Las
rihezias naturalas
Ch'ins metti buca semplamein d'ina vart las rihezias naturalas ch'igl intschess
da Tujetsch tegn tschelau en siu ravugl. Sidavon stat la crappa, sco per exempel
il scalegl e las cristallas, caltschina e sal camutsch, in techet fier, zinc e
plum e suren entgins garnetschs aur e plinavon la turba. Per
far rauba denton drova ei dapli.
Il
scalegl
Ina veina clar grischa da scalegl setila silla costa dretga dalla vallada dil
Rein e mira ora odem la Val Sumvitg epi danovamein a Mumpé-Medel ed a Nual,
tonscha sur l’aua vi sil Calmut e dat la davosa cuchegiada a Hospental.
En scadin cass ch'ils vischins da Tujetsch ein dai avon biars onns sil crap
scalegl, schebi ch'ils emprems indrezs da scaldar ein stai empau pli sempels,
sco per semeglia far cauld plattas da crap e far pegnas da mir. Dallas empremas
pegnas da scalegl pudessen datar neu digl onn 1740, forsa; per pressapauc 100
onns pli tard ein las pegnas scalegl sefatgas per propi. - Ed igl ei pli che mo
remarcabel che ual glieud d'ordeifer ein s'empitschada dil scalegl ella val. Ins
sedamonda, schebein ils Tuatschins vevien buca raps, ni forsa e buca regl
d'interprender enzatgei.
Ils anno 1867 muentan in Colblezer dad Amsteg ed il Walker da Schattdorf la
damonda d'explotar il scalegl ella Val Tujetsch. Ils Tuatschins fredan l’aura
e setenessen plitost cun in'offerta da nossas varts. Ed els scrivan ora il crap
ella Gasetta Romontscha. Collemberg e Bisquolm da Mustér s'annunzian e la
vischnaunca lai vi la veina. Probablamein ei l’interpresa nuota sefatga dil
meglier; igl interess ei tschessaus ed igl onn 1897 conceda Tujetsch
gratuitamein
-
ils prezis ein fixs e muntan per Nual 15 raps, per Calmut 12 raps il pei,
quei che fuss matei pressapauc 30 cm3
- fender e buca sittar la crappa (lavagar
la pastira)
-
finir en in liug avon ch'entscheiver en in auter (serasar!)
-
il scalegl ei da dar giu als Tuatschins per 60 raps il pei ella mina
- las cauras pil latg han il dretg da
pascular gratuitamein
- il fein pil letg e la lenna morta ein
semegliontamein da dar giu per nuot
All'entschatta
ha la fatschenta cun dr. G. Brauchlin da Mustér, quella da calonda october
1916, fatg ina hazra pareta. En num dalla ovra da talcum a Sumvitg/Surrein fa el
amogna pil scalegl en Tujetsch la summa da 1000. - francs mintg'onn e per in
vagun da 10 tonnas treis francs l’in e sch'ei survarga ils 500 vaguns per onn,
allura 4. - francs il vagun. Entochen che l’explotaziun entscheivi per propi,
s'oblighesch'ins da pagar annualmein 300. - francs. Culs 15-6-1918 mida il
tgamun num e secloma da lu enneu Montan- u. Rohstoff AG, Mustér. Alla testa
stat dr. G. Brauchlin, il parsura dil cussegl d'administraziun. Culs 14-1-1919
seretila la fatschenta dil contract e fa valer ch'ins vevi fatg il quen cun la
viafier dall'Alpsu che vegni ad interim buca baghegiada. La suprastonza da
Tujetsch sevolva tier igl advocat dr. G. Willi da Cuera che cusseglia da
secunvegnir; ei vali buca la peina.
Denteren lavura il cavacrappa Remigio Locatelli, sesents a Sedrun, ella cava sil
Calmut, ferton ch'il pigner Johann Jacomet dad Acletta tschenta repetidamein
damondas alla vischnaunca per prender si il Calmut, sco per semeglia ils onns
1912, 1913 epi ils 9-1-1927. La finala secunvegn la vischnaunca cun Gion
Battesta Jacomet Flury d'Acletta per il prezi da francs 20. - il m3;
el dueigi sez denton secunvegnir cun Remigio Locatelli pervia dalla cava sil
Calmut. A Nual perencunter ei Gion Battesta Jacomet persuls e paga francs
Schebi ch'ils Tuatschins sezs han nuota propi vuliu morder en, ein els ora ed
ora stai dall'idea ch'ei selaschi far daners cul scalegl. Nual ei damaneivel
dalla «gliut da dadains gl'uaut» e 4 giuvens da Selva: Venzin Benedetg, Venzin
Stiafen, Loretz Gaudenz e Deflorin Pieder fan in contract cun la vischnaunca
arisguard l’explotaziun a Nual. La scartira datescha dils 10-11-1944, ina
cunvegnientscha da dus onns cun indicaziuns sco las ulteriuras. Enzatgei onns
avon fuvan era Giusep Zazzi e fegl s'interessai per Nual e per Calmut. Cun ina
brev dils 27-7-1950 s'occupeschan Benedetg Valier e Baseli Schmed cun la cava a
Calmut, ina damonda alla vischnaunca che manegia veramein serius. E la
suprastonza communala rispunda ch'ella seigi ad interim ligiada e sappi buca
far cunmeins. Atgnamein naven digl onn 1942 ei Carli Baselgia da Cumpadials a
Langenthal sespruaus da vegnir en contact pervia dalla cava sil Calmut.
Finalmein vegn el a sté ed ils dus contracts dils 12-6-1945 e quel dils
22-7-1946 plaidan d'in spert serius d'interpresa. - Dalla biala entschatta enneu
ein las difficultads vegnidas grondas; Carli Baselgia ei sestentaus scosauda ed
ha dau lavur a passa in tozzel luvrers indigens. E per ses 35 m3 digl
onn 1946 ha el tuttina pagau alla vischnaunca da Tujetsch 1575. - francs e suren
aunc 12 vaguns material manedel a frs. 5. - il vagun.
Per in um persul fuva la fatschenta onz greva; a Sedrun sefuorma ina societad
d'aczias «Ovra da pegnas da Tujetsch, SA Langenthal». La speronza ei carschida
il mument che la firma nova ha baghegiau in baghetg silla ravera dil Drun a
Sedrun. (Oz casa da colonias da Clemens Monn-Gamboni.) La taxa dils 10 raps per
1m3 occupau ei tuttavia buca stada giud via.
Cun la cunvegnientscha dils 26-6-1946 ei Gion Giusep Jacomet da Mustér semess
en a Nual; cun ina dunna da Tujetsch eis el scochemai staus da casa ella val ed
il contract muossa buca ora puncts apartis. L'explotaziun ei sefatga e secloma:
-
1955
6,33 m3
= francs 316.50 (pia à frs. 50. -)
- 1956 3,74 m3
-
1957
2,68 m3
- 1958 3,98 m3
- 1959 6,55 m3
Lein
dir ch'ina pegna ordinaria drovi approximativamein 0,3-1,5 m3 scalegl
schubergiau. Ton che Gion Giusep Jacomet fageva al pli 15 pegnas mintg'onn. Ed
el ei staus in bien contrahent ed ha adina puspei renovau il contract a Nual e
quei entochen sia mort prematura dils 26-10-1974.
Pervia da pagaments ha la vischnaunca da Tujetsch visau il contract calonda matg
1954 e l’Ovra da pegnas a Tujetsch ha buca acceptau la visada. E la finala eis
ei tuttina iu en nuot. La collaboraziun cun la Serpentina a Hospental dils
20-10-1965 ei era buca sefatga ed ei semegliontamein dada ell'aua. Cun
l’interpresa dalla Serpentina SA ad Erstfeld eis ei buca iu bia meglier. La
cunvegnientscha dils 5-10-1971 veva giu priu ina stupenta entschatta cun ina
taxa annuala da francs 4000. - (in'explotaziun da 250 m3 = francs
4000. -) e per ulteriurs m3 francs 15. - l’in e per ils curdems
(rauba manecla) accurat il medem prezi. Ed il resultat ei puspei staus poverets,
plitost disgusts e visadas ufficialas per vegnir en culs raps.
Dapi igl onn 1976, naven dils 1 d'avrel, ei Barclamiu Berther, tschentapegnas a
Sedrun, in explotader da num sil Calmut. El ei s'obligaus da pagar francs 120. -
il m3 ni silmeins ina summa annuala da francs 800. -. Igl avrel 1981
ei Barclamiu Berther semess en cun la firma Murer SA Tujetsch e las pegnas
d'ozildi sevendan bein, aschia en vesta dallas historias ch'ins ha cugl ieli.
Ina survesta en nos dis muossa ora:
-
pegnas pintgettas (70 x 60 x 80)
frs. 4-6000
- las ordinarias 100 x 100 x 30)
frs. 7-8000
- quellas cun baun pegna ed aschia vinavon
frs. 18 000
- ina execuziun da luxus
frs. 30 000
L'explotaziun
sil Calmut ei carschida da detschiert e la crappa vegn tagliada a Schmerikon
ella grossezia da 10 cm, quellas plattas che tuornan allura a Sedrun el
luvratori giul Drun. - Buca meins che treis luvrers stattan vidlunder ed han
fatg per semeglia igl onn 1984
Il
svilup enteifer ils davos 80 onns ei singulars:
1900
ha ina pegna custau
frs. 80- 100
1930
frs. 200- 250
1950
frs. 650- 800
1980
frs. 7000-8000
Fontaunas
Gadola,
Guglielm. La Cadi, dal pugn da vesta economic ed industrial. En: Il Glogn,
annada 22/1948, p. 80-122
Venzin, Gion Antoni. Extract dils protocols da vischnaunca 1838-1948. Privat.
Giusep Alig-Venzin, Salins
Miniers
e minieras da fier
Ella Synopsis (resumada da scartiras) stat ei scret che avat Adalbert II hagi
ensemblamein cul cumin dalla Cadi schau vi per tscheins 1658 tut ils fuorns da
metal sil territori da Tujetsch ad in cert bandierel Duri Soliva ... Ed en quei
cass vess ei stuiu esser plirs fuorns ed aveinas da differents metals.
