VII  Il gudogn dil paun

 

Las rihezias naturalas
Ch'ins metti buca semplamein d'ina vart las rihezias naturalas ch'igl intschess da Tujetsch tegn tschelau en siu ravugl. Sidavon stat la crappa, sco per exempel il scalegl e las cristallas, caltschina e sal camutsch, in techet fier, zinc e plum e suren entgins garnetschs aur e plinavon la turba.
Per far rauba denton drova ei dapli.

Il scalegl
Ina veina clar grischa da scalegl setila silla costa dretga dalla vallada dil Rein e mira ora odem la Val Sumvitg epi danovamein a Mumpé-Medel ed a Nual, tonscha sur l’aua vi sil Calmut e dat la davosa cuchegiada a Hospental.
En scadin cass ch'ils vischins da Tujetsch ein dai avon biars onns sil crap scalegl, schebi ch'ils emprems indrezs da scaldar ein stai empau pli sempels, sco per semeglia far cauld plattas da crap e far pegnas da mir. Dallas empremas pegnas da scalegl pudessen datar neu digl onn 1740, forsa; per pressapauc 100 onns pli tard ein las pegnas scalegl sefatgas per propi. - Ed igl ei pli che mo remarcabel che ual glieud d'ordeifer ein s'empitschada dil scalegl ella val. Ins sedamonda, schebein ils Tuatschins vevien buca raps, ni forsa e buca regl d'interprender enzatgei.
Ils anno 1867 muentan in Colblezer dad Amsteg ed il Walker da Schattdorf la damonda d'explotar il scalegl ella Val Tujetsch. Ils Tuatschins fredan l’aura e setenessen plitost cun in'offerta da nossas varts. Ed els scrivan ora il crap ella Gasetta Romontscha. Collemberg e Bisquolm da Mustér s'annunzian e la vischnaunca lai vi la veina. Probablamein ei l’interpresa nuota sefatga dil meglier; igl interess ei tschessaus ed igl onn 1897 conceda Tujetsch gratuitamein scalegl alla claustra da Mustér per ils altars ella baselgia da Nossadunna. - Pauc sissu, igl onn 1901, sefa danovamein in contract denter Tujetsch e Gion Battesta Collemberg, pigner a Mustér, e quei per Calmut e Nual; ins ei vegnius perina per 5-6 onns cun explotar ina tiarza dalla crappa a Nual e las autras duas sil Calmut, in cun l’auter denton buca dapli che 1200 peis. Las indicaziuns ella scartira ein da muntada:

- ils prezis ein fixs e muntan per Nual 15 raps, per Calmut 12 raps il pei, quei che fuss matei pressapauc 30 cm3
- fender e buca sittar la crappa (lavagar la pastira)
- finir en in liug avon ch'entscheiver en in auter (serasar!)
- il scalegl ei da dar giu als Tuatschins per 60 raps il pei ella mina
- las cauras pil latg han il dretg da pascular gratuitamein
- il fein pil letg e la lenna morta ein semegliontamein da dar giu per nuot

All'entschatta ha la fatschenta cun dr. G. Brauchlin da Mustér, quella da calonda october 1916, fatg ina hazra pareta. En num dalla ovra da talcum a Sumvitg/Surrein fa el amogna pil scalegl en Tujetsch la summa da 1000. - francs mintg'onn e per in vagun da 10 tonnas treis francs l’in e sch'ei survarga ils 500 vaguns per onn, allura 4. - francs il vagun. Entochen che l’explotaziun entscheivi per propi, s'oblighesch'ins da pagar annualmein 300. - francs. Culs 15-6-1918 mida il tgamun num e secloma da lu enneu Montan- u. Rohstoff AG, Mustér. Alla testa stat dr. G. Brauchlin, il parsura dil cussegl d'administraziun. Culs 14-1-1919 seretila la fatschenta dil contract e fa valer ch'ins vevi fatg il quen cun la viafier dall'Alpsu che vegni ad interim buca baghegiada. La suprastonza da Tujetsch sevolva tier igl advocat dr. G. Willi da Cuera che cusseglia da secunvegnir; ei vali buca la peina.
Denteren lavura il cavacrappa Remigio Locatelli, sesents a Sedrun, ella cava sil Calmut, ferton ch'il pigner Johann Jacomet dad Acletta tschenta repetidamein damondas alla vischnaunca per prender si il Calmut, sco per semeglia ils onns 1912, 1913 epi ils 9-1-1927. La finala secunvegn la vischnaunca cun Gion Battesta Jacomet Flury d'Acletta per il prezi da francs 20. - il m3; el dueigi sez denton secunvegnir cun Remigio Locatelli pervia dalla cava sil Calmut. A Nual perencunter ei Gion Battesta Jacomet persuls e paga francs 40. - per il m3. Denter Calmut e Nual ha ei dau da sestrer, tocca ch'ins ha spartiu las duas cavas. Naven dils anno 1933-1937 ha il cavacrappa Giusep Berther da Gonda/Sedrun giu la cava dil Calmut, Gion Battesta Jacomet dad Acletta encuntercomi ei secuntentaus cun Nual e quei cun adina puspei renovar ils contracts entochen 1947. Explotaziun a Nual 1943: 4.55 m3 a 50. - francs = 227.50 sco indemnisaziun alla vischnaunca da Tujetsch.        .
Schebi ch'ils Tuatschins sezs han nuota propi vuliu morder en, ein els ora ed ora stai dall'idea ch'ei selaschi far daners cul scalegl. Nual ei damaneivel dalla «gliut da dadains gl'uaut» e 4 giuvens da Selva: Venzin Benedetg, Venzin Stiafen, Loretz Gaudenz e Deflorin Pieder fan in contract cun la vischnaunca arisguard l’explotaziun a Nual. La scartira datescha dils 10-11-1944, ina cunvegnientscha da dus onns cun indicaziuns sco las ulteriuras. Enzatgei onns avon fuvan era Giusep Zazzi e fegl s'interessai per Nual e per Calmut. Cun ina brev dils 27-7-1950 s'occupeschan Benedetg Valier e Baseli Schmed cun la cava a Calmut, ina damonda alla vischnaunca che manegia veramein serius. E la suprastonza communala rispunda ch'ella seigi ad interim ligiada e sappi buca far cunmeins. Atgnamein naven digl onn 1942 ei Carli Baselgia da Cumpadials a Langenthal sespruaus da vegnir en contact pervia dalla cava sil Calmut. Finalmein vegn el a sté ed ils dus contracts dils 12-6-1945 e quel dils 22-7-1946 plaidan d'in spert serius d'interpresa. - Dalla biala entschatta enneu ein las difficultads vegnidas grondas; Carli Baselgia ei sestentaus scosauda ed ha dau lavur a passa in tozzel luvrers indigens. E per ses 35 m3 digl onn 1946 ha el tuttina pagau alla vischnaunca da Tujetsch 1575. - francs e suren aunc 12 vaguns material manedel a frs. 5. - il vagun.
Per in um persul fuva la fatschenta onz greva; a Sedrun sefuorma ina societad d'aczias «Ovra da pegnas da Tujetsch, SA Langenthal». La speronza ei carschida il mument che la firma nova ha baghegiau in baghetg silla ravera dil Drun a Sedrun. (Oz casa da colonias da Clemens Monn-Gamboni.) La taxa dils 10 raps per 1m3 occupau ei tuttavia buca stada giud via.
Cun la cunvegnientscha dils 26-6-1946 ei Gion Giusep Jacomet da Mustér semess en a Nual; cun ina dunna da Tujetsch eis el scochemai staus da casa ella val ed il contract muossa buca ora puncts apartis. L'explotaziun ei sefatga e secloma:

- 1955     6,33 m3 = francs 316.50 (pia à frs. 50. -) 
- 1956     3,74 m
3
- 1957     2,68 m3
- 1958     3,98 m3 
- 1959     6,55 m3

Lein dir ch'ina pegna ordinaria drovi approximativamein 0,3-1,5 m3 scalegl schubergiau. Ton che Gion Giusep Jacomet fageva al pli 15 pegnas mintg'onn. Ed el ei staus in bien contrahent ed ha adina puspei renovau il contract a Nual e quei entochen sia mort prematura dils 26-10-1974.
Pervia da pagaments ha la vischnaunca da Tujetsch visau il contract calonda matg 1954 e l’Ovra da pegnas a Tujetsch ha buca acceptau la visada. E la finala eis ei tuttina iu en nuot. La collaboraziun cun la Serpentina a Hospental dils 20-10-1965 ei era buca sefatga ed ei semegliontamein dada ell'aua. Cun l’interpresa dalla Serpentina SA ad Erstfeld eis ei buca iu bia meglier. La cunvegnientscha dils 5-10-1971 veva giu priu ina stupenta entschatta cun ina taxa annuala da francs 4000. - (in'explotaziun da 250 m3 = francs 4000. -) e per ulteriurs m3 francs 15. - l’in e per ils curdems (rauba manecla) accurat il medem prezi. Ed il resultat ei puspei staus poverets, plitost disgusts e visadas ufficialas per vegnir en culs raps.
Dapi igl onn 1976, naven dils 1 d'avrel, ei Barclamiu Berther, tschentapegnas a Sedrun, in explotader da num sil Calmut. El ei s'obligaus da pagar francs 120. - il m3 ni silmeins ina summa annuala da francs 800. -. Igl avrel 1981 ei Barclamiu Berther semess en cun la firma Murer SA Tujetsch e las pegnas d'ozildi sevendan bein, aschia en vesta dallas historias ch'ins ha cugl ieli. Ina survesta en nos dis muossa ora:

- pegnas pintgettas (70 x 60 x 80)                      frs. 4-6000
- las ordinarias 100 x 100 x 30)                         frs. 7-8000
- quellas cun baun pegna ed aschia vinavon        frs. 18 000
- ina execuziun da luxus                                    frs. 30 000

L'explotaziun sil Calmut ei carschida da detschiert e la crappa vegn tagliada a Schmerikon ella grossezia da 10 cm, quellas plattas che tuornan allura a Sedrun el luvratori giul Drun. - Buca meins che treis luvrers stattan vidlunder ed han fatg per semeglia igl onn 1984 ventgaquater pegnas. Ed igl onn 1985 ha la firma Murer SA Tujetsch explotau 41,574 m3 e paga alla vischnaunca pil m3 francs 120. -, pia ina summa da francs 4'988,90.

