Nos
perdavons han baghegiau lur avdonzas damaneivel dils uals ni en loghens, nua
ch'ei fuva la pusseivladad da menar neutier l’aua en dutgs ni canals entochen
tiels begls da lavar e buentar. En casa havevan ins buca indrezs d'aua. Talas
installaziuns ein vegnidas fatgas alla fin dil schenivavel tschentaner els
emprems hotels dalla val e quei mo il pli sempel e necessari. Els
vitgs havev'ins pistregns communabels che survevan per far la lischiva gronda e
magari era per caschar ni per la mezca da casa. Per part fuva quei pistregns cun
dretgs da gruppas da vischins.
Zun interessant eisi era da constatar, tgei lavur nos vegls, probablamein
emigrants vallesans, fagevan per menar neutier l’aua en lur aclas e mises.
Aschia han ins avon tschentaners tschaffau l’aua da Mila e menau quella atras
gondas, vals e crests sur ils baghetgs da Mila tiegl anteriur mises dil Gendus,
sut igl uaul Flurin ora entochen sil Crest Tschuppina. Pertgei ina semeglionta
tenda dutg? Sin quella lingia eran ils «hofs» da Mila sura, Cascharolas,
Cresta e Valschella (probabel Pardatsch). La Via dutg, sco ins numna ella oz, ei
ina dallas grondas perdetgas dall'anteriura presenza dils Vallesans, e talas
perdetgas anfl'ins aunc en auters loghens dalla val.
Aua per vitgs ed uclauns
Tschamut
Ils emprems avdonts dil vitget da Tschamut han tschaffau l’aua per lur
provediment in per tschien meters enasisu las casas e menau neutier quella en
bischels da lenn. Ei fuva plitost aua da schliata qualitad (paliu) e bein savens
havev'ins scartezia d'aua. Il begl communabel era tschentaus sper ils baghetgs
davart sut dalla via. Leu vegneva ei lavau, buentau e sesurviu cun aua pil
diever da casa. Igl onn 1865 ha Lucas Cavegn, hotelier da Sedrun, baghegiau il
hotel Rheinquelle ed ha sco emprem menau l'aua en in agen conduct da bischels en
sia casa d'albiert.
Duront ils onns 1912-1914, cura ch'ins baghegiava il trasse dalla viafier
Furca-Alpsu, haveva in pulit diember da luvrers lur domicil a Tschamut. Cunquei
ch'ins haveva manco d'aua, han ils vischins da Tschamut concludiu igl onn 1913
da tschaffar ina fontauna enasi Plauncabiala, alla spunda dil Calmut. Igl ei
vegniu installau in conduct da bischels da differentas grossezias (diameter).
Sco ei vegn raquintau, han ins stuiu purtar tut il material d'installaziun sil
plaz e quei fuva stentus. Las purtadiras smaccavan sin la schuiala e per levgiar
empau il transport, hagi ins tschentau ils bischels satels enasisum ed ils gross
oragiudem. Quei ha giu la consequenza ch'ins ha mal giu la pressiun sufficienta,
tuttavia buca pils dus hidrants dil vitg.
Cul
temps han era ils vischins da Tschamut installau l’aua ellas casas. Damai
ch'il schliet conduct era empau defects, pudeva ei buc adina furnir aua avunda,
principalmein duront igl unviern. Las
difficultads carschevan onn per onn. Per
temps deva ei nuot auter ch'ir per l’aua dil begl sco pli baul. Quella
situaziun ha cuzzau duront plirs decennis. Ils onns 1976/77 han ins finalmein
acceptau in project digl architect Meinrad Gamboni e baghegiau in aquaduct niev.
L'aua da Plauncabiala ei vegnida tschaffada empau meglier. Il reservuar ha in
cuntegn da 150 m3, il conduct niev, las installaziuns el vitg ed ils
quater hidrants surveschan oz cumpleinamein al basegns da quei vischinadi.
Selva
La fracziun da Selva retergeva dapi ch'ins seregorda l’aua pil provediment dil
vitg giud la Val dil plaun. Sco conduct surveva ina turera che menava l’aua
tochen giu sper la casas. In tschancun sur ils begls haveva ins erigiu in truc
da lenn e da leu flessegiava l’aua en bischels. Cunquei che quella pintga
tschaffada el vitg vegneva adina puspei tschuffergnada, han ins pli tard
construiu quei truc in toc sur las avdonzas. Ils
dus begls amiez il vitg survevan sco dapertut per lavar resti
e buentar. Leu stueva mintga casarina ir di per di per aua da cuschinar e pil
diever da casa.
Ils dadens igl uaul ein stai iniziativs e progressivs. Il fevrer 1926 concludan
els da baghegiar in aquaduct niev. Els tschentan alla vischnaunca da Tujetsch
suandonta damonda:
«Selva,
ils 9 da matg 1926
Alla Tit. Suprastonza per mauns della ludeivla vischnaunca
Tujetsch
Sut datum dils 27 da fevrer 1926 han ils vischins de Selva concludiu
definitivamein de metter en in aquaduct. Sequent aquaduct vegn fatgs sco suonda:
L'aua vegn tschaffada sur la lingia e vegn menada giu en il reservuar, il qual
vegn fatgs sut la lingia. Il reservuar survegn in cuntegn de 25 000 liters.
L'aua vegn menada en ina lunghezia de 260 m rors, che han ina grossezia de 6 cm.
Igl aquaduct survegn dus hidrants, ils quals vegnan tschentai, in sissum il vitg
e l’auter giudem. Igl aquaduct vegn calculaus total sin 8000. - frs. Ils
vischins da Selva damondan per il sura aquaduct in subsidi la vischnaunca de 10%
e silmeins 80% dils cuosts dils schlauchs.
En
num dils vischins da Selva
Venzin Placi
Giger
Gion Battesta»
Ils
da Selva han buca battiu ditg plans, mobein ein semess immediat alla realisaziun
da quei project. Per spargnar cuosts ha ei tuccau a mintga vischin da prestar in
tschuat lavur cumina, ch'ins ha repartiu sin las 21 casadas e sin il diember da
tschuncheismas fein (203.03 tschuncheismas)
Sin fundament d'in quen final exemplaric, il qual ei deponius egl archiv
communal, san ins constatar ch'ils vischins da Selva han luvrau total 2597 uras a
0.80 frs. l'ura, pia pigl importo da 2077.60 frs.
Il
quen final per quei aquaduct sepresenta sco suonda:
| 1. Installaziuns e furniziuns da material | 5
470.50 |
| 2. Lavur da miradur | 466.40 |
| 3. Lavur dils vischins da Selva (sco sura) | 2
077.60 |
| 4. Scaffa da schlauchs | 50.00 |
| 5. Quen d'administraziun | 66.00 |
| 8 130.50 | |
| Diversas reducziuns | 100.00 |
| Total cuosts | 8 030.50 |
Quei
ei bein in exempel eclatant, co nos antenats fagevan calculaziuns seriusas e
sespruavan da gie buca survargar ils cuosts calculai. Il
cantun Grischun ha dau per quei aquaduct da Selva ina contribuziun da frs.