Ils mussaments veseivels ein scarts; els ein denton evidents, sco per semeglia
sin las palas dil Tgom dalla vart da Nalps, ual dado la Val blaua. La mina ei
franca e secava meters e meters, silmeins curonta, viaden ellas costas dil
cuolm. Silla preit osum stat l’annada 1679 engravada. Con lunsch ch'ils
miniers ein sefuritgai egl intern dalla tiara, gliez ei ina damonda. Igl
ei denton da supponer ch'els hagien tschercau ils minerals da fier els platters
dil Tgom. E
... l’expediziun viaden el dadens dil cuolm vegn ad esser stada plitost in
mistregn da puorla e miarda che ha serrau il pez - ed il suadetsch dils umens -
lez ei il sal dalla crappa.
Agradgiu sil plat dalla val, sper l’aua da Nalps, secatta il liug, il liug che
senumna aunc oz ils Falluns. Sche
lein nus metter il cass ch'ils miniers hagien lavau leu il fier.
A Tgatlems ei zatgi semegliontamein ius ad encurir minerals da plum; la tscherca
ei dil reminent pli pauc enconuschenta, pli u meins sco las alas fier enta
Cavradi.
La crappamorta sill'ala dretga dalla Val Tujetsch cuntegn insumma minerals,
schizun aur. - Giudapeis al crest da Cavorgiasura, da maun seniester dalla via
da Valzeinza, ha Giachen Hendry-Monn possediu in'acla cun clavau e nuegl. Da
rugalar la via vitier il nuegl ha el anflau crustas fier, in entir tschuat.
E dallas minas dalla Val Medel tschontschan ins dapi da daditg enneu, digl avat
Giachen per exempel e dil plum en argien ed era dil pirit. L'ucliva da Fuorns
dat perdetga ed il zinc ord la Val Cadlimo ei enconuschents.
L'interpresa da fier a La Punt ei sefatga all'entschatta dil schenivavel
tschentaner. Ton la cava da Rueun (Schmuer) sco quella si Sursaissa (Viver) ein
stadas sut la reschia dalla societad a La Punt. Ils minerals da plum e d'irom
hart rendiu pauchet, ual sco la luentera dils anno 1826 a Trun, malgrad ch'ins
veva tuttina investau 200 000 flurins.
Fontaunas
Berther, Baseli. A Camischollas. Notizias
cultur-historicas ord la Vall Tujetsch. Mustér
1917
Salis, Friedrich von. Beiträge zur Geschichte des bündnerischen
Bergbauwesens. II. Der Bergbau im Oberland. En: Jahresbericht der
Naturforschenden Gesellschaft, Neue Folge, 1861/62, S. 173-189
Dapli mira era: La ruosna da Palits
Las
palius da turba
Ils quendisch da fenadur 1917 ha Giusep Brugger, posttenent a Cuera, fatg ina
damonda alla vischnaunca da Tujetsch d'astgar cavar turba a Plidutscha. La
Paliu dultscha secatta denter Tgatlems e la siara da Maighels ed ei sco
Surpalits e Muschaneras terren da turba.
Tschels onns ha principalmein la glieud da dadens igl uaul, ils vischins da
Tschamut e Selva, fatg diever dil scaldament a turba. - La turba sezza ei ina
dallas davosas restonzas neu dil temps glacial; ella cuntegn datier da
tschunconta per tschien cotgla ed ei la lenna dils paupers che han dad acceptar
la muoschadad ch'ella derasa e suren aunc in tgamin da rascha.
La lavur dil cavaturba ei stentusa; amiez la paliu tila el la canal cun ina
corda e taglia cul badel da tagliom plat il tschespet ch'el caveglia d'in maun
per cuvierer silsuenter la cava, la cava che sefa in meter entochen in meter e
miez afuns. Ils quadrels cotschens che setilan magari sin mellen e brin,
quadrels da 20-25 centimeters cubics, ch'il cavaturba rasa ora dasperas la cava.
Entochen il di ch'el caveglia ils cubs en fuorma da meidia u fa ordlunder in um
crap. Ed el sesprova che la turba hagi pauc contact cun la tiara, sinaquei
ch'els vegnien dabot secs e ners da tuttas varts. Tut mantuns che sefetgan ad
ault sco l’enzenna stgira d'ina profezia.
E vonzei ein els vegni, ils dels da Selva e Tschamut, cun benagls e carrs ed
aschia e la turba ha cuau bein e zatgi ha saviu sescaldar.
Fontaunas
Venzin, Gion Antoni. Extract dils protocols da vischnaunca 1838-1948.
Privat. Giusep Alig-Venzin, Salins
Las
caltgeras da Pardatsch
La greppa smuttada e melnauna denter las auas dalla Val Gierm e dalla Val Nalps
muossan ora; greps da caltschina siper ils gliemets dallas plauncas. La Val
Gierm ei dalunsch ed il grep da caltschina en Pardatsch ei staus relevonts. Ina
caltgera onz pli veglia secatta giudapeis al grep, ferton ch'ina secunda ei in
tgaubriechel sur la punt.
Ei stat scret ella nudauna ed ils contracts ein enzatgei da num. Sco per
semeglia quel dils 28 d'uost 1858 denter la vischnaunca e Giachen Antoni Schmet
e Giachen Martin Giger e sco tierz il Barclamiu Gieronimi da Ciavana (Clavenna?)
neu dil comune di San Giacomo che di cun expressiun, tgei ch'ils surprendiders
hagien da far, sco per exempel:
-
ereger ina caltgera nova, cun la bucca encunter igl uaul da Cavorgia
- ella ha da cuntener silmeins sissonta
salmes (matei entuorn 4800 liters)
- curonta francs indemnisaziun per
baghegiar il fuorn niev
- cura ch'il diember necessari
d'empustaziuns ei avon maun, tontas e tontas brels, silmeins trenta, forsa,
fixescha la vischnaunca il temps da barschar (buca ual sil pir far fein)
- ch'ins detti ina mesira fil e streha e
In buca crappa, tschendra u puorla
- ch'ils surprendiders verteschien la
controlla da vischnaunca
- Per l’erecziun dalla via o gl'uaul da
Cavorgia ed il fuorn dat la vischnaunca trenta umens che lavuran dallas otg
entochen allas quater, cun pussar in'ura denteren
- ils surprendiders dattan ina segironza da sis onns alla vischnaunca
In
secund contract datescha digl onn 1866 - denter la vischnaunca e Giusep Antoni
Bisquolm da Mustér, per diesch onns quella ga. Il surprendider furnescha alla
vischnaunca la caltschina per treis francs e tschunconta raps il salme e paga la
lenna da brisch cun tschun francs la tschuncheisma.
Igl ei la primavera baul dils anno 1910; Giachen Martin Hendry e Tumaisch Schmed
da Cavorgia ein uonn ils surprendiders. Eis stattan sidavon la caltgera sper la
punt sur l’aua da Nalps. Il Tumaisch veva pluminau ed il Giachen Martin ha dau
suenter - da semetter en e barschar la caltschina. Siu cusrin ledi cul regl
d'interprender ed el, il Giachen Martin Hendry, cun ses treis affons pigns - e
la Barla Catrina spitgava il quart ella casa sil crest a Cavorgia. Per gnanc trenta raps
mintg'ura - e luvrar di e notg, quater dis silmeins.
Ella suoschna dasperas la caltgera semiran ils umens tier, semettan meinsvart
per liung e spetgan la scumiada, essend ch'enzatgi ha traso dad esser en pei.
Il tagliament ei sparunaus da mintga vart ed igl arviul tegn sc'in fier la
crappa manedla, forsa ella grondezia da biabein ina curtauna.La cuvrida da
dascha e sissu la cozza d'arschella ha dau in tschuat lavur als surprendiders.
Dil bural amiez l’arschella tschessa il fein e l’aria che dat afuns ueglia e
muenta il fiug. Il Tumaisch Schmed manischescha ed empiala culs tils dallas
varts e suten; ei secapescha cul fing e quei ei siu misteri. Cura ch'el tila tec
a tec il fing per l’entira caltgera entuorn. Per cura che la flomma setila e
spida in recent blau, siara ei ils tils suren e suten. Ed en pressapauc dus dis
e miez ei la caltschina barschada. - Il mument ei singulars, il mument che las
menadiras arrivan en da Nacla, cun benals e sliusas scultas ed ils purs han spir
damondas sin bucca.
Il Tumaisch Schmed ed il Giachen Martin Hendry stattan eri e miran ensi encunter
il Tscher; els sminan omisdus che l’auter onn vegni la caltschina a vegnir da
sutensi, en sacs ed aschia.
Fontaunas
Venzin, Gion Antoni. Caltschina
viva. Studi historic-cultural. En:
Igl Ischi 1949, p. 82-87
Dapli mira era: Il barschar caltschina
Cristals
e cavacrappa
Per ei 18avel tschentaner han ils alpinists perscrutau las Alps, ascendiu per
l’emprema gada nossas tschemas e svegliau il senn per la bellezia da nossas
muntognas. Las muntognas che eran entochen lu in mund scarschentiu ed untgiu, il
reginavel dallas strias e dil barlot, ein daventadas il simbol dil ruaus e dalla
bellezia.
Il pli enconuschent exploratur da nossas muntognas ei pader Placidus a Spescha
staus (1752-1833). El ha percurriu ina gronda part dallas valladas e pitgognas
grischunas, oravontut denton las stgeinas
Cun
quei patratg propona ei da crear a Glion ni a Trun in deposit central da
cristallas e da cumprar ina mola. Trumpaus dil nunsuccess pren ei sez enta maun
la caussa e diregia il commerci da cristallas buca meins che 40 onns.
Cristallas, quella marvigliusa crappa, han ins appreziau da vegl enneu.
Viandonts e pasturs ch'engartavan cristallas per schabetg
En
ina vischnaunca spirontamein purila eran las resursas pintgas e mintgin stueva
mirar co sedustar. Per cristallas ein ins i per gudignar empau raps, per nutrir
la famiglia. S'entelli, ideal e plascher drova ei era, pertgei ir per cristallas
ei nuota bialaveta!
El 19avel tschentaner stueva igl ir per crappa vegnir praticaus ualti stedi,
pertgei ils 30 da mars 1884 concluda la vischnaunca «da trer ora ina cumissiun
per sedeliberar e s'entelgir, sch'ins savessi buca metter si ina certa taxa a
quels che cavan mineralias sin nies territori».
El regulativ sur dallas grevezias e dalla gudida da tuts beins communals dalla
ludeivla vischnaunca da Tujetsch, anno 1885, stat ei lu scret: «Mineralogs che
fan diever da quei mistregn sin nies territori han da retrer tier la suprastonza
ina patenta e pagar per quella en cassa communala frs. 50. -.»
