Baselgias, capluttas e spiritualesser da Tujetsch
La gloria dils affons ein lur perdavons. (Prov.17, 6.)
Indroducziun
Tujetsch ha senza dubi retschiert la grazia dil cristianissem entras la casa
da s. Sigisbert, la quala ha era giu quitau silsuenter per la pastoraziun dalla
vallada. Da tgei temps denton la vallada ha survegniu sias empremas baselgias e
sia atgna pastoraziun, ei grev da dir. Ei maunca leutier ad interim il necessari
material. Segiramein han Rueras, Tschamut e Sedrun giu baul lur sanctuaris.
Igl emprem spiritual per Tujetsch vegn probabel ad esser secolocaus a Sedrun. Da
leu anora ha el pastorau l’entira vallada. Aunc tard silsuenter, avon che fundar
las duas caplanias da Rueras e Selva, e nua ch’il plevon haveva beinduras in ni
dus gidonters cun el – aschia fuv’ei a Tujetsch 1525 in plevon, in vicari ed in
primissari – vegneva tutta pastoraziun procurada da Sedrun anora.
Denton fuva tut normau. All’entschatta dil 17avel tschentaner per exempel haveva
il plevon l’obligaziun da celebrar la s. messa inaga per meins en tschun
capluttas e lu aunc il di da dedicaziun. A Rueras stueva il plevon vegnir mintga
quendisch dis culla messa, siu gidonter duas ga per jamna. Firaus e dumengias
stueva tut serender igl entir onn ora ella baselgia parochiala, priu ora la
dedicaziun dallas tschun capluttas.
Nossa lavur porscha mo fragments, notizias, cunzun quei ch’appartegn
l’entschatta. Sper nossas lavurs da mintgadi, essan nus sedai onns ora tutta
breigia per rimnar nossas notizias. Igl ei stau ina tgeua, plascheivla
occupaziun. Nus havein encuretg e rimnau nua ch’igl ei mo stau pusseivel. En
particular ei quei daventau egl archiv episcopal ed egl archiv dalla pleiv.
Deplorablamein entscheivan ils differents cudischs ufficials dalla pleiv pér cun
1664 ed ein concepi anzi sil cuort. Tscheu e leu perfin enqual largia.
Anteriuras notizias sur battens e mortoris, ch’ins ha scadin cass giu fatg, e
che havessen purschiu fetg giavischeivel material, ein buca d’anflar pli. – Las
notizias biograficas dils spirituals nativs da Tujetsch han caschunau
in’extensiva correspondenza.
Ils spirituals nativs da Tujetsch – natural aunc ditg buca tuts! – schein nus
suandar ton sco pusseivel tenor igl onn dall’ordinaziun sacerdotala. Spirituals,
dils quals nus essan buca stai segirs dil tuttafatg, schebein els seigien
oriunds da Tujetsch, havein nus buca menziunau, sco per exempel: Andriu
Decurtins, plevon a Sedrun 1656–1672; Barclamiu Deflorin, plevon ad Andiast
1682–1684 etc.
Ultra dils spirituals nativs ha Tujetsch giu differents spirituals, la mumma
dils quals ei stada da Tujetsch e dils quals plirs ein naschi e tratgs si en
Tujetsch. Aschia han giu la mumma da Tujetsch: Aporta (de Portas) Giusep Antoni
da Sumvitg (mumma, Maria Catrina Venzin); Lombris pader Pieder Bruno da Sumvitg,
Karthäuser ad Ittingen (Maria Monn da Zarcuns); Sachi Gion Antoni da Mustér
(Castgina Macolin da Rueras); Camenisch Giusep Maria da S. Roc-Medel (Maria
Catrina Lisabet Weller da Sedrun); Tuor Gion Gieri da Rabius (Onna Maria Berther
da Camischolas); ils dus cusrins benedictins a St. Vincenz, America, Niesslein
dr. pader Virgil (Castgina Riedi da Rueras) e Werpfer pader Robert (Tresa Riedi
da Rueras); ils dus frars paders gesuits Duri e Placi Fidel Sialm da Segnas
(Victoria Venzin da Rueras).
Per buc engrondir memia zun nossa lavur, essend ils cuosts da stampa aunc adina
aschi gronds, havein nus stuiu serestrenscher mo sin cuortas notizias aschibein
ariguard las baselgias, sco era il spiritualesser, notizias, che nus essan
denton stai sespruai da dar historicamein aschi exact sco mo pusseivel. Tier
tons datums san denton tgunsch errurs sesluitar, ch’ins vegli gentilmein
perstgisar e curreger. Las notizias san forsa animar in u l’auter giuven
cumpatriot da far cul temps pli detagliai studis sur in u l’auter sanctuari ni
meriteivel spiritual dalla vallada.