1099.30, 15% da 7 328.50 francs. Aschia astgan ins bein pretender ch'ils da
Selva havevan a sias uras in dils megliers aquaducts ella Val Tujetsch.
Dieni
Ils proprietaris da funs e baghetgs ed ils emprems avdonts da Dieni retergevan
l’aua da diever ord ina buna fontauna dador la punt, enasisu la hodierna via
cantunala e pli tard ella Rufna. Cun l’erecziun dil stradun ha ei dau ina
midada. Ins ha lu baghegiau in tumbin e menau l’aua atras la via nova giu en
in begl da lenn ch'ei pli tard vegnius remplazzaus entras ina fontauna da betun.
Duront il temps da buentar ha ei dau cheu bein enqual sepugnada denter «carpiens»
e pugnieras. Buca senza raschun selamentavan las masseras meinsvart ch'ei seigi
lunsch e ualti fadigius dad ir per aua e lavar il resti, tuttavia duront il
temps d'unviern.
Igl onn 1949 ein ils vischins da Dieni seligiai cugl aquaduct Fontauna sogn
Gions ed ins ha lu erigiu ina biala fontauna denter la via veglia ed il stradun
cantunal. Secapescha ch'ins ha cun quella caschun era installau l’aua ellas
casas.
Sin la stagiun d'unviern 1962/63 han ins mess en funcziun ils runals
Dieni-Milez-Cuolm Val. En lur vischinonza sesviluppescha in'activitad intensiva
da baghegiar. Il vitget fa prova e s'extenda encunter sera. Per proviantar cun
aua las casas e fatschentas dadens la punt, ein ins necessitai da prolungir il
conduct entochen tiels luvratoris e tier la staziun dils runals.
Rueras
La situaziun a Rueras era pli baul empau mendra ed ualti cumplicada. In per
proprietaris da casas sur ni sper il stradun cantunal havevan erigiu agens
conducts per menar neutier l’aua. Aschia haveva Giachen Lurenz Caduff, fravi,
tschaffau in'atgna fontauna sur Rueras, dadens l’anteriura casa dil Fridulin
(nua che la casa Imthurn stat oz).
Medemamein havevan las famiglias Brugger e Vigeli Venzin (casa dalla posta) odem
il vitg in agen aquaduct cun ina fontauna sin la Val da crestas sut il Crap
gries.
Ils avdonts entadem e per part amiez il vitg retergevan l’aua pil diever
general e per la casa ord igl ual dalla Val Mila. La sempla tschaffada era
construida sut il tumbin dil stradun cantunal. En in rapport dils 11 da
settember 1918 recamondan las instanzas cantunalas d'encurir autras fontaunas,
essend che quell'aua vegneva savens tschuffergnada. Sinquei anflan ins e
tschaffa ina fontauna enasi Trutgs sper l’ustonza. Quell'aua surveva per
diever da casa ad ina gruppa da privats. L'aua pil begl grond communabel vegneva
aunc adina ord igl ual dalla Val Mila.
Per haver empau reserva d'aua en cass da fiug, han ins plinavon tschaffau aua
sur la lingia da viafier e menau quella en in dutg aviert giu en in pign
reservuar sper il pistregn e sper la fontauna amiez il vitg. Il provediment cun
aua da diever e fiug era denton improvisaus e tuttavia buca sufficients. Ins
stueva plaunsiu encurir autras sligiaziuns.
Ils 24 da zercladur digl onn 1931 ha la vischnaunca dau la concessiun allas
fracziuns da Gonda, Camischolas ed eventualmein da Zarcuns e Rueras (tenor
protocol dalla corporaziun digl quaduct Fontauna sogn Gions) da tschaffar aua da
5 ni 6 fontaunas sin territori
da Fontaunas sogn Gions, dadens il Mir, per in aquaduct cun hidrants,
proviantaziun d'aua per la fontauna dils numnai vischinadis ed en casa.
Deplorablamein han ils vischins dalla fracziun da Rueras buca saviu s'entelgir e
sedecider da far caussa communabla cun las autras fracziuns e quei malgrad in
plogn purtaus da plirs vischins encunter l’opposiziun e decisiun dil
vischinadi. Ins raquenta da sedutas ualti burasclusas.
Ils habitonts odem il vitg da Rueras formavan in'atgna corporaziun. Els havevan
tschaffau ina fontauna si sut ils baghetgs da Cresta e possedevan in agen begl
da lavar e da buentar e pil diever da casa. Quel era situaus sut la casa nova da
Vigeli Venzin.
Igl onn 1938 ein ils coninteressai stai radunai per decider d'engrondir la
tschaffada (rimnar pli bia aua), rugalar la turera ed il conduct e plinavon da
schar construir in begl da betun ella dimensiun da
1. ina quarta sils fiugs pil dretg da lavar
2. ina quarta per aua installada en cuschina
3. ina quarta sils dretgs da buentar tiers manedels
4. ina quarta sils dretgs da buentar tiers gronds
Sin
mintga quarta dretg ha ei tuccau da pagar ni luvrar per 61.65 francs. Ils
vischins han luvrau 355 uras per pressapauc 0.75 francs l’ura. Aschia
ha quella megliuraziun custau la summa da 514.90 francs. Era quei ei in eclatant
exempel, co nos perdavons repartevan minuziusamein ils cuosts e co els luvravan,
spargnavan e segidavan. Quella situaziun a Rueras ei restada entochen igl onn
1947. Suenter liungas e ualti diras contractivas cun la corporaziun Fontauna
sogn Gions ein ins vegni a frida da far in contract cun quella societad; dapi
1949 retilan ins tut l’aua da beiber e per hidrants da quei aquaduct.
L'indemnisaziun per quella colligiaziun ei vegnida fixada sin 27 500. - francs,
l’amortisaziun annuala silmeins sin 1000. - francs.
Per menar vinavon las fatschentas pendentas, sco per exempel la liquidaziun ed
amortisaziun dils deivets, manteniment da conducts e
Aquaduct
Fontauna sogn Gions
Il stausch final e definitiv per la fundaziun dalla corporaziun Fontauna sogn
Gions ha la ferdaglia digl unviern 1931 dau (mira protocol dalla corporaziun).
Principalmein ils vitgs da Camischolas e Gonda han giu miserias d'aua. En
diversas radunonzas separadas e communablas han ils dus vischinadis tractau la
damonda per l’erecziun d'in aquaduct ed alla fin da matg 1931 han ins decidiu
da far caussa communabla. Era ils vischins da Zarcuns ein bein spert sedecidi da
seprofitar da quella caschun. La preparaziun dil project ei vegnida surdada ad
inschignier H. Solca ensemen cun M. Stauber, Cuera.
