dil cantun - varga 300 000 plontinas entochen 1932. Nov onns avon vevan ils umens da Tujetsch concediu in credit da frs. 150 000. - per igl uaul da vart sura. Ina decisiun prudenta. lls onns 1920 e surtut naven dils anno 1930 ei la vendita da lenna stada l'entrada principala dalla vischnaunca e quei tochen il temps dallas auas.

Dalla vart economica

Ils deivets
1839 veva mintga tenercasa intragliauter treis brevs da hipoteca a dies; tut ensemen varga 170 000 frs.
Quels deivets tier la baselgia e tiels privats eran per part fetg vegls - ils pli vegls datavan dils anno 1760 dil 18avel tschentaner. Ils proxims vegn onns (1840-1860) han varga la mesadad dils tenercasas fatg novs deivets per ina summa da frs. 270 000.-. Oravontut purs pigns eran sfurzai da far empristar mintga 3-4 onns. Ils pli beinstonts denton intragliauter mo mintga 10 onns - lu denton pli grondas summas.
Daco tons deivets?
In decret dalla dertgira cirquitala dils 1836 numna treis raschuns: schliatas fieras, miserabels prezis da biestga e la pupira.
Ina quarta era segiramein schliats onns da raccolta che sfurzavan da cumprar car fein ed ils paupers schizun vivonda.
Daners (bluts) eran scarts el 19avel tschentaner. Sulettamein cun vender biestga vegnevan summas pli grondas ella val. Ina tiarza dils purs vevan denton mo 2-3 armauls en nuegl (1864); secapescha che quels vevan scartezia.
Pli pigns il pur, pli pintgas sias segirtads.
Per survegnir daners, stuevan ils biars vender ni metter sut in frust. Tgei letga hanada, surtut per in menaschi pignet ch'era suenter aunc pli pigns. Deivets dad ir a frusta! Perquei prendevan ils Tuatschins buc a tscheins daners da levsenn, mobein mo en temps burasclus.
El 19avel tschentaner ei la relaziun denter schliatas raccoltas ni fieras e deivets fetg stretga. In bien exempel ei igl onn 1891.
1890 era la raccolta stada schliata. In liung e criu unviern, danovamein pauc fretg igl onn sissu - e la zoppina ella regiun vevan sfurzau da far deivets sco fors'aunc mai. 2/3 dils varga 80 credits (ufficials) eran aschinumnai credits da consum sut frs. 200.-. Varga 30 messas perpetnas, che custavan lu buca nuot e che pretendevan secapescha segirtads, laian s'imaginar con desperai che quels dis eran.
Ils emprems 30 onns da nies tschentaner ei quella relaziun buca pli da constatar. Ils Tuatschins sedelibereschan dalla dependenza totala dall'aura! Novas pusseivladads da lavur entras il turissem, - la viafier - ed entras igl agid public (subvenziuns federalas e cantunalas per vias e viafier, per plontaziuns ed aquaducts, per ils purs ... ), migliuran la situaziun dils Tuatschins e - sco nus vesein pli tard - surtut dallas Tuatschinas. Il svilup dalla Val Tujetsch ha pia buca per entschiet cun las auas! Numerus aschinumnai credits d'investiziun - e fetg paucs da consum indicheschan buns onns; ins astga forsa schizun tschintschar d'in cert beinstar.
Secapescha che las bunas fieras - surtut quellas d'avon l'emprema uiara mundiala - han è gidau e la val ei tuttina aunc ditg restada purila. Malgrad las investiziuns turisticas els onns trenta, caschunan miserabels prezis da biestga puspei deivets da consum. Contas famiglias vevan gnanc pli da pagar il paun! Era duront l'uiara resta la situaziun hanada.

Ils crediturs
«Ad in che ha ils daners tilan ins la capiala, ed a quel che ha buc, meinan ins la cua.» Cun quei proverbi ha pader Placi a Spescha giu admoniu siu nevs da tener a quen ses daners e da buc empristar a mintgin. Sco representant dalla baselgia catolica a Selva veva Placi a Spescha fatg sias experientschas. Tenor ina veglia tradiziun schavan ins era custar enzatgei pil salit dall'olma: messas perpetnas per las paupras olmas, priedis e pastoraziun ed autras unfrendas ed almosnas.
1839 veva 1/3 dils Tuatschins (cun deivets) mo la baselgia sco creditura; oravontut mattas veglias pagavan onn per onn tscheins per capitals investai en raubas pias. Per ordinari vegnevan quels deivets dai vinavon (suenter la mort) cul frust mess sut. La baselgia empristava denton era daners bluts: 1839 muntava siu capital empristau a 17% dalla summa da deivets totala, 1860 denton mo pli 4%. Naven dils 1890 svanescha la baselgia ord ils cudischs da hipotecas.
Ils crediturs principals eran persunas privatas e zuar d'ordeifer. Dils 1800-1860 vevan quellas empristau 51% dil capital sco per exempel: mistral Simon Depuoz (26 800 frs.), mistral Giachen Antoni Lombris (24 925 frs.), «Bundesstatthalter» Marchion (16 088 frs.), cauderschader Peter Anton de Latour (13 720 frs.) ... Tut persunalitads da famiglias beinstontas cun tetels politics e militars.
Tenor Gadola empristavan ils Vielis ed ils Depuoz gia el 18avel tschentaner.
Quellas fatschentas da generaziun a generaziun unevan ils Tuatschins cun ils exponents dalla politica sursilvana e secapescha ch'ellas obligavan è. «Bannerherr» Cajacob da Sumvitg steva 8 dis ella casa dil scarvon Lucas Cavegn per trer en ses tscheins. Era ils Vielis ed ils Lombris vegnevan aunc all'entschatta dil 19avel tschentaner onn per onn en Tujetsch - pli tard elegevan els en vischnaunca persunas da confidonza sco representants da lur interess. Alla fin dils onns 50 ei la cassa da spargn cantunala (pli tard banca cantunala) vegnida fundada a Cuera e s'avanzada en paucs onns tier il creditur principal. Sto esser ch'ils Tuatschins fidavan dapli da quella instituziun statala.
Sper la baselgia ed ils crediturs d'ordeifer empristavan era indigens, denton mo credits pigns: propi rehs ha ei mai dau en Tujetsch, plitost mo da quels pli rehs, pigns gronds, che vevan ina stria pussonza en vischnaunca.
Dapli che 20 000 frs. possess vevan mo 11 fiugs ella val - il bia muntava a 42 500 frs. Sch'ins cumpareglia quels possess cun la summa che mistral Depuoz veva empristau mo en Tujetsch, semuossa ei, tgei lieurettas ch'ils Tuatschins eran.
Per ordinari purtavan ils crediturs indigens tetels politics - il pli savens quel da gerau. 1880-1930 serepetan sco crediturs ils suandonts nums el cudisch da hipotecas: Christian Muggli, Giachen Martin Berther, Vigeli Berther (da Camischolas), ils dus Schmets (Jacob e Giachen Martin). Ei sedi ch'ils crediturs erien buca maufers; cura ch'ei eri scart pretendevien els tscheinsuns, catschavien ils paupers ellas stretgas e mavien savens cun preit e paglia. Il cudisch da hipotecas confirma buca quei meini; ils tscheins dils indigens eran cun 4%-5% usitai e per ordinari vegnevan ils debiturs da tener lur funs. Denton, quellas indicaziuns risguardan mo ils credits ufficials; tgei tscheins e tgei cundiziuns ch'ils crediturs pretendevan en lur fatschentas «privatas» stat scret enzanu'auter. Segiramein ha ei adina dau crediturs cun pazienzia ed auters era. Gliez semussava lu da sogn Martin, cu ei era da pagar tscheins ni da sperar misericordia.

