Mintga cuntrada, gie ins sa dir mintga vallada e vischnaunca, ha sper sias usitadas fiastas ecclesiasticas, aunc ses specials dis, che regordan vid in u l'auter eveniment historic dil liug. Plirs da quels dis commemorativs ein svani cul temps en nossas vischnauncas, auters ein semanteni en pia ed effectiva memoria, cunzun quels, als quals ins ha dau in caracter religius, ils quals ins ha uniu cun l'oraziun dalla baselgia.
Quels dis commemorativs regordan ils pli biars vid trests eveniments, vid pestilenza, auas grondas, bovas e lavinas, uiaras e barschaments. Els dattan in agen colorit al liug, els recloman pietad ed engrazieivladad encunter ils perdavons; els leventan il senn historic per nossas atgnas caussas ed implanteschan quei spért vi sin ina nova generaziun. Ultra da quei vegn ei fatg sin tals dis per ordinari bia dil bien per las olmas dils disgraziai; ei vegn rugau, che Niessegner vegli pertgirar graziusamein da talas disgrazias e miserias, pertgei quei ch'ei stau, sa puspei turnar.
Mintga vischnaunca duess perquei mantener e celebrar tals dis, sch'ella ha aunc tals, cun tutta pietad e premura; ei spargnass era d'encurir e celebrar novas fiastas. Ins duess conservar en pietusa memoria loghens, monuments, ed isonzas, che regordan vid tals dis, era sch'ei fuss mo ina pintga crusch lenn leuora sin in crest. Igl ei in toc historia dalla cuntrada.
Sche nus schein suandar cheu entginas, cuortas notizias sur da tals dis commemorativs ella Cadi, en particular sur Mustér, sche daventa quei, - nus lein dir quei alla bial'entschatta - per leventar puspei inagada il senn historic per nossas atgnas caussas, per stimular in u l'auter giuven scribent da nossas vischnauncas da rimnar tuttas notizias sur tals e semeglionts eveniments en sia vischnaunca.
Ei dat da questas varts zun bia ed interessant material els divers protocols da pleivs e vischnauncas, en vegls anniversaris ed urbaris, en agendas, diaris e cronicas da famiglia. Dasperas ha mintga vischnaunca sia tradiziun, che glieud veglia raquenta aschi bugen cun pietad e viv sentiment. - Avon entgins meins havein nus supplicau in venerabel veteran per entginas notizias sur d'in fatg historic da sia vischnaunca ed en paucs dis havein nus retschiert ina liunga e detagliada risposta, ch'entscheiva cun ils suandonts bials plaids: "Bugen tarmettel cheu ad Els il giavischau. Ins anfla schi darar enzatgi, che ha interess vid quellas caussas historicas, ch'ei fa in grond bein, cura che ins sa puspei inaga seconversar giudlunder. . ."
Nus essan dalla perschuasiun, ch'ei dess strusch enzatgei pli plascheivel e meriteivel per in scribent, che da publicar quellas notizias, u en fuorma da historia ni cronica, savend che nies pievel romontsch legia strusch enzatgei pli bugen, che la historia da sia atgna patria. E cheu ha era la pli cuorta notizia sia valeta, siu interess. Denton essan nus dall'opiniun, che mo in nativ dalla vischnaunca sappi scriver e descriver quei cun la dueivla pietad ed exactadad.
La horribla catastrofa dils 25 da settember 1927 gest en nossa Cadi, ha regurdau nus puspei cun commuentont sentiment vid quels trests eveniments d'avon onns, vid las miserias, ch'era nos perdavons han stuiu far atras ed ha menau la plema tier suandontas notizias.
Breil celebrescha mintgamai ils 16 d'uost, s.Roc, il di suenter la gronda fiasta da Nossadunna cun particulara pietad in solemn anniversari per tut quels, ch'ein morts en vischnaunca (circa 130 persunas) dalla muria igl onn 1631. Gia igl onn 1566 haveva la pestilenza visitau quella vischnaunca e raffau naven 180 persunas e 1595, entuorn la fiasta da s.Onna, sis persunas ella casa dad in cert Placi Balun, ferton che las autras casas ein stadas preservadas quei onn dalla pestilenza. Da vegl enneu vegn s. Roc, sper s. Bistgaun veneraus sco particular patrun encunter pestilenza e malsognas contagiusas, e nus anflein tscheu e leu capluttas eregidas en sia honur per urbir ora sia protecziun. Per tala raschun conta era ina veglia canzun:
Sogn Roc vegn quel numnaus.
Zun fetg pertut ludaus;
In grond sogn tuttavia,
Ch'ei schon dals perdavonts
Prius si avon biars onns
Ent'il temps da muria.