Sco gia menziunau pli baul, ha la vischnaunca dau ils 24 da zercladur 1931 la
concessiun da tschaffar las auas da 5 ni 6 fontaunas sin territori da Fontauna
sogn Gions, dadens il Mir. Rueras e Dieni han lu buca aunc saviu sedecider da
far part da quella corporaziun.
Sin fundament dils plans presentai dils dus inschigniers, han ins saviu surdar
ad uras las lavurs ch'ein aunc vegnidas terminadas quei onn.
Enzacontas
cefras
Lunghezia dil conduct cun bischels 100 e 125 mm diameter: 1400 m; Grondezia dil
reservuar = 150 m3, inclusiv 100 m3 reserva da stizzar. Bonificaziun
per traversar ils praus = 2,5 raps il m2, pil plaz dil reservuar 500
francs.
Cuosts finals: 94 467.45 francs
Subvenziun cantunala: 14 100. - francs pigl aquaduct e 452.50 francs per ils
cuosts da 90 000. - francs.
El decuors dils onns 1949-1962 ein ils commembers dalla corporaziun Fontauna
sogn Gions stai necessitai da tschalfar ulteriuras fontaunas a Gonda cotschna e
Plaunca Fadal, plinavon d'engrondir ils conducts e da far pliras midadas. Per
consequenza dil svilup cuntinuau en nossa val, ein tut quellas investiziuns buca
stadas sufficientas. Ins ei perquei semess al studi da novs projects.
lls 14 d'october 1981 surdat la suprastonza dalla corporaziun ad architect
Meinrad Gamboni ed ad inschignier Rensch l’incarica da projectar in aquaduct
ella Val Milar. Il project «Val Milar» cumpeglia 5 tschaffadas da pliras
fontaunas, il grond reservuar ed il reservuar a Pardatsch cun in cuntegn da 500 m3,
inclusiv reserva da fiug = 100 m3
- e plinavon il conduct da bischels da PVC cun in diameter da 200 mm. Ins
entscheiva cun las lavurs ils 25 da matg 1982 ed ils 30 d'october da quei onn ei
igl entir stabiliment gia en funcziun.
Ils cuosts totals muntan a biabein 1.3 milliuns francs.
Ensemen cugl aquaduct da Salins dispona la corporaziun Fontauna sogn Gions oz da
bunas reservas d'aua.
Zarcuns
Igl ei remarcabel ch'ils emprems habitonts da Zarcuns havevan buca baghegiau lur
avdonzas damaneivel da uals e fontaunas. Els menavan neutier l’aua per lur
provediment naven da Plaun Pardé ord igl ual dalla Val Strem. En in dutg aviert
flessegiava quella sut ils baghetgs da Camischolas-sura entochen tier la
fontauna dil vitg. Ins po s'imaginar, tgei qualitad da bubronda quei era. Las
masseras mavan la damaun marvegl per aua da diever da casa. Lu fuva ella aunc
ina fuorma schubra e gudeivla. Igl onn 1931 han ins lu nezegiau la pusseivladad
da seligiar cun la corporaziun Fontauna sogn Gions. Il provediment cun bun'aua
ei aschia segiraus.
Camischolas
Sco Zarcuns fagevan era ils emprems habitonts da Camischolas diever dall'aua
digl ual dalla Val Strem. En
in dutg aviert e per part en canals da lenn menavan ins neutier l’aua. Sco
ins raquenta, havevan ins savens difficultads duront unviarns freids. Neivs e
glatscha interrumpevan tscheu e leu il vauet. Entuorn
ils anno 1914 han in per gruppas da vischins entadem ed odem il vitg tschaffau
l’aua dil vau da Salins. Ina
sligiaziun cuntenteivla ha ei dau per igl onn 1932, cu ins ha mess en funcziun
igl aquaduct Fontauna sogn Gions.
Sedrun
Nos perdavons da Sedrun han giu pli baul ualti dirs cumbats e diversas
difficultads pervia dil provediment d'aua. Per spisgentar begls e fontaunas dil
vitg, haveva ins tschaffau ina fontauna sin la Val dils bischels, numnada
aschia, perquei ch'ins rimnava l’aua en bischels e canals. Duront decennis ed
entirs tschentaners flessegiava quella en in dutg aviert permiez il vitg giu
tier begls e fontaunas.
Pli tard eisi vegniu erigiu in per aquaducts privats. Aschia han ils anteriurs
proprietaris dil hotel dalla Cruna schau baghegiar in'atgna tschaffada oragiudem
la Val da Sedrun-sura e menau l’aua en bischels da fier entochen il begl
dadens casa e da leu en cuschina. Anno
1906 ha la famiglia Decurtins survegniu dalla vischnaunca da Tujetsch la
concessiun da tschaffar l’aua dalla Val Custeri per diever dil hotel Alpsu,
baghegiaus 1905/06.
Ils 10 da mars 1910 tschentan ils vischins da Sedrun alla vischnaunca la damonda
per l’erecziun d'in aquaduct cun tschaffar l’aua ella Val Bugnei. Ins
survegn quella concessiun e baghegia igl onn 1911 las tschaffadas ed il
reservuar ella grava dadens il Drun. Il reservuar cun in cuntegn da 60 000
liters vegn tschentaus damaneivel digl Uaul stgir, nua ch'ins quintava ch'el
seigi schurmegiaus il meglier. E tuttina ha ei dau enqual surpresa. Igl onn
1951, quel dallas nevadas grondas, ei il reservuar vegnius donnegiaus
considerablamein entras las lavinas dallas Palas e dalla Val Garviuz. Ina plonta
ha scarpau si in ton dalla preit e dil tetg da betun. Suenter la reparatura han
ins erigiu in pign mir da schurmetg e fatg pleina la scarpa davart su cun
material.
A caschun dalla fundaziun dalla corporaziun digl aquaduct ha ei dau bia
discussiuns e malaveglias pervia dalla dimensiun dils bischels pil conduct. Ei
fuva temps missignins e scartezia da daners. Per quei motiv vuleva ina partida
vischins spargnar e metter en mo bischels da 6 cm, enstagl dad 8 cm grossezia.
Enzacons curaschus umens da vasta egliada han malgrad l’opposiziun fatg
installar in conduct cun bischels dad 8 cm ed igl ei semussau che quei ei stau
ina buna sligiaziun.
La fontauna dalla Grava furneva ina bun'aua. Beinsavens, tuttavia la primavera
da marschauna ni suenter malauras e draccas, vegneva ella denton tschuffergnada
dil drun da Bugnei. Quei caschunava savens donns vid installaziuns e maschinas
da casa. Per schurmegiar empau la tschaffada ed evitar tals donns, han ins
erigiu igl onn 1962 in rempar encunter il drun. Cheutras han ins saviu reducir
empau l’infiltraziun, denton buca contonschiu la remedura giavischada.