Il svilup enteifer ils davos 80 onns ei singulars:

1900 ha ina pegna custau                   frs. 80- 100
1930                                                 frs. 200- 250
1950                                                 frs. 650- 800
1980                                                 frs. 7000-8000

Fontaunas
Gadola, Guglielm. La Cadi, dal pugn da vesta economic ed industrial. En: Il Glogn, annada 22/1948, p. 80-122
Venzin, Gion Antoni. Extract dils protocols da vischnaunca 1838-1948. Privat. Giusep Alig-Venzin, Salins

   
Miniers e minieras da fier

Ella Synopsis (resumada da scartiras) stat ei scret che avat Adalbert II hagi ensemblamein cul cumin dalla Cadi schau vi per tscheins 1658 tut ils fuorns da metal sil territori da Tujetsch ad in cert bandierel Duri Soliva ... Ed en quei cass vess ei stuiu esser plirs fuorns ed aveinas da differents metals.
Ils mussaments veseivels ein scarts; els ein denton evidents, sco per semeglia sin las palas dil Tgom dalla vart da Nalps, ual dado la Val blaua. La mina ei franca e secava meters e meters, silmeins curonta, viaden ellas costas dil cuolm. Silla preit osum stat l’annada 1679 engravada. Con lunsch ch'ils miniers ein sefuritgai egl intern dalla tiara, gliez ei ina damonda.
Igl ei denton da supponer ch'els hagien tschercau ils minerals da fier els platters dil Tgom. E ... l’expediziun viaden el dadens dil cuolm vegn ad esser stada plitost in mistregn da puorla e miarda che ha serrau il pez - ed il suadetsch dils umens - lez ei il sal dalla crappa.
Agradgiu sil plat dalla val, sper l’aua da Nalps, secatta il liug, il liug che senumna aunc oz ils Falluns.
Sche lein nus metter il cass ch'ils miniers hagien lavau leu il fier.
A Tgatlems ei zatgi semegliontamein ius ad encurir minerals da plum; la tscherca ei dil reminent pli pauc enconuschenta, pli u meins sco las alas fier enta Cavradi.
La crappamorta sill'ala dretga dalla Val Tujetsch cuntegn insumma minerals, schizun aur. - Giudapeis al crest da Cavorgiasura, da maun seniester dalla via da Valzeinza, ha Giachen Hendry-Monn possediu in'acla cun clavau e nuegl.
Da rugalar la via vitier il nuegl ha el anflau crustas fier, in entir tschuat.
E dallas minas dalla Val Medel tschontschan ins dapi da daditg enneu, digl avat Giachen per exempel e dil plum en argien ed era dil pirit. L'ucliva da Fuorns dat perdetga ed il zinc ord la Val Cadlimo ei enconuschents.
L'interpresa da fier a La Punt ei sefatga all'entschatta dil schenivavel tschentaner. Ton la cava da Rueun (Schmuer) sco quella si Sursaissa (Viver) ein stadas sut la reschia dalla societad a La Punt. Ils minerals da plum e d'irom hart rendiu pauchet, ual sco la luentera dils anno 1826 a Trun, malgrad ch'ins veva tuttina investau 200 000 flurins.

Fontaunas
Berther, Baseli. A Camischollas.
Notizias cultur-historicas ord la Vall Tujetsch. Mustér 1917
Salis, Friedrich von. Beiträge zur Geschichte des bündnerischen Bergbauwesens. II. Der Bergbau im Oberland. En: Jahresbericht der Naturforschenden Gesellschaft, Neue Folge, 1861/62, S. 173-189  
Dapli mira era: La ruosna da Palits

Las palius da turba
Ils quendisch da fenadur 1917 ha Giusep Brugger, posttenent a Cuera, fatg ina damonda alla vischnaunca da Tujetsch d'astgar cavar turba a Plidutscha. La Paliu dultscha secatta denter Tgatlems e la siara da Maighels ed ei sco Surpalits e Muschaneras terren da turba.
Tschels onns ha principalmein la glieud da dadens igl uaul, ils vischins da Tschamut e Selva, fatg diever dil scaldament a turba. - La turba sezza ei ina dallas davosas restonzas neu dil temps glacial; ella cuntegn datier da tschunconta per tschien cotgla ed ei la lenna dils paupers che han dad acceptar la muoschadad ch'ella derasa e suren aunc in tgamin da rascha.
La lavur dil cavaturba ei stentusa; amiez la paliu tila el la canal cun ina corda e taglia cul badel da tagliom plat il tschespet ch'el caveglia d'in maun per cuvierer silsuenter la cava, la cava che sefa in meter entochen in meter e miez afuns. Ils quadrels cotschens che setilan magari sin mellen e brin, quadrels da 20-25 centimeters cubics, ch'il cavaturba rasa ora dasperas la cava. Entochen il di ch'el caveglia ils cubs en fuorma da meidia u fa ordlunder in um crap. Ed el sesprova che la turba hagi pauc contact cun la tiara, sinaquei ch'els vegnien dabot secs e ners da tuttas varts. Tut mantuns che sefetgan ad ault sco l’enzenna stgira d'ina profezia.
E vonzei ein els vegni, ils dels da Selva e Tschamut, cun benagls e carrs ed aschia e la turba ha cuau bein e zatgi ha saviu sescaldar.

Fontaunas
Venzin, Gion Antoni. Extract dils protocols da vischnaunca 1838-1948. Privat. Giusep Alig-Venzin, Salins

Las caltgeras da Pardatsch
La greppa smuttada e melnauna denter las auas dalla Val Gierm e dalla Val Nalps muossan ora; greps da caltschina siper ils gliemets dallas plauncas. La Val Gierm ei dalunsch ed il grep da caltschina en Pardatsch ei staus relevonts. Ina caltgera onz pli veglia secatta giudapeis al grep, ferton ch'ina secunda ei in tgaubriechel sur la punt.
Ei stat scret ella nudauna ed ils contracts ein enzatgei da num. Sco per semeglia quel dils 28 d'uost 1858 denter la vischnaunca e Giachen Antoni Schmet e Giachen Martin Giger e sco tierz il Barclamiu Gieronimi da Ciavana (Clavenna?) neu dil comune di San Giacomo che di cun expressiun, tgei ch'ils surprendiders hagien da far, sco per exempel:

- ereger ina caltgera nova, cun la bucca encunter igl uaul da Cavorgia
- ella ha da cuntener silmeins sissonta salmes (matei entuorn 4800 liters)
- curonta francs indemnisaziun per baghegiar il fuorn niev
- cura ch'il diember necessari d'empustaziuns ei avon maun, tontas e tontas brels, silmeins trenta, forsa, fixescha la vischnaunca il temps da barschar (buca ual sil pir far fein)
- ch'ins detti ina mesira fil e streha e In buca crappa, tschendra u puorla
- ch'ils surprendiders verteschien la controlla da vischnaunca
- Per l’erecziun dalla via o gl'uaul da Cavorgia ed il fuorn dat la vischnaunca trenta umens che lavuran dallas otg entochen allas quater, cun pussar in'ura denteren
- ils surprendiders dattan ina segironza da sis onns alla vischnaunca

In secund contract datescha digl onn 1866 - denter la vischnaunca e Giusep Antoni Bisquolm da Mustér, per diesch onns quella ga. Il surprendider furnescha alla vischnaunca la caltschina per treis francs e tschunconta raps il salme e paga la lenna da brisch cun tschun francs la tschuncheisma.
Igl ei la primavera baul dils anno 1910; Giachen Martin Hendry e Tumaisch Schmed da Cavorgia ein uonn ils surprendiders. Eis stattan sidavon la caltgera sper la punt sur l’aua da Nalps. Il Tumaisch veva pluminau ed il Giachen Martin ha dau suenter - da semetter en e barschar la caltschina. Siu cusrin ledi cul regl d'interprender ed el, il Giachen Martin Hendry, cun ses treis affons pigns - e la Barla Catrina spitgava il quart ella casa sil crest a Cavorgia. Per gnanc trenta raps mintg'ura - e luvrar di e notg, quater dis silmeins.
Ella suoschna dasperas la caltgera semiran ils umens tier, semettan meinsvart per liung e spetgan la scumiada, essend ch'enzatgi ha traso dad esser en pei.
Il tagliament ei sparunaus da mintga vart ed igl arviul tegn sc'in fier la crappa manedla, forsa ella grondezia da biabein ina curtauna.La cuvrida da dascha e sissu la cozza d'arschella ha dau in tschuat lavur als surprendiders.
Dil bural amiez l’arschella tschessa il fein e l’aria che dat afuns ueglia e muenta il fiug. Il Tumaisch Schmed manischescha ed empiala culs tils dallas varts e suten; ei secapescha cul fing e quei ei siu misteri. Cura ch'el tila tec a tec il fing per l’entira caltgera entuorn. Per cura che la flomma setila e spida in recent blau, siara ei ils tils suren e suten. Ed en pressapauc dus dis e miez ei la caltschina barschada. - Il mument ei singulars, il mument che las menadiras arrivan en da Nacla, cun benals e sliusas scultas ed ils purs han spir damondas sin bucca.
Il Tumaisch Schmed ed il Giachen Martin Hendry stattan eri e miran ensi encunter il Tscher; els sminan omisdus che l’auter onn vegni la caltschina a vegnir da sutensi, en sacs ed aschia.

Fontaunas
Venzin, Gion Antoni. Caltschina viva. Studi historic-cultural.
En: Igl Ischi 1949, p. 82-87  
Dapli mira era: Il barschar caltschina
  

Cristals e cavacrappa
Per ei 18avel tschentaner han ils alpinists perscrutau las Alps, ascendiu per l’emprema gada nossas tschemas e svegliau il senn per la bellezia da nossas muntognas. Las muntognas che eran entochen lu in mund scarschentiu ed untgiu, il reginavel dallas strias e dil barlot, ein daventadas il simbol dil ruaus e dalla bellezia.
Il pli enconuschent exploratur da nossas muntognas ei pader Placidus a Spescha staus (1752-1833). El ha percurriu ina gronda part dallas valladas e pitgognas grischunas, oravontut denton las stgeinas e pezzas dalla Val Tujetsch. Sco emprem ha ei ascendiu il Pez Ault, il Pez Giuv, il Pez Tgietschen, il Badus e traversau nossas vals lateralas. Pader Placi a Spescha era buca mo in renconuschiu alpinist, bein era in versau mineralog ch'enconuscheva gia da siu temps buca meins che 50 minerals. El decuors dils onns veva el rabitschau ensemen ina biala collecziun ch'ei deplorablamein vegnida confiscada dils Franzos. Senza dubi ha il conventual, ch'ei era staus caplon a Selva, insinuau nos vischins da vegnir cun ei ed ir per cristallas. Las cristallas eran per ei ina fontauna da gudogn, in agid beinvegniu per ils muntagnards.