Ina
aschi suarada taxa han ils cavacrappa buca acceptau e sin camond dil cantun sto
la vischnaunca dils 6 d'avrel 1885 sbassar la patenta per la mesadad, pia sin
frs. 25. -.
Da
lezzas uras eran in per da nos pli enconuschents cavacrappa sil meglier.
|
Luregn
Giacumet, Camischolas |
(1830-1900) |
|
Carli
Cavegn, Tschamut |
(1858-1929) |
|
Giachen
Fidel Cavegn, Rueras |
(1811-1972) |
|
Gion
Antoni Hitz, Rueras |
(1873-1955) |
|
Florentin
Cavegn, Gonda |
(1865-1936) |
|
Adolf
Cavegn, Sedrun |
(1863-1946) |
|
Vigeli
Peder, Selva |
(1846-1924) |
|
Giachen
Antoni Schmedt, Sedrun |
(1878-1948) |
|
Pieder
Stoffel, il parler |
(1852-1921) |
Era
en nies tschentaner savein nus enumerar entgins cavacrappa fetg activs e versai.
|
Ambrosi
Cavegn, Sedrun |
(1898-1977) |
|
Anton
Michel Loretz, Selva |
(1883-1953) |
|
Luis
Curschellas, Surrein |
(1894-1958) |
|
Giger
Gion Battesta, Selva |
(1903-
) |
Cavacrappa
d'occasiun ha ei dau aunc bia auters. Biars
eran plitost ils vischanders dils capomineralogs, auters ein mo i cuort temps
suenter quels scazis.
Las
duas uiaras mundialas han lavagau la fiera da cristallas e reduciu
considerablamein il diember dils cavacrappa. La tscherca era fetg pintga ed ils
cavacristallas stuevan esser leds da vender crappa da mular per 1-3 frs. il
kg.
Era ils onns suenter la secunda uiara mundiala e duront l’erecziun dils
implonts electrics (1955-1966) fuva igl anim dir per crappa fetg pigns. Sper in
per ch'eran sils onns era ei atgnamein mo pli dus, treis giuvens che mavan ualti
stedi suenter crappa
|
Lucas
Monn, Sedrun |
(1918-1982) |
|
Tumaisch
Curschellas, Surrein |
(1925-
) |
|
Vigeli
Berther, Camischolas |
(1922-
) |
Tochen
viaden els anno 1960 eisi stau in temps miert, senza grond interess per cristals
e minerals.
Silmeins ina gada ad onn vegnevan ils cumpraders, Häfliger da Basilea, Sicher
da Gurtnellen e Nell Caspar da Caschinutta, ella val e cumpravan las anfladas.
La conjunctura aulta cun lavur e grond gudogn ha lu vivificau il commerci da
cristallas ed era midau da rudien las relaziuns economicas. Culla jamna da lavur
da 5 dis e las vacanzas prolungidas ha la glieud giu pli bia temps liber a
disposiziun. Quei temps han naparts impundiu per star en gamba, per satisfar al
basegns da moviment ed ina occupaziun corporala. In'attractiva occupaziun
accessoria che sa era purtar in cert gudogn ei igl ir per cristallas. Da quei
ein pli e pli biars vegni pertscharts, e suenter ils anno 1970 ei igl interess
per cristals e minerals carschius considerablamein; igl ir per crappa ei
bunamein daventaus ina pissiun populara. Naturalmein ha era la gronda propaganda
dallas differentas uniuns, las numerusas fieras
1985
eisi stau 48 indigens e 44 jasters che han giu la lubientscha annuala ed 125
persunas han priu patentas dil di.
Indigens e jasters tegnan pia ualti bein ballontscha.
Negozi
da cristallas e minerals
Ditg e liung ha pader Placidus a Spescha diregiu il commerci da cristallas.
Suenter el ha siu amitg, il plevon Giusep Hitz da Sedrun, cuntinuau il commerci
intermediar.
Vonzeivi han denton ils cavacrappa indigens surpriu la funcziun da
precumpraders. Els vevan contact cul grond mund, tenevan ils fils enta maun e
tras lur mauns anflavan las cristallas la via ora el mund. Enconuschents
precumpraders fuvan:
Carli Cavegn, Tschamut
Luregn Giacumet, Camischolas
Adolf Cavegn, Sedrun
Ambrosi Cavegn, Sedrun
Gion Antoni Hitz, Rueras
Entochen
lunsch viaden en nies tschentaner era il contact cul mund minims, savevan ils
biars strusch tudestg, era l’informaziun concernent cristals e minerals pli
che munglusa. Aschia
eran ils cavacristallas, oravontut ils novizs, dependents dils precumpraders. Quels
diregevan la fiera, fixavan ils prezis ed ils auters stuevan esser leds da saver
vender lur anfladas, era sch'ella vegneva buca adina pagada tenor valeta. Avon e
suenter la secunda uiara mundiala, cura che mo in per mavan per cristallas,
vegnevan ils precumpraders d'ordeifer, dall'Italia (Magistretti),
dall'Engheltiara (Ashcroft F.N.), dalla Spagna (Folch), dalla Frontscha
(Frenkel), neu digl Uri (Nell Caspar e Sicher Valentin), si da Basilea (Häfliger)
ed aschia vinavon.
Oz ein ils precumpraders ton sco svani. Mintgin va sez a fiera ni venda ad
interessents che vegnan en casa. Il prezi sedrezza tenor l’offerta. Damai che
la purschida ei oz fetg gronda, ei la fiera saziada ed ils prezis plitost bass.
Igl
ei semidau da rudien. Ils cavacrappa ein organisai, fan part dallas uniuns
localas, cantunalas e dall'uniun tetgala svizra. Quellas arranschan onn per onn
fieras, schinumnadas buorsas, nua che mintgin sa far venal sias preziusadads e
dumandar informaziun. Milsanavon
organiseschan las uniuns exposiziuns, referats e sentupadas d'instrucziun. Dil
reminent dat ei plunas cudischs che descrivan igl inschign d'ir per cristallas e
las enzennas caracteristicas.
Oz sa pia mintgin s'informar e sez disponer. Il
temps da menar l’in ni l’auter davos la cazzola ei spiraus definitivamein.
L'Uniun cristal Tujetsch ei vegnida fundada igl onn 1978.
Patentas
per ir per cristallas
L'emprema taxa ei fixada el regulativ dallas grevezias e dalla gudida da tuts
beins communals dalla ludeivla vischnaunca da Tujetsch, anno 1885, e munta a
frs. 50. -. Il medem onn eis ella vegnida sbassada sin frs. 25.-. Sto esser
ch'ins mava fetg stedi per cristallas. Il vegl Hitz raquintava schon che tut ils
da Selva e Tschamut mavien per crappa e ch'ils Giacumets purtavien las
cristallas en scharls o da Strem. Denton ei la rabia tschessada e la taxa ei
sesminuida a frs. 5. -.
Survesta
|
|
Burgheis |
Grischuns |
Svizzers 20-50 |
Exteriur |
Supplements |
maschina |
|
1969 |
25 |
50 |
100 |
200 |
20 |
50 |
|
1977 |
50 |
100 |
150 |
300 |
100 |
200 |
|
1985 |
65 |
150 |
200 |
400 |
130 |
260 |
Entradas
Entochen 1965 vegnevan las patentas da cristallas incassadas cul quen communal.
Perquei eisi grev d'eruir igl exact import. Quel
era denton minims.
Incasso
per lubientschas dad ir per cristallas:
|
1965 |
|
940.10
frs. |
|
1970 |
3 |
370.50
frs. |
|
1975 |
6 |
258.20
frs. |
|
1980 |
15 |
745.00
frs. |
|
1985 |
19 |
388.00
frs. |
Quei
rapid carschament d'entradas muossa claramein ch'igl anim dad ir per cristallas
ei carschius constantamein.
Collecziuns
privatas e cabinet da cristallas communal
Nos vegls cavacrappa vendevan tut quei ch'els anflavan. Per els eran las
cristallas ina part da lur existenza. Entschiet a collecziunar han ins per
entuorn ils anno 1950. Enqual biala buccada metteva il cavacrappa en scaffa «da
glas» ni zanua en in zuppau. Oz ch'ins ha buca aschi basegns da raps ha quasi
mintga cavacrappa sia collecziun privata. Aschia restan ils pli bials cristals e
minerals en nossa val, quei ch'ei da beneventar zun fetg.
Igl onn 1978 ha la vischnaunca realisau siu cabinet da cristallas. Gnanc da far
curvien, en suprastonza eran 3 cavacrappa: Vigeli Berther, Tumaisch Monn e
Vigeli Giossi.
Igl emprem era il cabinet plazzaus ella casa Cadruvi, oz ei quel el museum
communal «La Truaisch» e fa buca mal parada.
Ils daners che la vischnaunca incassescha per patentas impunda ella
cumpleinamein per la cumpra da cristals e minerals e per la meglieraziun dil
cabinet. In tal agir mereta renconuschientscha.
L'explotaziun
Ils emprems cavacrappa vevan bi far. Els anflavan segiramein bia fuorns aviarts
e savevan mo encurir si ils scazis. Ditg e liung han els giu pastg entir, gattis
bein veseivels e bunas cundiziuns. Cul temps ei tut vegniu pli rar; ins ha stuiu
ir pli lunsch e far pli bia lavur.
Per arver fuorns pli stinai han ins lu entschiet a duvrar el 18avel tschentaner
puorla nera. Furar a maun era hanau e schluppentar cun puorla nera fetg
prigulus. Pli sempel e segir eisi oz da siglientar cun patronas explosivas.
Igl onn 1965 han ils dus cavacrappa Lucas Monn e Tumaisch Curschellas cumprau
l’emprema maschina da furar crappa. D'ina tala maschina purtabla, era sch'ella
pesava entuorn 40 kg, semiava gia il bien Gion Antoni Hitz.
Oz han buca meins che 10 cavacrappa maschinas da furar che vegnan oravontut
duvradas en Cavradi.
Cul furar e schluppentar ei la quietezia da tschels onns svanida.
Anfladas
singularas
Igl onn 1934 ha Luis Curschellas-Berther da Surrein anflau el Pez Blass ina
cristalla (clutger) che peisa 82 kg. Ella ha ina circumferenza dad in meter ed
ei 65 cm aulta. Igl ei il pli grond cristal dil Grischun. Il clutger paradescha
el museum da Friburg.