Il reservuar digl aquadcut haveva dall'entschatta enneu in anzi pign cuntegn e
negina reserva da fiug. Suenter l’erecziun digl aquaduct Fontauna sogn Gions
(1932) ha igl uffeci da fiug cantunal pretendiu che Sedrun baghegi ora ed
engrondeschi ses indrezs, aschia ch'ei seigi reserva sufficienta e pressiun ni
ch'ins eregi ina lingia d'aua sur la punt dil Drun e seligi per cass da fiug cun
Gonda. Il subsidi (rabat da fiug) vegni schiglioc scursanius ni snegaus. Il
temps era buca adattaus per far pli grondas investiziuns. Sedrun ha perquei
preferiu da seligiar cun la corporaziun Fontauna sogn Gions. Quei conduct sur
punt ha caschunau bein enqual fastedi allas suprastonzas dils aquaducts. El
dueva vegnir aviarts mo en cass da basegns. Las grondas difficultads deva ei
duront igl unviern, sch'ins serrava buca endretg ils sclusaduirs ni svidava buca
la lingia d'aua ella punt dil Drun. Per evitar quellas difficultads, han ins pli
tard fermau ils bischels d'aua vid la punt ed a caschun dalla slargada dil
stradun cantunal vid la platta da betun. Era ils sclusaduirs ein vegni plazzai
meglier e pli veseivel. Quei ei segir ina buna sligiaziun, sch'ins ha il quitau
necessari. Ton d'ina vart sco da l’autra ein ins tier incendis e mancos d'aua,
ni era duront las reparaturas, staus leds da saver far diever da l’aua dils
vischins da l’autra vart dil Drun. Igl onn 1962 ha
Ils
commembers dalla corporaziun Sedrun han sinaquei priu certas mesiras per
spargnar aua e surmontar las difficultads. El decuors dils onns haveva ei dau
grondas midadas. L'aua era vegnida installada en tut las casas e per part en in
grond diember da baghetgs d'economia. Ins duvrava buca pli zeivers e sadialas
per ir per aua allas fontaunas, e la biestga saveva lippar l’aua ord in vischi
pendius vid il pursepen. Quella situaziun ha motivau ils vischins da dismetter
enzacons begls communabels che consumavan di e notg in tschuat aua ed impedevan
per part transit e traffic. Igl
ei en sesez donn ch'ins ha stuiu prender talas mesiras. Begls
e fontaunas ein in ornament e dattan veta en in vitg. Igl onn 1971 ha perfin la
fontauna gronda cun tetg, cun ses dus begls gronds da betun e cul venerabel begl
da lenn per lavar resti stuiu ceder ad ina fontauna pli pintga. A caschun
dall'engrondaziun dalla cascharia igl onn 1982 ha era la hetta veglia, che ha
surviu onns ed onns al diever general, stuiu naven.
Malgrad quellas mesiras vegn la situaziun cul manco d'aua adina pli delicata,
tuttavia suenter ch'ils vischins da Sedrun han aunc concediu l’aua pil bogn
cuvretg (1971). Cul svilup sil sectur da baghegiar crescha il consum d'aua onn
per onn. Ussa ha ei num agir e buca targlinar pli ditg, sch'ins vul buca riscar
in cumplet bancrut dil provediment d'aua. Ils 14 da fenadur 1973 concluda la
corporaziun da baghegiar in aquaduct niev. La planisaziun vegn surdada agl
architect Meinrad Gamboni. Quel presenta in project che vegn acceptaus da tut
las instanzas communalas e cantunalas ed exequius igl onn 1975. Ins vul untgir
la tschaffada spel drun da Bugnei ed anfla in per bunas fontaunas si la Val
liunga, sut il prau dil mises dalla Val dadens. Il reservuar cun in cuntegn da
500 m3 vegn plazzaus el niedem liug sco il vegl. Naven dallas
tschaffadas novas entochen tiel stradun cantunal a Niriel vegnan tut ils
stabiliments construi da niev. Ils bischels per quella etappa han in diameter da
200 mm e las reits principalas tiel vitg ina tala da 150 mm. Ils cuosts totals
per quei project muntan a biabein 700 000. - francs. Igl onn 1979 arvan ins il
quartier Niriel entras in niev conduct, ed in per onns pli tard
Bugnei
Nos perdavons da Bugnei havevan anflau ina buna fontauna in per tschien meters
enasisu la hodierna punt da viafier, seniester dil drun dalla Val Bugnei. Naven
dalla sempla tschaffada flessegiava l’aua en bischels da lenn alla fontauna
enasisum il vitg. Dil temps ch'ins ha erigiu la punt (1912/13) ein ins stai
necessitai da construir ina tschaffada nova e da midar il conduct. Sco tut ils
auters loghens ha era Bugnei profitau dalla conjunctura. Il vitg crescha
considerablamein ed ei dat nuot auter ch'encurir novas fontaunas, sch'ins vul
buca impedir gl'entir svilup. Ils onns 1963 e 1964 meinan ils vischins da Bugnei
contractivas intensivas cul vischinadi da Sedrun - per eventualmein seligiar
cugl aquaduct dalla Val Bugnei. Ord divers motivs vegn ins buca ad ina
sligiaziun cuntenteivla. - Cul temps dat ei nuot auter che baghegiar in agen
aquaduct.
Gia daditg havevan ins en egl e lai controllar la fontauna dils Crauns orasi
gl'uaul dil Bostg. Architect Meinrad Gamboni vegn incaricaus, ensemen cun
inschignier Thomas Deplazes, d'elaborar in project per in aquaduct niev. E
pilver, ins survegn la garanzia per las subvenziuns necessarias e sa passar igl
onn 1964 alla realisaziun. Il reservuar cun in cuntegn da 100 m3 ei
plazzaus ualti giudem igl uaul dil Bostg, sur la via d'uaul. Il conduct en
bischels da 10 cm ha ina lunghezia da circa 770 m entochen tier las casas dil
vitg. Aschia ha era il vischinadi da Bugnei in stupent aquaduct. Ils
cuosts totals muntan a biabein 122 000. - francs. Las subvenziuns ein stadas las
medemas sco tier ils auters vischinadis.
Surrein
Tenor in rapport dil luvratori chemic cantunal dils 11 da settember 1918
possedeva il vischinadi da Surrein duas tschaffadas cun buna aua. Surrein-sut
haveva tschaffau si'aua en Plauns egl uaul e menau neutier quella en in conduct
cun bischels da lenn.
Surrein-Foppas perencunter haveva erigiu ina tschaffada si sut Canadal. Cul
temps eisi semussau ch'ils dus conducts eran buca sufficients. Ils vischins da
Surrein ein perquei semess ensemen ed han baghegiau igl onn 1947 in reservuar
els Plauns ed in conduct niev entochen ellas duas fracziuns. Quei
aquaduct surveva stupent per lur diever.
Ina midada nunspitgada dat ei suenter la concessiun dallas auas all'Ovra
electrica Reinanteriur. Per consequenza dall'erecziun dallas gallarias dil Tgom,
constatescha ins tuttenina munconza d'aua. Duront in pulit temps sto Surrein far
diever digl aquadcut da Fontauna sogn Gions. L'interpresa electrica sedeclara
immediat prompta da cumpensar la sperdita d'aua ed ils cuosts caschunai.
