Tujetsch
ha in bien ton dapli che tschuntschien specias da flurs e la reservaziun sillas
costas sut Scharinas ei cunvegnenta e profiteivla. Gieri Schmid, 1954, da
Zarcuns, enconuscha da num las flurs dalla val. Ed el ei trasora sin via cugl
apparat e las fotografias ch'el fa ein ordvart bialas. - In amitg dalla botanica
ha mussau agli dad ir lunsch ed el fa valer d'enconuscher quatertschien uisas da
flurs en Tujetsch e las ulteriuras vul el emprender. El
che ha fatg la scola forestala e lavura bugen ordaviert. Gieri
Schmid ha sez mess ensemen las flurs las pli exprimidas dalla Val Tujetsch. Ed
el manegia las suandontas:
- flur striauna
- flur d'ansauna
- genziana melna
- arnica
- carschun
- brutg
- flur tschugalata
- anemona
- caultschas quac
- soldanella
- pals sogn Giusep
- orchidea (flur Sontgilcrest)
- flur dil tun
- cuppa pieun
- potentilla
- flur tschagrun
Coclas,
ils fretgs dallas caglias
La
natira ei in iert da fretgs gustus, pleins aroma, sauns e da forza curativa. In
iert accessibels a scadin. Nos antenats enconuschevan ils fretgs selvadis sco mo
paucs da nus oz e duvravan els en cuschina e sco medischina. Turissem ed il senn
modern per ambient e natira fan ils fretgs selvadis puspei pli e pli preziai e
tschercai. Nus
descrivin cheu las coclas, ils fretgs da caglias e plontas.
Igl izun (Vaccinium myrtillus; Heidelbeere) accumpogna nos uauls e
remplazza pli ad ault las flurs striaunas. El
crescha sin las spundas da Maighels e Curnera tochen Nalps e Cavorgia, dil
Calmut al Bostg, tocca 2200 m s.m. El ei il fretg il pli preziau, applicaus en
biars basegns.
Trer a nez san ins igl izun empau per dil tut. El delectescha, nutrescha,
schubregia il saung e fa tuchegiar. La feglia, encurida avon la fluriziun, fa
bein als malsauns da zucher. Ins gauda igl izun frestgs cun zucher, groma, latg
u cugliada; pli baul mettevan ins izuns ella broda e fageva schizun suppa
d'izuns. Ins ughegiava ina cura d'izuns «encunter ils viarms», nua ch'ins
astgava magliar treis dis nuot auter. Izuns vegnan fatgs en entirs, sterilisai u
schelentai per suenterpast. L'applicaziun usuala digl izun ei il mel. Izuns
turri ein ina buna medischina encunter la burga, per glieud e tiers. La glieud
pren quels crius ni bugli si cun in tec aua; ils tiers lain ins lenscher ina
mischeida da izuns cun miez frina e pulenta ed in pezzi sal. Preziaus ei era il
sirup d'izuns, per il qual ei dat differents recepts.
Encuretg izuns propi da narr han ins ils onns 45 tochen 52. Ils prezis ein lu
prest carschi da 50 ed 80 raps sin frs. 1.00 ed 1.30, excepziunalmein sin frs.
1.50. La sesiun d'izuns cuzzava dil fenadur tochen viaden el settember. Ins ei
vegnius a casa cun buordis da 15 tochen 50 kg; ei deva famiglias che gudignavan
per onn entuorn melli francs. La tscherca fuva (ed ei aunc oz) libra. Mo
pigl Uaul Flurin
Izuns astgan ins buca sbagliar culs izuns piertg (Empetrum nigrum., schwarze
Rauschbeere). Tals astgan ins buca magliar, e dar dat ei empau dapertut: sil
Tgom, si Caschlè ed entochen alla Plauncaulta dil Badus, sin 2815 m s.m. Ils
fretgs ein ners, las caglias semegliontas alla geneivra.
Igl utschin, mutschin (Vaccinium uliginosum; Rauschbeere, Moosbeere),
malgrad parents cugl izun, gusta el buca propi, ei pauc dultschs e dat in mel
fat e rar. Ins anfla igl utschin enta Maighels, Curnera, Nalps e Strem; el
crescha denton plitost sils praus maghers ed humids da pauca caltschina sur
Rueras ed encunter Liez e Sudada.