Nies intent tier quella lavur ei stau da metter ensemen ina gada quei
spatitschau material historic da nossa vallada e porscher quel als stimai
convischins. Cun nossa lavur havein nus plinavon vuliu leventar e cultivar
danovamein il spért da pietad ed engrazieivladad encunter ils perdavons, che han
purtau tontas unfrendas cun baghegiar e mantener ils custeivels, bials
sanctuaris; che han sacrificau ton per schar scolar lur fegls, ch’il Segner ha
clamau en sia misericordia tier siu sogn survetsch; lu era per conservar adina
en pia ed engrazieivla memoria tuts spirituals, che han enzacu operau e pastorau
ella Val Tujetsch, che han sacrificau lur meglieras forzas dil spért e dil
tgierp per il beinstar dalla vallada. Sogn Paul admonescha gie: «Seregurdei da
vos superiurs, che han annunziau a vus il plaid da Diu.» (Hebr.13,7.) Possi quei
spért adina semantener e crescher en nossa vallada!
Per conclusiun bien engraziament a tuts quels, ch’ein stai gideivels en mia
lavur, cunzun a differents reverendissims signurs spirituals, che jeu hai stuiu
mulestar beinenqualga. – Medemamein special engraziament a mes stimai
reverendissims confrars e preziai amitgs dalla vallada, che han surpriu
generusamein ils buca pigns cuosts per ils maletgs dalla broschura ed han aschia
levgiau la publicaziun da quella. A tuts: Cordial Dieus paghi!
pader Baseli
Sedrun
El vegl «Anniversari» dalla pleiv da Tujetsch dil 15avel tschentaner, in
custeivel document, stat ei scret sper il datum dils 27da zercladur 1205, che la
dedicaziun dalla baselgia a Sedrun crodi sin l’emprema dumengia suenter la
fiasta da s. Vigeli (26 da zercladur), ch’ei il patrun dalla baselgia.
1408, 11 da matg ei igl altar inferiur vegnius consecraus en honur dalla
beatissima purschala Maria.
1490, 10 da schaner ha papa Innocens VIII incorporau la baselgia da s. Vigeli
alla claustra da Mustér, che haveva senza dubi da vegl enneu la collatura.
Sur la baselgia, ch’existeva avon quella dad ussa e la quala era vegnida
baghegiada probablamein all’entschatta dil 13avel tschentaner, dat il rapport
dalla visitaziun episcopala da 1643 in ualti clar maletg. Ella fuva situada pli
enneu encunter il Drun ed era pli pintga che la presenta. Ella formava in
quadrat el liung; il chor haveva arviul, ferton ch’il plantschiu-sura dalla nav
fuva plats cun aissas, sustenius da duas retschas petgas. Sco altar grond el
chor steva igl altar gotic, ussa altar lateral dalla s. fossa, cun las statuas
da Nossadunna, da s. Leci e s. Flurin, da s. Vigeli e s. Bistgaun. Dil maun
dallas femnas sesanflava in altar da s. Bistgaun cun figuras veglias, probabel
en reliev bass, che representava Jesus, che vegn prius giud la crusch. Sper quei
altar steva la porta dil clutger, che fuva quel dad ussa. Dil maun dils umens
sesanflava igl altar da Nossadunna dil s. rusari cun siu maletg e quels da s.
Dumeni e s. Catrina da Siena. Sper quei altar steva el mir da maun sut il
battisteri. Ina bufatga gallaria da lenn circumdava aschibein igl altar, sco era
il battisteri.
Ultra da quels treis altars fuva amiez baselgia avon ils pass dil chor in quart
altar en honur da s. Brida cun sia statua, ed in pign, bi maletg da Nossadunna,
consecraus il zercladur 1630.
Ina biala scantschala, carteivlamein quella dad uss, steva da maun dallas femnas
denter chor e nav. In pierti da lenn cun in carner serrava giu la baselgia. –
Schebein ei hagi existiu aunc in’autra baselgia ni caplutta a Sedrun avon la
sura descretta, savein nus buca dir; il datum 1205 dil vegl «Anniversari» lai
sminar bein.