Trun cun ils vischinonts uclauns, senza Zignau, fa la secunda dumengia d'october ina processiun suenter la Ferrera si per implorar da Diu la grazia, ch'el preserveschi il vitg da bovas e lavinas. In grond tschancun sur il vitg si sesanfla ina crusch. Sper quella vegn ei dau la benedicziun e satrau el tratsch ina caussa benedida, palma u cotgel.
Plinavon ha la pleiv da Trun "firau liber" ils 25 da schaner, Conversiun da s.Paul, nua ch'ei vegn celebrau la s. messa, fundada per urbir ora agid encunter lavinas.
La raschun dalla davosa devoziun dat il vegl anniversari dalla pleiv da Trun, nua ch'ei stat scret il suandont:
"Per la Conversiun da s. Paul, ils 25 da schaner 1459 ein sur il vitg Trun duas Iavinas da freid ruttas ora il medem temps e sestuschadas ensemen ella Val da Punteglias, han sdernau bia uaul e plirs baghetgs ed ein sederschidas sil vitg odem, ferton ch'ina part dils habitonts sesanflavan gest en baselgia tiel survetsch divin. (Ei fuva la mesjamna suenter la dumengia "Septuagesima".) Ellas han cuvretg en in diember baghetgs cun lur habitonts. Siat casas e siat baghetgs "mit grundt und gradt und stuben" ein vegni devastai e nov persunas han piars la veta. - Hans Prug, da quei temps plevon a Trun (pli tard avat Joannes VII. Brugger a Mustér 1497-1512), ugaus ed igl entir pievel han concludiu da far scriver quei per perpetna memoria egl anniversari. E sinaquei che scadin tegni quei en buna memoria dueigi il plevon publicar quei giud scantschala mintg'onn la dumengia avon il di dalla Conversiun da s. Paul e supplicar instantamein da rugar per las olmas. Ed igl ei vegniu priu si da far firau per bonn (bim bann) quei di".
Cun las sura devoziuns a Trun stat forsa era en connexiun la notizia, che sesanfla el vegl anniversari dalla pleiv da Tujetsch, la quala sur Sebastian de Castelberg, da lezzas uras plevon a Sedrun, pli tard avat da Mustér 1614-1634, ha nudau si sco suonda: "La vigelgia da s. Gion Battesta (23 da zercladur) 1610, ei in cuolm ruts ora (erupit quidam mons) cun stermentusa vehemenza, che ha menau giuadora cun terribel fraccass carpuna, auas e bovas, aschia che pliras casas e curtgins dil vitg da Trun ein vegni devastai, ch'ins gnanc encorscha pli il fastitg da lur liug".
Igl onn 1723 ha ina gronda lavina devastau per part la baselgia da Nossadunna dalla Glisch senza stizzar la "glisch perpetna".
A Zignau sur il vitg, dado la Zavragia, leu nua che la bova pugna ord la val, stat ina crusch, tier la quala ils habitonts da Zignau fan ina processiun la dumengia da benedicziun baselgia (davosa dumengia d'uost) per urbir ora protecziun divina encunter la bova. - Dapi la bova da 1883, sche nus sbaglein buc, van ils da Zignau per contonscher protecziun encunter la bova mintga dumengia suenter cargar entochen scargar dad alp avon messa cun processiun vi S. Giusep a Darvella. - Malgrad la horrenta catastrofa dils 25 da settember 1927 han a Zignau tonaton ni glieud ni s. h. tiers piars la veta.
La dumengia suenter s. Placi ha Sumvitg, dedicaziun baselgia e l'auter di vegn celebrau leu igl aschinumnau "Caudonn s. Onna" en memoria da quellas 450 persunas, ch'ein mortas leu en vischnaunca igl onn dalla muria gronda 1585.
La pleiv da Sumvitg ha giu piars quei onn circa la tiarza part da sia populaziun e la dolur e consternaziun ei stada gronda. E quella impressiun ei semantenida en memoria tiel pievel tochen sin il di dad oz. Il "Caudonn s.Onna" vegn celebraus quasi sco il di dallas olmas e fa gronda impressiun.