Il garnedel (Vaccinium vitis-idaea; Preiselbeere) crescha per liung e
sisum ils uauls, savens sin terren greppus e cun pauc tratsch tochen 2300 m s.m.
Tiel fortem da selvaschina astga il garnedel buca muncar; ins fa ordlunder
denton oravontut mel, oz savens mischedaus cun pera e meila. Garnedels
cotgs ora ensemen culla feglia fan passar l’aua ed impedeschan la crappa dils
narunchels. Garnedels dat in prima te encunter ils rematissems: Ins prendi sco
raziun d'in di 30-50 gr dall'entira plonta (ragisch, fustitg, feglia e coclas),
derschi in miez liter aua buglienta surengiu e laschi cuer tut ensemen duront
12-15 minutas.
Ils farbuns (Fragaria vesca; Walderdbeere) ein scarts e pigns; ins anfla
els zuar aunc oz els uauls, per gondas e gravas entuorn, sin scarpas e rovens.
Els bastan grad per dustar il .gust.
L'aschetta cotschna (Ribes petraeum; Felsen-Johannisbeere) vala per il
pli saun e pli schuber fretg e dat buontad mel. Aschettas, grossas e manedlas,
creschan plitost per las cavorgias selvadias entuorn, spel Rein a Tschamut e
principalmein ella Rufna da Dieni.
Las froslas, ils fretgs cotschens dil ruser selvadi (Rosa rubrifolia;
rotblättrige Hundsrose), ein saunas, zun gustusas e rehas da vitamina e
minerals: in'apoteca naturala! Il tè da froslas ei medischina pils narunchels,
buns pil passar dall'aua. Ins taglia las froslas empermiez, lai en ils cocs
(quei ei il principal!) e fa cuer ditg. Tiel mel da froslas ston ins allontanar
gia alla biala entschatta ils cocs (ina lavur unfiseivla) ni far passar tras ina
blaha. Rusers dat ei en pliras variaziuns botanicas empau dapertut per las
muschnas entuorn, daried aunc a Bugnei.
Cagliastretgs /tgagiastretgs, ils fretgs dalla spinatscha (Berberis
vulgaris; Sauerdorn) deva ei gia dil temps dil pader Hager mo en paucs loghens:
sur la lingia a Sedrun, a Rueras e Putnengia. Oz ein els quasi ragischai ora.
Ussa han ins disfatg ton tut. Quei malgrad ch'il cagliastretg vala per gronda
medischina encunter febra, tuos, catar e malcostas. El quietescha. Ins pren el
cun bravamein zucher sco suc ni fa magari era sirup ordlunder. Pli baul fagevan
ins era mel da cagliastretgs. La raccolta fuva pintga.
Puaunas cotschnas (Rubus idaeus/rubus caesius; Himbeere/ Kratzbeere) dat
ei empau dapertut, da Bugnei entochen Selva e Tschamut. Per far mel u sirup
buglian ins ora las puaunas e fa lu passar ellas sur notg atras ina blaha da
glin «per che las gattas stettien gie anavos». Nus seregurdein: Pil gentar da
Daniev mettevan las ondas sirup da puaunas sul pudding freid da ris.
Suitga cotschna, fretgs dil suitger selvadi (Sambucus racemosa;
Traubenholunder) dat ei sillas plontas isoladas per vals e pitgognas da Nacla
encunter Nalps, ella Rufna, a Carmihut e Selva. Suitga dat in buontad mèl,
megliers aunc che quel da froslas: ins sto schubergiar bein las troclas,
sbuglientar ei ditg en ina vanaun e struclar ellas, schiglioc dat ei in mel spir
cocs. Mischedadas cun latg cauld scaulda el il tgierp da camifo e preserva da
tuos e cunauras.