Cun quei patratg propona ei da crear a Glion ni a Trun in deposit central da cristallas e da cumprar ina mola. Trumpaus dil nunsuccess pren ei sez enta maun la caussa e diregia il commerci da cristallas buca meins che 40 onns.
Cristallas, quella marvigliusa crappa, han ins appreziau da vegl enneu. Viandonts e pasturs ch'engartavan cristallas per schabetg han segiramein rabitschau las pli bialas a casa. A partir dil 14avel tschentaner entochen viaden el 18avel ei la claustra stada fetg activa ell'explotaziun da sias minieras en Surselva e dirigiu cun bien inschign il commerci da cristals e minerals. Ins astga supponer ch'era enqual Tuatschin segidava en quei risguard. Scadin cass ei pader Placidus a Spescha gl'emprem ch'ei ius cheu tier nus sistematicamein per crappa ed era stimulau ils indigens da seprofitar da quels beins naturals.

En ina vischnaunca spirontamein purila eran las resursas pintgas e mintgin stueva mirar co sedustar. Per cristallas ein ins i per gudignar empau raps, per nutrir la famiglia. S'entelli, ideal e plascher drova ei era, pertgei ir per cristallas ei nuota bialaveta!
El 19avel tschentaner stueva igl ir per crappa vegnir praticaus ualti stedi, pertgei ils 30 da mars 1884 concluda la vischnaunca «da trer ora ina cumissiun per sedeliberar e s'entelgir, sch'ins savessi buca metter si ina certa taxa a quels che cavan mineralias sin nies territori».
El regulativ sur dallas grevezias e dalla gudida da tuts beins communals dalla ludeivla vischnaunca da Tujetsch, anno 1885, stat ei lu scret: «Mineralogs che fan diever da quei mistregn sin nies territori han da retrer tier la suprastonza ina patenta e pagar per quella en cassa communala frs. 50. -.»
Ina aschi suarada taxa han ils cavacrappa buca acceptau e sin camond dil cantun sto la vischnaunca dils 6 d'avrel 1885 sbassar la patenta per la mesadad, pia sin frs. 25. -.

Da lezzas uras eran in per da nos pli enconuschents cavacrappa sil meglier.

Luregn Giacumet, Camischolas

(1830-1900)

Carli Cavegn, Tschamut

(1858-1929)

Giachen Fidel Cavegn, Rueras

(1811-1972)

Gion Antoni Hitz, Rueras

(1873-1955)

Florentin Cavegn, Gonda

(1865-1936)

Adolf Cavegn, Sedrun

(1863-1946)

Vigeli Peder, Selva

(1846-1924)

Giachen Antoni Schmedt, Sedrun

(1878-1948)

Pieder Stoffel, il parler

(1852-1921)

Era en nies tschentaner savein nus enumerar entgins cavacrappa fetg activs e versai.

Ambrosi Cavegn, Sedrun

(1898-1977)

Anton Michel Loretz, Selva

(1883-1953)

Luis Curschellas, Surrein

(1894-1958)

Giger Gion Battesta, Selva

(1903- )

Cavacrappa d'occasiun ha ei dau aunc bia auters. Biars eran plitost ils vischanders dils capomineralogs, auters ein mo i cuort temps suenter quels scazis.
Las duas uiaras mundialas han lavagau la fiera da cristallas e reduciu considerablamein il diember dils cavacrappa. La tscherca era fetg pintga ed ils cavacristallas stuevan esser leds da vender crappa da mular per 1-3 frs. il kg.
Era ils onns suenter la secunda uiara mundiala e duront l’erecziun dils implonts electrics (1955-1966) fuva igl anim dir per crappa fetg pigns. Sper in per ch'eran sils onns era ei atgnamein mo pli dus, treis giuvens che mavan ualti stedi suenter crappa

Lucas Monn, Sedrun

(1918-1982)

Tumaisch Curschellas, Surrein

(1925- )

Vigeli Berther, Camischolas

(1922- )

Tochen viaden els anno 1960 eisi stau in temps miert, senza grond interess per cristals e minerals.
Silmeins ina gada ad onn vegnevan ils cumpraders, Häfliger da Basilea, Sicher da Gurtnellen e Nell Caspar da Caschinutta, ella val e cumpravan las anfladas.
La conjunctura aulta cun lavur e grond gudogn ha lu vivificau il commerci da cristallas ed era midau da rudien las relaziuns economicas. Culla jamna da lavur da 5 dis e las vacanzas prolungidas ha la glieud giu pli bia temps liber a disposiziun. Quei temps han naparts impundiu per star en gamba, per satisfar al basegns da moviment ed ina occupaziun corporala. In'attractiva occupaziun accessoria che sa era purtar in cert gudogn ei igl ir per cristallas. Da quei ein pli e pli biars vegni pertscharts, e suenter ils anno 1970 ei igl interess per cristals e minerals carschius considerablamein; igl ir per crappa ei bunamein daventaus ina pissiun populara. Naturalmein ha era la gronda propaganda dallas differentas uniuns, las numerusas fieras
(buorsas) e las bialas exposiziuns cudizzau biars dad ir suenter crappa. 1980 han 42 indigens e 51 jester priu la patenta annuala; la vischnaunca ha dau ora 194 patentas dil di.

1985 eisi stau 48 indigens e 44 jasters che han giu la lubientscha annuala ed 125 persunas han priu patentas dil di.
Indigens e jasters tegnan pia ualti bein ballontscha.

Negozi da cristallas e minerals
Ditg e liung ha pader Placidus a Spescha diregiu il commerci da cristallas. Suenter el ha siu amitg, il plevon Giusep Hitz da Sedrun, cuntinuau il commerci intermediar.
Vonzeivi han denton ils cavacrappa indigens surpriu la funcziun da precumpraders. Els vevan contact cul grond mund, tenevan ils fils enta maun e tras lur mauns anflavan las cristallas la via ora el mund. Enconuschents precumpraders fuvan: 
Carli Cavegn, Tschamut
Luregn Giacumet, Camischolas 
Adolf Cavegn, Sedrun 
Ambrosi Cavegn, Sedrun 
Gion Antoni Hitz, Rueras

Entochen lunsch viaden en nies tschentaner era il contact cul mund minims, savevan ils biars strusch tudestg, era l’informaziun concernent cristals e minerals pli che munglusa. Aschia eran ils cavacristallas, oravontut ils novizs, dependents dils precumpraders. Quels diregevan la fiera, fixavan ils prezis ed ils auters stuevan esser leds da saver vender lur anfladas, era sch'ella vegneva buca adina pagada tenor valeta. Avon e suenter la secunda uiara mundiala, cura che mo in per mavan per cristallas, vegnevan ils precumpraders d'ordeifer, dall'Italia (Magistretti), dall'Engheltiara (Ashcroft F.N.), dalla Spagna (Folch), dalla Frontscha (Frenkel), neu digl Uri (Nell Caspar e Sicher Valentin), si da Basilea (Häfliger) ed aschia vinavon.
Oz ein ils precumpraders ton sco svani. Mintgin va sez a fiera ni venda ad interessents che vegnan en casa. Il prezi sedrezza tenor l’offerta. Damai che la purschida ei oz fetg gronda, ei la fiera saziada ed ils prezis plitost bass.
Igl ei semidau da rudien. Ils cavacrappa ein organisai, fan part dallas uniuns localas, cantunalas e dall'uniun tetgala svizra. Quellas arranschan onn per onn fieras, schinumnadas buorsas, nua che mintgin sa far venal sias preziusadads e dumandar informaziun. Milsanavon organiseschan las uniuns exposiziuns, referats e sentupadas d'instrucziun. Dil reminent dat ei plunas cudischs che descrivan igl inschign d'ir per cristallas e las enzennas caracteristicas.
Oz sa pia mintgin s'informar e sez disponer.
Il temps da menar l’in ni l’auter davos la cazzola ei spiraus definitivamein.
L'Uniun cristal Tujetsch ei vegnida fundada igl onn 1978.

Patentas per ir per cristallas
L'emprema taxa ei fixada el regulativ dallas grevezias e dalla gudida da tuts beins communals dalla ludeivla vischnaunca da Tujetsch, anno 1885, e munta a frs. 50. -. Il medem onn eis ella vegnida sbassada sin frs. 25.-. Sto esser ch'ins mava fetg stedi per cristallas. Il vegl Hitz raquintava schon che tut ils da Selva e Tschamut mavien per crappa e ch'ils Giacumets purtavien las cristallas en scharls o da Strem. Denton ei la rabia tschessada e la taxa ei sesminuida a frs. 5. -.

Survesta



tochen
1961
1961

Burgheis

frs.
5
5-20

Grischuns  

frs.

Svizzers

frs.

20-50

Exteriur

frs.

Supplements
schluppentar
frs.

maschina

frs.

1969

25

50

100

200

20

50

1977

50

100

150

300

100

200

1985

65

150

200

400

130

260


Entradas
Entochen 1965 vegnevan las patentas da cristallas incassadas cul quen communal. Perquei eisi grev d'eruir igl exact import.
Quel era denton minims.

Incasso per lubientschas dad ir per cristallas:

1965

 

940.10 frs.

1970

3

370.50 frs.

1975

6

258.20 frs.

1980

15

745.00 frs.

1985

19

388.00 frs.

Quei rapid carschament d'entradas muossa claramein ch'igl anim dad ir per cristallas ei carschius constantamein.

Collecziuns privatas e cabinet da cristallas communal
Nos vegls cavacrappa vendevan tut quei ch'els anflavan. Per els eran las cristallas ina part da lur existenza. Entschiet a collecziunar han ins per entuorn ils anno 1950. Enqual biala buccada metteva il cavacrappa en scaffa «da glas» ni zanua en in zuppau. Oz ch'ins ha buca aschi basegns da raps ha quasi mintga cavacrappa sia collecziun privata. Aschia restan ils pli bials cristals e minerals en nossa val, quei ch'ei da beneventar zun fetg.
Igl onn 1978 ha la vischnaunca realisau siu cabinet da cristallas. Gnanc da far curvien, en suprastonza eran 3 cavacrappa: Vigeli Berther, Tumaisch Monn e Vigeli Giossi.
Igl emprem era il cabinet plazzaus ella casa Cadruvi, oz ei quel el museum communal «La Truaisch» e fa buca mal parada.
Ils daners che la vischnaunca incassescha per patentas impunda ella cumpleinamein per la cumpra da cristals e minerals e per la meglieraziun dil cabinet. In tal agir mereta renconuschientscha.