Suenter viaspras da perdanonza vegn ei cantau viaspras da morts e silsuenter fatg treis ga processiun entuorn baselgia. L'auter di vegn recitau in nocturn cun Laudes digl uffeci da morts, fatg messa solemna da bara e lu puspei treisga cun processiun entuorn baselgia. Ei vegn priu si in'unfrenda ed il reverendissim plevon ha da far dudisch messas per quellas olmas. Il riug, che vegn fatgs quei di, ei adina il medem ed ei perpetnisaus silla cuviarta lenn dil ritual vegl e secloma sco suonda:
"Per accumpignar ils presents divins uffecis cun ton pli gronda devoziun e meret vegn ina devoziusa rimnada supplicada da dir devoziusamein tschun paternos ed Ave Marias enten honur dallas tschun s. plagas da Cristus, nies Salvader, dall'Immaculata semper purschala Maria, da s. Gion Battesta, dils glorius apostels s. Pieder e s. Paul, s. Leci, s. Flurin, s. Mudest, s. Antoni, s. Bistgaun, s. Placi,. s. Francestg, s. Barla e s. Catarina sco era da tuts auters sogns e sontgas, che vegnan particularmein veneradas en quest s. tempel, sinaquei ch'il Tutpussent Diu vegli a tutta questa ludeivla vischnaunca misericurdeivlamein conceder tuttas grazias spiritualas e temporalas per il beinstar da quella. Entras las presentas oraziuns e divins uffecis lein nus seregurdar dallas olmas dil purgatieri, particularmein da quellas, las qualas ein passadas da questa veta igl onn dalla muria gronda 1585 enten la quala ein mortas 450 persunas dalla vischnaunca da Sumvitg, sinaquei che Dieus detti a quellas entras intercessiun dils beai sogns e sontgas il perpeten ruaus, en cass ch'ellas fussen aunc en loghens da munglaments."
"Enten quests suffragis lein nus era seregurdar da quels, ils quals han fundau quest anniversari da s. Onna: numnadamein da quels de Castiaffen, de Antonüs, Fry, Wiezel ed auters benefacturs."
"Dieus detti a quellas ed a tuttas fideivlas olmas dil purgatieri il perpeten ruaus. Amen".
Surrein-Sumvitg ei exponius al Rein, sco era alla furiusa aua, che sa vegnir ord la Val Sumvitg e fa perquei era differentas devoziuns publicas per urbir ora da Diu protecziun encunter auas devastontas.
Sur Giusep Maria Camenisch, plevon a Surrein 1832 - 1847, scriva viers la fin da sias notizias sur dalla malaura gronda dils 23 - 27 d'uost 1834: "Per engraziament e per dumandar Diu, ch'el era digl vegnent nus pertgiri, ha il vischinadi concludiu dad ir si S. Clau (Reits) da calonda matg entochen ch'ils tiers ein a casa cun processiun mintga firau e dumengia, sco era ils 27 d'uost far firau cun exponer da messa il Sontgissim".
El decuors dil temps ein las sura devoziuns
semidadas e la pleiv fa ussa cul medem intent:
1. Igl 1. da matg processiun a Reits e lu
suenter il Rein giu, nua ch'ei vegn fatq quater staziuns e dau la benedicziun
.....contra inundationes aquarum".
2. La vigelgia Nossadunna d'uost processiun a Reits tier s. Clau, nua ch'ei vegn detg in cuors rusari. Cantond la litania lauretana tuorna la processiun anavos ella baselgia parochiala, nua ch'igl ei messa.
3. Duront la stad, respectiv duront ch'ils tiers ein sin las alps, vegn ei fatg mintg'autra dumengia avon messa processiun tier s. Clau. Dad ir ensi vegn ei cantau la litania da tuts ils sogns, leusi tschun paternos, lu intonau la litania lauretana ed anavos ella pleiv.
Era la vischnaunca da Medel ha ses dis commemorativs, che regordan ils habitonts vid differentas disgrazias e catastrofas, ch'ein vegnidas da temps en temps sur la vallada.
Igl onn dalla muria gronda 1584 sin 1585, nua ch'igl ei miert mo el cumin dalla Cadi 1800 - 2000 persunas ha era Medel giu da purtar sias unfrendas. En memoria da quei onn, per salit da quellas olmas e per urbir ora misericordia da surengiu, vegn ei fatg onn per onn ils 15 d'uost suenter viaspras ina processiun da Platta a S. Roc.
Ils 25 da schaner "Conversiun da s. Paul", ha Medel "miez firau" ed ei vegn rugau, che Niessegner vegli pertgirar da lavinas, havend ils habitonts stuiu far atras pliras disgrazias da lavina.
Anno 1777 ei il vitg Curaglia barschaus giu. Ins ha silsuenter priu si da far "miez firau" il di da s. Lucia, ils 13 da december. Ultra da quei vegn ei fatg a Curaglia mintga sonda suenter messa ina processiun entuorn baselgia, nua ch'ei vegn recitau la litania da tut ils sogns cun l'oraziun da s. Lucia, per rugar che Niessegner pertgiri il vitg da novs barschaments.