Cavradi ei il sulet liug sigl entir mund, nua ch'ei dat hematit cun si rutil
(alas fier).
Il pli grond fuorn ch'ins ha anflau en Tujetsch ei il fuorn da fens sil
Culmatsch. Ils cavacrappa vevan montau lien petgas da sustegn ed ei eri in pign
caplut. Il Geromini ch'ins veva clamau per gidar ad explotar veva denton
manegiau: «Na, na, ain co la'l Geronomi betga la pial!» Igl onn 1967 han ils
frars Curschellas da Surrein e Lucas Monn da Sedrun fatg ina biala anflada. Ils
petgens gronds e clars dad entadem la Val Strem (Pezs gits, sut il Pez Tgietschen)
ein mess en salv en «La Truaisch» (museum tuatschin).
Forsa ch'ei dat en Tujetsch bunamein 100 sorts da cristallas ed ellas ein quasi
senza paregl, ton da vart dretga sco da vart seniastra dil Rein, sco per
semeglia:
1.
Claus, Pardatsch e Nalps
- cristalla da guilas
- monocit
- anatas
- xenotin
- fens (titanit) e prenit
2.
Curnera
- hematit (alas fier)
- amatista
3.
Val Val
- adular
- albit
- fluorit
- alas fier pintgas (rosetta)
4.
Val Giuv
- cristalla nera, stgir-brina e brina
- milarit
- mulau
- tschelit
5.
Val Milar
- cristalla nera
- desmin
6.
Val Strem
- scolacit
7.
Val Maighels
- epidot
Fontaunas
Hitz,
Gion Antoni. Per
crappa massel jeu bugen. Lavur
edida, introducida e commentada dad Alfons Maissen. Cuera 1971. (Studia
raetoromanica; 7-9) (Sep. ord: Igl Ischi, 1967-68)
Maissen,
Flurin. Mineralklüfte und Strahler der Surselva. Fuorns
e cavacristallas. Mustér
1955. (Diss. Fribourg)
Mistergners
ed industria
Il Sep Antoni Hafner
Hafner nuot, plitost scadler ni figulant, ni semplamein in luvrer che fa
vischala da tiaracotga. Ed el ha giu num Sep Antoni Deragisch, siu fegl era, ed
il descendent dil secund Sep Antoni ei staus il Duri Vigeli Deragisch da Bugnei.
- Dil fuorn el plaunterren che cunteneva tuttina melli tocs enina e dil
luvratori sut la stiva cun la roda digl uler ed ils models differents - nuot,
lidinuot pli.
El, il vegl Sep Antoni Deragisch che fuva vegnius si dil Schuob ils 29 da mars
digl onn 1834 cun in prima attestat, suttascrets dil burgamester Weber, ed ei
stat scret lien:
«...
dem 19 Jahre alten Joseph Ant. Deragis von Tavetsch Canton Chur beurkundet, dass
er nach ordnungsgemäss erstandener Lehrzeit sich der durch die Gewerbe-Ordnung
vorgeschriebenen Prüfung unterworfen und dass er dabei solche Kenntnisse in
seiner Profession bewiesen hat, dass er zum Gesellen befördert ... u
Ed
a Bugnei ha el scochemai entschiet cun siu mistregn sper la lavur dil funs ed
ils dis da malaura. Leu nua ch'el ha dau fuorma, bein ina zun mudesta e per la
glieud sempla, a ses ruogs, allas caffetieras e broccas, a scadialas e miolas, a
crucifix ed a parlets d'aua benedida, als brocs da flurs, a naschors e
tentaschors. Epi - ha il Sep Antoni teniu ault las pegnas da tiaracotga (da
quadrels). En sia stiva ha el fatg ina - aschia per mussar ora. Mo encunter la
pegna scalegl ha el drizzau ora pauchet.
Cun la rata u cul carret eis el semess sin via, engiu ed ensi, da Tschamut tocca
Glion, la fatschenta mava buca mal. E nuotatonmeins ha la gasetta «Igl amitg
della Religiun e della Patria» susteniu
«...
Schon dis ed onns ha la Patria grischuna termess naven grevas summas daneers per
vischalla ed autras faturas de tiarra-cotgia. Ussa aber havessen nus ina fabrica
de semiglionts artikels denter nus. Passa in onn ei tscheu in figulant (luvrer
de tiarra-cotgia) che ha baghegiau si fuorn e laboratori, e producescha da
tuttas sorts faturas da tiarra-cotgia sco vischallas, quadrells per pegnas etc.
Ei fuss ludeivel, sche buns patriots e sez la Regenza encuressen de sustener
quella e semigliontas interpresas cun ina ner l’autra favur ... »
Ei
tucca era cheu da sepagar da raschuns. L'arschella giu dalla Val Fistatg (sillas
plauncas dil Cuolm da Vi) ei nuota stada pli ch'in ton, las colurs dalla glasira
han entschiet a vegnir onz caras, sco la lenna da scaldar il fuorn era ed il Sep
Antoni il secund vess munglau dar la vischala miez per nuot. Ton ch'el sez ed il
fegl Duri Vigeli Deragisch han survegniu avunda; cun la tiarza generaziun ei
l’industria da Bugnei ida en.
Fontaunas
Gadola, GuglieIm: La fabrica de vischala de tiara
cotga a Bugnei. Tenor P. Notker Curti. En:
Il Glogn 1929, p. 34-37
Il
taglialenna
Enstagl dad ir vidaneu han ils umens dulau la lenna rodunda sil plaz, sco per
semeglia amiez igl uaul, mintgamai sin dus bucs da lenna robusts. Ils
taglialenna han tschentau il lenn rodund per liung e cul dies ensi, sinaquei
ch'el prendi si la frida. E suenter la viulta dat in um la crena e tuorna a
volver ensi, fermond el davon e davos cun dus punachels. Cunquei che la lenna
rodunda ei buca scursada, dattan ils taglialenna la stiala. La tenta da scarvun
ed aua el truc da lenn da forsa ina grondezia da trenta sin vegn centimeters ei
ni dira ni rara ed ha la colur vulida. La corda da diesch entochen quendisch
meters lunghezia che vegn neu digl asp setila atras la titgira. Cun in zuic
anetg dosta in dils umens la tenta danvonz che squetra giun plaun u magari e
enviers in aspectatur da marveglias.
Ina corda bugnada ulivamein dat ina lingia schubra. Buca senza quitau stendan
ils taglialenna la corda sul lenn vi e lingieschan cun ina stendida anetga. Ina
lingia nunsurveseivla ed uiarscha resca furschalas. - Ei capeta ch'in um pli
passau sesa sil lenn e pren giu la plema dalla frida. Aschia per rir numna ins
el il gavun marsch.
Cun fridas ulivas allontaneschan ils taglialenna la part groppa dil lenn e la
sigir aulta fa buna lavur. La sigir lada perencunter dalla quala ins fa diever
silsuenter schubregia e fa il tagl ulivs. Ei dat da duas uisas sigirs ladas, ina
dretga ed ina seniastra. Per ordinari han ils taglialenna dulau il lenn rodund
da duas u treis varts. Ina lavur da stenta che ha adina puspei danovamein mussau
ora la habilitad.
Fontaunas
Berther, Sep Fidel. Tenor scret dils 6 da november 1985, Rueras
Il
talper
Talpas han adina dau ed il talper ei staus in mistregn da num, el che veva da
ver il dun da veser e fantasia da quei che sepassa els vaus sutterrans. Il mun
talpa sez ei per ordinari ina via tschocca ed igl ei da tender la falla el vial
principal che secatta in tec naven e meina ella gniv. E - las talpas ein malas,
van magari sperasora e sclaudan sezzas las fallas. Nua che la tiara ei stagna
van ellas pauchet sut la cutgna u schizun surenvi e rescan da dar ellas greflas
da tgapers e giruns.
Perencunter ei il talper ordaviert e spera ch'il freid tschessi ed ils calzers
tachien buca memia zun. - La notizia fa endamen; ils dus d'avrel digl onn 1840
han ils vischins eligiu Gion Balzart sco talper dalla val, naven da Nislas
entochen sisum Tschamut, sin praus e pastiras - ed el hagi scochemai da dar
suatientscha, per cass ch'enzatgi clomi. Ins scheva semplamein agli il «Gion
muser» che ha retschiert treis bazs (35 raps) per ina talpa. In onn sissu, ils
dus da matg 1841, han ins fatg cun Gion Balzart in contract, in scosauda,
numnadamein sissonta risculdis (102 francs) per onn.
Sto esser che las talpas han fatg pigns ed ellas han mulestau enzatgi; ils
talpers vevan traso da siglir vi e neu e para ch'els ein vegni unfis, aschia da
vegnir a currend naven d'oragiudem tocca enasisum la val. Ton ch'ils vischins da
Tujetsch decidan ils 18 da matg 1873 da partgir en squadras igl intschess, damai
che mo in pegliatalpas detti buca pli il damogn. E quellas ein determinadas:
-
emprema squadra Selva e Tschamut entochen Val Giuv, 1 talper
- secunda squadra Rueras e Zarcuns tocca
l’aua da Strem, 2 talpers (in dadens ed in dado il Dutg grond)
- tiarza squadra, naven da Strem tocca il
Drun, 1 talper
- quarta squadra, Drun, Cungieri, Bugnei entochen Nislas, 1 talper
- tschunavla squadra, Surrein e Cavorgia,
1 talper
Ils
vischins dallas squadras elegien mintgamai ina persuna e visien ils geraus. Per
las regiuns «dadains gl'uaut», Sedrun e Bugnei e Cavorgia e Surrein ei negin
s'annunziau. Cumpatg ch'ins ei nuota sescarpaus per la plazza da talper. Ils 8
d'october digl onn 1875 han ils Tuatschins fatg in inserat ella Gasetta
Romontscha; els tscherchien in talper.
Las squadras ein restadas; struschamein enzatgi seregorda en Tujetsch dils davos
talpers. Zatgi ha detg ch'il Flurin Capeder da Zarcuns e Giohen Deflorin da
Suloms a Rueras u schizun il Leci Hendry-Monn da Maunsut savessien esser stai
dils pli davos umens en Tujetsch che hagien pigliau talpas per incumbensa dils
vischins.
La maniera da pigliar las talpas ei diversa. Dalla trapla da fier cun sias duas
astas e viultas osum engiu e la rintga ella cadeina da tschentar denteren ella
falla aviarta fan ins aunc oz diever. - Onz pli hanada ei la pigliada cun festa;
ed ella vegn en damonda per las talpas las pli rufinadas.