L'explotaziun
Ils emprems cavacrappa vevan bi far. Els anflavan segiramein bia fuorns aviarts e savevan mo encurir si ils scazis. Ditg e liung han els giu pastg entir, gattis bein veseivels e bunas cundiziuns. Cul temps ei tut vegniu pli rar; ins ha stuiu ir pli lunsch e far pli bia lavur.
Per arver fuorns pli stinai han ins lu entschiet a duvrar el 18avel tschentaner puorla nera. Furar a maun era hanau e schluppentar cun puorla nera fetg prigulus. Pli sempel e segir eisi oz da siglientar cun patronas explosivas.
Igl onn 1965 han ils dus cavacrappa Lucas Monn e Tumaisch Curschellas cumprau l’emprema maschina da furar crappa. D'ina tala maschina purtabla, era sch'ella pesava entuorn 40 kg, semiava gia il bien Gion Antoni Hitz.
Oz han buca meins che 10 cavacrappa maschinas da furar che vegnan oravontut duvradas en Cavradi.
Cul furar e schluppentar ei la quietezia da tschels onns svanida.

Anfladas singularas
Igl onn 1934 ha Luis Curschellas-Berther da Surrein anflau el Pez Blass ina cristalla (clutger) che peisa 82 kg. Ella ha ina circumferenza dad in meter ed ei 65 cm aulta. Igl ei il pli grond cristal dil Grischun. Il clutger paradescha el museum da Friburg.
Cavradi ei il sulet liug sigl entir mund, nua ch'ei dat hematit cun si rutil (alas fier).
Il pli grond fuorn ch'ins ha anflau en Tujetsch ei il fuorn da fens sil Culmatsch. Ils cavacrappa vevan montau lien petgas da sustegn ed ei eri in pign caplut. Il Geromini ch'ins veva clamau per gidar ad explotar veva denton manegiau: «Na, na, ain co la'l Geronomi betga la pial!» Igl onn 1967 han ils frars Curschellas da Surrein e Lucas Monn da Sedrun fatg ina biala anflada. Ils petgens gronds e clars dad entadem la Val Strem (Pezs gits, sut il Pez Tgietschen) ein mess en salv en «La Truaisch» (museum tuatschin).
Forsa ch'ei dat en Tujetsch bunamein 100 sorts da cristallas ed ellas ein quasi senza paregl, ton da vart dretga sco da vart seniastra dil Rein, sco per semeglia:

1. Claus, Pardatsch e Nalps 
- cristalla da guilas
- monocit 
- anatas 
- xenotin
- fens (titanit) e prenit

2. Curnera
- hematit (alas fier) 
- amatista

3. Val Val 
- adular 
- albit
- fluorit
- alas fier pintgas (rosetta)

4. Val Giuv
- cristalla nera, stgir-brina e brina 
- milarit
- mulau 
- tschelit

5. Val Milar
- cristalla nera 
- desmin

6. Val Strem 
- scolacit

7. Val Maighels 
- epidot

Fontaunas
Hitz, Gion Antoni. Per crappa massel jeu bugen. Lavur edida, introducida e commentada dad Alfons Maissen. Cuera 1971. (Studia raetoromanica; 7-9) (Sep. ord: Igl Ischi, 1967-68)
Maissen, Flurin. Mineralklüfte und Strahler der Surselva. Fuorns e cavacristallas. Mustér 1955. (Diss. Fribourg)

  

Mistergners ed industria 

Il Sep Antoni Hafner
Hafner nuot, plitost scadler ni figulant, ni semplamein in luvrer che fa vischala da tiaracotga. Ed el ha giu num Sep Antoni Deragisch, siu fegl era, ed il descendent dil secund Sep Antoni ei staus il Duri Vigeli Deragisch da Bugnei. - Dil fuorn el plaunterren che cunteneva tuttina melli tocs enina e dil luvratori sut la stiva cun la roda digl uler ed ils models differents - nuot, lidinuot pli.
El, il vegl Sep Antoni Deragisch che fuva vegnius si dil Schuob ils 29 da mars digl onn 1834 cun in prima attestat, suttascrets dil burgamester Weber, ed ei stat scret lien:

«... dem 19 Jahre alten Joseph Ant. Deragis von Tavetsch Canton Chur beurkundet, dass er nach ordnungsgemäss erstandener Lehrzeit sich der durch die Gewerbe-Ordnung vorgeschriebenen Prüfung unterworfen und dass er dabei solche Kenntnisse in seiner Profession bewiesen hat, dass er zum Gesellen befördert ... u

Ed a Bugnei ha el scochemai entschiet cun siu mistregn sper la lavur dil funs ed ils dis da malaura. Leu nua ch'el ha dau fuorma, bein ina zun mudesta e per la glieud sempla, a ses ruogs, allas caffetieras e broccas, a scadialas e miolas, a crucifix ed a parlets d'aua benedida, als brocs da flurs, a naschors e tentaschors. Epi - ha il Sep Antoni teniu ault las pegnas da tiaracotga (da quadrels). En sia stiva ha el fatg ina - aschia per mussar ora. Mo encunter la pegna scalegl ha el drizzau ora pauchet.
Cun la rata u cul carret eis el semess sin via, engiu ed ensi, da Tschamut tocca Glion, la fatschenta mava buca mal. E nuotatonmeins ha la gasetta «Igl amitg della Religiun e della Patria» susteniu la nova industria, sco per semeglia el numer dils 10 da schaner 1838, sut il tetel «Tuietsch».
«... Schon dis ed onns ha la Patria grischuna termess naven grevas summas daneers per vischalla ed autras faturas de tiarra-cotgia. Ussa aber havessen nus ina fabrica de semiglionts artikels denter nus. Passa in onn ei tscheu in figulant (luvrer de tiarra-cotgia) che ha baghegiau si fuorn e laboratori, e producescha da tuttas sorts faturas da tiarra-cotgia sco vischallas, quadrells per pegnas etc. Ei fuss ludeivel, sche buns patriots e sez la Regenza encuressen de sustener quella e semigliontas interpresas cun ina ner l’autra favur ... »
Ei tucca era cheu da sepagar da raschuns. L'arschella giu dalla Val Fistatg (sillas plauncas dil Cuolm da Vi) ei nuota stada pli ch'in ton, las colurs dalla glasira han entschiet a vegnir onz caras, sco la lenna da scaldar il fuorn era ed il Sep Antoni il secund vess munglau dar la vischala miez per nuot. Ton ch'el sez ed il fegl Duri Vigeli Deragisch han survegniu avunda; cun la tiarza generaziun ei l’industria da Bugnei ida en.

Fontaunas
Gadola, GuglieIm: La fabrica de vischala de tiara cotga a Bugnei. Tenor P. Notker Curti.
En: Il Glogn 1929, p. 34-37

Il taglialenna
Enstagl dad ir vidaneu han ils umens dulau la lenna rodunda sil plaz, sco per semeglia amiez igl uaul, mintgamai sin dus bucs da lenna robusts.
Ils taglialenna han tschentau il lenn rodund per liung e cul dies ensi, sinaquei ch'el prendi si la frida. E suenter la viulta dat in um la crena e tuorna a volver ensi, fermond el davon e davos cun dus punachels. Cunquei che la lenna rodunda ei buca scursada, dattan ils taglialenna la stiala. La tenta da scarvun ed aua el truc da lenn da forsa ina grondezia da trenta sin vegn centimeters ei ni dira ni rara ed ha la colur vulida. La corda da diesch entochen quendisch meters lunghezia che vegn neu digl asp setila atras la titgira. Cun in zuic anetg dosta in dils umens la tenta danvonz che squetra giun plaun u magari e enviers in aspectatur da marveglias.
Ina corda bugnada ulivamein dat ina lingia schubra. Buca senza quitau stendan ils taglialenna la corda sul lenn vi e lingieschan cun ina stendida anetga. Ina lingia nunsurveseivla ed uiarscha resca furschalas. - Ei capeta ch'in um pli passau sesa sil lenn e pren giu la plema dalla frida. Aschia per rir numna ins el il gavun marsch.
Cun fridas ulivas allontaneschan ils taglialenna la part groppa dil lenn e la sigir aulta fa buna lavur. La sigir lada perencunter dalla quala ins fa diever silsuenter schubregia e fa il tagl ulivs. Ei dat da duas uisas sigirs ladas, ina dretga ed ina seniastra. Per ordinari han ils taglialenna dulau il lenn rodund da duas u treis varts. Ina lavur da stenta che ha adina puspei danovamein mussau ora la habilitad.

Fontaunas
Berther, Sep Fidel. Tenor scret dils 6 da november 1985, Rueras

Il talper
Talpas han adina dau ed il talper ei staus in mistregn da num, el che veva da ver il dun da veser e fantasia da quei che sepassa els vaus sutterrans. Il mun talpa sez ei per ordinari ina via tschocca ed igl ei da tender la falla el vial principal che secatta in tec naven e meina ella gniv. E - las talpas ein malas, van magari sperasora e sclaudan sezzas las fallas. Nua che la tiara ei stagna van ellas pauchet sut la cutgna u schizun surenvi e rescan da dar ellas greflas da tgapers e giruns.
Perencunter ei il talper ordaviert e spera ch'il freid tschessi ed ils calzers tachien buca memia zun. - La notizia fa endamen; ils dus d'avrel digl onn 1840 han ils vischins eligiu Gion Balzart sco talper dalla val, naven da Nislas entochen sisum Tschamut, sin praus e pastiras - ed el hagi scochemai da dar suatientscha, per cass ch'enzatgi clomi. Ins scheva semplamein agli il «Gion muser» che ha retschiert treis bazs (35 raps) per ina talpa. In onn sissu, ils dus da matg 1841, han ins fatg cun Gion Balzart in contract, in scosauda, numnadamein sissonta risculdis (102 francs) per onn.
Sto esser che las talpas han fatg pigns ed ellas han mulestau enzatgi; ils talpers vevan traso da siglir vi e neu e para ch'els ein vegni unfis, aschia da vegnir a currend naven d'oragiudem tocca enasisum la val. Ton ch'ils vischins da Tujetsch decidan ils 18 da matg 1873 da partgir en squadras igl intschess, damai che mo in pegliatalpas detti buca pli il damogn. E quellas ein determinadas:

- emprema squadra Selva e Tschamut entochen Val Giuv, 1 talper 
- secunda squadra Rueras e Zarcuns tocca l’aua da Strem, 2 talpers (in dadens ed in dado il Dutg grond)
- tiarza squadra, naven da Strem tocca il Drun, 1 talper
- quarta squadra, Drun, Cungieri, Bugnei entochen Nislas, 1 talper
- tschunavla squadra, Surrein e Cavorgia, 1 talper