Puma caura numnein nus ils fretgs dil culeischen (Sorbus aucuparia;
Eberesche, Vögelbeerbaum) che stat savens sco plonta persula sin terrassa
sulegliva e schetga amiez la contrada. Tussegai ein ils fretgs buca, mo magliai
crius san els far passar bravamein dil tgierp. Ils
tgapers maglian bugen la puma caura. Il
mèl da puma caura drova massa zucher e vala per aschs e peters. Nies augsegner
vegl, il
Il lausser (Prunus padus; Traubenkirschbaum) crescha tochen sin in'altezia da
1650 m s.m. a Carmihut e Selva. Las laussas vegnan magliadas plitost pil
gust, denton mai cuschinadas. Igl ei mo in tec pial, gl'auter ei cocs. Ellas ein
aschas, raspan da magliar, dattan carpagl silla lieunga e promovan inflammaziuns
(begl tschiec).
La tscherschetta, tscherieschetta (Rubus saxalis; Steinbeere) preferescha
loghens umbrivauns cun terren da greppa e crappa, cafuglias selvadias sco las
Cavorgias, la Rufna a Dieni e sontga Brida. Las troclettas portan mo paucs
fretgs stgir cotschens e manedels. Strusch la valeta d'encurir, schegie ch'ei
dess ordlunder in bien mel.
Il geneiver (Juniperus communis var. montana; gemeiner Wachholder)
crescha sillas spundas suleglivas e schetgas da Curnera ed Alp Nual, sil Tgom, a
Pardatsch e Nalps, si Liez, silla greppa dils carauns siviars il Cuolm d'Ursera.
E tuttina: Ei dat buca pli sco ei deva! Geneivra fa passar las auas ed ei buna
pils narunchels. Geneivra blaua, blaua duess ella esser, dat in te che scaulda.
«Nus prendein geneivra alva e blaua ensemen culla discharina, schein buglir
ella ditg (ina mesa tochen in'ura), culein, mettein en zucher e buein ella las
seras d'unviern; quei fa cauld e bein dadensgiu». Geneivra en vinars trester ni
spert asch drovan ins per unscher en las schunschivas, encunter mal ils dents,
ni mal il dies. Pli baul barschavan ins caglias da geneivra sin pegna per
prevegnir alla grippa. Ins fimentava la discharina sin in cotgel, mettend vitier
in toc zucher per far in bien fried e, en cass da bara, era desinfectar. Enten
sechentar la carn mettevan ins in per geneivers ella salmira ni directamein
silla carn; era fimentavan ins cun discharina da geneiver la carn-piertg sin
tgamin per far vegnir ella pli spert madira. Ed oz? Oz maunca la geneivra
silmeins buca el crut asch.
Pli daried dat ei tochen Bugnei, sin 1400 m s.m. crescha la nitschola
(Corylus avellana; Haselstrauch); ils cocs san ins sechentar e magliar. (Savess
Camischolas buca derivar dalla caglia da nitscholas?).
Selvadis
e da siu persei entupein nus il tscherscher (Prunus
Las
coclas dallas caglias ein da gust; ch'ins enqueri ellas denton cun schanetg e
respect!
Fontaunas
Text per la gronda part dad intervestas fatgas la primavera 1986
Berther, Toni. Ir per izuns duront e suenter l’uiara da Camischolas
anora. En:
La Tuatschina, nr. 8, 1977
Hager, Karl. Verbreitung der wildwachsenden Holzarten im Vorderrheintal.
Bern 1916. (Erhebung über die Verbreitung der wildwachsenden Holzarten der
Schweiz, Lfg. 3, Gebiet des Vorderrheintales von der Oberalp bis Ilanz-Schleuis)
Hegi, Gustav. Illustrierte Flora von Mitteleuropa. München 1908-1931
Thome's Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz. Köln 1889
Willkomm, Moritz. Bilder-Atlas des Pflanzenreichs. Neu hrsg. von E. Köhne.
Esslingen 1909
Lur
origin
«Vivonda
da bulius», aschia secloma in artechel cumparius ella Gasetta Romontscha, numer
38, digl onn 1917. Il correspondent fa attents d'ina ulteriura pusseivladad da
senutrir, in patratg beinvegnius duront il temps d'uiara. Quels onns han era ils
consums instradau la cumpra da bulius en nossa val. Quei ha plaschiu meglier
alla glieud. Per nossas mummas fuss il cuschinar cacs tgaper staus memia riscus,
denton encurir e vender, bein in fatg ch'era senza dubi da beneventar. Sch'ils
auters stuevan dispet ver magliau da quella rauba, eran els sezs la cuolpa,
sch'ei survegnevan mal il venter! Cudischs historics e scartiras pli veglias da
nossa val queschan ed ins sa sfegliar sco ins vul, ins anfla nuot en connex cun
bulius. Gnanc in num local han ins giu danvonz pils bulius. Dasperas han nos
antenants spluntau tier quasi mintga creatira, perfin enta parvis e giu
gl'uffiern ein els serendi per anflar nums locals adattai. Per cletg havein nus
aunc oz denter nus convischinas e convischins che han viviu e gudiu
l’entschatta dad ir per cacs tgaper. Lein pia schar raquintar els.