Ella gallaria da pressiun Nalps-Tgom anfla ins ina buna fontauna. Sin fundament
d'in project dil biro d'inschigniers Kuratle e Bruni baghegia la ORA suenter
ualti liungas contractivas in aquaduct niev. Naven dalla gallaria dil Tgom vegn
l’aua menada a Canadal tiel reservuar cun in cuntegn da 150 m3. En
quei connex ston ins era procurar aua per ils buntades e begls ellas aclas. Igl
onn 1965 sa il vischinadi da Surrein surprender igl aquaduct cun tut las
installaziuns.
Cavorgia
Il vitget da Cavorgia haveva da vegl enneu plitost schliatas relaziuns cul
provediment d'aua.
Cavorgia-Plaun: Tenor in rapport dallas instanzas cantunalas digl onn 1918
possedeva quella fracziun ina tschaffada d'aua (truc da lenn) en in prau in toc
sur las casas. Dil laboratori chemic cantunal vegn quell'aua taxada per
schliata, gie schizun prigulusa. Quella hagi ina temperatura da 10,8°. Ins
recamonda da translocar la tschaffada ord il prau engarschau si egl uaul. Quei
cussegl vegn suandaus mo per part. Ils
vischins dil Plaun construeschan pli tard
Cavorgia-su:
Era ella part sura dil vitg da Cavorgia eran las relaziuns d'aua pauca letga sco
ora giul Plaun. Quei seresulta dil rapport da controlla digl onn 1918. La
tschaffada sesanflava en in prau in tschancun sur las quater casas. Quell'aua
vegneva menada entochen al begl e per part ellas casas. Probablamein fuva ei aua
sfundrada che derivava dil dutg vischinont e per part da palius. Igl uffeci
cantunal recamonda da clauder ora la tschaffada e da buca ladar en sia
vischinonza.
Pli tard han entgins habitonts da Cavorgia tschaffau igl onn 1953 sezs ina
fontauna si els praus dallas Sorts e menau quella en bischels en lur casas. Mo
era quei era ina sligiaziun che saveva buca cuntentar alla liunga. Era quei
conduct menava neutier pauca e schliata aua.
Ord in ulteriur rapport dil departament da sanadad digl onn 1955 san ins
concluder che la fontauna sul vitg furneva anzi pauc aua pil begl public. Ins
hagi lu tschaffau aua dil dutg, circa 30-50 m sul begl, ed erigiu in secund
conduct. Cheutras seigi l’aua buca vegnida megliurada, anzi mendra. Quei san
ins tgunsch capir, sch'ins sa ch'ei vegneva lavau resti, menau en aua da
cuschina e cultivau ils praus sisu quella secunda tschaffada. Per cletg
retergevan la pli part dallas casadas l’aua directamein neu dalla fontauna
dallas Sorts.
Finalmein ha ei dau ina sligiaziun. Ils vischins da Cavorgia semettan ensemen e
fundeschan la «Corporaziun d'aua sogn Leci». Ils 2 da matg 1970 tschentan els
alla vischnaunca la damonda da baghegiar in aquaduct niev. La planisaziun vegn
surdada agl architect Meinrad Gamboni. Quei
project vegn realisaus duront ils onns 1970/71. Ins anfla in per bunas fontaunas
si egl uaul. Il
reservuar ha in cuntegn da 100 m3.
En
bischels da 100-125 mm vegn l’aua menada els dus uclauns. Ils
cuosts totals muntan a biabein 200 000. - francs. Confederaziun,
cantun e vischnaunca dattan las contribuziuns usitadas e possibiliteschan aschia
a nos vischins da Cavorgia da vegnir en possess d'in stupent aquaduct cun ina
fetg buna aua.
Fontaunas
Archiv dalla vischnaunca da Tujetsch: Provediment d'aua. Scatlas
121-121d
Corporaziun d'aua Sedrun. Protocols.
Senz'aua
negina veta! Da vegl enneu survescha l’aua buca mo sco nutriment per
carstgauns, animals e plontas, ins trai era a nez sia forza. Quella energia
elementara metta en moviment las rodas per mulins, resgias, falluns, fabricas
ecetera. Igl ei in gidonter nunstunclenteivel che lavura di e notg senza paus e
ruaus, spargnond al carstgaun immensas stentas e strapazs.
Cun
l’invenziun dalla maschina a vapur piarda la roda da lenn empau sia
impurtonza. Ina midada radicala en caussa utilisaziun dalla forza hidraulica
caschuna l’invenziun dalla maschina da dinamo e dils motors electrics. Alla
fin dil 19avel ed all'entschatta dil 20avel tschentaner crescha igl interess per
nossas auas rapidamein. Interpresas privatas e pliras vischnauncas semettan
plein curascha al studi da projects per ovras electricas e quei malgrad dubis e
vuschs pessimisticas. La roda da lenn sto tec a tec ceder vi siu domini alla
turbina d'itschal.
In'atgna
ovra electrica
En Tujetsch vegn l’emprema ovra electrica erigida mo per diever privat igl onn
1918. Ei setracta d'in motor cun la roda d'aua en la resgia dils Solivas sper
igl ual da Gonda. Quella maschina provisorica furnescha glisch en emprema lingia
pils hotels Cruna ed Alpsu, lu era per las casas dil mulin e dil coiffeur Maurus
Berther. Cun quei indrez provisoric ein ils vischins tuatschins tuttavia buca
cuntents. L'aua duei survir al generalesser. Ord quei motiv concluda la
radunonza da vischnaunca il suandont:
«Sut
datum dils 16 da zercladur 1918 ha la vischnaunca da Tujetsch en ina radunonza
regulada dau la concessiun d'explotar la
gerau
Vigeli Berther, Camischolas
Rest Antoni Gieriet
stalter Tumaisch Berther, Rueras
president Felici Monn
stalter Leci Giacumet
stalter Gion Antoni Peder
stalter Tumaisch Schmid
Il
medem di ei numnada commissiun (cun excepziun dils dus davos numnai signurs)
stada radunada a Sedrun e ha stabiliu il sequent:
1. Sco taxa de concessiun dat la societad 10 glischs (amplas) gratis per diever
della vischnaunca. L'installaziun de quellas amplas ei caussa della vischnaunca.
2.
Propona la commissiun alla vischnaunca d'era prender aczias vid tal capital egl
importo de frs. 3000. -
3. Pil cass ch'in ne l’auter vischinadi pli allontanau eregiess sin
agen quen in conduct electric, ussa ne pli tard, s'oblighescha la societad de
dar giu a quel forza electrica per il madem prezi ch'ella gauda sezza quella e
supponiu che quella seigi sufhcientamein avon maun.