La politica dil vitg e far cavals
En Tujetsch deva ei duas categorias d'uffeci: L'emprema era ina plitost economica culs uffecis da cauvitg e cautegia. L'autra - plitost politica - culs geraus che administravan e che representavan la vischnaunca era savens ella dertgira dalla Cadi. Il premgerau che presidiava la suprastonza era la persuna principala en vischnaunca. Treis cussegliers sustenevan la lavur dils geraus; in da quels - igl assistent dil mistral - funcziunava sco persuna da contact tier las autoritads superiuras.
Geraus e cussegliers vevan da far in tschuat. Radunonzas da vischnaunca e da dertgira, viadis a Cuera, lavur ellas cumissiuns impedevan lur lavur el menaschi e paga deva ei mo occasiunalmein. Sco pader Placi a Spescha scheva, era l'honur la paga principala per ils «honoreivels politichers» ch'astgavan secapescha purtar lur tetel per veta duronta.
«Il pievel muntagnard ha la libertad dad eleger sias autoritads. Ein quellas denton eligidas, ha el buca pli il dretg da prescriver enzatgei, ni en caussas dalla morala, ni dalla politica ni dall'economia». Cun auters plaids - che cun quels da Placi a Spescha - en Tujetsch ed ella Cadi deva ei negina separaziun dalla pussonza. In gerau fageva politica, giudicava, tgisava e condemnava.
Tonta pussonza fa queida. Tenor tgei criteris vegneva ei eligiu? Principalmein vess la radunonza da vischnaunca saviu eleger mintga burgheis ch'era silmeins 40 onns vegls. Habilitads che vessen pretendiu scolaziuns pli grondas duvravan las autoritads communalas numnadamein buc. La politica «gronda», silmeins sin cumin, fagevan ils de Latour, ils de Castelberg, ils Condraus ... che vevan la scolaziun necessaria (neu dallas universitads tudestgas), mo surtut las finanzas e la pussonza da contrahar cun retgs. Dils students tuatschins deva ei il bia «mu preirs». Nuotatonmeins, e en Tujetsch cumandavan quels che possedevan:
Ella perioda da 1838-1867 tenevan las 6 famiglias Monn, Beer, Berther, Schmed, Venzin e Peder - pia biabein la mesadad dils fiugs - varga 3/4 dils uffecis; 10 autras cun intragliauter 3 fiugs il rest. 12 schlatteinas denton eran praticamein senza uffecis e quei malgrad che pliras da quellas habitavan gia dapi generaziuns ella val.
Tgi che leva far politica pli gronda - silmeins gerau - stueva denton buc mo ver num, mobein è daners.

Repartiziun dils uffecis 1838-1863 (senza ils onns 1849 e 1850):

 

 

uffecis

1838-64

 

 

en %

 

possess

fiugs

gerau

cusseglier

total

possess

fiugs

0- 1 000

40

-

6

6

( 13%)

15%

5%

0- 2 500

33

-

3

3

( 7%)

9%

2%

0- 5 000

26

4

6

10

( 22%)

38%

8%

0-10000

15

3

9

12

( 25%)

80%

9%

0-20000

5

2

2

4

( 9%

80%

3%

dapli

11

4

7

11

( 24%)

100%

8%

 

130

13

33

46

(100%)

 

36%

5000 frs. possess era la summa buca scretta per in uffeci - silmeins per quel da cusseglier. Per vegnir gerau duvrava ei empau dapli - pressapauc 13'000. - frs. ni silmeins il treidubel dalla media tuatschina.
Exequir drova controlla, e polizists el senn dad oz deva ei buc: Fundament dil sistem giuridic era perquei igl interess communabel cun sia controlla vicendeivla. Sin quei fundament ei in'isonza da dertgira arbitraria carschida, «il far cavals» ch'era secapescha buca legals. 1835 ha la «löbliche Oberkeit» perquei decidiu da controllar certas praticas dalla cumpignia da mats. Far cavals era per semeglia runar pil vitg entuorn quel u tschel che veva falliu, fierer el begl, sfraccar en casas, scarpar giu tetgs e baghetgs ed aschia vinavon, tut tenor gust.
Dismetter quellas praticas barbaricas levan ils regents nuota propi - silmeins buca dil tut. Perquei, malgrad ch'il far cavals seigi buca legals, hagi quel giu meglier effect che tuttas emprovas digl «Oberkeit».
Naven dils 1835 stuevan las cumpignias da mats dumandar per lubientscha, sch'els levan far cavals - silmeins in gerau!

Ils paupers
Igl onn 1851 ha in pur pussent runau la suletta vacca ord nuegl d'in pauper puranchel che saveva buca turnar 50 guldas (flurins) empristadas.
Ad in auter veva el vendiu in frust per 20 guldas, malgrad ch'el valeva mo 5 guldas. Ils dus donnegiai han sinaquei purtau plogn tier la dertgira a Mustér. Lezza ha denton dau raschun en omisdus cass al pur pussent.
In pèr onns avon veva ina paupra vieua engulau in toc magnuc ed empau graun ord in tschaler; in ton dil graun veva ella lu vendiu. Il castitg dalla dertgira dils rehs: La paupra veva stuiu star en schanuglias avon ils derschaders e litgar il plantschiu (dessignar culla lieunga ina crusch); la dumengia proxima ha ella stuiu sepresentar avon la porta dalla baselgia cun in placat entuorn culiez: «Sco lev e meritau castitg per mei, sco spieghel ed exempel per ils auters»; e duront messa star en schanuglias sper igl altar per ch'ella audi gie bein il priedi ch'igl augsegner veva pinau specialmein per quei di extraordinari.
Engulau vegneva ei il pli savens la dumengia duront messa e da dunnas veglias: naturalias, sco graun, caschiel, latg, ni vestgadira, darar daners ni custeivladads. Pli scart ch'ei era, pli pigns igl effect dil scandel!
La sentenzia dalla paupra vieua lai s'imaginar, tgei tenuta ch'ils pussents vevan enviers ils paupers. «Un homme n'est pas pauvre parce qu'il n'a rien, mais parce qu'il ne travaille pas» (Montesquieu). Buc la pupira vegneva cumbattida, mobein ils paupers.
Ei sedi che paupers erien quels che la baselgia ni la vischnaunca stuevien sustener.
Paupras eran segiramein e tuttas quellas famiglias che vevan duront onns normals che tunscheva e che stuevan denton far deivets ils onns da crisa. Digl onn dalla fom (1817) ha Gelli Cadisch scret:

«Quel lev strunglar, che lu vendev'/ 
Migliems miez memia char;/ 
Raubas per pauc lu en prendev'/ 
Da quell, che sto disfar./ 
Strunglar lev'quell, che lu furnev'/ 
Il peun ailg sventirau:/
Per suenter lu tier sez targiev'/ 
Dailg pauper enqual prau.»