1691 han ins rut giu la baselgia veglia e baghiau ina nova, la presenta. U
ch’ella fuva en decadenza, ni plitost periclitada dil Drun, ni forsa era memia
pintga. En quellas lavurs ei in quader daus giu sin Margreta, dunna dil Giachen
Gion Pieder ed ha caschunau immediat la mort ils 12 d’uost 1691.
La baselgia nova ei vegnida baghiada pèr circa 2/3 pli anora. Il clutger, ch’ei
restaus quel dalla vedra, stat ussa a pèr culla porta dall’entrada, ferton ch’el
steva, sco gia detg, tier la baselgia vedra enasisum visavi il teschamber. La
presenta baselgia ei pli gronda ed ha tschun altars. Il present altar grond, sco
era ils dus laterals da s. Brida e s. Bistgaun, ein, quei ch’appartegn la
construcziun e decoraziun ina oreifra lavur dil renomau sculptur Gion Ritz,
Valleis, ferton ch’il maletg dil marteri da s. Vigeli ei ina ovra dil pictur
Sigisbert Frey da Mustér, finida 1703 per 100 «Landgulden».
Igl emprem batten ella baselgia nova a Sedrun ei staus ils 22 da november 1692.
1617 han ils dus ugaus da S. Vigeli, Clau Paul e giuncher Gion de Medell, schau
midar il tetg da plattas dil clutger, tratg quel pli ault en péz e cuvretg cun
slondas. – La tradiziun raquenta, ch’il clutger sez, in’ovra ord il 13avel
tschentaner, seigi vegnius construius cun crappa da natira sco tagliada, ch’il
pievel hagi purtau ord Plidettas sper Burganèz. – Il maletg da s. Gieri sil
clutger ei fatgs dil pictur Felici Diogg (1762–1834), la mumma dil qual, Maria
Catrina Deflorin, ei stada da Tschamut. Era in maletg da s. Cristoffel duei
haver ornau pli baul il clutger.
Sin clutger pendan tschun zenns, dils quals ils treis gronds ein vegni cullai a
Mustér en santeri da s. Gion igl october 1821 da G. B. Monziano da Bergamo. Ina
canzun romontscha ha perpetnisau quell’ovra. Il quart zenn ei cullaus 1759 da
A.K., Zug, ferton ch’il pign ei sefess 1906 e vegnius cullaus danovamein dalla
firma Rüetschi ad Aarau. – Dils dus zenns pigns el clutger sur il chor ei il
grond cullaus 1628 a Lindau, il pign 1759 da A.K., Zug.
1888 ei l’entira baselgia vegnida renovada tenor plan da reverendissim domvicar
Dengler, Regensburg, dalla firma artistica Frars Goss, Stadtamhof-Regensburg,
Baviera. Las respectivas expensas, libras unfrendas dil pievel dalla vallada,
han muntau sin varga 10000.– frs.
L’orgla steva pli da vegl sin la laupia el chor sur il secund teschamber. 1805
ha Silvester Walpen, Valleis, engrondiu e translocau quella sin la laupia nova
sur il portal dalla baselgia. Tier la renovaziun, da 1888 han ins engrondiu
quella laupia per l’entira ladezia dalla baselgia e 1899 ha la firma Frars Maier
da Feldkirch furniu ina nova orgla cun 16 registers e dus manuals.
1917 ein la baselgia sco era ils dus clutgers vegni cuvretgs cun plattas dil
Valleis.
La confraternitad ni uniun da s. Giachen, ch’exista buca pli, era stada fundada
1609 dils pelegrins stai a S. Giachen en Galizia ed haveva per intent da far
bien per ils commembers suenter lur mort. L’uniun era partida en quater ugadias:
Sedrun, Camischolas cun Zarcuns, Rueras e Dadens igl uaul. Mintga commember
pagava tenor decret da 1767 in rensch. Il rodel dils commembers vivs vegneva
legius giud scantschala inaga per onn, quel dils defuncts mintga tschun onns.
La confraternitad dil s. rusari ei stada menada en baul a Sedrun ord motiv, che
gia la baselgia vedra haveva in altar da Nossadunna dil s. rusari cun in’atgna
ampla ed ina cassetta per las unfrendas. L’emprema dumengia dil meins vegn ei
fatg ina processiun. – La confraternitad dil s.scapulier ei eregida ils18 da
schaner 1703. 1908 han ils da Mustér fatg per la davosa gada lur processiun a
Sedrun sin la fiasta da s. Vigeli. – Dapi 1909 celebrescha Tujetsch la fiasta da
s. Vigeli cun speciala pumpa e cun processiun encunter Mira.