4. Per il cass ch'ei vegniess cul temps eregiu en vischnaunca da part de
societads jastras ina pli gronda installaziun electrica, la quala fagiess
nunpusseivla l’existenza de nossa fundada installaziun, s'oblighescha la
vischnaunca de condizonar ella concessiun dell'aua per allegada pli gronda
installaziun, che quella prendi giu nossa installaziun. - Vegn ei pagau per
nossa installaziun pli bia che quei ch'ella ha custau, sche vegn il surpli
partius denter societad e vischnaunca.
Sedrun,
ils 16 de zercladur 1918
Monn Gion
Felici
Berther Wigieli»
Ils
dus vischinadis Dieni e Surrein targlinan buca ditg da separticipar dall'ovra
electrica per saver retrer forza da quella.
Ils 13 d'avrel 1919 suttascrivan quater cumissiunai dil vischinadi da Surrein in
contract cun la societad acziunara «Installaziun electrica Sedrun». Per
l’erecziun dil conduct pagan els la summa da 1200. - francs e quei a fonds
perdu. Plinavon s'obligheschan els da prestar alla societad ina garanzia
annuala, minimala da 300. - francs e da surprender eventualas indemnisaziuns dil
funs da vart dretga dil Rein per schar tschentar las lattas necessarias.
Il vischinadi da Dieni lai suttascriver lur delegai in contract semegliont ils
15 d'avrel 1919. Els han da pagar 700. - francs pil conduct electric e quei era a
fonds perdu e da dar ina garanzia annuala
Bugnei
fa diever da siu dretg igl onn 1935.
A Tschamut existeva ei dapi 1925 in'ovra electrica che furneva forza per quei
vischinadi e per part naven da 1928 era per Selva. Fundatur e proprietari da
quella fatschenta ei Carli Cavegn staus. Pli tard ei quell'installaziun vegnida
surdada a Attiger-Cavegn che fuva domiciliaus a Tschamut.
Suenter il barschament dil vitg da Selva (1949) ei il contract vegnius sligiaus
e quei muort munconza da forza (capacitad) da quella installaziun. Cun sustegn
dalla confederaziun, dil cantun e dil comite d'agid per Selva eisi reussiu
d'ereger in conduct electric en quels dus vischinadis che ein vegni ligiai cun
l’installaziun electrica Sedrun igl onn 1953. Il conduct el liber ha custau 84
000. - francs.
Il pli ditg hart ils vischins da Cavorgia stuiu spitgar sil benefeci electric e
quei muort la gronda distanza ed ils cuosts considerabels. Quella situaziun ha
caschunau bein enqual malaveglia. Damondas e petiziuns davart da Cavorgia han
buca muncau. En connex cun la concessiun dallas auas all'NOK, respectivamein
all'ovra electrica Reinanteriur, eisi stau necessari d'ereger in conduct
electric naven da Surrein entochen tier la tschaffada dall'aua da Val Gierm. La
vischnaunca ha dau quella lubientscha cun la cundiziun ch'ins detti la
pusseivladad da furnir als vischins da Cavorgia forza electrica giud quella
reit. Quei ei reussiu e dapi 1957 ei il davos vischinadi ligiaus cun noss'ovra
electrica. Quella ei stada necessitada d'engrondir successivamein lur indrezs e
conducts.
La concessiun d'aua dalla vischnaunca da Tujetsch all'installaziun electrica
Sedrun era limitada sin 50 onns. Ils 2 da mars 1969 decida la radunonza da
vischnaunca da surprender la fatschenta cun igl entir menaschi per la summa da
1.1 milliun francs e da conceder in'ulteriura indemnisaziun da 50 000. - francs
(Goodwill). Quella partiziun communala senumna oz «Ovra electrica Tujetsch».
Ils onns 1979/80 eregian ins l’ovra Val Giuv, aschia che la producziun ei
carschida considerablamein, numnadamein sin biabein 7,5 milliuns kWh ad onn.
Previu mo buca decidiu eisi d'aunc trer a nez l’aua dalla Val Mila. Cun in
consum da forza da pressapauc 13 milliuns ei il basegns segir avon maun e
l’energia ch'ins sto retrer sutsi ei pli cara. Motivs avunda per studegiar
quei project.
Entginas indicaziuns ord il rapport annual 1984 dall'ovra electrica Tujetsch
illustreschan las investiziuns fatgas entochen igl emprem da schaner 1984.
| 1. Ovra Val Giuv | 4'797'511.35 |
| 2. Ovra Val Strem | 402'127.25 |
| 3. Casa da maschinas Val Strem | 65'000.00 |
| 4.
Reits da distribuziun |
1'739'722.90 |
| 5. Commando da reit ed instruments da mesiraziuns | 653'182.15 |
| total | 7'657'543.65 |
Svilup
d'energia dapi 1965 en kWh
|
|
1965 |
1970 |
1975 |
1981 |
1984 |
|
Producziun |
|
|
|
|
|
|
Val
Strem |
719
640 |
641
730 |
684
360 |
940
000 |
873
804 |
|
Energia |
|
|
|
|
|
|
cumprada |
1
536 348 |
4
492 325 |
5
808 730 |
4
544 804 |
6
099 613 |
|
Val
Giuv |
|
|
|
6
850 000 |
6
135 594 |
|
Total
kWh |
2
255 989 |
5
134 055 |
6
493 090 |
12
334 804 |
13
109 011 |
Grond
interess per l’utilisaziun da nossas auas
Buca mo Tujetsch semetta da lezzas uras all'utilisaziun dallas forzas d'aua, era
societads d'ordeifer nossa regiun vegnan attentas da quei reservat hidraulic.
Igl onn 1929 han las vischnauncas da Medel, Mustér e Sumvitg concediu allas
viafiers federalas da tschaffar l’aua dil Rein da Medel en la Val Cadlimo e
menar quella el lag da Ritom. Malgrad che quella tschaffada sesanfla buca sin
territori da Tujetsch, (era negina deflussiun sin nies intschess) ha nossa
vischnaunca survegniu entochen 1950 ina contribuziun voluntaria annuala da 900.
- francs, quei vul dir 3% dalla part dallas treis vischnauncas cumpigliadas. Essend
quella concessiun limitada entochen 1950, eis'ella vegnida renovada dallas treis
vischnauncas numnadas. Tujetsch ha denton, en vesta dils novs projects avon
maun, stuiu desister da quella contribuziun.