Ils vischins dallas squadras elegien mintgamai ina persuna e visien ils geraus. Per las regiuns «dadains gl'uaut», Sedrun e Bugnei e Cavorgia e Surrein ei negin s'annunziau. Cumpatg ch'ins ei nuota sescarpaus per la plazza da talper. Ils 8 d'october digl onn 1875 han ils Tuatschins fatg in inserat ella Gasetta Romontscha; els tscherchien in talper.
Las squadras ein restadas; struschamein enzatgi seregorda en Tujetsch dils davos talpers. Zatgi ha detg ch'il Flurin Capeder da Zarcuns e Giohen Deflorin da Suloms a Rueras u schizun il Leci Hendry-Monn da Maunsut savessien esser stai dils pli davos umens en Tujetsch che hagien pigliau talpas per incumbensa dils vischins.
La maniera da pigliar las talpas ei diversa. Dalla trapla da fier cun sias duas astas e viultas osum engiu e la rintga ella cadeina da tschentar denteren ella falla aviarta fan ins aunc oz diever. - Onz pli hanada ei la pigliada cun festa; ed ella vegn en damonda per las talpas las pli rufinadas.
Il talper taglia ora in tschespet e fa in quadrat, scuviera il vau dad omisduas varts, implonta in lennet da stgein (pressapauc da ventgatschun centimeters lunghezia) osum il vau. In secund lenn atraviers (in per centimeters pli cuorts) vegn encrenaus el stgein vertical. - Ver otgonta centimeters naven dil quadrat, s'entelli a per cul vau, catscha il talper in fest coller sturscheivel (coller ei meglier che rom che secca vi e seglia), in fest d'in bien meter lunghezia, giuaden el tratsch. Cun in cantun ha el rentau la corda ferma osum il fest, ferton che da l’autra vart dalla corda secatta la palutta, tagliada ora e strenschida cul cantun, ina palutta da sis centimeters lunghezia e forsa treis centimeters lada. Il talper stenda il fest e la palutta carga viaden ellas crenas dils dus lenns, dil lenn vertical e dil travers che stattan el quadrat. La secunda corda ch'ei medemamein fermada vid il coller, onz plinengiu, tegn ferm il fildirom (in en fuorma dad onza), in fildirom ch'il talper ha sfundrau cun agid dil fassuir giu ed atras il vau. La distanza denter il quadrat ed il fildirom munta ver otg entochen diesch centimeters. Cun adatg ha el mess il tschespet el vau ed enaquella che la talpa sfui e muenta il tratsch el passadi, seglia il travers ord la crena e la palutta ed il fildirom slontschan ad ault. E la talpa cul tgierp el fildirom ei amauns. Secapescha ch'igl entir cundrez culs lenns ei accurat il medem e da l’autra vart dil quadrat, ton che la talpa sa vegnir u da vart dretga u da vart seniastra; ella va da mintga vart encunter il clauder.
Fidel Hendry dils anno 1912, derivonts da Cavorgia, ha demonstrau la pigliada cun festa en tut ils detagls. Il Tumaisch Schmed (il Tumaisch dil consum, 1871-1952), sez vischin da Cavorgia pudess esser staus in dils pli davos che ha pigliau las talpas cun festa.
Igl ei stau ual suenter l’emprema uiara mundiala, entuorn ils anno 1919 u 1920. Giachen Hendry-Monn, il bab da Fidel, ei vegnius tiel president communal Vigeli Venzin da Rueras cun 82 cuas da talpa, en in onn. El vevi scret il diember sin in pupi e schau il mussament ad interim en sac. Ed il president cuort sissu: «Ina pli gronda schula vesses buca saviu scriver.» Ed il Giachen Hendry buca maufers: «Ulteriurs vischins da Cavorgia han ina pli gronda partida.»
En verdad - els ein vegni cun dapli cuas. Cun ina indemnisaziun d'in franc l’ina ha quei dau ina summa, ina ch'els han saviu scriver sin tgamin. Suenter ch'ils vischins ein sestratgs ditg e liung han els decidiu che las talpas da vart dretga dil Rein, tonca da Maunsut, che pertucca Cavorgia e Surrein e Plaunmiez, vegnien buca indemnisadas. Ch'ils cussadents sesalvien els sezs. Ed ils ezs han fatg in nas liung, pigliau lur talpas vinavon ed han tagliau pustretsch tenor las tschuncheismas fein. Quella moda singulara ha cuzzau entochen ils 18 da schaner 1938; il di ch'ins ha fatg uliv e buca pli mess anavos la glieud ed il funs da tschella vart dil Rein. Forsa e in techet pervia da vischins pussents che vevan prau da Maunsut.

Fontaunas
Hendry, Fidel. Differentas intervistas, entschatta november 1985; demonstraziun a Cavorgia dils 13-11-1985
Venzin, Gion Antoni. Extract da protocols da vischnaunca 1838-1948. Privat. Giusep Alig-Venzin, Salins

La davosa brischavinars a Tschamut
Ella ei ina femna ed ha num Antonia, la feglia da Gion Giusep e Margheta Riedi-Peder, naschida ils siat da mars 1910. Siu tat Augustin ei staus in brischavinars ed ella sezza ha barschau cun la mumma las ragischs d'ansauna aunc entgins onns suenter la mort dil bab Gion Giusep ils anno 1924.
Tschamut ei giudapeis allas plauncas dil Cuolm d'Ursera ed encunter miezdi sesarva la Val Maighels che tonscha tocca sils sumfils e da vart dretga encunter Purtgera. - La purtada en in blah senza cantuns entuorn il tgau e giu per la schuiala ed il dies orasi da Purtgera entochen a Tschamut ei adina stau in strapaz, in buordi aschia da curonta kilos e varga ragischs.
Cun in cunti da sac schubregian ins las ragischs e taglia naven ed il suer tacca vid la detta e las levzas. Da schar il migliac memia ditg d'ina vart, schigian ellas ora u van magari en mal. El truc da pors sefan las ragischs manizzadas ed ins ha ina buna survesta. Entochen il di ch'ins metta ellas a lomia en in nuegl ch'ins maglia ual ora il fein; la temperatura da nuegl ei la vera. L'aua tievgia surengiu tempra ed ils emprems flocs ein in'enzenna. Il raup dallas bullas che sesaulzan e schloppan alla surfatscha daventa pli e pli vigurus. La maischa secoi, vegn ad ault e mass cugl uvierchel e tut, per cass ch'el fuss buca sparunaus enviers la palaunca dil nuegl. Quater jamnas silpli ed il process da fermentaziun ei alla fin.
Dalla hetta pli veglia resda la crappa pressapauc tschunconta meters oragiusut la caplutta da sontga Clau; l'aua per la destillaziun han ins priu neu dalla plaunca siviars Scharinas. Pli tard ei ina secunda hetta sefatga enasisum la Val Rullatscha, leu nua ch'il brischavinars han anflau ina fontauna ual sil plaz.
Las treis vanauns d'irom, la gronda forsa da 75 liters circa, la mesauna ed ina onz pli pintga e d'in maun las sedisch entochen gissiat buots cun la maischa, quei ei stau dabia. La procedura dalla destillaziun ei negin striegn. La turba giu da Surpalits ei stada in prima material da scaldar ed il bugl da fontauna ventgaquater uras ina suenter l’autra ei bien e ditg. La scumiada ei sefatga mintgamai suenter otg uras aschia e las notgs fuvan liungas. Buca schi unfiseivlas, sch'ils pervesiders da Caspausa devan dad esch en. Ed ina stiva cun pegna scaldada ei buca nuot.
L'emprema ga eran ils daguots gross neu dil vischi da lenn empau da schavets, schotg grads forsa. La destillaziun atras la vanaun pintga perencunter, lezza fuva in bien ton megliera e la valeta digl alcohol carschida considerablamein, datier da sissonta grads che sesbassavan denton anetgamein tocca ual sut tschunconta.
Aschia al bunfin dattan tschien kilos ragischs d'ansauna 6-7 liters vinars. Dils onns dalla brischavinars Antonia Riedi ha zatgi pagau pil vinars 4 francs per liter, oz encuntercomi passa curonta francs; ina tiarza dil vinars sco indemnisaziun per la lavur u e directamein cul daner blut.
Las treis vanauns d'irom e la concessiun suren ha la famiglia Riedi da Tschamut vendiu alla confederaziun per quatertschien francs.

Fontaunas
Riedi, Antonia. Intervista dils 6 da november 1985  

 

Etg dalla Stena
Quei scatletgel oval - da forsa otg centimeters lunghezia e quater sigl ault, sco fatgs d'ina cudetscha lada, ei semplamein buca da ragudar neunavon; el ei svanius. Igl etg ei duvraus e strihaus sin lumpas per ils snezs e las plagas aviartas, quella rascha stgir-brina, mischedada cun plantagen, zanduscal e mescal.
La Stena sezza ei morta ils 22 da mars 1931; ins scheva la Stena, schebi ch'ella veva num Margreta Cristgina Soliva, ina nata Schmedt, feglia dil Sten alv da Gonda. A tut ils vegnentsuenter digl assistent Giachen Antoni Schmedt han ins detg ils Stens, damai ch'els ein stai originals e sur sesez.
La casa pintga (la truasch) dadens ils «Bruners» ei buca pli; ella fuva oriundamein sisur casa dil maun encunter il Drun. Il mument ch'ins ha baghegiau la via da Gonda ha la truasch stuiu untgir da siu plaz.
La Stena ei stada ina femna singulara, ina stendida e smagrentada cun fiug els egls e che veva il dun da tedlar. Cura ch'ella mirava culla lenta els egls, tedlava la historia dil mal ed ha fatg la diagnosa.
Ed ord ils egls ha ella saviu leger sco ord in cudisch, la Stena, la femna dad jarvas. Naven digl avrel entochen viaden el meins d'october eis ella ida stediamein a calzerond, cun in canaster sin bratsch, aschia per flurs e feglia, fustitga e ragischs. Plontas da tuttas uisas ha ella mess ora el sulegl, fatg en tocs manedels, pisau u sfattau. Per far ordlunder etgs e rars per glieud e tiers. Schebein igl etg dalla Stena fuva lu e veramein in agen product, lezza emparada seriusa lein nus schar d'ina vart. En mintga cass eis ella stada ina spir discus ed il misteri da siu etg ha ella teniu tschelau.
Nuotatonmeins ei la glieud vegnida tier la Stena culs mals ils pli divers, en casa e vi nuegl. Segiramein glieud ch'ei veramein stada ellas stretgas ed autra che clutscha cuntinuadamein e seplira sc'ina orgla igl unviern.
Anecdotas raschunan ins dalla Stena, apartias tuttavia, sco per exempel:

Ina poppa miola giu da Salins vegneva traso; ella hagi gust da nuot e possi ni far cul caz ni cun la palutta. E la Stena sissu; ella dueigi far stein dil min che magli tschintschigniva e trebla e seigi aspers e magli si tut. Ch'ella prendi sezza dil zerclem e fetschi buglir el sco da cuer strias e beibi e tuorni a beiber da quella tisana; ella hagi sill'aua ed ils narunchels schirien vi.