Il talper taglia ora in tschespet e fa in quadrat, scuviera il vau dad omisduas
varts, implonta in lennet da stgein (pressapauc da ventgatschun centimeters
lunghezia) osum il vau. In secund lenn atraviers (in per centimeters pli cuorts)
vegn encrenaus el stgein vertical. - Ver otgonta centimeters naven dil quadrat,
s'entelli a per cul vau, catscha il talper in fest coller sturscheivel (coller
ei meglier che rom che secca vi e seglia), in fest d'in bien meter lunghezia,
giuaden el tratsch. Cun in cantun ha el rentau la corda ferma osum il fest,
ferton che da l’autra vart dalla corda secatta la palutta, tagliada ora e
strenschida cul cantun, ina palutta da sis centimeters lunghezia e forsa treis
centimeters lada. Il talper stenda il fest e la palutta carga viaden ellas
crenas dils dus lenns, dil lenn vertical e dil travers che stattan el quadrat.
La secunda corda ch'ei medemamein fermada vid il coller, onz plinengiu, tegn
ferm il fildirom (in en fuorma dad onza), in fildirom ch'il talper ha sfundrau
cun agid dil fassuir giu ed atras il vau. La distanza denter il quadrat ed il
fildirom munta ver otg entochen diesch centimeters. Cun adatg ha el mess il
tschespet el vau ed enaquella che la talpa sfui e muenta il tratsch el passadi,
seglia il travers ord la crena e la palutta ed il fildirom slontschan ad ault. E
la talpa cul tgierp el fildirom ei amauns. Secapescha ch'igl entir cundrez culs
lenns ei accurat il medem e da l’autra vart dil quadrat, ton che la
Fidel Hendry dils anno 1912, derivonts da Cavorgia, ha demonstrau la pigliada
cun festa en tut ils detagls. Il Tumaisch Schmed (il Tumaisch dil consum,
1871-1952), sez vischin da Cavorgia pudess esser staus in dils pli davos che ha
pigliau las talpas cun festa.
Igl ei stau ual suenter l’emprema uiara mundiala, entuorn ils anno 1919 u
1920. Giachen Hendry-Monn, il bab da Fidel, ei vegnius tiel president communal
Vigeli Venzin da Rueras cun 82 cuas da talpa, en in onn. El vevi scret il
diember sin in pupi e schau il mussament ad interim en sac. Ed il president
cuort sissu: «Ina pli gronda schula vesses buca saviu scriver.» Ed il Giachen
Hendry buca maufers: «Ulteriurs vischins da Cavorgia han ina pli gronda
partida.»
En
verdad - els ein vegni cun dapli cuas. Cun
ina indemnisaziun d'in franc l’ina ha quei dau ina summa, ina ch'els han saviu
scriver sin tgamin. Suenter ch'ils vischins ein sestratgs ditg e liung han els
decidiu che las talpas da vart dretga dil Rein, tonca da Maunsut, che pertucca
Cavorgia e Surrein e Plaunmiez, vegnien buca indemnisadas. Ch'ils
cussadents sesalvien els sezs. Ed ils ezs han fatg in nas liung, pigliau lur
talpas vinavon ed han tagliau pustretsch tenor las tschuncheismas fein. Quella
moda singulara ha cuzzau entochen ils 18 da schaner 1938; il di ch'ins ha fatg
uliv e buca pli mess anavos la glieud ed il funs da tschella vart dil Rein.
Forsa e in techet pervia da vischins pussents che vevan prau da Maunsut.
Fontaunas
Hendry, Fidel. Differentas intervistas, entschatta november 1985;
demonstraziun a Cavorgia dils 13-11-1985
Venzin, Gion Antoni. Extract da protocols da vischnaunca 1838-1948.
Privat. Giusep Alig-Venzin, Salins
La
davosa brischavinars a Tschamut
Ella ei ina femna ed ha num Antonia, la feglia da Gion Giusep e Margheta
Riedi-Peder, naschida ils siat da mars 1910. Siu tat Augustin ei staus in
brischavinars ed ella sezza ha barschau cun la mumma las ragischs d'ansauna aunc
entgins onns suenter la mort dil bab Gion Giusep ils anno 1924.
Tschamut ei giudapeis allas plauncas dil Cuolm d'Ursera ed encunter miezdi
sesarva la Val Maighels che tonscha tocca sils sumfils e da vart dretga encunter
Purtgera. - La purtada en in blah senza cantuns entuorn il tgau e giu per la
schuiala ed il dies orasi da Purtgera entochen a Tschamut ei adina stau in
strapaz, in buordi aschia da curonta kilos e varga ragischs.
Cun in cunti da sac schubregian ins las ragischs e taglia naven ed il suer tacca
vid la detta e las levzas. Da schar il migliac memia ditg d'ina vart, schigian
ellas ora u van magari en mal. El truc da pors sefan las ragischs manizzadas ed
ins ha ina buna survesta. Entochen il di ch'ins metta ellas a lomia en in nuegl
ch'ins maglia ual ora il fein; la temperatura da nuegl ei la vera. L'aua tievgia
surengiu tempra ed ils emprems flocs ein in'enzenna. Il raup dallas bullas che
sesaulzan e schloppan alla surfatscha daventa pli e pli vigurus. La maischa
secoi, vegn ad ault e mass cugl uvierchel e tut, per cass ch'el fuss buca
sparunaus enviers la palaunca dil nuegl. Quater jamnas silpli ed il process da
fermentaziun ei alla fin.
Dalla hetta pli veglia resda la crappa pressapauc tschunconta meters oragiusut
la caplutta da sontga Clau; l'aua per la destillaziun han ins priu neu dalla
plaunca siviars Scharinas. Pli tard ei ina secunda hetta sefatga enasisum la Val
Rullatscha, leu nua ch'il brischavinars han anflau ina fontauna ual sil plaz.
Las treis vanauns d'irom, la gronda forsa da 75 liters circa, la mesauna ed ina
onz pli pintga e d'in maun las sedisch entochen gissiat buots cun la maischa,
quei ei stau dabia. La procedura dalla destillaziun ei negin striegn. La turba
giu da Surpalits ei stada in prima material da scaldar ed il bugl da fontauna
ventgaquater uras ina suenter l’autra ei bien e ditg. La scumiada ei sefatga
mintgamai suenter otg uras aschia e las notgs fuvan liungas. Buca schi
unfiseivlas, sch'ils pervesiders da Caspausa devan dad esch en. Ed ina stiva cun
pegna scaldada ei buca nuot.
L'emprema
ga eran ils daguots gross neu dil vischi da lenn empau da schavets, schotg grads
forsa. La
destillaziun atras la vanaun pintga perencunter, lezza fuva in bien ton megliera
e la valeta digl alcohol carschida considerablamein, datier da sissonta grads
che sesbassavan denton anetgamein tocca ual sut tschunconta.
Aschia al bunfin dattan tschien kilos ragischs d'ansauna 6-7 liters vinars. Dils
onns dalla brischavinars Antonia Riedi ha zatgi pagau pil vinars 4 francs per
liter, oz encuntercomi passa curonta francs; ina tiarza dil vinars sco
indemnisaziun per la lavur u e directamein cul daner blut.
Las treis vanauns d'irom e la concessiun suren ha la famiglia Riedi da Tschamut
vendiu alla confederaziun per quatertschien francs.
Fontaunas
Riedi, Antonia. Intervista dils 6 da november 1985
Etg
dalla Stena
Quei scatletgel oval - da forsa otg centimeters lunghezia e quater sigl ault,
sco fatgs d'ina cudetscha lada, ei semplamein buca da ragudar neunavon; el ei
svanius. Igl etg ei duvraus e strihaus sin lumpas per ils snezs e las plagas
aviartas, quella rascha stgir-brina, mischedada cun plantagen, zanduscal e
mescal.
La Stena sezza ei morta ils 22 da mars 1931; ins scheva la Stena, schebi ch'ella
veva num Margreta Cristgina Soliva, ina nata Schmedt, feglia dil Sten alv da
Gonda. A tut ils vegnentsuenter digl assistent Giachen Antoni Schmedt han ins
detg ils Stens, damai ch'els ein stai originals e sur sesez.
La casa pintga (la truasch) dadens ils «Bruners» ei buca pli; ella fuva
oriundamein sisur casa dil maun encunter il Drun. Il mument ch'ins ha baghegiau
la via da Gonda ha la truasch stuiu untgir da siu plaz.
La Stena ei stada ina femna singulara, ina stendida e smagrentada cun fiug els
egls e che veva il dun da tedlar. Cura ch'ella mirava culla lenta els egls,
tedlava la historia dil mal ed ha fatg la diagnosa.
Ed ord ils egls ha ella saviu leger sco ord in cudisch, la Stena, la femna dad
jarvas. Naven digl avrel entochen viaden el meins d'october eis ella ida
stediamein a calzerond, cun in canaster sin bratsch, aschia per flurs e feglia,
fustitga e ragischs. Plontas da tuttas uisas ha ella mess ora el sulegl, fatg en
tocs manedels, pisau u sfattau. Per far ordlunder etgs e rars per glieud e
tiers. Schebein igl etg dalla Stena fuva lu e veramein in agen product, lezza
emparada seriusa lein nus schar d'ina vart. En mintga cass eis ella stada ina
spir discus ed il misteri da siu etg ha ella teniu tschelau.
Nuotatonmeins ei la glieud vegnida tier la Stena culs mals ils pli divers, en
casa e vi nuegl. Segiramein glieud ch'ei veramein stada ellas stretgas ed autra
che clutscha cuntinuadamein e seplira sc'ina orgla igl unviern.
Anecdotas raschunan ins dalla Stena, apartias tuttavia, sco per exempel:
Ina
poppa miola giu da Salins vegneva traso; ella hagi gust da nuot e possi ni far
cul caz ni cun la palutta. E la Stena sissu; ella dueigi far stein dil min che
magli tschintschigniva e trebla e seigi aspers e magli si tut. Ch'ella prendi
sezza dil zerclem e fetschi buglir el sco da cuer strias e beibi e tuorni a
beiber da quella tisana; ella hagi sill'aua ed ils narunchels schirien vi.
Ad
in'autra hagi la Stena semegliontamein dau in prima cussegl. Lezza vevi in um
che siglievi si e da tetg ora per mintga trapla. Peina agli te d'urtgiclas e
mischeida el cun plantagen epi sbuglienta scosauda. Milsanavon - ch'el setegni
en dieta e detti buca duront mintga tschavera vid la carn e magli suren buca
aunc si igl endisch e tut.