A Tujetsch ha la muria gronda da 1584 raffau naven 800 persunas, pia quasi l'entira populaziun. Denter quellas unfrendas sesanflava era il preziau plevon sur Gion Liem. - 1637 ei la muria dallas biergnas rutt'ora, nua che 70 persunas ein mortas en cuort temps. Ei vegn raquintau, ch'ei eri da quei temps mo in sulet spiritual ell'entira Val Tujetsch e ch'il prefect dils caputschins a Lonsch, pader Jreneus, hagi sin instanza dad avat Augustin Stöcklin da Mustér, tarmess pader Amadeus de Mortara a Tujetsch per gidar ora per plirs meins ella pastoraziun duront quei trest temps.
Fetg probabel ha Tujetsch priu si da quei temps da far mintg'onn per la vigelgia da s. Gion Battesta, ils 23 da zercladur, ina processiun a Segnas tier s. Bistgaun e s. Roc, patruns encunter la muria. Dapi 1905 vegn quella processiun fatga en vischnaunca da Sedrun a Zarcuns, el sanctuari da Nossadunna sil medem di.
Concernend igl onn 1637, la "Muria dallas biergnas", raquenta pader Placi a Spescha, ch'in cert mistral Duri de Florin seigi era vegnius infectaus da quella pestilenza. Ina gronda biergna seigi semussada dad in maun sco tier auters, ch'eran morts da questa pesta. EI ha tertgau tier sesez: Finiu sei tonaton, mo jeu vi tonaton aunc mirar avon tgei tissi quellas biergnas cuntegnan. In mument ch'ils da casa eran absents, ha el priu in cunti e fatg in ferm tagl ella biergna, ord la quala ei flessgiau saung encugliau, aua ed ina specia da garnetschs sco da panetscha. - Igl ei vegniu meglier cun el! Silsuenter han plirs auters applicau il medem recept ed ein era mitschai.
Arisguard la personalitad vegn pader Placi a Spescha bein ad haver sbagliau, essend che Duri de Florin ei staus mistral 1722/23 ed ei morts ils 14 da matg 1754.
Suenter las grondas lavinas a Rueras da 1749 ils 6 da fevrer, nua che 64 persunas ein vegnidas per la veta sper las sis persunas ella lavina a Zarcuns, e da 1817 ils 6 da mars, ella quala 27 persunas ein restadas mortas, han ils vischins da Rueras giu priu si da far firau per s. Turtè, ils 6 da fevrer per diesch onns. Tier il survetsch divin vegneva ei fatg in riug, legiu il rodel dils disgraziai e tut che mava en ner.
Selva ha "miez firau" il di dalla Conversiun da s. Paul en memoria dils disgraziai entras la lavina da 1808 ils 13 da december e per urbir ora protecziun da Diu encunter il "nauschaspért" dalla Val Ruinatsch. Pli baul vegneva sin quei di il plevon da Sedrun a perdegar a Selva e suentermiezdi vegneva ei visitau la scola.
La vischnaunca da Mustér ei cunzun reha d'eveniments historics e celebrescha era aunc plirs dis commemorativs, ferton ch'auters ein svani cul temps.
Il di da s. Roc, ils 16 d'uost, fa la vischnaunca da Mustér ina processiun a Segnas, nua ch'ils vischins da leu han firau. Ils affons da Segnas tegnan quei di tut persuls suenter gentar ina speciala processiun cun parada ad Acletta-Cuoz. Sin lur retuorn vegn ei tuccau d'ensemen a Segnas ed igl entir pievel conta viaspras solemnas, ferton ch'ils buobs stattan parada en baselgia.
Quella processiun dalla vischaunca aschibein, sco era quella dils affons, han senza dubi ina seriusa muntada e stattan fetg probabel en relaziun cun la pestilenza da 1637. La cronica raquenta numnadamein, che la pestilenza seigi all'entschatta digl onn 1637 rutt'ora a Tujetsch e seigi serasada plaun e plaun tochen a Segnas, nua che 30 persunas seigien mortas en cuort temps. Ina pictura sin igl altar grond a Segnas regorda aunc ozildi vid quei trest temps.
Per urbir ora misericordia da Diu e per obtener la grazia, che la pestilenza serasi buc ora pli lunsch, ei vegniu fatg oraziuns publicas ed igl avat da Mustér, da quei temps Augustin Stöcklin, ensemblamein cun il convent han giu fatg il vut, che vegn aunc adina observaus fideivlamein dalla claustra, da recitar numnadamein mintga sera suenter cumplet la litania da Nossadunna cun metter vitier suandont responsori ed oraziun:
V: En scadina tribulaziun ed en nossa miseria.
R: Neu en agid, o beatissima purschala mumma
Maria!