Possess dils paupers 1864/65

Possess en francs

fiugs diember. %

possess
francs

en %
dils
fiugs

negin

17

         25

-

9

0- 200

6

          8

118.-

3

- 500

         10

301.-

4

-1000

39

         57

780.-

21

 

69

       100%

 

37

Con possess ch'ina famiglia stueva ver per esser pli u meins segira, ei grev dad eruir. Priu il cass che tut ils fiugs cun meins che 1000. - frs. vevien buc daners dalla vart, erien pia sfurzai da far deivets scochemai ch'ei era empau pli scart, lu fussen dapli ch'ina tiarza stai pauperets. Ils 12% che possedevan meins che 200.- frs. eran denton segiramein fetg paupers - quella cefra corrispunda dil reminent a quella (20-24 fiugs els onns 1860) che la vischnaunca susteneva quels onns.
Duront l'emprema mesadad dil 19avel tschentaner era la pupira pli probablamein aunc pli gronda. Duront quels onns stuevan 2/3 dils tenercasas pagar il tscheins fier - cun il qual la baselgia susteneva ils pli paupers entochen che las vischnauncas han surpriu il pauperesser ils onns 1850. Il tscheins fier vegneva pagaus per ordinari en graun: 2 tochen 3 kilos ad onn e cu ei era scartezia - tochen 10. Ils basignus survegnevan intragliauter 10-12 kilos ad onn che vegnevan reparti la dumengia suenter messa marveglia. Quei fatg e quel che ina tiarza dils fiugs stuevan buca pagar, lain supponer ch'ei deva da quei da 50 famiglias fetg paupras.
Malgrad quella spenda da graun e las almosnas che vegnevan mintgaton repartidas suenter ina sepultura d'in vischin beinstont, tunscheva ei buc. Ils biars vevan buc autras letgas che dad ir a spluntar dad esch tier esch e rugar per almosnas. (Ins mava a custacs.)
1839 veva ina cumissiun dil pauperesser cantunala cussegliau allas vischnauncas da scumandar da «betlergiar». Quellas levan denton nuota schar cumandar e temevan per lur autonomia. Cun excepziun da Trun han perquei tuttas vischnauncas schau pli u meins sco quei ch'ei era - en Tujetsch astgava vegnir rugau per almosnas dus dis ad jamna (sonda e dumengia). Mo quei lu nuota mo ord misericordia e carezia proximala.
Sch'ins vess scumandau da «betlergiar», vess ins matei stuiu pagar dapli tscheins fier. Lu pli bugen beneventar ils rugadurs e dar enzatgei pauc per l'amur da Diu.

Sco detg, ils onns 1850 ha la vischnaunca stuiu surprender il pauperesser. E co ella temeva! Per limitar ils cuosts han ins perquei decidiu da reparter sper la spenda a mintga famiglia basignusa in toc prau (terren da vischnaunca) per dar la pusseivladad da plantar in tec graun ed in per truffels. Quei era lu nuota tuttina als puranchels che temevan per lur basa d'existenza. Tonpli che adina dapli jasters (ch'eran per ordinari e pauperets) vegnevan quels onns ella val.

Ils jasters en Tujetsch 1835-1880:

onn

attenents

jasters

total buc burgheis

en % dalla populaziun

1835

6

14

20

2,1%

1850

18

4

22

2,3%

1860

27

9

36

4,2%

1870

40

19

59

7,0%

1880

60

18

78

9,9%

Cumparegliau cun Mustér che veva gia ils 1850 8,6% jasters, era la Val Tujetsch buca fetg attractiva. Per ils onns 1870 - suenter ch'ils biars impediments da dimora eran vegni dismess - ei il diember dils habitonts s'augmentaus. Viver en Tujetsch sco jester era buca sempel. Ils dretgs e privilegis ch'ils burgheis vevan (per exempel pastg cumin) custavan. Igl onn 1810 veva Vigieli Josef Valier pagau per il dretg da burgheis 340. - frs; 50 onns pli tard custava quel gia varga 2000. - frs.
Dils jasters che vivevan 1861 en Tujetsch possedeva buc in dapli che 1000 frs, pia bia memia pauc per secumprar en e per far il pur. Il da viver gudignavan els principalmein sco spazzatgamin, canistrer, calger ni sco fumegl e fumitgasa e schurnalier. Per ch'ei tonschi, stuevan ils jasters tener ina ni duas cauras e nuorsas che gudevan secapescha e las pastiras da casa. Malgrad ch'els pagavan in tschuat dapli per il pastg cumin, eran els tuttina malvegni.

Il svilup dalla populaziun
Ils davos 100 onns ei la populaziun da Tujetsch carschida per 73%, da 768 habitonts (1880) sin 1329 (dumbraziun federala 1980). Quei augment corrispunda pressapauc a quel dalla populaziun da muntogna dall'entira Svizra (88% da 1850-1970). Cumparegliau cun singulas vischnauncas dalla Cadi ei il svilup tuatschin detg considerabels.

Da principi san ins dir che las vischnauncas turisticas nutreschan oz dapli glieud ch'aunc avon 30 onns e quellas ch'ein restadas purilas dameins. Las «auas» han caschunau ils onns 1960 cefras (da populaziun) maximalas. - Denton sco igl exempel da Medel demuossa - mo a cuorta vesta. Il svilup dalla populaziun dependa dils quater schabetgs: naschientschas, maridaglias, mortoris ed emigraziun.
Il svilup da quels schabetgs dependa da numerus facturs. La mort segiramein dil provediment medicinal, las naschientschas dalla mentalitad e dalla cardientscha, las maridaglias (e secapescha e la mort è las naschientschas) dall'economia.
Entochen 1935 ei la cefra da mortalitad da Tujetsch pli gronda che quella dalla Svizra.
Nozzas festivavan ins en Tujetsch tochen 1925 dameins, naven da 1960 denton dapli ch'en Svizra. Fetg gronda ei la differenza tier la curva dallas naschientschas - per naven dils onns 70 s'avischinan ellas tec a tec. Daco quellas differenzas? Ina analisa dils singuls schabetgs empau pli da rudien emprova da rispunder a quella damonda:

La mort
El 19avel tschentaner duvrava in nievnaschiu cletg per surviver ils emprems dis. Sch'ei deva cumplicaziuns, era negin miedi per peis e buc ina spindrera scolada. Tenor il meini da pader Placi a Spescha «miravan ins memia pauc tier ils affons. Tschuff eri ei e paucs che devien breigia da schubergiar». Ils Tuatschins dil 19avel tschentaner eran ualti tschufs. Alla fin dil 19avel tschentaner ha Josef Steiner (scolast a Selva) scret ch'ei stevi «avon in triep onns fetg mal culla propertat e schubradat». Steiner va vinavon: «In um ei ius en ina casa per fitschentas. Cheu ha quei um jester observau ch'enta letg sut ils pons er'ei enzatgei che seregudava. Meinsanual ei lu vegniu orasut il tepet in purschi. La mumma da casa ha detg a quei um: nus havein stuiu prender si da nuegl ils purschals e metter enta letg, giu nuegl stevan ei schelar. Cheu er'ei aschia . . . ils purschals stuevan buca schelar e per quels che mavan en quei letg la sera er'il letg scaldaus e vevan cheu lu cauld e bien». Era sch'ei vegn ad esser stau in toc meglier culla schubradad alla fin dil tschentaner, certas disas eran buc aunc ragischadas ora dil tut. Per exempel quella «che ual sper igl esch casa cur ch'ins arveva igl esch sch'era leu il begl dils salvanoris. Quels vegnevan pervesi cheu per bucca far fadigia da portar en nuegl la maglia da quels. Lu stevan savens si pigl esch casa purtgiuns sco uors e spetgavan silla maglia da maniera ch'ei fageva sterment d'ira vitier».
«Tgei miserabel uorden ch'ei era cun vestgir ils affons aunc els onns 60 e 70 ch'jeu savens hai viu. Ei vegneva tschupels buobanaglia en Surpaliz a partgirar thiers dis de ferdaglia plievgia e suffel senza sin tgau, senza chiltscheuls e senza calzers e gl'auter resti rut e scarpau; mo perquei devan ei nuota is dil freid e pauc stem per esser aura ruha. Denton sai jeu era dir affons tuttavia bucca maltschecs u sfarfatgs».

Quei schliet tractament survivevan biars buc. 
Mortalitad d'affons 1837-1956: -

perioda

vegliadetgna

diember

% dallas naschientschas

% dils mortoris

1837-1870*

0- 1 onn

119

13,3

20,4

 

0- 5 onns

243

27,2

41,6

 

0-15 onns

278

31,1

47,7

1880-1900**

0- 3 meins

60

11,5

15,7

 

0- 1 onn

87

16,6

22,7

 

0- 5 onns

120

23

31,4

 

0-15 onns

142

27

37

1900-1925

0- 3 meins

47

7,3

13,1

 

0- 1 onn

84

13,0

23,4

 

0- 5 onns

100

15,5

27,9

 

0-15 onns

111

17,2

31,2

1925-1956

0- 3 meins

34

2,8

8,4

 

0- 1 onn

51

4,2

12,6

 

0- 5 onns

57

4,7

14,1

 

0-15 onns

74

6,1

18,4

* inclusiv naschi morts, fontauna: cudischs da baselgia
** exclusiv naschi morts, fontauna: cudischs civils (pli exacts!)

Ella perioda 1837-1870 mureva 1/4 dils affons avon che haver adempliu lur 5avel onn, mo dus da treis contonschevan la vegliadetgna da maridar. Mintg'autra sepultura era ina sepultura d'in affon!
El decuors dil 20avel tschentaner semegliura la situaziun pils affons - e secapescha e pils carschi - tec a tec. Per cumbatter la mortalitad dils affons pigns veva la regenza grischuna gia decidiu differentas mesiras. Ils onns 1885 ei G.C. Muoth vegnius incumbensaus da translatar in cudisch per la scolaziun da spindreras en romontsch. El medem temps publichescha era la Gasetta Romontscha artechels che tractan la mortalitad dils affons.
Igl onn 1903 han ils Tuatschins decidiu da separticipar dils cuosts per «pladir in miedi stabel» a Mustér. Il telefon ch'ei vegnius installaus duront l'emprema uiara mundiala ha segiramein promoviu la promtadad da consultar quei miedi.
1921 ei gl'emprem Tuatschin naschius el spital da dunnas Fontana a Cuera. Suenter l'avertura dalla viafier da Mustér ad Andermatt (1926) e cun igl automobil (els onns 30) han pli e pli bia dunnas parturiu el spital. Ils aspects per mumma ed affon ein semegliurai considerablamein.
Per ina val isolada sco Tujetsch, nua ch'ils avdonts producevan aunc sez lur da viver, eran schliats onns da raccolta ina catastrofa. Per surviver igl onn dalla fom (1817) stueva il carstgaun midar sia natira: «Natira da charstgieun,/Cun fuorma da thier sevistgir,/Sco quells tschercar il peun» (G. Cadisch). Da schnecs e ragischs ha ei tuc da senutrir la davosa ga ils 1817. Mo la fom ha pliras varts.
Onns da scartezia spossavan, e per in fleivel era mintga infecziun prigulusa. Ils fleivels eran ils paupers, las mummas e dunnas che stuevan luvrar sco biestga ed ils affons che vegnevan alla cuorta. Denton buca mo duront onns trentels, mobein onn per onn vegn la mort a ver eligiu sias unfrendas ellas stivas dils fleivels - che savevan sco consolaziun - che quel che mieri dalla fom vegni directamein enta parvis.

Ellas periodas 1770-1820 ed el 19avel tschentaner serepartevan bunamein la mesadad dils mortoris sin ils meins da schaner entochen igl avrel. Cu la broda vegneva pli e pli rara e la neiv teneva petg, smaccava il lenn dil plantschiu su, e quel e tschel vegnan a ver patertgau da lur destin.

«Ussa lessel jeu era scriver enzitgei sur il viver e sur dallas spisas ded ussa ne von 50 onns. Pli che duas gadas a di vegnev'ei buca cuschanau e quei er'il bia ina broda dira cun frina groppa avon miezdi, suenter miezdi ina padella flutgets u fermentins cun della medema frina groppa de dumiec ch'era ina spisa semiglionta alla smiza dallas tissunzas. Aschia gl'unviern. La stad vevan ei latgiras e sedevan giu il bia cun gliez. Jamnas e meins ora vevan ei negin paun. Igl ei vegniu raquintau che duas femnas vegnevan mintga sera en stiva de filar. Ellas tenevan lu cussegl de far ina sera in bien puschegn. Suenter ditg secussegliar tgei ellas duessien far han ellas concludiu della suandonta dumengia vegnir a Sedrun a messa e lu cumprar leu in peun (s'entelli peun segal) e lu magliar ina sera peun detgavunda ... Semegliontas raquintaziuns han ins udiu pliras de dadens gl'uaul. Et ussa? ... Tochen en Tschamut e tochen von casa vegn ei manau cargas sacs frina biala, frina terc, chistas macaruns, brocs pieun jester, zucherhuots, zitgets caffee e sch'ei crescha buc avunda segal de far paun, sche vegn ei migliau peun zart et aschia va ei ussa», manegia Josef Steiner en sia cronica.