Fontaunas
Soliva, Bruno. Indicaziuns al telefon. November 1985
La
tissunza e siu taler
Dus talers en combra sur stiva ed il letg tratgsi en in cantun, quei ei
ina manifestaziun. Giun stiva ha zatgi mess en pegna ed il barcun ei aviarts e
tievgia per la letga. - Las teilas sil sughel fan da saver; duas femnas
endiridas sedostan dad ir cul temps, la Johanna e la Martina Venzin, duas
feglias ledias dalla Margreta Venzin-Peder da Rueras.
Avon onns han ellas tessiu zatgei pigl artisanat indigen - per pauc detgavunda. Dapi
da daditg enneu urdeschan ellas plitost mangola e tilan en lumpa. Cun
teppis da colur viva e da sdrems pon las tissunzas tener tila cun enzatgi.
Forsa che la Johanna ei la tissunza per propi; el petgen da glietschs sefan las
vegnotg purtadas cun lur fils fins e satels che dattan schigentamauns. Suenter
che la tschefla ha traversau la teila, dat la tissunza ina frida pli leva ed ina
onz pli stagna cun la cassa; il petgen sez siara mintgamai il fil. Ed en quei
mument che la cassa ei tratga anavon, passa la tissunza sin l’auter pass. Il
moviment cuntinuau da peis e mauns fa pretensiuns seriusas. In dils fils sa
magari rumper, in auter stat anavos, ferton ch'il tierz ei lucs ni ch'in dent
dil petgen va empermiez.
Ina teila da trenta bratscha (in bratsch = 80 centimeters) ei in tschuat e lai
far giu e far giu (far giu vul dir teisser). E sch'ella fa giu ina ed ina mesa
noda (la tissunza quenta suenter nodas, ina noda quater bratscha) tucca ei per
cass da schar pigliar, aschia 7-8 uras mintga di.
Da giuven ensi han la Johanna e la Martina Venzin da Rueras urdiu mangola e
tratg en launa (mesalauna) e glin (letgs e batlinis e schigentamauns) e stuppa
(blahs), mess a lumiar epi a schigiar e la finala blihiu las teilas sin la
samada. Mo aschia dasperas - filau entochen Nadal, fatg si speuls il schaner ed
urdiu per allura semetter en da detschiert duront la cureisma e teisser.
Dalla mumma Margreta ha ina e scadina dallas feglias retschiert sco dota tschun
bellezia bials letgs da glin cun sdremas ed ina ragla lada che setegnan zuppai
ella trucca ch'ei menada cun la clav.
Fontaunas
Venzin, Gion Antoni. Il fil dat teila, skizza culturala. En: Igl Ischi
42/1956, p. 95-117;
Intervista cun las tissunzas sezzas.
La
scarsinaria da Salins
Ins di Salins sura e Salins sut, duas uclivettas cun casas e clavaus e buntades,
silmeins avon onns eis ei stau aschia. Sco per semeglia igl onn 1768, cura che
Salins veva aunc ventgasiat habitonts. - Aunc ha Salins da far enzatgei cun ina
scarsinaria. Ver veva ina famiglia Gisler neu dalla Val da Fier la fatschenta.
Cuortet avon l’emprema uiara mundiala ha il Sep Antoni Schmedt-Deragisch da Mustér
cumprau la scarsinaria da Salins. La mumma Lucia ed ils fegls Josef e Benedict
han scarsinau la launa - e quei onns ed onns, entiras plunas da sacs cun launa,
da sutensi e ed in bien ton neu digl Uri. Igl onn 1947 ei igl Josef setratgs giu
Sumvitg, a sogn Benedetg, ed il Benedict e la mumma han fatg vinavon, tocca
pressapauc ils anno siatonta, il Benedict silmeins.
Oz perencunter eis ei semidau dil taliter a Salins; odentuorn la veglia
scarsinaria sefan las casas novas. Giusep Alig-Venzin (la dunna ei ina feglia da
Giachen Antoni Venzin da Rueras) ha cumprau la casa dils Salinsers ed ha rugalau
ella tscheu e leu.
Ed ils scarsins dallas zuolas spartan e sligian buca pli ils gnocs e las zoclas
e fan buca pli ina parallela culs cavels dalla launa.
La
fabrica da filar a Sedrun
Buca ch'il menaschi da Salins vessi ugliau enzatgi da concuorer, cura che lez
veva tondanavon strebel cul da viver. E tonaton ha Luis Jacomet (1899-1955), in
vischin da Cavorgia secasaus a Sedrun, fatg l’emprova. El che fuva buca da
daditg enneu semess en cun la Rosa Derungs e la letg giuvna veva in avegnir.
Igl ei stau all'entschatta dils anno 1930, il temps dalla crisa economica e
ventgatschun onns e varga ha zatgi scarsinau e filau launa sisum il vitg da
Sedrun. - En sacs malters ei la launa vegnida tut a dubel neu dil Valleis e digl
Uri, silmeins tonta sco el Grischun sez. Las spediziuns ein buca adina stadas
sufficientamein schubras, mo cunquei ch'ils indrezs per la lavur supplementara
fuvan avon maun, han ins lavau e detg nuot.
Igl andament sez ei staus sco dapertut; la launa vegnida schetga va atras ils
scarsins che schubregian ella da puorlas e rumians e stendan
ils cavels parallel. Ils
scarsins dallas zuolas fan lavur manecla ed il flor neu dils dents ei enzatgei
da num.
Il principi dalla maschina da filar ei accurat sco da filar a maun, numnadamein:
stender e dar la finezia giavischada epi storscher il fil, sinaquei che la
fermezia sefetschi. Duront l’uiara (en special 1943/1944) han ins era zuarnau
maseinas e s'entelli tut a maun. La lavur da pesar e spedir (mintga furniziun
per rembursament) ha fatschentau enzatgi ed il gudogn ei tuttavia staus
beinvegnius. Bruno Soliva-Jacomet stat botta per sias indicaziuns; el hagi
gudignau gliez temps treis francs mintga di e la spisa suren.
Pervia dil consum dalla forza electrica ha il menaschi magari giu difficultads,
schebi ins ha luvrau di e notg en squadras, mo mai astgau surpassar las limitas
da silpli 20-22 uras.
Malgrad che Luis Jacomet-Derungs e ses luvrers han teniu stendiu (il temps da
fuola ha l’interpresa occupau 6-8 luvrers, certins mo per temps) ha la
fatschenta pigliau la digren. Ualti
spert suenter la mort da Luis Jacomet-Derungs (1955) han ins liquidau la
fabrica. Dils locals han ins baghegiau ora ina habitaziun; Maria Luisia Jägler-Jacomet,
la feglia dil fabricant, habitescha oz lien.
Fontaunas
Soliva, Bruno. Informaziuns a bucca dils 20 da december 1985
Ils
calgers che van a dis
Cun lur rabaizas ein els dai en dad esch e pumfata sisum la stiva, la damaun
marvegl, bunamein avon ch'ei pari dis. Ils dus frars, oriunds da Cavorgia, e
calgers per propi. Enaquella ch'els han fiers il turnister cun la sutga ed ils
laischs giun plaun, ei il gat mitschaus orasut la pegna. Martials e zaungas e
dasperas il peifier culla sibla ed il cunti mulau da tagliar il curom che
sestgirescha ein tut caussas da num.
Ferton ch'il Luis seposta sper la finiastra e ferma ils fils suren vid il nuv
dad arver, fa ir els entuorn e va culla peisch-rascha surenvi. Il trau che
setila sin ner dat colur osum la detta ed il ner dallas unglas vegn gronds. El
cun sia vusch dad uors che ha traso in spass osum la bucca, el dominescha la
scena. Il Leci encuntercomi fa stem dalla
Far
in per calzers novs ei ina megliera lavur che cuntschar ils veders. Ed enten
prender la mesira ed ir cul centimeter sur la ragisch dil pei dat ei enqual
intermezzo, sch'il Luis catscha per semeglia ina guota spels pezs dalla
detta-pei giu ed il caltschiel ei rentaus vid l’aissa da calger. Duront ch'il
calger spanegia ils egls e fa fentas da far enzatgei, sco per exempel da ruir
giu in'ureglia, priu il cass ch'enzatgi detti is. Ferton ch'il calger schluppass
avon che schar dar suto il rir, tuttavia sch'ina dallas buobeclas prendan il
spass da detschiert.
E da batter la gala vegnan ils calgers energics e paupra,- sch'enzatgi ughegia
da far mucs.
Pigl auter ein ils dus frars neu da Cavorgia dus leghers cumpogns che contan e
rian e rabetschan in'aura emperneivla en stiva. - Las mattatschas che pruin e
las mattauns che spetgan cumpran ora ils dus calgers; davos noda vegnan ellas
cun ovs e garegian ch'ils calzers schulien. Il
tun entelgeivel dil schuit - schult cudezzi; ils menders ed ils mats semeinien
ed aschia. E per tals giavischs dallas bialas han ils calgers in'udida.
Da miezdi e la sera maglian ils calgers si tut e la sera sontga sa cuzzar ina
piaza, priu ch'ils calgers ed ils cussadents semettien aunc vid las troccas.
Fontaunas
Beer, fargliuns (Cristina, Sep Antoni, Ludivic). Informaziuns
dils 9 da november 1985. Sedrun
Sia
truscha
Probablamein exista il mistregn da fravi gia dapi ch'il metal vegn culaus, pia
in tschuat onns avon igl imperi roman. La lavur ei sefatga entras l’evoluziun
dil temps e dalla materia. En nies temps ha el plitost da temprar l’iseglia
dils purs e pinar ulteriuras caussas e caussettas dils vischins, sco per
semeglia: las ruosnas barschadas en las cazzettas d'irom e d'alumini, ruogs e
scadialas da tiara cotga, skis e scarsolas, gie magari perfin vischals da notg.