Oraziun. Nus rughein tei, o Segner, entras l'intercessiun dalla beada purschala Maria: defenda questa tia famiglia en humilitonza cheu avon tei da scadina adversitad e pertgira graziusamein ed en buontad da pestilenza e persecuziuns dils inimitgs. Entras Niessegner Jesus Cristus. Amen.
E sco ei para sto il Segner haver mirau cun plascher sin las ovras da penetenzia dil pievel ed exaudiu sias ferventas oraziuns, pertgei cun legreivel ed engrazieivel sentiment metta la cronica vitier: "Und die Plage hörte auf!" - la miseria ha giu fin.
La "Conversiun da s. Paul", ils 25 da schaner, vegn ei fatg ella baselgia parochiala da S. Gion gl'entir uffeci da morts, teniu in riug, priu si in'unfrenda e rugau Niessegner, ch'el pertgiri da lavinas e protegi il s. h. muvel. Lu vegn ei cantau messa da morts, dau l'absoluziun sper la tumba e visitau il carner. Arisguard il prighei da lavina vegn ei menziunau el riug, che Niessegner vegli pertgirar Clavaniev, Peisel e Caprau.
Ils vischins da Clavaniev prendan si mintg'onn in'unfrenda casa per casa e surdattan quella il di dalla "Conversiun da s. Paul" al signur plevon per schar far bien persuenter. - Clavaniev mantegn ultra da quei sur igl uclaun si, damaneivel dalla pastira, cun special quitau, ina crusch, numnada "la Crusch s. Paul", per urbir ora da Niessegner, ch'el pertgiri igl uclaun da bovas e lavinas, che san vegnir dalla val giu e periclitar ils habitonts.
Fuss denton quella crusch empau pli gronda e buca zuppada davos in crap, anzi stess ella sin in crest, forsa da tschei maun dall'aua, che tut vesess, sche seregurdass scadin, che va cheu sindengiu dil prighel, che smanatscha cheu e fagess in pietus memento. Era fuss ei buc aschi lev pli per pigns pasturs d'intercurir, schebein las reliquias ni caussas benedidas, che sesanflan ella crusch, seigien "autenticas" ni buc.
Pertgei fa Mustér quella devoziun, dalla quala il pievel pren stedia art e part, pertgei gest sil di dalla "Conversiun da s. Paul"?
Nus havein encuretg e dumandau tscheu e leu per sclariment, denton mai anflau ni survegniu ina sufficienta risposta. Cun quei, ch'ei vegn recitau sin quei di igl uffeci da morts e teniu in "Requiem", essan nus adina stai dall'opiniun, ch'ei setracti cheu dad ina disgrazia, nua che persunas ein vegnidas per la veta e che quella disgrazia seigi succedida entuorn quei di.
Nus essan perquei dalla perschuasiun, che la sura devoziun stetti en connexiun cun il factum historic, la cronica raquenta sco suonda: "Entuorn Daniev digl onn 1459 ha ei dau ina gronda nevada ed ei ha fatg stermentus'aura d'unviern entochen il di da s. Vincenz, ils 22 da schaner, nua che l'aura ei setratga si. Cheu ei il di avon la "Conversiun da s. Paul" (ils 22 da schaner) rut ora ella Val da s. Placi ina stermentusa lavina, che ha devastau totalmein la baselgia da s. Placi, baghiada 804, sco era igl uclaun Chischliun (Hof Gastlon) leu speras, nua che 16 persunas han piars la veta."
Il casti dalla famiglia de Castelberg steva aunc buca da quei temps a Chischliun, essend quel vegnius baghegiaus per 1571, devastaus per part 1830 tras barschament, ord las ruinas dil qual il hotel "Disentiserhof" ei sesalzaus 1877.
La devoziun sil di dalla "Conversiun da s. Paul" a Mustér sa forsa era star en relaziun cun la disgrazia, che la cronica raquenta puspei sco suonda:
"Era a Mustér ei vegniu quella sera (ils 6 da fevrer 1749, ch'ei stada aschi sgarscheivla per Rueras) allas nov, strusch in quart ura lunsch naven dalla claustra, ina stermentusa lavina dalla val giu e, schegie retenida e spartida dad in terment carpun, ha ella tonaton cuvretg en dad ina vart dus baghetgs cun dus cavals, 36 armauls ed in grond diember da tiers manedels, da l'autra vart ella planira denton 4 baghetgs cun 12 armauls e biars tiers manedels ed ha ultra da quei devastau ina casa, nua che 5 persunas han piars la veta, ferton ch'in um, che schischeva sin baun-pegna ei mitschaus dalla mort mo cheutras, che la neiv, ch'era curdada sur la pegna scaldada ualti ferm, ei lumiada e luada ora entras la calira dalla pegna."