La
raccolta
Il buliu ei ina plonta che viva sut tiara. Il fretg che penetrescha la tiara en
cuort temps derasa sporas. La vivonda dil buliu exista da materia morta. Tala
materia dat ei tier nus en abundonza e quei principalmein alla fin dalla stad
agl ur digl uaul ed egl uaul sez. Oz savein mo s'imaginar, con gronda che la
derasaziun dils bulius era da quei temps ch'els vegnevan buca tschercai.
Igl uost, cul fein grass era sut tetg ed ins era vid ils maghers, lu era il
temps da bulius s'avanzaus. Ils megliers dis eran quels, cura che l’aura era
buca gest si per fenar. Cun canasters, zeivers, tastgas e sacs da sal mavan
oravontut la buobanaglia per cacs tgaper. - Aschia numna il Tuatschin aunc oz
ils bulius mellens. Quella nominaziun pil buliu mellen drova ins mo en Tujetsch.
(Schiglioc vegn il plaid cac tgaper duvraus per descriver ils bovists).
La raccolta era benedida. Tut
put! Il fastedi d'emplenir ils canasters ni ils sacs era per ordinari pigns. Cun
in risti havess ins saviu rischlar ensemen ils cacs tgaper e metter els en in
blah! Loghens specials deva ei atgnamein strusch, els carschevan semplamein
empau dapertut. Preferi
eran denton ils territoris da Nual, Uaul dil Tgom, Pardatsch e Cavorgia, Val
Gierm e Val Bugnei. La raccolta serestrenscheva all'entschatta mo sin bulius
mellens. Per pli tard han singuls lu era aunc rimnau il tgirun tschep
(Steinpilz) e la cresta biala (Ziegenbart). Ils tgiruns tschep rimnavan ins
magari en blahs senza cantuns. En mintga cass, ch'ei seigi canaster ni sac, la
raccolta smaccava bravamein ed il viadi a casa daventava magari liungs e stentus
pils tschercaders, pigns e gronds. Ei deva schizun buordis da varga 30 kg.
Arrivai a casa, veva ei num semetter ton pli spert vid il schubergiar, pertgei
bein enqualin haveva aunc il medem di in pullt viadi tochen el consum,
patertgein nus mo da nos vischins dalla vart dretga dil Rein.
Vendita
En consum deva ei da quels dis la detga truscha. Per ordinari curdava aunc la
raccolta d'izuns el medem temps. Tenor las retschercas vendeva ins pli baul tut
al consum ni als Berthers dalla Cruna. Ils anno 20 e 30 muntava il prezi per kg
a 50 tochen 60 raps. Igl onn 1940 retschevevan ins biabein il dubel. Aschia ei
il prezi carschius tochen 2. - frs. il
kg entuorn ils anno 1960. Famiglias che rimnavan en in di tochen 80 kg vevan
aschia in bi gudogn accessori. Con beinvegni che quels raps eran per nossas
famiglias duront quei temps da scartezia savein nus mo s'imaginar. La gronda
part schava directamein scriver il recav sco dabien. Ei deva era affons che
astgavan salvar las entradas. Cun
quels raps savevan els allura cumprar igl uorden da scola. Auters puspei
astgavan far diever dallas entradas dad in di.
En scadin cass han ins zacu vendiu per biars daners bulius en nossa val. Quei
grazia als consums che havevan lur cooperativas giu ella Bassa!
Secapescha deva ei era enqual schabetg pli curios. Aschia empruava enqualin
d'augmentar la peisa cun lavar ils bulius. Nies bien Tumaisch dil consum (T.