Veva zatgi piars ina clav, ni era la barba dalla clav rutta giu, il fravi gidava
adina ord las miserias. Ed
ils carpians novs vegnevan enferrai en fravgia, ed ei veva num vus da saver
tscherclar endretg ils carrs. Bia
stenta dumandava il pitgar segirs e marcladiras, ils zappuns e zappins, sco era
ils agens uaffens en fravgia. Batter ils fiars cavagl ed enguttar els era pil
fravi in ver plascher. Perfin el smuttar e rugalar la grefla dils bos era el in
bien cussegliader. Gie, schizun dents da latg saveva il meister ner trer ora,
sch'ei fageva basegns e prescha. E l’aua forza per l’ischiva d'in member
infectau, era quella furneva il fravi. Igl
unviern vegnevan ils purs
Il
luvratori
La fravgia, quei local stgir cun preits reschneras e tartginadas dil fulin e
dalla vapur d'aua che sedat enten dar tempra al metal, veva daditg enneu ina
calamita tut speciala per giuven e vegl. Cheu era il local da sentupada temps da
malauras e tuttavia igl unviern. Roschs umens e buobs stevan a garnugl ed eran
savens en peis al fravi. Lez che veva il tgil plein lavur semudergiava e barhava
d'ina alva a l’autra, e quei savens per strusch in engraziament. El luvratori
regeva per regla in pauper uorden, quei silmeins da vesta dil laic anora. Mo il
fravi sez saveva exact, nua ch'el veva cavigliau quei uaffen ni tschei utensil.
Il center dalla fravgia era la fueina e la massa ed il butschin d'aua. Cheu era
il fravi propi da casa, leu nua ch'il fier cauld vegneva battius e modulaus
tenor giavisch e nua ch'el ei daventaus in ver artist. Tut quei che sefuorma sut
il marti, semeglia sempel, mo igl ei in resultat d'ina habilitad nundetga. Fier
cauld tucca ei da batter dabot ed inschignusamein, aschiglioc sesfreida el schi
spert che tut pitgem porta pign fretg. Bugliadiras pli pretensiusas, sco per
exempel igl entschalir segirs e sigurins, fageva il bien fravi el fiug. Cheu
vegneva igl itschal buglius perfetgamein cugl ulteriur fier dalla segir. Jeu
vesel aunc oz quella bellezia flomma reschblaua che seformava sur la cotgla, cu
la temperatura era ideala; ussa fageva ei prescha dad ir e marclar sin la massa
ch'ei tut sbrinzlava. Era en quella lavur severificava il ver mistergner artist.
Vieifer la fueina steva ina hazra mola da crap che vegneva movida d'ina
transmissiun da curegias che fageva sterment. Dasperas in sempel smerigl steva
aunc in apparat vegl da tagliar fier ed ina maschina da furar. Schia, quei era
pressapauc tut las maschinas en fravgia. Bein,aunc in apparat sempel da buglir
autogen veva il fravi era da lezzas uras.
Il
baun da luvrar era sempels, mo fetg stabils. Pli bia duvrava il fravi buca, quei
che muncava construeva el sez dafertontier. Illuminaus vegneva il local d'ina
cazzola brausla, pendida vid la preit sur il baun. Per l’autra era la schliata
glisch en fravgia era d'engrau, cura
Sia
manonza
Damai che jeu hai giu il cletg da passentar mi'entira affonza el cerchel stretg
d'ina fravgia, enconuschel jeu la caussa da rudien. Igl ei lavur stentusa, il
far fravi, ed ella pretenda ina sanadad da fier. Emprender sa mintgin il
mistregn, mo esser in fravi per propi, gliez drova dun. Igl egl sto esser
scolaus e pipa da differenziar tuttas nianzas dalla colur, quei ei
nundispensabel per saver luvrar cul fier buglient. Epi, senn e gust da dar
fuorma. La crusch da fier en santeri fatga dil maun inschignus da fravi ei ina
perdetga viventa per il mistergner d'art. Oz san ins cumprar tontas e tontas
caussas prefabricadas culla maschina. Il fravi sez ha mo pli da buglir ensemen,
e quei ei mo mesa lavur.
Miu
bab ei staus in fravi da num. La fravgia ei stada siu dacasa. Cheu saveva el
semiserar cun in artist d'ozildi. Ad in toc fier freid e stinau saveva el dar
fuorma e veta. Fuva la lavur fatga, allura scriveva el quella en successiun cun
in greffel sin ina tabla da platta morta. Tochen il davos digl atun s'emplunava
tabla sper tabla leu en fravgia sil baun finiastra, in rosch da quendisch e
varga. Tard viaden egl atun prendeva el allura quellas notizias sin stiva e
scriveva per mintga client in conto en ina gronda agenda. Biaras tablas ch'eran
igl entir onn ora en fravgia fuvan tartignadas taluisa, ch'ei era da leger mo la
mesadad. Mo quei ch'era buca pli da saver leger, per quei vegneva buca tschentau
quen.
Basta, suenter haver giu scret tut giud las tablas en l’agenda, per lura
vegneva il quen per mintga vischin screts. El incassava ils quens la dumengia
suenter messa. Con mal stueva ei far al car bab, cu el tunscheva cun siu maun
mudergiau e tschuf il quen al vischin per la lavur digl entir onn ora e quel
veva buca pli raps da pagar el. Ei deva nuot auter che spitgar e sperar.
Numdadiu, ei era semplamein aschia, igl emprem vegnevan ils auters e per suenter
il fravi, e per biars tunscheva ei buca pli per quel. Mo cul mistregn vess il
bab maina saviu nutrir la famiglia. Il
chischlet armauls e tiers manedels en nuegl ei adina staus dapli che d'engrau.
Mulins
e muliners
Lezs onns ch'ils vischins da Tujetsch han aunc mess ora passa treitschien
tschaveras graun ein ils mulins sterni per l’entira val stai da gronda
purtada, quels baghetgs sco tegias giudapeis allas auas, naven da Prau mulins
dadens Tschamut entochen Mulinets spel drun da Bugnei ed allas rivas da Nalps e
Val Gierm.
Oravontut duas famiglias han sviluppau in'activitad immensa sco muliners; igl ei
quei ils Giossis sper l’aua dalla Val Milar a Rueras ed ils Solivas spel drun
da Sedrun. Ed
ei drova in tschuat fantasia da sefigurar cascadas e canals e sclusaduirs e la
funcziun dalla roda-mulin.
A Rueras ei il baghetg remarcabel naven dil tut, a Sedrun perencunter mola zatgi
aunc, ella Tgesa Mulin, vieifer la punt. Silmeins
in tec dumiec aschia - che vegn ruts per dar da lenscher als tiers. E
pervia da quella pintga quantitad che vegn miulta sepaga ei buca pli da prender
la flur per il diever en casa, sco per semeglia da far la broda.
Igl onn 1984 han ins miult nuot dil tut a Sedrun. Encuntercomi igl atun 1985 ei
Duri Vigeli Cavegn, dils anno 1918, vegnius cun siat sacs dumiec, en tut
pressapauc 190 kilos. La notizia ch'el ha fatg silla preit en mulin di, ch'el
vessi bugen in techet frina biala. E siu giavisch ei buca ius en vigur, essend
ch'ei ha buca valiu la peina da metter en funcziun ils dratgs fins.
Navenda 1957 mola Pieder Deflorin, in vischin neu da «dadains gl'uaut». El che
ha maridau l’Anna, la feglia da Duri Vigeli SolivaBeer e la niaza dil muliner
per propi, dil Giachen Antoni Soliva (1885-1963). Ils emprems onns ha Pieder
Deflorin miult dabia, entochen diesch tonnas ina ga ad onn; aschia duront il
meins da november, tocca quitordisch uras ina suenter l’autra, tschuntschien
kilos mintga di ed ina multira da vegn raps il kilo.
La lavur ei biala e las molas van grazia alla forza electrica e la tschenta da
transport ei ina cumadeivladad. Pil Pieder Deflorin ei la lavur da muliner ina
variaziun e l’occupaziun schi emperneivla sco da far il manischunz cun autos
da vitgira u la truscha vid ils runals. Ed ei vegn a vegnir adaquella ch'el ei
il davos muliner dalla val, tuttavia uss ch'ins ha entschiet a vegnir cun la
medunza-scudunza da sutensi sils ers ed il dumiec va ladinamein anoragiu. Quels
paucs che s'arranschan e mettan ora il dumiec en emprema lingia pervia dil premi
da multira.
Fontaunas
Deflorin, Pieder. Indicaziuns a bucca, 7-11-1985. Sedrun
Smart
SA a Sedrun
Smart ei ina societad d'aczias; la fabrica ha siu domicil a Sedrun e producescha
nezzas, oriundamein nezzas da far la barba. Il basegns da lezzas uras ei staus
gronds ed ils coiffeurs han fatg pretensiuns. Oz perencunter fabricheschan ins
nezzas dallas uisas, oravontut per l’industria.
Ina fabrica ella Val Tujetsch ei enzatgei da num, aschia enamiez in'economia
purila ed in turissem en flur. - S'entelli che ina interpresa semeglionta sefa
buca enina; enzatgi ha dau in stausch da detschiert.
Igl ei stau in jester cul num Szabo che ha schau baghegiar ina casa en Tujetsch,
ina da vacanzas ual sut la staziun denter Gonda e Camischolas. Igl um spir
curtesia ha gleiti anflau contact cun la glieud dalla val e president communal
Theophil Schmid, il mistral da pli tard, ha ugliau il hosp da vacanzas da vegnir
e producir sias nezzas a Sedrun. Ad enzatgi ha ei tuccau da far dabia uliv; ils
sforzs ein buca stai per nuot.
Igl
origin da Smart
La fabrica da metal deriva da Vienna neu digl onn 1932 ed ha produciu
all'entschatta nezzas da far la barba e dasperas cigarettas. La fatschenta ha
giu ell'Austria in bien num ed ei vegnida enconuschenta sur ils tiarms dalla
tiara ora. Entochen che la firma Szabo-Weber SA a Turitg ei seschada en cun
Vienna ed ha acquistau l’entira fatschenta. E perinaga ei la fabrica stada a
Turitg ed ils anno 1969 han ins translocau la fabricaziun a Sedrun.
Il fundatur Szabo miera 1969, enamiez las lavurs da baghegiar. Malgrad la frida
han ins menau vinavon e la fabrica a Sedrun ei sefatga.
Ils apparats da tagliar cavels, mess neu d'ina materia sintetica han ora ed ora
giu in bufatg esit. Il cau dall'interpresa ei buca staus culs mauns en sac;
maschinas fatgas aposta per quei diever singular han fatg ir vinavon la
producziun ed ulteriuras ein vegnidas vitier. La cumpletaziun digl onn 1974 ei
stada d'impurtonza. Ultra dallas nezzas da far la barba han ins entschiet a far
dallas uisas nezzas, tuttavia nezzas da tagliar teppis ed aschia.