A quellas spisas corrispundan duas differentas modas d'economia: l'economia da subsistenza - nua che tut vegneva produciu sez - e la tratga da biestga specialisada. Cun la specialisaziun silla tratga da biestga ei la Val Tujetsch s'integrada el sistem da fiera - il daner ha entschiet a dominar. Secapescha che quei ei buc iu dad in di sin l'auter. Impurtont en quei connex ei la via dall'Alpsu ch'era vegnida realisada circa ils onns 1860. Grazia a quella eran ils prezis sesbassai per tochen 30%. Cun quei che la tscherca da biestga e consequentamein e ils prezis - surtut alla fiera da Ligiaun - eran buns quels onns, sedecidevan adina dapli purs da trer dapli vadials e da cumprar il necessari ordeifer. Ils conflicts che seresultavan da quella pratica vein nus gia empriu d'enconuscher. Empau independenza ha quella specialisaziun secapescha custau. Alla deliberaziun dalla dependenza totala da l'aura suonda la dependenza dalla fiera!
El decuors dil 19avel tschentaner ein pli e pli biars Tuatschins vegni pli e pli vegls. Il meglier provediment medicinal, las stivas e la vestgadira pli schubras ed ina cuschina pli varionta declaran quei progress. Denton, sch'ins sfeglia empau pli da rudien els cudischs da mortoris, dat ei spert en egl che buca tuts vevan las medemas schanzas. Gnanc en fatscha dalla mort eran tuts tuttina! Mendras aspectativas da vegnir vegls vevan buc mo ils paupers - cun lur broda che vegn adina ad esser stada empau pli rara - ed ils affons, mobein las dunnas en general ed en special las mummas.

Sco quei ch'il nievnaschiu duvrava cletg per surviver ils emprems dis, duvrava sia mumma cletg per surviver la pigliola. Memia savens mureva ella d'ina infecziun. Ch'ei fussi bien, sche las Tuatschinas vessien dapli e megliers orts, scrivevan «scolasts» beinmanegionts. Ei dessi verduras e salata che cuntegnien las vitaminas necessarias. Las tratgas tuatschinas seigien bein stuffias e grassas, mo pauc sanadeivlas. Orts deva ei veramein buc biars e quei aunc all'entschatta da nies tschentaner. Per l'ina han quels dallas muntognas adina preferiu carn e per l'autra dattan orts in tschuat lavur. Gest il secund motiv consideravan quels buns «scolasts» buc: Pretendend adina dapli lavur eran els, umens d'ina cuminonza patriarcala, buca habels da capir che lur pretensiuns - beinmanegiadas - caschunavan per part il malesser ch'els cumbattevan.
Ina dunna maridada veva duront ils onns 1880-1900 in'aspectativa da veta da 57-58 onns. Lur umens vegnevan intragliauter varga 5 onns pli vegls. La mort dalla pigliola declara quella differenza. Las femnas che stevan persulas - e che parturevan per ordinari buc - vegnevan intragliauter biabein 60 onns, pia e buc aschi veglias sco ils umens maridai. La declaraziun la pli probabla per quella differenza ei la repartiziun da lavur; ina repartiziun malgesta che puppergnava ils umens e spossava las dunnas.
«Las femnas pon vertir tut dano bien», di il proverbi ch'astgass esser staus enconuschents als Tuatschins. Da principi era la dunna responsabla per il tenercasa, per ils tiers manedels, las gaglinas, il curtin da flurs, e cun excepziun dallas lavurs las pli strentgas per l'entira agricultura (ver quitau dalla semenza, semnar, zerclar, raccoltar, l'entira cultura da semglin ed aunc bia vitier). Il zerclar ils ers, quella lavur da piertg che vegneva prestada en schanuglias 2-3 ga ad onn da tut aura ed enzatgi ha giu scret che las Tuatschinas seigien enconuschentas pervia da lur premura e cunscienziusadad ch'ellas hagien da far quella lavur - fuva semplamein malsauna. Igl unviern, cu ils umens sesevan sin baun pegna, filavan e tessevan ellas da cuminonza - per spargnar la seiv! - tochen suenter mesanotg. La sera da ruccas - sco in exempel per pliras lavurs communablas - era lu nuota aschi romantica sco quei ch'ei sedi. Ils umens han en tuttacass mal giu grondas marveglias dalla lavur sco tala. Poda ch'ina ni l'autra selamentava mintgaton - forsa suenter far fein. Per ils umens che savevan ch'ei «detti buca femnas e cavals senza mals» era quei buc enzatgei alarmont.

Encunter la fin dil 19avel tschentaner e surtut all'entschatta dil 20avel tschentaner ei la repartiziun da lavur semegliurada plaun a plaun. Bunas fieras e las pusseivladads da fadigia supplementara han purtau daners. Enstagl da far tut sez, han las dunnas saviu entscheiver a cumprar e quei ha scargau. Naven dils 1925 ein las aspectativas da veta vegnidas pli e pli bunas (1925-1956 circa 63 onns intragliauter veglias) e cun las «auas» schizun meglieras che quellas dils umens.

La lètg
Il proverbi di: «Via da bara, via da nozzas».
Oz ch'ei vegn discurriu ton da carezia en connex cun la lètg, fan tals plaids surstar. Denton, tgi che leva maridar el 19avel tschentaner duvrava terren per far il pur. Da temps nua che mintga runtga vegneva fatga, nuot aschi sempel. Principalmein saveva ina lètg per sefar, cura ch'ina autra veva calau d'exister. Ella perioda da 1840-1870 veva strusch 1/4 dallas famiglias partiu lur fatg, avon ch'il bab - ni igl ugau - fuva morts. Per dus che levan maridar, tuccava ei - tonpli che la glieud vegneva pli e pli veglia - da ver pazienzia e spitgar - ils umens intragliauter tochen circa 31 onns, las femnas tochen pressapauc 27 onns.
Suenter periodas da gronda mortalitad, vess ei stuiu dar tenor quellas ponderaziuns bia nozzas. 1887-1891 ein stai onns scarts cun bia mortoris e mo treis nozzas; ils treis suandonts denton han ils Tuatschins saviu festivar 27 nozzas. Secapescha ch'ins astga buc survaletar quella relaziun, pertgei ch'en temps da crisa maridavan ins generalmein pli pauc. Duront l'emprema uiara mundiala mo 12 pera, ils 1920/21 denton 17. Meglieras aspectativas economicas fagevan curascha. Ni, «dariet nitschollas, dariet nozzas».
La cefra da maridaglias munta pigl entir 19avel tschentaner a 5 per melli; mintg'onn deva ei intragliauter 5-6 nozzas. Quella constanza indichescha in cunfin da partiziun (e populaziun) - ina certa grondezia minimala stueva in menaschi gie ver. Els onns 1920 da nies tschentaner s'augmenta quella cefra a 7 per melli. Grazia allas pusseivladads da fadigia supplementara era il terren buc pli ina cundiziun absoluta. La viafier ed il turissem per exempel possibilitavan a singuls da fundar in'existenza schizun senza terren. Quel ni tschella vegnan a ver ughegiau ina lètg cun «memia» pauc funs, mo cun la speronza dad anflar ina fadigia sper il puresser. In indezi per quei ei igl augment dils menaschis pigns e quei naven dils onns 1920.