Schmed da Cavorgia) fageva bein attents da quei malsedepurtar, mo buns sco el
era, smaccava el in egl e prendeva tut. Strusch
ch'el veva cuntentau ils Tuatschins, arrivavan pil solit ils vischins da
Mumpe-Tujetsch cun lur brentas pleinas ni cul carret. «Ussa
vegnani puspe culla vacca veglia!» Il salid ch'il cauconsum veva per moda da
dir.
Agen
diever
Sco gia menziunau, fagevan ins all'entschatta, quei vul dir entuorn ils anno 20
e 30, negin ni mo minim agen diever. Per cul temps eisi lu matei vegniu ad
ureglia a certas casarinas, co ins savessi cuschinar bulius. Spels cacs tgaper
han ins tec a tec era aunc ughegiau da survir ina tratga da tgiruns tschep. Tut
quei pli baul e magari aunc oz cun in schliet sentiment e per, sch'il da 2 ni da
5 frs. vegneva buca ners duront il euer. «Auters bulius tg'els cacs tgaper
magliass iu per negin prezi!» ha in Tuatschin confidau a mi. E
las plunas tgiruns tschep? Ils
consums prendevan mo mellens. Quels paucs che rimnavan «Steinpilz» cuschinavan
ina pintga part, ils auters vegnevan sechentai. Quels
empruavan ins da vender privat. In
kg tgiruns tschep sechentai valevan ton sco in kg schambun.
Oz
Segiramein han quellas grondas raccoltas sminuiu anetgamein la derasaziun dils
bulius. Mo la frida mortala - sch'ins astga numnar quei aschia - ei senza dubi
l’invasiun dil miezdi stada. Ils Tuatschins han sentiu quei gia baul. La stad
1973 han ils responsabels dall'Uniun da cura e traffic fatg attenta la
suprastonza communala dils turs da rapina, caschunai da nos vischins dil sid. La
suprastonza communala ha agiu sveltamein e creau aunc quei onn in uorden
d'encurir bulius per nossa val. Dapi
lu ei igl intschess da vart seniastra dil Rein schurmegiaus. Ils
dis sco era il quantum ein vegni limitai. Plinavon han ins era scumandau il
commerci cun bulius. Sper quella lescha ha - in per onns pli tard - era il
cantun creau ina lescha el medem senn.
Dapi entgins onns posseda Tujetsch ella persuna da dunna Gabriella Scherrer ina
controlladra da bulius. Sin territori tuatschin creschan biaras sorts bulius
gudibels e buns, tals ch'ein in bien ton meglier ch'il buliu mellen. Exempels:
parisols, schampignuns, latgers, calimars, tgiruns, barbers, crestas e bovists. Pertgei
buca prender in grond, in mesaun ed in pign d'ina sort ch'ins anfla e far ina
viseta alla controlladra da bulius!
Bulius
tussegai dat ei en sesez paucs. D'in tal ch'ils Tuatschins seprofitavan less jeu
relatar mo dasperas. Ei setracta cheu dall'amanita mustgera (Fliegenpilz), quei
bi buliu tgietschen cun tachels alvs. Ins
prendeva in tal buliu, tagliava si en tocca, ni schava magari era entir, e
metteva en in taglier cun empau latg. Las mustgas che buevan da quei latg
stuevan carpar.
Bulius ein d'immensa impurtonta pigl equiliber da nossa natira. Lein
schenghegiar la duida stema alla plontetta. Gia l’enconuschientscha dalla
plonta, las differentas sorts e la funcziun ni il svilup sa fatschentar e
delectar nus duront uras. La ponderaziun ei megliera ch'in per raps.
La
cultura dil cardun blau
Igl ei stau pressapauc all'entschatta dils anno 1970. Il hortulan Walter Egli da
Stäfa el cantun Turitg ei seschaus en cun Antieni Cavegn da Sedrun pervia da
metter ora e trer il cardun blau ella Val Tujetsch. E las plontas ein sefatgas
bein, accurat sco la tratga dils carduns blaus a Rona ed a Schlarigna. L'aria da
Tujetsch ha susteniu la flur e la colur blaua ei daventada recenta ed intensiva
ed il fustitg gross e ferms e quei ton a Salins sco a Planatsch.