Concernent il terment carpun, che sesanfla pia gia avon quella disgrazia dadens la baselgia da s.Placi sper la via vedra, exista la detga, che las strias hagien ruclau quel dalla Val s. Placi giu per devastar la baselgia da s.Placi, mo essend ellas dil maun dadora in per dapli, hagien quellas giu il surmaun e dau enten il derscher ina stagn ferma menada anen, aschi ch'il carpun seigi ruclaus giu gest dadens la baselgia ed aschia buca pudiu tschaffar quella!
Dis ed onns ei quei carpun, ch'era suren plats e neidis sco il plantschiu d'ina stiva, staus cheu sper la via vedra purschend suten schurmetg als vischins da Disla e Faltscharidas, sch'els vegnevan surpri sin via dad in urezi ni stemprau. Vegnend il stradun baghegiaus anno 1857 han ins marclau en tocs il cumpogn e duvrau la crappa tagliada per construir la punt leu speras ed aschia ei quella gigantica figura svanida per adina.
Igl onn 1808, ils 28 da mars ha la suprastonza dil cumin dalla Cadi concludiu il suandont:
"Per ina memoria schibein sco era per levgiament dallas olmas da quels, ils quals per la patria en Mustér anno 1799 han dau la veta (ha) in ludeivel Obercheit (concludiu) da projectar entras ils signurs mess sil "Pundstag" agli ludeivel Corpus Catolicum da stabilir in document d'ina memoria, e quei cun fixar, ed ordinar in ni plirs anniversaris cheu a Mustér ord la cassa dil Corpus Catolicum ed ereger in monument perpeten. Duess il Corpus Catolicum buca vuler acondesender a quei aurgament, et a quei "Antrag", sche dueien ins encurir da vegnir tier la medema mira cun seconferir cun ils deputai da Sursaissa, Rueun Lumnezia etc.
"Quei anniversari duess vegnir fatg cun pumpa ed honur en la baselgia da Nossadunna a Mustér sin ils 12 da fenadur." (mira protocol da cumin II.)
Delegai dil cumin e dil "Tgierp catolic" ein seconferi e vegni perina cun la venerabla claustra sin suandonta moda. La claustra s'oblighescha da celebrar in anniversari ils 12 da fenadur en baselgia da Nossadunna, da recitar tier quella funcziun in nocturn cun Laudes digl uffeci da morts, da leger giu il rodel dils curdai, da far dir tschun paternos, da cantar la messa da requiem e da dar alla fin l'absoluziun avon la tumba. Persuenter ha la claustra retschiert 400 renschs, ils quals ella ha applicau silsuenter per schar construir in'orgla en baselgla da Nossadunna.
Ina harta cun ils nums dils curdai dils 6 cumins: Cadi 118, Lumnezia 45, Foppa 7, Sursaissa tudestga 5, Rueun 16 e Plaun 4, en tut 195 persunas, vegneva salvada si pli daditg sper igl altar dalla mumma dalla misericordia.
Avat Anselm Huonder (1804-1826), che ha giu eregiu ella baselgia da Nossadunna 1805 la confraternitad dalla mumma dalla misericordia, ha era engrondiu e restaurau quei sanctuari 1814. Il "Tgierp catolic", che ha giu fundau quei solemn caudonn en suffragi dils curdai ell'uiara dils Franzos 1799, haveva giu pli tard il plan da schar ornar il plafon dalla baselgia da Nossadunna cun maletgs ord l'uiara franzosa, ch'ei denton mai daventau.
Pli baul assisteva in grond pievel a quei anniversari - "praesente multo populo" - di il cronist, ferton che dapi entgins onns strusch ch'enzatgi dil pievel pren part pli da quella pietusa e dueivla funcziun.