Maridar era pia buca sempel epi tgi? La statistica di che varga 80% dallas lètgs erien propi tuatschinas - e quei pli u meins tochen els onns 50 dil 20avel tschentaner. Quella endogamia era necessaria. Per la cumbinaziun dad omisduas iertas possibilitavan ina nova existenza. «Maridar per bellezia ei nuot en cazzetta.» Ina buna partida dependeva meins dallas qualitads persunalas dils partenaris che da lur frusts. Il pli ideal per in um era ina vischina beinstonta. Perquei che «quel tge vo gliunsch a mattauns, stu i gliunsch a parvai». Mo tgi veva ton cletg?
Per ordinari stuevan ils menaschis vegnir arrundai, u cun brattar ni cun vender e cumprar. Sche la dunna veva buc bia dapli ch'igl um, vegneva la part da quella vendida a sia famiglia - quei era motivaziun per ils frars da sustener ina lètg. Arrundaziuns han adina custau. Parcellas da pauca valeta vegnevan remplazzadas da bunas e caras. Ina lètg entscheveva perquei savens cun in tschuat deivets. Maridar era pia buca mo buc sempel, mobein e ina resca. Per quels ch'eran danvonz e che stuevan bandunar la val, era quei forsa ina consolaziun.
Cun las «auas» e cun il turissem semidan las cundiziuns da maridar scosauda. Mo biabein 15% dils Tuatschins (activs) fan oz aunc il pur. Terren pli baul senza valeta ei oz entras il turissem - fetg productivs. La neiv ei buca pli mo ina mulesta, mobein dad aur. La cefra da maridaglias ch'indichescha oz basa ed aspectativas economicas, s'augmenta a circa 10 per melli. Bia pli giuvens ein e oz la pèra, la spusa (23-24 onns ils davos 15 onns) ed il spus (26-27). Sco la val ei aviarta - ei era la fiera da maridar aviarta. lls davos 30 onns han 38% dils Tuatschins eligiu ina jastra sco dunna - savens ina ch'era vegnida per far ina stagiun, ella gastronomia. Las consequenzas ein evidentas. Dallas 365 lètgs che vivevan ils 1986 en Tujetsch, eran mo aunc circa 47% indigenas. La cuminonza tuatschina ei oz pli mischedada. Atgnadads ed expressiuns da quella val isolada duront tschentaners van tec a tec, mo segir a piarder.

Affons e famiglia
Ils protocols dalla dertgira dils onns 1830-1860 muossan ora: 23 affons illegitims - da quels 6 plogns da paternitad e treis dunnas violadas. Quei ein 2,5% dils affons ch'ein naschi en quella perioda. Denton, l'illegitimitad era cun segirtad pli gronda. Pliras dunnas en speronza temevan la vergugna e bandunavan la val. Sco castitg dalla ludeivla dertgira a Mustér eran quellas fugitivas bandischadas e senza dretgs pli en lur patria. Mo è ils 2,5% fan gia surstar, sch'ins sa cun tgei engaschi ils buns vischins e la cumpignia da mats controllavan - encuraschai dalla baselgia - per gie evitar in «surpassament carnal».
Dils affons illegitims san ins ton sco nuot. Quei affon ch'era naschius morts ils 1833 - la mumma desperada empruava da tezzar, ferton ch'il bab leva buc acceptar el sco il siu, quei affon veva il caluster satrau - sper santeri!
In maletg dalla veta sexuala avon maridar dattan era las concepziuns prenupzialas - il diember dils pops fatgs avon maridar. Tenor ils protocols criminals era plira pèra maridada vegnida castigiada, perquei ch'ella veva schau enzinnar en memia tard. Da 1929-1956, cura ch'ei deva buc pli castitgs, eran 6% dils affons vegni schendrai avon maridar - oz forsa detg meglier, vevan 6% stuiu maridar. L'illegitimitad en quels onns era cun 0,5% (senza las bandischadas) fetg pintga. Daco quei? Igl ei tgunsch pusseivel che la pressiun morala da maridar, cu in affon era sin via, ei carschida culla migliur economica da quels onns. Quei era lu nuota adina stau aschia. El cass dalla giuvna ch'era vegnida violada (1850), veva la dertgira decidiu da castigiar il malfatschent, perquei ch'el hagi detg manzegnas e buca dau tier, la giuvna denton perquei ch'ella hagi giu ina relaziun sexuala avon las nozzas.

Els onns 1950-1960 da nies tschentaner entscheiva la revoluziun sexuala ella Val Tujetsch. Meglieras aspectativas economicas lubeschan da far l'amur pli libramein. Las concepziuns prenupzialas s'augmentan sur 25% - l'illegitimitad a 2,5%.

«Ina letg senza affons ei sco ina casa senza tetg». Tut ils maridai che spitgavan buc aunc, savevan tgei ch'els vevan da far. Mo in ni dus affons tunscheva lu nuota. Ei para ch'in cert diember vegneva pretendius. Perquei che pli tard ch'ina dunna maridava, pli fetg festginava ella da survegnir affons. Ella perioda da 1929-1955 tuccava ei sin 1000 dunnas da 30-35 onns intragliauter 142 naschientschas ad onn, sch'ellas eran maridadas denter 20-24 onns. 493 naschientschas e denter 25-29 onns - e tier quellas ch'eran maridadas denter 30-34 onns schizun 529 naschientschas ad onn. Mintg'auter onn parturevan las pli biaras dunnas e quei malgrad ch'ellas eran cun ver 35 onns buca pli giuvnas.

La fritgeivladad dallas Tuatschinas ei adina stada fetg gronda. Tochen avon trent'onns naschevan intragliauter 6 affons en ina lètg - en quella vegliadetgna da maridar da 26-27 onns ina detga massa! Con grondas eran denton las famiglias?

Grondezia dallas famiglias e dils tenercasas:

 

diember intragliauter d'affons per famiglia

diember intragliauter da persunas per fiug

1768

3,0

4,1

1791

3,2

4,1

1850

3,9

4,3

1900

ca. 4,0

4,2

1941

5,1

5,25

1950

5,0

4,8

1970

3,4

4,3 *

1980

ca. 2,2

3,6*

Duront il 18avel tschentaner dumbravan las famiglias intragliauter treis, el 19avel 4 ed ella emprema mesadad dil 20avel tschentaner varga 5 affons. El medem decuors ei la grondezia dils tenercasas s'augmentada mo da 4 a 5 persunas. La cumposiziun da quels sto pia esser semidada: 1768 dumbravan 27% dils tenercasas 1-3 persunas (1850: 35%) 62% (1850: 47%) 4-6 persunas. La tendenza ei clara. Grazia a las meglieras aspectativas da veta, vegnevan adina dapli glieud pli veglia. Vegls ni buca maridai (cunfin da 5 per melli) habitavan en pigns tenercasas; da l'autra vart vegnevan las famiglias pli e pli numerusas. Igl onn 1931 vivevan 40% en tenercasas pigns, 32% en mesauns e 28% en gronds da 6-12 persunas e dapli. Quellas famiglias grondas ha ei dau per naven dalla fin dil 19ave1 tschentaner - avon mo excepziunalmein. Propi stretg eisi pia per vegniu el 20avel tschentaner - surtut duront la secunda uiara mundiala. Encunter il scamond e tut ils priedis dalla baselgia han ils Tuatschins entschiet a planisar lur famiglias. La suandonta tabella muossa co e con spert quei ei succediu:

maridaglias

diember

diember da

vegliadetgna

vegliadetgna

 

intra-

famiglias

da maridar

davosa

 

gliauter

 