Ad in'autra hagi la Stena semegliontamein dau in prima cussegl. Lezza vevi in um che siglievi si e da tetg ora per mintga trapla. Peina agli te d'urtgiclas e mischeida el cun plantagen epi sbuglienta scosauda. Milsanavon - ch'el setegni en dieta e detti buca duront mintga tschavera vid la carn e magli suren buca aunc si igl endisch e tut.

Fontaunas
Soliva, Bruno. Indicaziuns al telefon. November 1985

La tissunza e siu taler
Dus talers en combra sur stiva ed il letg tratgsi en in cantun, quei ei ina manifestaziun. Giun stiva ha zatgi mess en pegna ed il barcun ei aviarts e tievgia per la letga. - Las teilas sil sughel fan da saver; duas femnas endiridas sedostan dad ir cul temps, la Johanna e la Martina Venzin, duas feglias ledias dalla Margreta Venzin-Peder da Rueras.
Avon onns han ellas tessiu zatgei pigl artisanat indigen - per pauc detgavunda.
Dapi da daditg enneu urdeschan ellas plitost mangola e tilan en lumpa. Cun teppis da colur viva e da sdrems pon las tissunzas tener tila cun enzatgi.
Forsa che la Johanna ei la tissunza per propi; el petgen da glietschs sefan las vegnotg purtadas cun lur fils fins e satels che dattan schigentamauns. Suenter che la tschefla ha traversau la teila, dat la tissunza ina frida pli leva ed ina onz pli stagna cun la cassa; il petgen sez siara mintgamai il fil. Ed en quei mument che la cassa ei tratga anavon, passa la tissunza sin l’auter pass. Il moviment cuntinuau da peis e mauns fa pretensiuns seriusas. In dils fils sa magari rumper, in auter stat anavos, ferton ch'il tierz ei lucs ni ch'in dent dil petgen va empermiez.
Ina teila da trenta bratscha (in bratsch = 80 centimeters) ei in tschuat e lai far giu e far giu (far giu vul dir teisser). E sch'ella fa giu ina ed ina mesa noda (la tissunza quenta suenter nodas, ina noda quater bratscha) tucca ei per cass da schar pigliar, aschia 7-8 uras mintga di.
Da giuven ensi han la Johanna e la Martina Venzin da Rueras urdiu mangola e tratg en launa (mesalauna) e glin (letgs e batlinis e schigentamauns) e stuppa (blahs), mess a lumiar epi a schigiar e la finala blihiu las teilas sin la samada. Mo aschia dasperas - filau entochen Nadal, fatg si speuls il schaner ed urdiu per allura semetter en da detschiert duront la cureisma e teisser.
Dalla mumma Margreta ha ina e scadina dallas feglias retschiert sco dota tschun bellezia bials letgs da glin cun sdremas ed ina ragla lada che setegnan zuppai ella trucca ch'ei menada cun la clav.

Fontaunas 
Venzin, Gion Antoni. Il fil dat teila, skizza culturala. En: Igl Ischi 42/1956, p. 95-117; 
Intervista cun las tissunzas sezzas.

La scarsinaria da Salins
Ins di Salins sura e Salins sut, duas uclivettas cun casas e clavaus e buntades, silmeins avon onns eis ei stau aschia. Sco per semeglia igl onn 1768, cura che Salins veva aunc ventgasiat habitonts. - Aunc ha Salins da far enzatgei cun ina scarsinaria. Ver veva ina famiglia Gisler neu dalla Val da Fier la fatschenta. Cuortet avon l’emprema uiara mundiala ha il Sep Antoni Schmedt-Deragisch da Mustér cumprau la scarsinaria da Salins. La mumma Lucia ed ils fegls Josef e Benedict han scarsinau la launa - e quei onns ed onns, entiras plunas da sacs cun launa, da sutensi e ed in bien ton neu digl Uri. Igl onn 1947 ei igl Josef setratgs giu Sumvitg, a sogn Benedetg, ed il Benedict e la mumma han fatg vinavon, tocca pressapauc ils anno siatonta, il Benedict silmeins.
Oz perencunter eis ei semidau dil taliter a Salins; odentuorn la veglia scarsinaria sefan las casas novas. Giusep Alig-Venzin (la dunna ei ina feglia da Giachen Antoni Venzin da Rueras) ha cumprau la casa dils Salinsers ed ha rugalau ella tscheu e leu.
Ed ils scarsins dallas zuolas spartan e sligian buca pli ils gnocs e las zoclas e fan buca pli ina parallela culs cavels dalla launa.

La fabrica da filar a Sedrun
Buca ch'il menaschi da Salins vessi ugliau enzatgi da concuorer, cura che lez veva tondanavon strebel cul da viver. E tonaton ha Luis Jacomet (1899-1955), in vischin da Cavorgia secasaus a Sedrun, fatg l’emprova. El che fuva buca da daditg enneu semess en cun la Rosa Derungs e la letg giuvna veva in avegnir.
Igl ei stau all'entschatta dils anno 1930, il temps dalla crisa economica e ventgatschun onns e varga ha zatgi scarsinau e filau launa sisum il vitg da Sedrun. - En sacs malters ei la launa vegnida tut a dubel neu dil Valleis e digl Uri, silmeins tonta sco el Grischun sez. Las spediziuns ein buca adina stadas sufficientamein schubras, mo cunquei ch'ils indrezs per la lavur supplementara fuvan avon maun, han ins lavau e detg nuot.
Igl andament sez ei staus sco dapertut; la launa vegnida schetga va atras ils scarsins che schubregian ella da puorlas e rumians e sten
dan ils cavels parallel. Ils scarsins dallas zuolas fan lavur manecla ed il flor neu dils dents ei enzatgei da num.
Il principi dalla maschina da filar ei accurat sco da filar a maun, numnadamein: stender e dar la finezia giavischada epi storscher il fil, sinaquei che la fermezia sefetschi. Duront l’uiara (en special 1943/1944) han ins era zuarnau maseinas e s'entelli tut a maun. La lavur da pesar e spedir (mintga furniziun per rembursament) ha fatschentau enzatgi ed il gudogn ei tuttavia staus beinvegnius. Bruno Soliva-Jacomet stat botta per sias indicaziuns; el hagi gudignau gliez temps treis francs mintga di e la spisa suren.
Pervia dil consum dalla forza electrica ha il menaschi magari giu difficultads, schebi ins ha luvrau di e notg en squadras, mo mai astgau surpassar las limitas da silpli 20-22 uras.
Malgrad che Luis Jacomet-Derungs e ses luvrers han teniu stendiu (il temps da fuola ha l’interpresa occupau 6-8 luvrers, certins mo per temps) ha la fatschenta pigliau la digren.
Ualti spert suenter la mort da Luis Jacomet-Derungs (1955) han ins liquidau la fabrica. Dils locals han ins baghegiau ora ina habitaziun; Maria Luisia Jägler-Jacomet, la feglia dil fabricant, habitescha oz lien.

Fontaunas
Soliva, Bruno. Informaziuns a bucca dils 20 da december 1985

Ils calgers che van a dis
Cun lur rabaizas ein els dai en dad esch e pumfata sisum la stiva, la damaun marvegl, bunamein avon ch'ei pari dis. Ils dus frars, oriunds da Cavorgia, e calgers per propi. Enaquella ch'els han fiers il turnister cun la sutga ed ils laischs giun plaun, ei il gat mitschaus orasut la pegna. Martials e zaungas e dasperas il peifier culla sibla ed il cunti mulau da tagliar il curom che sestgirescha ein tut caussas da num.
Ferton ch'il Luis seposta sper la finiastra e ferma ils fils suren vid il nuv dad arver, fa ir els entuorn e va culla peisch-rascha surenvi. Il trau che setila sin ner dat colur osum la detta ed il ner dallas unglas vegn gronds. El cun sia vusch dad uors che ha traso in spass osum la bucca, el dominescha la scena. Il Leci encuntercomi fa stem dalla calzeramenta ch'ei messa en in migliac, tut raubetta scalchergnada ed isada ch'ei ora sil peter pir.

Far in per calzers novs ei ina megliera lavur che cuntschar ils veders. Ed enten prender la mesira ed ir cul centimeter sur la ragisch dil pei dat ei enqual intermezzo, sch'il Luis catscha per semeglia ina guota spels pezs dalla detta-pei giu ed il caltschiel ei rentaus vid l’aissa da calger. Duront ch'il calger spanegia ils egls e fa fentas da far enzatgei, sco per exempel da ruir giu in'ureglia, priu il cass ch'enzatgi detti is. Ferton ch'il calger schluppass avon che schar dar suto il rir, tuttavia sch'ina dallas buobeclas prendan il spass da detschiert.
E da batter la gala vegnan ils calgers energics e paupra,- sch'enzatgi ughegia da far mucs.
Pigl auter ein ils dus frars neu da Cavorgia dus leghers cumpogns che contan e rian e rabetschan in'aura emperneivla en stiva. - Las mattatschas che pruin e las mattauns che spetgan cumpran ora ils dus calgers; davos noda vegnan ellas cun ovs e garegian ch'ils calzers schulien.
Il tun entelgeivel dil schuit - schult cudezzi; ils menders ed ils mats semeinien ed aschia. E per tals giavischs dallas bialas han ils calgers in'udida.
Da miezdi e la sera maglian ils calgers si tut e la sera sontga sa cuzzar ina piaza, priu ch'ils calgers ed ils cussadents semettien aunc vid las troccas.