Gia ils onns 1918/19 ha ina gruppa d'inschigniers M.P. Enderlin, Cuera, fatg
gronds studis e plans per utilisar las auas dil Rein anteriur e dil Rein da
Medel. La realisaziun ei buca reussida. Igl onn 1943/44 presentan ins a nossa
vischnaunca il project dalla Val d'Ursera. Tenor quel havess ins tschaffau tut
las auas dretg e seniester da nossa val sin in'altezia denter 1639 e 1648 meters
sur mar e menau quellas vi ella vallada dalla Reuss. Plinavon era ei previu da
tschaffar las auas dil Rein, quellas da Nalps e Val Gierm sin ina cota da 1273 e
1280 meters sur mar, e d'ereger ina staziun per pumpar quell’aua vi la Val
d'Ursera. - Quei project ei vegnius cumbattius da tuttas varts (buc'il pli pauc
ella Val d'Ursera). Malgrad il cudez e las
El
decuors dils onns 1943-1947 ha igl iniziant Killias, inschignier, sogn Gagl,
presentau in cunterproject per l’explotaziun da quasi tut las auas dil Rein
anteriur. La suprastonza da nossa vischnaunca ha era ponderau quei project cun
gronda attenziun e demussau interess.
Ins era denton gia dapi plirs onns en contractivas cun la societad da forzas
electricas dalla Svizra centrala (CKW) a Lucerna. Quella interpresa haveva
primarmein el senn da menar en ina gallaria quasi tut las auas da nos flums ed
uals principals vi el territori dalla Reuss. Quella varianta han ils Tuatschins
renviau detschartamein. La finala ei la interpresa electrica dalla Svizra
centrala sedeclarada promta d'utilisar ils uals da Nalps, Curnera, Val Gierm,
Val Mila e Val Strem en nossa val cun tschaffar quels sin in'altezia da circa
1830 meters sur mar. La centrala era previda a Rueras sin ver 1350 meters sur
mar. En ina emprema etappa vulevan ins tschaffar las auas da vart dretga dalla
val. Ils mirs da fermada eran previ a Nalps e Curnera. Suenter l’utilisaziun
dallas auas en nossa val era ei tuttina aunc resalvau el rapport tecnic il dretg
da menar naven quellas, vi egl Uri ni el Tessin. En
lezzas cundiziuns han ins buca vuliu entrar.
Davart
dalla vischnaunca dat ins la finala quella concessiun e suttascriva ils
contracts ils 7 d'october 1947. La regenza dil cantun Grischun accepta denton
buca la concessiun dada alla CKW, aschia che quella survegn negina vigur legala.
Ella motivescha sia decisiun sco suonda: «La concessiun corrispunda buca alla
prescripziun digl artechel 5, litera b, dalla lescha cantunala dil dretg d'auas,
essend ch'ella risguarda buca sufficientamein l’explotaziun economica e gesta
dallas forzas d'aua en favur da tuttas vischnauncas dalla Surselva.»
Situaziun
favoreivla da realisaziun
Nunspitgadamein
dat ei ina midada. El mument ch'ins carteva ch'ils contracts cun la CKW seigien
quasi perfetgs, s'interessescha era la societad dallas forzas electricas dalla
Svizra orientala e dil nord (NOK) dallas auas dil Rein anteriur e da ses flums
laterals. Quella
societad presenta in plan che cumpeglia quasi igl entir territori dalla
Surselva. Tujetsch vul buc ir vias separadas. Sin siu intschess eisi previu
d'ereger gronds stabiliments ed indrezs, sco ils dus mirs da fermada da Nalps e
Curnera, la centrala sutterrana a Sedrun, vias, gallarias ed aschia vinavon.
A dretgas uras reussescha ei da sedistaccar dil contract cun la CKW.
Communablamein e solidaricamein contraheschan las vischnauncas dalla Cadi cun
ils representants dall'NOK. Quella lavur communabla ha giu success ed ha purtau
buns fretgs. Il pievel tuatschin ha all'entschatta empau dubis ch'ei savessi dar
retards per l’utilisaziun da sias auas. Ins elegia perquei ina cumissiun che
ha fincumbensa da contrahar cun la nova societad e cun las ulteriuras
vischnauncas. Grazia allas contractivas communablas sa il contract cun l’NOK
vegnir fatgs ed acceptaus speditivamein da tut las vischnauncas dalla Cadi, e
quei ils 13 da fevrer 1955. Quellas separticipeschan cun 8,5% dil capital
d'aczias che munta a 80 milliuns francs. Il rest da quei pachet d'aczias vegn
repartius cun 10% sil cantun Grischun e 81,5% sill'NOK. Quei contract da
partenadi garantescha era allas vischnauncas il dretg da retrer in cert quantum
energia gratuita, da preferenza e da participaziun, plinavon tscheins d'aua e
taglias.
Quella concessiun leventa en nossa regiun satisfacziun, legria e grondas
speronzas. E pilver, las entradas ord las forzas da nossas auas lubeschan da
realisar plans e projects daditg preparai. Il fundament d'existenza da nossa
populaziun vegn slargaus. Ins astga ughegiar d'investar. Alla populaziun
indigena sepresentan novas pusseivladads d'acquist e gudogn. Ins sa s'occupar
pli intensivamein dils problems dil turissem e dall'infrastructura. Igl ei
l’entschatta d'in svilup plascheivel, quei grazia a nossas rehas reservas
d'aua.
Muntada
dall'Ovra electrica Reinanteriur pil svilup da Tujetsch
Suenter ch'ils contracts da concessiun ein stai suttascrets ed approbai da
tuttas varts, fixescha la vischnaunca da Tujetsch in plan directiv cun tschentar
prioritads pils projects ils pli urgents. Senza retard semettan ins alla
planisaziun da novas casas da scola. Igl atun 1959 san ins inaugurar il
stabiliment da scola a Rueras ed alla fin da november 1962 vegn la scola da
Sedrun inaugurada e surdada. Cuort suenter eregian ins ina nova casa pervenda a
Sedrun. Ils Tuatschins patratgan buca mo dalla giuventetgna, mobein era dalla
generaziun veglia. Ei reussescha d'acquistar en in liug central ad adattau la
casa d'affons Reichlin cun in regress da 3000 m2. Suenter differentas midadas ed
engrondaziuns arva la «Casa s. Vigeli» sias portas all'entschatta da matg
1969. - Ussa maunca aunc la casa communala. Sil plaz Dulezi sto la casa da scola
veglia far plaz ad in edifeci plascheivel che dat suttetg all'administraziun
communala, all'installaziun electrica, all'uniun da cura e traffic ed alla
societad dils runals.
Slargar
il fundament d'existenza
Las autoritads communalas ein intenziunadas d'applicar ed investar endretg las
resursas dil tscheins d'aua. Per
procurar alla populaziun indigena novas pusseivladads d'acquist e gudogn,
s'occupescha ins intensivamein dils problems dil turissem e dall'infrastructura.