Plevons a Sedrun
|
1. |
Zobel Gieri de Passeyr |
(1453, 1456) |
|
2. |
Gisel Gion |
(1481) |
|
3. |
Gabler pader Oswald OSB., Mustér |
(1485, 1491) |
|
4. |
Calbiert (Cadalbert) pader Martin OSB., Mustér |
|
|
5. |
Martin da Set |
- 1508 |
|
6. |
Giger Gion ord la diocesa da Constanz |
1508 - |
|
7. |
Soliva Lurenz |
(1522) |
|
8. |
Busch Gion |
|
|
9. |
Lucius |
|
|
10. |
de Castelberg Cristian, Mustér (avat) |
1555 - 1566 |
|
11. |
Tyron Nicolaus, Trun (avat) |
1566 - 1574 |
|
12. |
Andreas da Lumnezia |
1574 - 1577 |
|
13. |
Cristoffel, Mustér |
1577 - 1580 |
|
14. |
Liem Gion, Trun (morts dalla muria) |
1580 - 1584† |
|
15. |
Durig Gion, Tujetsch |
1584 - 1587 |
|
16. |
Caretus (Cargiet) Bistgaun |
1587 - 1590 |
|
17. |
Teodor da Italia |
1590 - 1595 |
|
18. |
Hool pader Gieri OSB., Mustér |
1595 - 1604 |
|
19. |
Pancraci (Caplaci?) Placi, Sumvitg |
1604 - 1606 |
|
20. |
Nasser Giachen, Blizuna |
1606 - 1609 |
|
21. |
de Castelberg Bistgaun, Mustér (avat) |
1609 - 1614 |
|
22. |
de Rungs Gioder, Mustér |
1614 - 1616 |
|
23. |
de Rungs dr. Barclamiu, frar dil sura |
1617 - 1629 |
|
24. |
Friberg Giachen, Mustér |
1629 - 1642† |
|
25. |
Sgier dr. Mattias, Ruschein |
1642 - 1656 |
|
26. |
Decurtins (im Hoff) dr. Andriu |
1656 - 1672 |
|
27. |
Sgier dr. Gion, Ruschein |
1672 - 1690 |
|
28. |
Jagmet Lic. Ludivic, Trun |
1691 - 1716 |
|
29. |
Schmed dr. Giachen, Casti |
1716 - 1718 |
|
30. |
Huonder Giusep, Mustér |
1718 - 1730 |
|
31. |
de Castelberg Gion Giachen, Mustér |
1730 - 1736 |
|
32. |
Biart Giachen, Sedrun |
1736 - 1749† |
|
33. |
Degonda Giachen Antoni, Rueras |
1749 - 1788 |
|
34. |
Venzin Vigeli I, Rueras |
1780 - 1800† |
|
35. |
Schmed Giusep Lurenz, Rueras |
1800 - 1810 |
|
36. |
Hetz Giusep Antoni, Tschamut |
1810 - 1846† |
|
37. |
Durgiai Giusep Antoni, Mompé-Tujetsch |
1846 - 1863† |
|
38. |
Desax Maurus, Acletta-Mustér |
1863 - 1881† |
|
39. |
Beer Tumaisch Giusep, Gonda |
1881 - 1885 |
|
40. |
Muoth Franc. Eduard, Breil |
1885 - 1897 |
|
41. |
Engler Gudegn, Surava |
1897 - 1922 |
|
42. |
Fetz Giachen Antoni, Domat |
1922 - |
Caplania a Sedrun
Beinenqual plevon ha giu pli da vegl a Sedrun denteren in u l’auter
gidonter, ch’el stueva denton mantener sin siu quen, forsa bein era cun agid
dalla vischnaunca. La caplania da Sedrun sco tala ei vegnida fundada pér ils 4
da zercladur 1749, nua ch’il plevon da gliez temps, sur Degonda, ei staus ferm
encunter.
La principala obligaziun da quei caplon fuv’all’entschatta da dar scola als
affons stad ed unviern, mussar da leger e scriver; plinavon far ductrina alla
giuventetgna las sondas suentermiezdi. La vischnaunca prendeva si numnadamein da
lezzas uras, cun votar giu onn per onn, da far firau las sondas suentermiezdi.