Ils purs han dau lur frusts per la tratga e la cultivaziun ei stada d'engrau. E
mintga plaz da lavur ei enzatgei da num. Duront la raccolta che ha mintgamai
liug ils emprems dil meins dad uost dattan ils carduns blaus in tschuat lavur.
Aschidadir da tagliar e pachetar e spedir ils camiuns aunc quei di sur ils
confins en Tiaratudestga e Hollandia. La gruppa da lavur ei a strada cun
l’alva dil di; ella astga gie buca schar giudamaun quels tgaus blaus spelai,
sinaquei ch'ei vegnien buca pass e sefetschien bein enzanua sco ornament.
Suenter la mort prematura da Antieni Cavegn (1972) ha siu frar Vigeli Cavegn,
bifettier dalla staziun, surpriu l’entira branscha dils carduns blaus, ina
cultura ch'ei buca mo nizeivla, mobein che sedat era neu stupent ora sils praus.
Ils
animals selvadis
Sias indicaziuns ein stadas custeivlas, quellas dil Placi Levy, survigilader da
catscha. El
ei vischin da Caprau ed ha maridau la Hermina Schmid da Tujetsch. Dapi diesch
onns ha el quitau digl uorden da catscha en siu revier, senza exnum ir suenter
ad enzatgei. Plitost sepanza Placi Levy pervia dils animals selvadis, el ch'ei
versaus ed ha enconuschientschas. E duront las auras d'unviern tegn il Levy en
egl enzatgei e procurescha per fein ellas starlieras, mellis e mellis kilos, sco
per semeglia egl uaul da Bugnei. Nuotatonmeins rimna el duront igl entir onn las
pelletschas da meila ch'el metta lu ora ensemblamein cul pavel d'utschals.
Ses catschadurs segidan cun el; ins vegn perina.
La catscha ha tila en Tujetsch; buca meins che trentotg catschadurs han priu
1986 la patenta ed han pagau persuenter 380. - francs. A catscha bassa
perencunter va pressapauc ina tiarza e sin quella da laghetg e da fallas in
tozzel e miez, forsa.
Inaga ch'el po viers munt, lu eis el ametsch, il Placi Levy. La basa da turas
munta sin tschienevegn e sissu aunc diesch sco guardiapesca, enzatgeininas sco
supplement, sco per exempel duront la catscha da capricorns. E quei ei in tierz
pensum che pretenda e damonda dabia.
Sa mintgin - Tujetsch ei in eldorado per las selvaschinas, Tujetsch cun ses logs
cun lagugns da tuttas varts. Ils uauls stgirs e la draussa spessa e d'in maun
las canals d'arclina e pervesa tegnan tschelau e siper ils garvers ei il zup
nuota menders. Di, in intschess da quels e selvaschinas dat ei tut put.
Epi il revier denter las auas da Mila e dalla Val Strem, leu nua che la catscha
ei stada scumandada entochen 1986 ed ils animals serimnan. - Cura ch'ins ha mess
ora igl onn 1965 ils capricorns (10 bucs e 12 cauras) ei quei daveras stau
in'enrihida cun historia.
Aschia in capricorn ei la fermezia sezza, sch'el sgigina magari buca enzatgei
duront treis jamnas da cufla, auter che litgar il tratsch e la greppa. Daferton
ch'els tuornan neu digl Uri e passentan igl unviern en Tujetsch.
A per culs capricorns stattan ils camutschs, forsa onz meins resistibels, quels
sistschien exemplars pressapauc che ein da casa eifer las stagias dalla val.
Ellas vals encunter miezdi (Val Gierm, Val Nalps e Curnera) ein ils camutschs
buca ton exponi sco sillas costas dil Crispalt e Pez ner e Cuolm da Vi. E pervia
dalla buchera sepertgiran ils camutschs da magliar neiv.
Siper las plauncas stattan las muntanialas martuf e pertgiran ils ratuns, per
cass ch'ils tschess ein vegni neu dallas Ruinas da Medel. Las muntanialas avdan
dad omisduas varts dil Rein, ton enta Maighels sco ella Val Strem e seretilan el
staup encunter la fin da settember; tocca aschiails emprems damars ein ellas sut
tiara edilpuls edil flad van plaun, treis entochen quater ga mintga minuta. E
tgi che sa dapli manegia ch'en Tujetsch secattien forsa da quei da 700-800 tocs.