In auter di commemorativ, ch'ei ussa denton totalmein svanius ed emblidaus, celebrava Mustér pli baul mintgamai ils 6 da matg en memoria dil sgarscheivel di, nua che Mustér ei daventaus ensemblamein cun la claustra l'unfrenda dil barschament entras ils Franzos. La cronica raquenta il decuors dalla pietusa devoziun da quei di sco suonda:
"La damaun allas 7 serimna il pievel ella baselgia parochiala a S. Gion, nua ch'ei vegn fatg ina messa bassa. Silsuenter serenda il pievel en processiun cun las statuas da s. Gion evangelist e da s. Gion Battesta en baselgla da Nossadunna nua ch'ei vegn legiu ina s. messa, duront la quala ils reverendissims paders reciteschan in nocturn cun Laudes digl uffeci da morts. Finiu quei seuneschan ils claustrals cun il pievel ed ins serenda en baselgia claustrala, nua ch'ei vegn puspei fatg ina messa bassa. Ei quella finida, sche vegn ei intonau la litania da tut ils sogns e cun las reliquias dils s. patruns s. Placi e s. Sigisbert, sco era cun il tgierp da s. Basilei, en uniun cun las duas sontgadads dalla parochiala serenda il pievel en processiun ella baselgia da S. Placi. Leu vegn ei fatg in riug dil reverendissim plevon, nua ch'ei vegn explicau igl intent da quella devoziun. Silsuenter vegn ei celebrau ina s. messa, duront la quala il pievel recitescha il s. rusari. Entschavend la canzun dils s. patruns: "Avete Patres patriae", sin la quala la litania lauretana suonda, tuornan ins puspei en baselgia claustrala, nua ch'ei vegn cantau messa solemna. Finida quella, retuorna il pievel en processiun a S. Gion."
"Suenter gentar vegn ei tuccau d'ensemen ella baselgia parochiala. Havend cantau viaspras leu vegn ei fatg silsuenter processiun quasi en mintga liug, nua ch'ils Franzos han dau fiug ed arsentau, numnadamein ella baselgia dall'Immaculata ad Acletta, tier S. Giachen a Cuoz ed a S. Gada. Finiu las oraziuns en quels loghens, tuornan ins puspei ella baselgia parochiala."
La cronica, scretta per latin, metta aunc vitier per conclusiun: "Vegli Niessegner pertgirar nos vegnentsuenter da tals castitgs dil fiug e dall'uiara, sinaquei ch'els possien culla grazia da Diu semussar cun ina pietusa veta vengonz dalla misericordia da Diu."
Ton sco nus havein pudiu eruir, han ins entschiet a celebrar quei di commemorativ igl onn 1808. En ina "Agenda" dalla baselgia da s. Gion cul tetel: "Calendario" di quel, "che si deve praticare in chiesa, ed annunciare al populo ogni Domenica", ch'ils reverendissims paders caputschins, che pastoravan da lezzas uras la pleiv da Mustér han giu mess ensemen 1806 suenter il barschament, ei vegniu scret pli tard denter las lingias sils 6 da matg: "firau prius si onn 1807". Scadin cass ei quei "firau" vegnius prius si entras conclus dalla vischnaunca, mo essend ch'ils protocols da lezza ein vegni purtai en regularmein per cun 1820, sche anflan ins perquei leu nuot da quellas varts.
Denton vul ei parer, che quei "firau" seigi buca vegnius observaus biars onns a Mustér. Glieud veglia sa buca seregurdar da tal, ni da haver udiu enzatgei sur da quel da lur perdavons. Forsa ch'ins ha giu priu si quei "firau" mo per enzacons onns, sco quei daventava era en autras vischnauncas suenter ina gronda disgrazia generala, ni ch'ins ei secuntentaus silsuenter cun igl anniversari dils 12 da fenadur, sogn "Placi pign", en baselgia da Nossadunna, ch'ei fundaus quasi il medem temps dil "Tgierp catolic". Dil reminent era quei "firau" unius cun stagn biaras e stentusas unfrendas en in di, che han forsa fatg vegnir era pli spert staunchels.
Dil rest possedein nus ina zun muentonta canzun da landrehter Theodor de Castelberg (+1818) cun ina atgna introducziun ed oraziun, fatga aparti per quei di da devoziun a Mustér e ch'ei forsa era vegnida cantada, la quala nus schein suandar cheu per conclusiun tenor in manuscret digl autur sez, midond sulettamein entginas pintgas caussas ell'ortografia.
Canzun
pils 6 da matg, sil qual di la sontga mumma
baselgia celebrescha igl uffeci da s. Gion avon la porta latina numnaus, ch'ei s. Gion evangelist staus mess en ina caldera dad ieli buglient sura
fiug ed ei vegnius orda quel pli frestgs e vigurus che quei ch'el ei ius
en, sil qual di la vischnaunca da Mustér ha priu si da far strentgamein
firau e fiasta, part per en sontga maniera mintga onn renovar la memoria
dil horribel barschament succedius cheu Mustér igl onn 1799 ils
6 da matg, part per caudonn per las olmas dils nos cars vischins barschai
vivs en quellas furiusas flommas sco era d'auters nos vischins, ch'ein
vegni per la veta cheu quei di e devidavon els combats cheu ni per la tiara
giu; epi era per far penetenzia dils puccaus, e per semeglierar da quels
cunzun dils pli frequents, per engraziar a Diu dil bien retschiert, per
far oraziun generala e cheutras urbir schierm ed ustonza da semegliontas
ed autras disgrazias, rugar per buna e fritgeivla tempronza d'aura mintg'onn.