 

 

naschientscha

 

d'affons

 

onns

diember

onns

diember

1929-1934

6,17

24

27,6

23

38,9

23

1935-1939

6,13

22

25,7

21

37,7

21

1940-1945

6,03

27

26,7

21

38,9

26

1946-1950

5,45

22

27,3

32

38,3

22

1951-1955

5,78

19

24,15

19

36,6

19

1956-1960

4,6

31

26,7

30

36

30

1961-19651

3,6

24

26,5

23

35

23

1966-19702

2,55

18

26

18

30,6

18

1971-19753

2

16

22,75

16

27

16

1 dunna ha cumpleniu 45avel anniversari 
2 dunna ha cumpleniu 40avel anniversari 
3 dunna ha dapi 10 onns buc pli parturiu

En mo 20 onns ei il diember d'affons diminuius da 5-6 sut la cefra da schendrientscha da 2 ed 1 affon per letg. Ei fuss memia sempel da declarar quei cun la pella; dil reminent sedi ei gie che lezza seigi spert emblidada. D'impurtonza ei il motiv. In historiograf franzos ha interpretau la planisaziun da famiglia sco ina midada ella tenuta viers ils affons. Tier il tip da famiglia fritgeivel vegni igl affon negligius; quei che quenti seigi la lavur e l'ierta dall'entira famiglia. Tier il tip che planiseschi, stetti igl affon cun siu avegnir el center digl interess. Igl ei buca casualitad ch'ils Tuatschins han entschiet a planisar lur famiglias els onns 1950. L'explotaziun dallas auas ed il turissem han purtau ils daners ella val, ils daners ch'ein necessaris per scolar e possibilitar igl avegnir. Che era las prestaziuns socialas suenter la secunda uiara han promoviu quella midada da patertgar - secapescha da sesez.

Emigrar ed ir naven
L'emigraziun ei in dils temas preferi dalla historiografia da Tujetsch.
Surtut als «Schuobacheclers» ed als «Americaners» ein numerusas lavurs vegnidas dedicadas. Tenor quellas era l'emigraziun adina sfurzada; in'emigraziun professiunala (normala) sco quella dall'Engiadina (patissiers per semeglia) pareva inexistenta. Guido Decurtins ha denton mussau ora che «mo» in quart dils circa 550 emigrants ella perioda da 1835-1880 ein emigrai ell'America. Treis quarts denton restavan el Grischun ed en Svizra ni mavan en Tiaratudestga per in per onns - tochen ch'ei era plaz a casa. Cons che han bandunau la val voluntariamein (buca per forza), ei grev dad eruir. En tuttacass muossa surtut igl exempel dils Americaners che motivs fetg persunals e la constituziun psichica giugavan ina rolla impurtonta, cura chei tuccava da sedecider.
Il plaid «emigrar» vegn duvraus per tut quels che han bandunau val e patria, «ir naven» per quels ch'han bandunau «mo» la val e quei savens cun l'intenziun da turnar. Secapescha ch'igl ei buc adina lev da distinguer.
Da principi san ins denton dir ch'ils Tuatschins (oravontuts ils «Americaners») ein emigrai el 19avel tschentaner, el 20avel denton (surtut naven dils onns 1950) semplamein i naven.

Survetsch sut crunas
Ils anno 1835 survevan 4 mercenaris tuatschins ella Hollanda, 6 a Ruma e 9 a Napel e quei - malgrad che la giustificaziun morala dil survetsch sut crunas vegneva discutada e dubitada pli e pli en l'entira Svizra. 13 onns pli tard - in onn avon ch'il survetsch sut crunas vegni scumandaus - stevan aunc adina 12 Tuatschins - sut general de Latour - en survetsch papal a Bologna. Igl onn 1849 ein ils biars puspei turnai e sedecidi da far il pur, enstagl l'uiara.
Ei seidi ch'il schuldau spiardi mintga uiara! Da pli grondas historias han ins en tuttacass mai udiu dils mercenaris tuatschins ch'ein buca s'avanzai ella hierarchia militara. Ils exponents dalla aristocrazia sursilvana - famiglias che nus vein gia empriu d'enconuscher sco crediturs - ein turnai beinstonts e honoreivels, ils biars dils Tuatschins denton sco ruinas. En quei connex eisi interessant da saver ch'in sempel mercenari fadigiava varga 150 ga pli pauc che per exempel in colonel.

Luvrers da stagiun
Da 1830-1850 luvravan 10%-15% dils Tuatschins ordeifer.
Las dunnas per gronda part ella Surselva, ils umens en Tiaratudestga.

Loghens da lavur dils Tuatschins (senza students, prers e mercenaris):

 

1835

 

1848

 

1850

 

diember

%

diember

%

diember %

Umens

 

 

 

 

 

Grischun e Svizra

15

19

18

20

- -

Tiaratudestga

58

71

57

65

77 -

auters

8

10

13

15

25 -

 

89

100%

88

100%

(103) -

Dunnas

 

 

 

 

 

Grischun e Svizra

17

57

21

55

- -

Tiaratudestga

9

30

10

21

17 -

auters

4

13

7

18

11 -

 

30

100%

38

100%

(28) -

en % dalla

 

10%

 

12%

(13%)

populaziun

 

 

 

 

 

1848 eran 19 dallas 21 femnas absentas pladidas sco fumitgasas en famiglias sursilvanas beinstontas, ni sco «madregna» en famiglias pauperettas. Sco detg, la Surselva era il liug da lavur preferiu. Leu vegneva tschintschau romontsch e patertgau catolic. La tema ch'igl jester savessi lavagar las giuvnas tuatschinas era numnadamein gronda e las novitads da scandels fagevan aunc tremblar pli fetg. Mo la pupira relativescha. Cu la tscherca da fumitgasas era pintga en Surselva, tuccava ei dad ir pli lunsch - morala vi, morala neu. 1850 survevan gia 28 Tuatschinas ordeifer la Surselva, 17 da quellas - forsa pervia dalla tradiziun dils Schuobacheclers - en Tiaratudestga.
Per ils umens era la Germania gia el 18avel tschentaner il liug da lavur preferiu.
U a Baden Württemberg ni ella Baviera luvravan igl onn 1835 70% dils Tuatschins absents. Ils pli biars luvravan sco fumegl ni signun e l'in ni l'auter han schizun giu in grond success. G.C. Muoth ha giu scret da famiglias tuatschinas che seigien s'avanzadas buca mal. Dil pastur deva ei in fumegl, d'in bien fumegl in signun e d'in capavel signun mintgaton in possessur d'ina cascharia.
Nua ch'ei plai, stattan ins per ordinari. Per ils stagiunaris eran segiramein l'existenza materiala, il success ella clamada ni forsa schizun dunna e famiglia ils arguments principals, cu ei tuccava da prender ina decisiun. 1850 levan mo 12 dils 132 absents buca turnar: 3 a Württemberg, 5 ella Baviera, 1 a Vienna, 2 a Milaun ed 1 a Paris. Tut quels - e quei fa surstar - eran varga 10 onns egl jester, singuls schizun varga 30 onns. Relaziuns persunalas, la cuntrada ni in'ierta - forsa cumpletada dad in respargn - levgiavan il retuorn e possibilitavan ina nova existenza.