Schebi ch'ils cavreuls ein pli mals ch'ils camutschs, ei lur diember tuttavia
buca surprendents; tschientschunconta en tut, in animal ch'ins tegn ault. Cura
ch'el pastga cun attenziun els fistatgs dils uauls ed untgescha per mintga
disturbi els caglioms. Cun agid dil fein ella starliera tegnan els stendiu ellas
nevadas, ual sco la tscharva, mess il cass ch'ella ei buca ida naven. Damai che
la plipart dalla specia setila dalla val giuadora e varga schizun Cuera. Quellas
tscharvas che van e vegnan ed ein selvaschinas da passadi sco ils renns dils
Inuits. Pér suenter l’emprema uiara mundiala ein las tscharvas
s'acclimatisadas ellas vals sisum il Rein; dapi lu ein ellas vegnidas ualti
numerusas. Ils donns caschunai ein tuttavia buca relevonts, sch'ins ha pagau
ora uonn per exempel tut ensemen 50. - francs.
Aschia sin in plum pon ins dir che Tujetsch hagi da terrein approximativamein in
diember da ferm duatschien tscharvas, en mintga cass, sche las vaccas fan vadi
ella val ed ughegian buca culs vadials sur il Cuolm d'Ursera. Duront ils meins
da mars ed avrel ch'ils taurs fieran naven la corna che crescha silsuenter
danovamein; en treis meins aschia eis ella puspei schubergiada e perfetga sco
vivon.
Ina
tauna d'uolp ei in liug singular; en scadin cass sch'ils uolpets sturnegian u
stattan a sulegl, il mument ch'ils egls ein aviarts ed els vesan. La cua liunga
ed il fol clar tgietschen han cudez. In bi fol cuosta matei otgonta francs e
suren aunc la premia da trenta, sch'il catschadur muossa il rauer pign da vart
dretga. Taunas d'uolp ed uolps (buca tschien selvaschinas odentras) dat ei nuota
schi stedi; las taunas las pli enconuschentas ein quellas da Vallatscha e
Londadusa, da Siatfontaunas ed ils Uffiarns.
E las fiergnas dil puppen mellen e dil puppen tgietschen, endi; ellas ein aunc
pli scartas che las uolps ed han lur zups els mirs dils faners ch'ein ord
diever. La premia per la fiergna munta sin 20. - francs e la canzlia communala
ha buca stregn da pagar ora.
Pervia dil tissi ch'ins stiarna dapertutanavon e dil cultem artificial ed aunc
dil sal dalla via fan ins star gleiti tut las lieurs. Buca bia dapli che treis
tozzels lieurs secattan ella val; quei ei ina sperdita. Pli
Denter
ils utschals da rapina ein ils giruns ils pli numerus, dudisch pera sil pli
pauc, ferton ch'ils sprers ein pli rars, forsa mo quater pera pli. E tschess eis
ei mo dus pli, in per, che cua denton buca ora sigl intschess da Tujetsch, sco
per semeglia ellas gnivs el Grep dil tschess u en Curnera; il per ei setratgs
naven, ellas Ruinas da Medel e tila si leu ils pigns. Perencunter
fan els dus catscha ella Val Tujetsch e verteschan buca da lur specia dasperas.
Las hazlas e las sgagias sedostan e las gaglinas selvadias vegnan dil meins,
schebi ch'il sulegl scaulda da detschiert els lartgs digl Uaul Flurin.
Suenter ch'ils avdonts da Maunsura, pia quels sill'ala seniastra dalla val,
denter Bugnei e Tschamut, han mess neu orts e curtgins da caglias e plontas per
propi, vegnan ils utschals cantadurs e neu dils uauls che schain sillas costas
encunter miezdi. Las melodias dil tschetschapera e dils masets blaus, dil
cuacotschna e digl utschi dil puppen tgietschen sefan ed ils paslers ston ir per
lur fatg.
Fontaunas
Levy, Placi. Intervista
dils 11 da november 1985, Sedrun
Schmid,
Luis. Der Wild- und Vogelbestand im Tavetsch. En: Wanderungen in der Talschaft
Sedrun Tavetsch. Sedrun 1971, S. 35-38