Fontaunas
Beer, fargliuns (Cristina, Sep Antoni, Ludivic).
Informaziuns dils 9 da november 1985. Sedrun

Il fravi per propi

Sia truscha
Probablamein exista il mistregn da fravi gia dapi ch'il metal vegn culaus, pia in tschuat onns avon igl imperi roman. La lavur ei sefatga entras l’evoluziun dil temps e dalla materia. En nies temps ha el plitost da temprar l’iseglia dils purs e pinar ulteriuras caussas e caussettas dils vischins, sco per semeglia: las ruosnas barschadas en las cazzettas d'irom e d'alumini, ruogs e scadialas da tiara cotga, skis e scarsolas, gie magari perfin vischals da notg. Veva zatgi piars ina clav, ni era la barba dalla clav rutta giu, il fravi gidava adina ord las miserias.
Ed ils carpians novs vegnevan enferrai en fravgia, ed ei veva num vus da saver tscherclar endretg ils carrs. Bia stenta dumandava il pitgar segirs e marcladiras, ils zappuns e zappins, sco era ils agens uaffens en fravgia. Batter ils fiars cavagl ed enguttar els era pil fravi in ver plascher. Perfin el smuttar e rugalar la grefla dils bos era el in bien cussegliader. Gie, schizun dents da latg saveva il meister ner trer ora, sch'ei fageva basegns e prescha. E l’aua forza per l’ischiva d'in member infectau, era quella furneva il fravi. Igl unviern vegnevan ils purs culs schambuns a pressegiar. Detg cun auters plaids, il fravi era ina persuna distinguida, silmeins cura ch'ins duvrava siu agid. Pigl auter untgevan biars el, cu el spluntava per la pagaglia che fuva pli che mudesta.

Il luvratori
La fravgia, quei local stgir cun preits reschneras e tartginadas dil fulin e dalla vapur d'aua che sedat enten dar tempra al metal, veva daditg enneu ina calamita tut speciala per giuven e vegl. Cheu era il local da sentupada temps da malauras e tuttavia igl unviern. Roschs umens e buobs stevan a garnugl ed eran savens en peis al fravi. Lez che veva il tgil plein lavur semudergiava e barhava d'ina alva a l’autra, e quei savens per strusch in engraziament. El luvratori regeva per regla in pauper uorden, quei silmeins da vesta dil laic anora. Mo il fravi sez saveva exact, nua ch'el veva cavigliau quei uaffen ni tschei utensil. Il center dalla fravgia era la fueina e la massa ed il butschin d'aua. Cheu era il fravi propi da casa, leu nua ch'il fier cauld vegneva battius e modulaus tenor giavisch e nua ch'el ei daventaus in ver artist. Tut quei che sefuorma sut il marti, semeglia sempel, mo igl ei in resultat d'ina habilitad nundetga. Fier cauld tucca ei da batter dabot ed inschignusamein, aschiglioc sesfreida el schi spert che tut pitgem porta pign fretg. Bugliadiras pli pretensiusas, sco per exempel igl entschalir segirs e sigurins, fageva il bien fravi el fiug. Cheu vegneva igl itschal buglius perfetgamein cugl ulteriur fier dalla segir. Jeu vesel aunc oz quella bellezia flomma reschblaua che seformava sur la cotgla, cu la temperatura era ideala; ussa fageva ei prescha dad ir e marclar sin la massa ch'ei tut sbrinzlava. Era en quella lavur severificava il ver mistergner artist. Vieifer la fueina steva ina hazra mola da crap che vegneva movida d'ina transmissiun da curegias che fageva sterment. Dasperas in sempel smerigl steva aunc in apparat vegl da tagliar fier ed ina maschina da furar. Schia, quei era pressapauc tut las maschinas en fravgia. Bein,aunc in apparat sempel da buglir autogen veva il fravi era da lezzas uras.

Il baun da luvrar era sempels, mo fetg stabils. Pli bia duvrava il fravi buca, quei che muncava construeva el sez dafertontier. Illuminaus vegneva il local d'ina cazzola brausla, pendida vid la preit sur il baun. Per l’autra era la schliata glisch en fravgia era d'engrau, cura ch'il fravi luvrava cul fier cauld. Las nianzas dalla colur dil metal indicavan la temperatura ed aschia saveva il mistergner adina entschalir tenor basegns, inaga pli fetg ed inaga pli pauc.

Sia manonza
Damai che jeu hai giu il cletg da passentar mi'entira affonza el cerchel stretg d'ina fravgia, enconuschel jeu la caussa da rudien. Igl ei lavur stentusa, il far fravi, ed ella pretenda ina sanadad da fier. Emprender sa mintgin il mistregn, mo esser in fravi per propi, gliez drova dun. Igl egl sto esser scolaus e pipa da differenziar tuttas nianzas dalla colur, quei ei nundispensabel per saver luvrar cul fier buglient. Epi, senn e gust da dar fuorma. La crusch da fier en santeri fatga dil maun inschignus da fravi ei ina perdetga viventa per il mistergner d'art. Oz san ins cumprar tontas e tontas caussas prefabricadas culla maschina. Il fravi sez ha mo pli da buglir ensemen, e quei ei mo mesa lavur.

Miu bab ei staus in fravi da num. La fravgia ei stada siu dacasa. Cheu saveva el semiserar cun in artist d'ozildi. Ad in toc fier freid e stinau saveva el dar fuorma e veta. Fuva la lavur fatga, allura scriveva el quella en successiun cun in greffel sin ina tabla da platta morta. Tochen il davos digl atun s'emplunava tabla sper tabla leu en fravgia sil baun finiastra, in rosch da quendisch e varga. Tard viaden egl atun prendeva el allura quellas notizias sin stiva e scriveva per mintga client in conto en ina gronda agenda. Biaras tablas ch'eran igl entir onn ora en fravgia fuvan tartignadas taluisa, ch'ei era da leger mo la mesadad. Mo quei ch'era buca pli da saver leger, per quei vegneva buca tschentau quen.
Basta, suenter haver giu scret tut giud las tablas en l’agenda, per lura vegneva il quen per mintga vischin screts. El incassava ils quens la dumengia suenter messa. Con mal stueva ei far al car bab, cu el tunscheva cun siu maun mudergiau e tschuf il quen al vischin per la lavur digl entir onn ora e quel veva buca pli raps da pagar el. Ei deva nuot auter che spitgar e sperar. Numdadiu, ei era semplamein aschia, igl emprem vegnevan ils auters e per suenter il fravi, e per biars tunscheva ei buca pli per quel. Mo cul mistregn vess il bab maina saviu nutrir la famiglia.
Il chischlet armauls e tiers manedels en nuegl ei adina staus dapli che d'engrau.

Mulins e muliners
Lezs onns ch'ils vischins da Tujetsch han aunc mess ora passa treitschien tschaveras graun ein ils mulins sterni per l’entira val stai da gronda purtada, quels baghetgs sco tegias giudapeis allas auas, naven da Prau mulins dadens Tschamut entochen Mulinets spel drun da Bugnei ed allas rivas da Nalps e Val Gierm.
Oravontut duas famiglias han sviluppau in'activitad immensa sco muliners; igl ei quei ils Giossis sper l’aua dalla Val Milar a Rueras ed ils Solivas spel drun da Sedrun.
Ed ei drova in tschuat fantasia da sefigurar cascadas e canals e sclusaduirs e la funcziun dalla roda-mulin.
A Rueras ei il baghetg remarcabel naven dil tut, a Sedrun perencunter mola zatgi aunc, ella Tgesa Mulin, vieifer la punt.
Silmeins in tec dumiec aschia - che vegn ruts per dar da lenscher als tiers. E pervia da quella pintga quantitad che vegn miulta sepaga ei buca pli da prender la flur per il diever en casa, sco per semeglia da far la broda.
Igl onn 1984 han ins miult nuot dil tut a Sedrun. Encuntercomi igl atun 1985 ei Duri Vigeli Cavegn, dils anno 1918, vegnius cun siat sacs dumiec, en tut pressapauc 190 kilos. La notizia ch'el ha fatg silla preit en mulin di, ch'el vessi bugen in techet frina biala. E siu giavisch ei buca ius en vigur, essend ch'ei ha buca valiu la peina da metter en funcziun ils dratgs fins.
Navenda 1957 mola Pieder Deflorin, in vischin neu da «dadains gl'uaut». El che ha maridau l’Anna, la feglia da Duri Vigeli SolivaBeer e la niaza dil muliner per propi, dil Giachen Antoni Soliva (1885-1963). Ils emprems onns ha Pieder Deflorin miult dabia, entochen diesch tonnas ina ga ad onn; aschia duront il meins da november, tocca quitordisch uras ina suenter l’autra, tschuntschien kilos mintga di ed ina multira da vegn raps il kilo.
La lavur ei biala e las molas van grazia alla forza electrica e la tschenta da transport ei ina cumadeivladad. Pil Pieder Deflorin ei la lavur da muliner ina variaziun e l’occupaziun schi emperneivla sco da far il manischunz cun autos da vitgira u la truscha vid ils runals. Ed ei vegn a vegnir adaquella ch'el ei il davos muliner dalla val, tuttavia uss ch'ins ha entschiet a vegnir cun la medunza-scudunza da sutensi sils ers ed il dumiec va ladinamein anoragiu. Quels paucs che s'arranschan e mettan ora il dumiec en emprema lingia pervia dil premi da multira.

Fontaunas
Deflorin, Pieder. Indicaziuns a bucca, 7-11-1985. Sedrun

Smart SA a Sedrun
Smart ei ina societad d'aczias; la fabrica ha siu domicil a Sedrun e producescha nezzas, oriundamein nezzas da far la barba. Il basegns da lezzas uras ei staus gronds ed ils coiffeurs han fatg pretensiuns. Oz perencunter fabricheschan ins nezzas dallas uisas, oravontut per l’industria.
Ina fabrica ella Val Tujetsch ei enzatgei da num, aschia enamiez in'economia purila ed in turissem en flur. - S'entelli che ina interpresa semeglionta sefa buca enina; enzatgi ha dau in stausch da detschiert.
Igl ei stau in jester cul num Szabo che ha schau baghegiar ina casa en Tujetsch, ina da vacanzas ual sut la staziun denter Gonda e Camischolas. Igl um spir curtesia ha gleiti anflau contact cun la glieud dalla val e president communal Theophil Schmid, il mistral da pli tard, ha ugliau il hosp da vacanzas da vegnir e producir sias nezzas a Sedrun. Ad enzatgi ha ei tuccau da far dabia uliv; ils sforzs ein buca stai per nuot.

Igl origin da Smart
La fabrica da metal deriva da Vienna neu digl onn 1932 ed ha produciu all'entschatta nezzas da far la barba e dasperas cigarettas. La fatschenta ha giu ell'Austria in bien num ed ei vegnida enconuschenta sur ils tiarms dalla tiara ora. Entochen che la firma Szabo-Weber SA a Turitg ei seschada en cun Vienna ed ha acquistau l’entira fatschenta. E perinaga ei la fabrica stada a Turitg ed ils anno 1969 han ins translocau la fabricaziun a Sedrun.
Il fundatur Szabo miera 1969, enamiez las lavurs da baghegiar. Malgrad la frida han ins menau vinavon e la fabrica a Sedrun ei sefatga.
Ils apparats da tagliar cavels, mess neu d'ina materia sintetica han ora ed ora giu in bufatg esit. Il cau dall'interpresa ei buca staus culs mauns en sac; maschinas fatgas aposta per quei diever singular han fatg ir vinavon la producziun ed ulteriuras ein vegnidas vitier. La cumpletaziun digl onn 1974 ei stada d'impurtonza. Ultra dallas nezzas da far la barba han ins entschiet a far dallas uisas nezzas, tuttavia nezzas da tagliar teppis ed aschia.