Ils Americaners
Tenor Gadola ein 240 Tuatschins emigrai da 1850-1910 «ella Merica» - 1/5 da quels 1854, igl onn dils biars. Ell'America emigravan oravontut famiglias, en Tiaratudestga per ordinari singuls. La resca era gronda, ir ella Merica er'ina decisiun definitiva ed ils emprems ch'ein i savevan da nuot.
Las brevs da quels pioniers eran fetg optimisticas. Para ch'ei plascheva - era sch'ins sto considerar che quellas vegnevan screttas cugl intent da perschuader in ni l'auter da medemamein emigrar el niev mund.
Gion Benedetg Deragisch veva giu cletg: El - dil reminent il davos «Säckelmeister» da Tujetsch, era curdaus ella miseria ils onns 1850 e vegneva sustenius dalla cassa dils paupers. Gia 1853 leva el ir. Denton per 5 onns pli tard ha el saviu sedecider, ha vendiu siu possess agl assistent Schmed - cun il dretg da far ir en nuot il contract, sche l'emigraziun vess buca giu da reussir. Il fevrer igl onn 1860 ha el bandunau Tujetsch cun frs. 300. - e culla dunna e 5 affons; 20 onns pli tard ha el aunc visitau inaga ses convischins sco um beinstont.
Il Gion Benedetg veva sco tut ils «Americaners» stuiu vender. Liungs era il viadi e cars. Tiara dalla cucagna era l'America per ordinari mo per quels che possedevan. Ils emigrants dils 1850-1870 s'udevan cun in possess da 2500-10 000. - frs. alla classa sociala mesauna. Suenter ver pagau ils deivets - da lezs vevan surtut ils maridai daried sin clavella - vanzavan aunc intragliauter 1600-2000 frs.

La Nova Gasetta Romontscha vev'aunc scret 1840 - cugl intent da tementar - ch'ei drovi lu per cass 15 000 frs. per emigrar ell'America. Buca tuts eran numnadamein incantai dalla febra da quels onns. La baselgia temeva per lur olmas ed empruava da retener cun la stgisa ch'ei hagi memia paucs prers ell'America. S'entelli che las empremas famiglias ein emigradas ad Ohio, tier Pader Salesius - in Romontsch.

Gia naven da 1840 sustenevan pliras vischnauncas famiglias che levan emigrar. Denton buc en Tujetsch. Cura che Gion Paul Riedi ha giu dumandau 1880 500. - frs. da viadi per sias duas feglias, ha la vischnaunca rispundiu che sias feglias seigien memia giuvnas e la summa memia gronda e che quei savessi dil reminent provocar auters da dumandar il medem. Per 10 onns pli tard ha la vischnaunca concediu 100. - frs. da viadi per G.J. Jagmet, ad el cun sias tschun feglias. L'argumentaziun per quella summa era sco dapertut; quei agid unic scarghi la cassa dil pauperesser a liunga vesta.

Igl exempel dils «Americaners» muossa ch'igl ei memia sempel da reducir ils motivs d'ina emigraziun pervia dalla pupira. Aspectativas favoreivlas ed attractivas - aur, bunas pagas e terren fritgeivel - stimulavan - e dasperas motivs fetg persunals. Per quellas duas Tuatschinas en speronza ch'ein idas ell'America ei l'emigraziun segiramein e stada ina fuigia dad oppressiuns moralas. Ina disgrazia, auas grondas, discletg cun l'amur, barschaments ni lavinas savevan promover la decisiun dad ir.
Denton, sco tut il bien vegneva e gl'auter da surengiu e «mintga tetg ha sia crusch». Buca ch'ils Tuatschins fussien buc seriscudi. Mo tgi che mo propona e che lai disponer (Dieus) ei in muntatuttina. Cu la lavina mava cun casa e clavau han biars puspei baghegiau exact el medem liug, sin il carezau terren artaus dil bab.
Secapescha ch'ei era e scart ed el decuors dil 19avel tschentaner pli e pli scart. Adina dapli artavels vegnevan pli e pli vegls ed adina dapli affons eran danvonz. Igl ei clar ch'ei ha adina giu glieud en Tujetsch che ha duvrau dapli plaz che autra.
Gest sco tier ils muvels, ils gronds magliavan si ils pigns.

Ir naven
Cun las «auas» e cun il turissem ein daners e lavur vegni ella val. Anno 1920 luvravan 395 persunas en Tujetsch; 1986 varga 660. Tuttina ein onn per onn intragliauter 16-17 persunas (pressapauc) idas naven ils davos 30 onns - pia pli u meins tuttina biaras sco els menders onns dil 19avel tschentaner.
Tgi che damonda quels ch'ein oz a Cuera, a Turitg, a Basilea, ella Svizra franzosa, daco ch'els seigien i, survegn savens per risposta ch'ei detti buc avunda bunas plazzas si tier nus. Igl ei ver che la purschida da lavur ei oz fetg stretga ella val; varga 40% dils plazs da lavur porscha numnadamein l'industria da baghegiar e la gastronomia. Ina tiarza dallas plazzas ein perquei occupadas da luvrers jasters (per gronda part stagiunaris).
El 20avel tschentaner eisi pia aunc meins la scartezia da lavur che sforza da bandunar la val, l'impurtonza dils motivs persunals denton onz pli gronda. El capetel «affons e famiglia» vein nus constatau ch'il svilup dils davos 30 onns ha possibilitau da scolar ils affons. Per giuvens e giuvnas d'ina regiun agl ur munta quei ir naven. Igl ei pia - aschia paradox sco quei para - per in bien ton il progress economic che ha «svidau» la val. Secapescha ch'il svilup economic e social ell'entira Svizra, ils novs mieds da communicaziun e d'informaziun ein e en quei connex d'impurtonza.

 

Fontaunas
Decurtins, Guido.
Viehzüchter, Dorfpolitiker und Emigranten. Wirtschaft und Bevölkerung des Bündner Bergtals Tavetsch um die Mitte des 19. Jahrhunderts. Zürich 1986 (Lizentiatsarbeit am Historischen Seminar der Universität Zürich)
Venzin, Gieri. Das Tujetsch von 1880-1980. Zahlen zu Wirtschaft und Bevölkerung eines Bündner Bergtals. Sedrun 1987 (Lizentiatsarbeit am Historischen Institut der Universität Bern)