1.
GI'onn gissiat tschien navontanov,
dil meins de matg ils sis,
sei curdau tier in zun grond strof
als de Mustér ils plis.
remetter leinsa tut a Diu
la caschun tgi seigi stau.
pitir vein nus sulets stuiu,
Dieus nus ha visitau.
2.
La claustra, tempels, cun il vitg
sco la parochiala,
ha consumau en buca ditg
la flomma infernala.
cul Sogn Gion, Raveras, Gonda,
Funs, Clavauniev, d'Acletta
ars en clavaus part gronda !
en meins, che in'uretta.
3.
Cun tiers manedels, muvels gronds,
zun nuot stgav'ins dustar
per far il mal pli criu dils donns
dil tut per pirintar.
allura aunc! o tgei sgarschur,
han glieud biara mazzacrau
sco tons vietrichs pleins furur,
persunas viv barschau.
4.
Cumpatg cheutras ha Dieus vuliu
a nus il cor tuccar,
pli strofs en temps de rugar giu,
deportaments midar.
mo tonaton, vischins zun cars,
stuein gie confessar nus sez,
ch'ei sei vegniu culs lasters biars
nuot meglier e culs vezs.
5.
Dacormein per se enriclar
e far propiest statteivel,
de megliurar nies demanar
e far tut nies pusseivel
per quei sin oz vein sez priu si
sco penitents firau stregn far,
e cur ch'ei croda gest sil di,
aunc pli gronda fiasta far.
6.
Lein oz savens seregurdar
de nos pupratschs confrars,
ch'el fiug ed ell'uiara far
lur vet'han piars bein biars, .
che Dieus els clomi tiels beaus,
sch'els fussen aunc en peina,
e detti ad els il lur ruaus
en gloria cumpleina.
7.
E vus pli car de Jesus Crist,
sogn Gion per nus rughei,
apiestel ed evangelist,
d'effectuar gidei.
sc'ord ieli fetg buglient sur fiug
frestgs e sauns veis pudiu i,
dustei da donns, d'uiar'e fiug,
tempronza buna urbi.
8.
D'Urban ils otg la oraziun
cheu leinsa applicar
e lein sco quel cun submissiun
a nies Diu si clamar!
avon tes égls nus oz purtar
las nossas cuolpas tuttas lein,
cun quellas era presentar
las plagas, che nus vein.
9.
Sche nus nos lasters patertgein
comessi di en di
viers quei, che nus bein meritein,
fuss nuot il nies pitir
per nos malfatgs, che ein schi grevs,
culs quals nus vein stridau,
en cruschs e strofs bia memia levs,
che nus vein supportau.
10.
La peina per ils nos puccaus
sentinsa zvar zun bein,
untgir da quels sin negins graus
stinademein buc lein.
ei vegli zvar nossa schuachadad
tras tes castitgs battida,
mo dils puccaus la nauschadad
vegn nuota sminuida.
11.
Nos cors blessai ein turmentai,
mo mein en ault cul tgau;
nus suspirein tut dolentai,
culs fatgs vein nuot midau;
sin nies far meglier, sche ti spetgas,
veinsa nuota correcziun,
e sch'ti vul duvrar vendetgas,
lu star or pudein nuotzun.
12.
Cu ti castigias, confessein,
Tut schliet ch'ei fatgs zacu,
suent'igl avis nus emblidein,
che nus bargiu vein lu.
de strufigiar sch'ti muossas maun,
de far bien purschein sil zuc,
retegnas ti la spada aunc,
il bien pagheinsa buc.
13.
Sche strofs ti fas sentir empau
clameinsa per perdun,
e sco che ti has perdunau,
tier novs dein nus caschun.
cheu Segner has la confessiun,
che nus sincer culpons sedein
e senza tia remischun
a piarder ir stuein.
14.
Senza merets nos, o Bab Diu,
concedi a nus quei,
che nus ord nuot has tez scaffiu,
che nus rugheien tei
entras Jesum vies fegl sogn,
muort siu saung, ch'ei spons per nus,
e regia ussa cul Spért sogn
en Trinitad cun vus.
Amen.
V: Rughei per nus s. Gion apiestel ed evangelist.
R: Che nus vegnien vengonzs dallas empermischuns
da Jesus Crist.
Oraziun
Dieus, il qual vesas, che nos mals nus pertutanavon
perturbeschan, nus rughein, che ti concedies, che la gloriusa intercessiun
dil beau sogn Gion tiu apiestel ed evangelist nus schurmegi. Entras nies
Segner Jesum Christ. Amen.