Harry
Harry ei in hit dad ussen, in prima tagliacavels, construius d'ina stupenta
materia sintetica che fa bravuras dapertutanavon.
Tener tila cul reglament da fiera da nos dis, gliez ei buca honzeli. Nunche il
product seigi excellents, autramein va ei semplamein buc. Ei fa oz la pareta che
la Smart a Sedrun hagi capiu la pretensiun dil mument. Ins retscheiva las
incumbensas e realisescha ellas ual tenor il basegns ed il gust dil client.
Leutier drova ei secapescha las maschinas adattadas e che corrispundan alla
pretensiun dad ozildi. Las
apparaturas d'automatisaziun fabricheschan ins egl agen luvratori. Ina
tenuta semeglionta pretenda; ed esser sil current taluisa ei in strapaz.
Schau
ora cups
Enzatgi sto adina tener stendiu. Il fundatur ha stuiu murir avoncaduras e siu
fegl Stefan Szabo ha stuiu siglir els fiars bien e baul. Stefan Sbazo veva
tuttina empriu enzatgei e las enconuschientschas dil menaschi ein stadas
d'engrau. Sco per semeglia las experienzas dalla fabrica a Solingen ha el tratg
bein a nez; dallas sistschien interpresas da caussas da tagliar existan oz mo
ual curonta, forsa. Tut
las autras han ils gronds concerns smuttau e magliau. E
Stefan Sbazo ei staus pertscharts dil fatg; el ei semess en da detschiert, ha
schau sviluppar maschinas aposta, per gie puder tener la dira alla concurrenza.
Stefan Sbazo stat oz alla testa dil cussegl d'administraziun e meina la
fatschenta da Turitg anora.
In
bien cader
Per ch'ei mondi bein, drova ei buna glieud. Per exempel sch'il patrun ei aunc
dalunsch. E las premissas mauncan buc. Stefan Szabo metta gronda peisa sil fatg
che ses umens che stattan davontier hagien in bien maun, buca mo sco
specialists, mobein era dad entruidar enzatgi en enzatgei. Sper
l’enconuschientscha dalla lavur e dalla qualitad dalla materia drova ei aunc
dapli. Ils umens dil rom ein pri neu dils
Stefan Szabo ha in sentiment per la glieud dalla regiun, aschia ordamiez dil
puresser ed ord la laisa dil turissem. La lavur precisa sidavon ina maschina
damonda e garegia in bien ton. En mintga cass dapli che l’ulteriura lavur sin
quei e tschei plaz da lavur. Epi surtut ina perseveronza, aunc pli gronda ch'in
paster dad asens. Esser da cuoz e spitgar cun pazienza, gliez ha num vus. E la
disa tschenta damondas.
Per satisfar a quella pretensiun, ha Stefan Szabo priu siu cader ed ei ius cun
el en in seminari on Tiaratudestga. La strategia da fuormas e la dinamica da
gruppament sto esser emprida; la sentupada cugl empermer carstgaun ed ir in cun
l’auter ei ina dallas pli grondas premissas. Forsa ual en quei senn ha Stefan
Szabo fatg gronds sforzs. E ual quei fatg san ins semplamein buca metter d'ina
vart.
La
materia prima
A per cul bien maun dil luvrer va la materia prima e la buna intenziun ei
impurtonta, sco per exempel ch'ins hagi ina relaziun cun quella rauba criua.
Stefan Szabo retila ella, igl itschal per semeglia, neu dalla Svezia,
Tiaratudestga, Frontscha ed Engheltiara, la substanza sintetica perencunter
deriva dil Canada e dalla Belgia e Hollanda.
Plazs
da lavur
Il patratg dil fundatur e da tut quels che han susteniu l’interpresa stat enta
maun. Tons plazs da lavur sco pusseivel ella val, sinaquei che la glieud
indigena sappi star a casa. E pressapauc vegn plazs da lavur dat la Smart en
Tujetsch; quei ei bia. Stefan Szabo secuntenta buca cun quels; el vul engrondir
e cumpletar in bien ton.
Per che la Smart sappi e semantener e surviver, tucca ei d'impunder. Sa mintgin
che las pagas ein tuttavia buca stravagantas, lein dir permiezvi ed adualas
allas ultras interpresas da quei gener.
Dil reminent ein ils plazs da lavur per femnas da gronda purtada; pressapauc
6-10 giuvnas e dunnas lavuran en fabrica. In pachetadi
La fabrica Smart ha in temps da lavur movibel e normalmein fan ils luvrers nov
uras mintga di, meinsilmein 180 uras.
La
sviulta digl onn 1986
Ins ha l’incarica e la lavur ei programmada sco suonda:
- 15 milliuns nezzas d'industria per
teppis ed aschia
- 1 1/2 milliun nezzas da tagliar cavels,
sistem vegl
-
400 000 tagliacavels «Harry» e las nezzas leutier
Ton
ch'ins sa quintar cun ina producziun da treis milliuns francs.
Il product sereparta:
-
8 pertschien en Svizra
- 40 pertschien Tiaratudestga
-
42 pertschien en autras tiaras
L'organisaziun
dil menaschi
- societad d'aczias
- cussegl d'administraziun
- administratur Stefan Szabo
- caumenaschi a Sedrun Mario Flepp
- schef da producziun e substitut Gion Cavegn
- administraziun Annemarie Schlegel
schefs
da squadra:
- Roland Riedi, luvratori e materia sintetica
- Andreas Monn, pachetadi e spediziun
luvrers
specialists:
-
Fernando Schuoler, menaschi da tagliar ora
- Willi Hendry, tempra d'endirida
- Luis Monn, mularia
- Paulin Deragisch, mularia
- Norbert Dibella, mularia
- Bernard Degonda (substitut)
Intervestas:
Stefan Szabo, Turitg, e Mario Flepp, Sedrun
Tujetsch e sia economia
Lunschora il pli dallas vuschs han ils purs giu en Tujetsch; purs pigns ch'ein
setratgs atras cun stenta e fadigia e che han giu nuot danvonz. Epi - cun
tschien e varga parcellas, sternidas dapertutanavon ei il menaschi daveras buca
staus fetg raziunalisaus. Ed ins emblidi e buca il manteniment da tons nuegls e
baghetgs e faners ed aschia.
Nuotatonmeins ei sapocu in dils vallers vegnius sura ed ha fatg bancrut, quels
vallers cun lur spert da manischar e tener adaquen enzatgei.
Dasperas ha ei matei adina dau glieud da mistregn, prima fravis e scrinaris e
vischlers e casarinas che han saviu filar e teisser sco negliu.
Il
di dad oz
Aschia sil plum schess negin; Tujetsch ha oz 126 patruns che dattan lavur ad
enzatgi, era lura, sch'els dattan lavur mo ad els sezs. E quels 126 patruns
dattan paun a 665 persunas che serepartan sco suonda:
| Plazs da lavur | indigens | Svizzers | exteriur | luvrers sur onn | temporar | umens | femnas | gudogn |
| 665 | 403 | 143 | 119 | 355 | 310 | 404 | 261 | Ø 2700 |
Ed ei vala la peina da luvrar ora la pasta, ina pasta che sefa nuota mal,
sch'ins caveglia ella tanientamein:
suttetgs
10 hotels
20 casas da colonias
3 bars
2
caffeterias
victualias
7 fatschentas
2 pasternarias
2 cascharias
3 mazlarias
vestgadira
e sport
4 fatschentas
8 fatschentas da rauba manecla
biros
6 biros d'architectura
fabricas
1 fabrica da nezzas
mistergners
per propi
6 lennaris e scrinaris
2 fravis
2
calgers
2 resgiaders
4 installaturs
4 garaschists
6 frisunzs e frisunzas
fatschentas
da construcziun
5 interpresas
beinstar
public
1 miedi
1 casa da vegls
1 bogn cuvretg
1 serenera
2 ovras electricas
1 staziun da viafier
3 biros da posta
2
bancas
Dils patruns gronds san ins numnar:
| patruns | Luvrers sur onn |
| 1. Vischnaunca da Tujetsch (administraziun, runals, ovra electrica, uauls e.a.v.) | 39 |
| 2. ORA (Ovra electrica Reinanteriur) | 25 |
| 3. Fabrica da nezzas, Smart | 22 |
| 4. Murer SA, fatschenta da construcziun | 21 |
| 5. Viafier Furca-Alpsu, staziun e crampers | 17 |
| 6. Loretz SA, fatschenta da construcziun | 15 |
| 7. Soldanella, casa d'affons | 12 |
| 8. Frars Berther, construcziun da lenna | 11 |
| 9. Frars Giossi, construcziun da lenna | 9 |
| 10. Coop, victualias | 8 |
| 11. Schmid-Bass Marcel, pasternaria | 8 |
| 12. Constraba SA, fatschenta da construcziun | 7 |
Sco
detg - ils luvrers domineschan ed igl ei instructiv da saver, nua ch'els stattan
e tgei che mintgin ha empriu:
|
liug |
total |
mistergners |
entruidai |
studegiai |
luvrers |
|
Sedrun
(Bugnei, |
|
|
|
|
|
|
Surrein,
Cavorgia) |
220 |
58 |
63 |
12 |
87 |
|
Rueras
(Selva, |
|
|
|
|
|
|
Tschamut) |
77 |
31 |
6 |
3 |
37 |
|
Camischolas |
30 |
13 |
4 |
3 |
10 |
|
total |
327 |
102 |
73 |
18 |
134 |
|
en
% |
100% |
31,20% |
22,30% |
5,50% |
41,00% |
Ina
ulteriura statistica muossa ora che Tujetsch hagi, quintau ils purs ed ils
luvrers:
|
143
= 38,25% |
pensiunists |
|
13
= 3,45% |
invalids |
|
17
= 4,55% |
ledis |
|
46
= 12,30% |
vieuas |
|
11
= 2,95% |
vieus |
Ils
vallers da Tujetsch ein glieüd da gronda curascha ed han buca tema digl
avegnir. Ed ad ina damonda tondanavon persunala han ins rispundiu senz'auter,
aschia:
(total
dallas persunas dumandadas = 374)
340 persunas = 90,90% vesan clar
34 persunas = 9,10% vesan stgir
344 persunas = 92,00% stessen aunc inaga ella val
30 persunas = 8,00% fussen idas egl jester
Dils
37 purs ella val, fagessen 9 = 19,15% buca pli il pur