Harry
Harry ei in hit dad ussen, in prima tagliacavels, construius d'ina stupenta materia sintetica che fa bravuras dapertutanavon.
Tener tila cul reglament da fiera da nos dis, gliez ei buca honzeli. Nunche il product seigi excellents, autramein va ei semplamein buc. Ei fa oz la pareta che la Smart a Sedrun hagi capiu la pretensiun dil mument. Ins retscheiva las incumbensas e realisescha ellas ual tenor il basegns ed il gust dil client. Leutier drova ei secapescha las maschinas adattadas e che corrispundan alla pretensiun dad ozildi.
Las apparaturas d'automatisaziun fabricheschan ins egl agen luvratori. Ina tenuta semeglionta pretenda; ed esser sil current taluisa ei in strapaz.

Schau ora cups
Enzatgi sto adina tener stendiu. Il fundatur ha stuiu murir avoncaduras e siu fegl Stefan Szabo ha stuiu siglir els fiars bien e baul. Stefan Sbazo veva tuttina empriu enzatgei e las enconuschientschas dil menaschi ein stadas d'engrau. Sco per semeglia las experienzas dalla fabrica a Solingen ha el tratg bein a nez; dallas sistschien interpresas da caussas da tagliar existan oz mo ual curonta, forsa.
Tut las autras han ils gronds concerns smuttau e magliau. E Stefan Sbazo ei staus pertscharts dil fatg; el ei semess en da detschiert, ha schau sviluppar maschinas aposta, per gie puder tener la dira alla concurrenza.
Stefan Sbazo stat oz alla testa dil cussegl d'administraziun e meina la fatschenta da Turitg anora.

In bien cader
Per ch'ei mondi bein, drova ei buna glieud. Per exempel sch'il patrun ei aunc dalunsch. E las premissas mauncan buc. Stefan Szabo metta gronda peisa sil fatg che ses umens che stattan davontier hagien in bien maun, buca mo sco specialists, mobein era dad entruidar enzatgi en enzatgei. Sper l’enconuschientscha dalla lavur e dalla qualitad dalla materia drova ei aunc dapli. Ils umens dil rom ein pri neu dils fravis d'utensils e dils mecanists che sescoleschan vinavon els fatgs da professiun. Far igl empaladur denton, gliez pretenda.
Stefan Szabo ha in sentiment per la glieud dalla regiun, aschia ordamiez dil puresser ed ord la laisa dil turissem. La lavur precisa sidavon ina maschina damonda e garegia in bien ton. En mintga cass dapli che l’ulteriura lavur sin quei e tschei plaz da lavur. Epi surtut ina perseveronza, aunc pli gronda ch'in paster dad asens. Esser da cuoz e spitgar cun pazienza, gliez ha num vus. E la disa tschenta damondas.
Per satisfar a quella pretensiun, ha Stefan Szabo priu siu cader ed ei ius cun el en in seminari on Tiaratudestga. La strategia da fuormas e la dinamica da gruppament sto esser emprida; la sentupada cugl empermer carstgaun ed ir in cun l’auter ei ina dallas pli grondas premissas. Forsa ual en quei senn ha Stefan Szabo fatg gronds sforzs. E ual quei fatg san ins semplamein buca metter d'ina vart.

La materia prima
A per cul bien maun dil luvrer va la materia prima e la buna intenziun ei impurtonta, sco per exempel ch'ins hagi ina relaziun cun quella rauba criua. Stefan Szabo retila ella, igl itschal per semeglia, neu dalla Svezia, Tiaratudestga, Frontscha ed Engheltiara, la substanza sintetica perencunter deriva dil Canada e dalla Belgia e Hollanda.

Plazs da lavur
Il patratg dil fundatur e da tut quels che han susteniu l’interpresa stat enta maun. Tons plazs da lavur sco pusseivel ella val, sinaquei che la glieud indigena sappi star a casa. E pressapauc vegn plazs da lavur dat la Smart en Tujetsch; quei ei bia. Stefan Szabo secuntenta buca cun quels; el vul engrondir e cumpletar in bien ton.
Per che la Smart sappi e semantener e surviver, tucca ei d'impunder. Sa mintgin che las pagas ein tuttavia buca stravagantas, lein dir permiezvi ed adualas allas ultras interpresas da quei gener.
Dil reminent ein ils plazs da lavur per femnas da gronda purtada; pressapauc 6-10 giuvnas e dunnas lavuran en fabrica. In pachetadi promt e fidau ed ina buna spediziun han num vus. - Ed ina ulteriura caussa mereta menziun; ins sa era luvrar a casa, per bein enqual femna ei quei bein ina lavur adequata.
La fabrica Smart ha in temps da lavur movibel e normalmein fan ils luvrers nov uras mintga di, meinsilmein 180 uras.

La sviulta digl onn 1986
Ins ha l’incarica e la lavur ei programmada sco suonda:
- 15 milliuns nezzas d'industria per teppis ed aschia
- 1 1/2 milliun nezzas da tagliar cavels, sistem vegl
- 400 000 tagliacavels «Harry» e las nezzas leutier
Ton ch'ins sa quintar cun ina producziun da treis milliuns francs.

Il product sereparta:
- 8 pertschien en Svizra
- 40 pertschien Tiaratudestga
- 42 pertschien en autras tiaras

L'organisaziun dil menaschi
- societad d'aczias
- cussegl d'administraziun
- administratur Stefan Szabo
- caumenaschi a Sedrun Mario Flepp
- schef da producziun e substitut Gion Cavegn
- administraziun Annemarie Schlegel

schefs da squadra:
- Roland Riedi, luvratori e materia sintetica
- Andreas Monn, pachetadi e spediziun

luvrers specialists:

- Fernando Schuoler, menaschi da tagliar ora
- Willi Hendry, tempra d'endirida
- Luis Monn, mularia
- Paulin Deragisch, mularia
- Norbert Dibella, mularia
- Bernard Degonda (substitut)

Intervestas:
Stefan Szabo, Turitg, e Mario Flepp, Sedrun


Tujetsch e sia economia
Lunschora il pli dallas vuschs han ils purs giu en Tujetsch; purs pigns ch'ein setratgs atras cun stenta e fadigia e che han giu nuot danvonz. Epi - cun tschien e varga parcellas, sternidas dapertutanavon ei il menaschi daveras buca staus fetg raziunalisaus. Ed ins emblidi e buca il manteniment da tons nuegls e baghetgs e faners ed aschia.
Nuotatonmeins ei sapocu in dils vallers vegnius sura ed ha fatg bancrut, quels vallers cun lur spert da manischar e tener adaquen enzatgei.
Dasperas ha ei matei adina dau glieud da mistregn, prima fravis e scrinaris e vischlers e casarinas che han saviu filar e teisser sco negliu.

Il di dad oz
Aschia sil plum schess negin; Tujetsch ha oz 126 patruns che dattan lavur ad enzatgi, era lura, sch'els dattan lavur mo ad els sezs. E quels 126 patruns dattan paun a 665 persunas che serepartan sco suonda:

Plazs da lavur indigens Svizzers exteriur luvrers sur onn temporar umens femnas gudogn
665 403 143 119 355 310 404 261 Ø 2700


Ed ei vala la peina da luvrar ora la pasta, ina pasta che sefa nuota mal, sch'ins caveglia ella tanientamein:

suttetgs
10 hotels
20 casas da colonias
3 bars
2 caffeterias

victualias
7 fatschentas
2 pasternarias
2 cascharias
3 mazlarias

vestgadira e sport
4 fatschentas
8 fatschentas da rauba manecla

biros
6 biros d'architectura

fabricas
1 fabrica da nezzas

mistergners per propi
6 lennaris e scrinaris
2 fravis
2 calgers
2 resgiaders
4 installaturs
4 garaschists
6 frisunzs e frisunzas

fatschentas da construcziun
5 interpresas

beinstar public
1 miedi
1 casa da vegls
1 bogn cuvretg
1 serenera
2 ovras electricas
1 staziun da viafier
3 biros da posta
2 bancas

Dils patruns gronds san ins numnar:

patruns Luvrers sur onn
1. Vischnaunca da Tujetsch (administraziun, runals, ovra electrica, uauls e.a.v.) 39
2. ORA (Ovra electrica Reinanteriur) 25
3. Fabrica da nezzas, Smart 22
4. Murer SA, fatschenta da construcziun 21
5. Viafier Furca-Alpsu, staziun e crampers 17
6. Loretz SA, fatschenta da construcziun 15
7. Soldanella, casa d'affons 12
8. Frars Berther, construcziun da lenna 11
9. Frars Giossi, construcziun da lenna 9
10. Coop, victualias 8
11. Schmid-Bass Marcel, pasternaria 8
12. Constraba SA, fatschenta da construcziun 7

Sco detg - ils luvrers domineschan ed igl ei instructiv da saver, nua ch'els stattan e tgei che mintgin ha empriu:

liug

total

mistergners

 entruidai

studegiai

luvrers

Sedrun (Bugnei,

 

 

 

 

 

Surrein, Cavorgia)

220

58

63

12

87

Rueras (Selva,

 

 

 

 

 

Tschamut)

77

31

6

3

37

Camischolas

30

13

4

3

10

total

327

102

73

18

134

en %

100%

31,20%

22,30%

5,50%

41,00%

Ina ulteriura statistica muossa ora che Tujetsch hagi, quintau ils purs ed ils luvrers:

143 = 38,25%

pensiunists

13 = 3,45%

invalids

17 = 4,55%

ledis

46 = 12,30%

vieuas

11 = 2,95%

vieus

Ils vallers da Tujetsch ein glieüd da gronda curascha ed han buca tema digl avegnir. Ed ad ina damonda tondanavon persunala han ins rispundiu senz'auter, aschia:

(total dallas persunas dumandadas = 374)
340 persunas = 90,90% vesan clar
34 persunas = 9,10% vesan stgir
344 persunas = 92,00% stessen aunc inaga ella val
30 persunas = 8,00% fussen idas egl jester
Dils 37 purs ella val, fagessen 9 = 19,15% buca pli il pur