Igl onn 1962 vegn la societad acziunara dils runals «Dieni-Milez-Cuolm Val»
fundada e la vischnaunca separticipescha cun 51 % dil capital d'aczias e quei
cun 230 000. - francs. Cheutras possibilitescha ella l’erecziun da quels
stabiliments e franchescha il fundament pil svilup turistic en nossa val. Senza
dubi - quella investiziun ei sepagada e porta buns fretgs. Las cefras dil
diember da surnotgs e las entradas da differentas spartas da sport dattan
perdetga da quei fatg. Ultra dils stabiliments pil sport d'unviern, han ins
erigiu el decuors dils onns in grond diember d'auters indrezs ed ulteriuras
installaziuns per cura e sport: In bogn cuvretg, in plaz da sport, in tal per
tennis e glatsch, plazs da giugs per affons, parcadis, vias e sendas ed aschia. Il
grond diember da habitaziuns da vacanzas, baghegiadas ni
Utilisaziun
dil territori communal
Las instanzas communalas patratgan a dretgas uras all'utilisaziun dil territori
communal. Gia igl onn 1964 elaborescha ins in reglament da baghegiar; ins ha
aschia giu la pusseivladad da direger empau il svilup sil sectur da baghegiar.
Ils 7 da november 1970 vegn la corporaziun da megliuraziun ed arrundaziun
fundada. El medem temps s'occupescha ins dil problem dalla planisaziun zonala
cun in niev uorden da baghegiar e cun la lescha per las contribuziuns d'avertura
e las taxas da diever. La collaboraziun denter las instanzas dalla corporaziun
da megliuraziun ed ils organs communals per la planisaziun zonala ei trasatras
stada buna. Quei proceder communabel levgiescha la lavur e gida a sligiar
meglier ils problems che sepresentan en connex cun ina planisaziun generala. Igl
ei in fatg nundispiteivel che la megliuraziun da funs porta buca mo al puresser,
mobein era al traffic dad jasters zun gronds avantatgs. Oravontut fan ins stedi
diever dalla gronda reit da vias da funs.
Planisaziun e svilup caschunan considerabels cuosts d'infrastructura. En quasi
tut ils vitgs ed uclauns ston ils acquaducts e conducts d'aua vegnir engrondi;
novas reits da canalisaziun vegnan erigidas e cun quellas era la serenera. Buca
emblidar lein nus las grondas expensas dalla vischnaunca per lavineras e rempars
e vias. Ed adina tucca ei da far il sbargat tenor la comba.
Malgrad il svilup menziunau ei Tujetsch carschius successivamein ed organicamein
senza la surbaghegiada stravaganta. Il caracter dil vitg puril ei restaus,
silmeins per la gronda part. Quei duei era esser la devisa pil futur. Il hosp
dalla Bassa fui da fuolas e caneras ed enquera ils loghens da ruaus.
Entginas
ponderaziuns
Igl ei buca surfatg da pretender che Tujetsch ha d'engraziar per gronda part
all'ovra electrica Reinanteriur il svilup economic e turistic. Co stess ei oz
senza quellas entradas annualas che survargan per in bien ton il milliun. Ed il
maletg dalla cuntrada, ei quel vegnius disfatgs? Tgi che pren la peina da
visitar e contemplar ils imposants stabiliments ed indrezs dall'ORA (plazs,
parcs, baghetgs ed aschia), lez sa constatar ch'il maletg dalla cuntrada ei
vegnius megliuraus considerablamein en certs loghens, sco per semeglia ella
vischinonza dalla casa da survetsch ed all'entrada dalla centrala sutterrana a
Sedrun. Loghens da ruaus e recreaziun! Tgi
desistess bugen dallas duas bialas vias che meinan als lags da Nalps e Curnera? Buna
fadigia ed existentas solidas ein garantidas ad in pulit diember luvrers e
mistergners.
Cronica
dallas lavurs principalas ch'ein exequidas sil territori da Tujetsch entras
l’ovra electrica Reinanteriur:
1956 Construcziun dalla via
d'access a Nalps
1957 Entschatta dalla
construcziun dalla gallaria Sedrun-Medel
1958 Entschatta dalla
construcziun dalla centrala e caverna sutterrana a Sedrun
1958 Construcziun dil mir da
fermada Nalps
1959-62 Construcziun dalla via
d'access al liug da fermada Curnera
1962-66 Construcziun dil mir da fermada a Curnera e da
differentas gallarias
1962 Entschatta dil menaschi cun
duas gruppas da maschinas a Sedrun
1963 Inauguraziun dils
stabiliments dall'ovra e dalla messa en vigur d'ina tiarza gruppa da maschinas a
Sedrun
|
Mirs e lags |
Nalps |
Curnera |
|
Cuntegn
dil lag (en milliuns) m3 |
45 |
40 |
|
Surfatscha
dil lag ha |
91 |
81 |
|
Altezia
dil mir m |
125 |
152 |
|
Ladezia
dil mir sisum m |
7 |
7 |
|
Ladezia
dil pei dil mir m |
23 |
24 |
|
Lunghezia
dalla cruna m |
480 |
350 |
Ord
il plaid festiv da president communal Theophil Schmid a caschun
dall'inauguraziun dil mir da Curnera ils 11 d'uost 1966
Oz, biabein endisch onns suenter la concessiun dallas auas all'ORA, savein nus
gia inaugurar il secund mir da fermada en nossa vischnaunca, il mir da Curnera.
Nus selegrein da quei fatg, da l’autra vart deplorescha la populaziun
tuatschina che las lavurs dall'ovra electrica Reinanteriur sereduceschan e van
gleiti alla fin. Sco tut ils cheu presents san constatar, ei Curnera stau in
plaz da lavur plein prighels e difficultads. Nus engraziein als inschigniers,
alla direcziun dallas lavurs sco a tuts emploiai e luvrers per lur engaschi
curaschus e per lur perseveronza. Igl ei quei prestaziuns che fan surstar e
meretan cumpleina renconuschientscha.
Il mir da fermada ei erigius. L'aua dalla Val Curnera ei stuppada e flessegia
buca sco dapi tschentaners a Tschamut el letg dil giuven Rein. La ramur dil flum
ei ida a piarder oragiu las Vals. Ils
luvrers bandunan la stretga val greppusa. Cheutras
piarda la vischnaunca grondas entradas ord la taglia alla fontauna ch'ella ha
saviu incassar duront biabein in decenni. Suenter quels onns d'ina activitad
extraordinaria e zun intensiva cun in diember da varga 800 luvrers sils
differents plazs da lavur savein nus constatar cun plascher e cuntentientscha
che las relaziuns denter quellas gruppas d'impressaris e la vischnaunca ein
stadas bunas. Intragliauter havein nus fatg bunas experientschas culs luvrers
jasters da differentas naziuns; glieud luvrusa e spargnusa! E tut tgi che ha
contribuiu all'erecziun da quella ovra imposanta engraziein nus e giavischein
bia cletg e ventira per lur veta futura.
Fontaunas
Archiv dalla vischnaunca da Tujetsch. Protocols da vischnaunca
Archiv
dalla vischnaunca da Tujetsch. Scatlas
14, 121, 121d
Berther, Norbert. 50 onns Ovra electrica Sedrun. 1918-1968.
Sedrun 1969
Die Kraftwerke Vorderrhein im Bündner Oberland. Disentis 1963
Ovra electrica Tujetsch. Rapport annual 1984. En: Rapport annual dalla
vischnaunca da Tujetsch 1984