Dasperas haveva il caplon da far la messa marveglia firaus e dumengias e dad
esser gideivels in ton ella pastoraziun. – Fuvan ils caplons meins habels da dar
scola pervia dil lungatg, sche surprendeva beinduras il plevon la scola. Quei ha
cuzzau entochen laics han entschiet a dar scola. Pli tard han entgins caplons da
Sedrun surpriu l’aschinumnada «Scola tudestga», ord la quala la scola reala ei
naschida cul temps. Il davos caplon, che ha dau scola, ei stau sur Tuor 1870/74.
Il caplon habitava dad in temps en casa parochiala, silmeins dapi 1745, nua
ch’ins ha giu cumprau la presenta casa parochiala da famiglia Monn. Pér cun
1849, nua ch’ins ha baghegiau la casa da scola sin Cadruvi, ha era il caplon
survegniu en quella, ella secunda alzada, sia atgna habitaziun.
Local da scola fuva primarmein la stiva da maun sura en casa parochiala, nua
ch’ins sa observar aunc ozildi beinenqual noda «dil levsenn».
Tenor tradiziun sesanflava l’anteriura veglia casa dil plevon en Dulezi dador il
baghetg. Il rapport dalla visitaziun episcopala da 1643 dat suandonta
descripziun da quella: «La casa ei pintga e da lenn, ha ina stiva cun stivetta
vitier, cuschina, dus tschalers, suren treis combras; il tetg ei buns e las
finiastras ein en bien uorden; in nuegl ed in iert ein uni cun la casa.»
Il Drun era da lezzas uras mo pigns; ina atgna senda menava naven dalla casa
pervenda entraviers viagiu tier la baselgia, ch’era lu in bien ton pli enneu. –
La historia raquenta digl onn 1610 dad ina erupziun d’in cuolm «eruptio montis».
Forsa ch’igl ei maniau cun quei il Drun, l’aua dil qual curreva pli daditg
pacificamein baul suenter la spunda da Valtgeva enagiu ell’aua da Strem, sco ins
encorscha aunc ussa il vau, baul sper Salins-Gonda giu. Ussa ha il Drun magliau
afuns, ei serasaus e sa far canera, tema e snavur.
Caplons a Sedrun
|
1. |
de Laurentis Giusep, Trun |
1750 - 1751 |
|
2. |
Monn Vigeli, Sedrun |
1751 - 1754 |
|
3. |
de Castelberg Gion Giachen, Mustér |
1754 - 1759† |
|
4. |
Berther Giachen Antoni, Camischolas |
1759 - 1762 |
|
5. |
Friberg Cristian, Trun |
1762 - 1764 |
|
6. |
Spazzini Pieder, Blizuna |
1764 - 1765 |
|
7. |
de Porta Giusep Antoni, Sumvitg |
1766 - 1767 |
|
8. |
Rothmund Gion Valentin, Mompé-Medel |
1767 - 1768 |
|
9. |
Tafelli Gion Battesta, Trient |
1768 - 1771 |
|
10. |
Föhn Giusep Antoni, Muotathal, Sviz |
1771 - 1772 |
|
11. |
Frossard Caspar Isidor, Valleis |
1772 - 1773 |
|
12. |
Jäger Gion Battesta, Mulins-Surselva |
1773 - 1776 |
|
13. |
Degonda Giachen, St. Duri, Rueras |
1776 - 1780 |
|
14. |
Caminada Gion Battesta, Savognin |
1780 - 1784 |
|
15. |
Condrau Giachen Antoni, Rueras |
1784 - 1787 |
|
16. |
Degonda Giachen Antoni, Rueras |
1788 - 1802 |
|
17. |
Venzin Vigeli II, Gonda |
1803 - 1806 |
|
18. |
Venzin Vigeli II, Gonda (2a ga) |
1807 - 1810 |
|
19. |
a Spescha pader Placi O.S.B., Mustér |
1812 - 1814 |
|
20. |
Gieriet Gion Antoni, Rueras |
1816 - 1820† |
|
21. |
Camenisch Giusep Maria, S. Roc-Medel |
1821 - 1832 |
|
22. |
Camenisch Giachen Martin, S. Roc-Medel |
1832 - 1845 |
|
23. |
Venzin Vigeli II, Gonda (3a ga) |
1845 - 1854† |
|
24. |
Venzin Vigeli III, Gonda |
1854 - 1856 |
|
25. |
Monn pader Sigisbert, Buretsch-Mustér |
1857 - 1860 |
|
26. |
Schuler pader Augustin O.S.B.., Mustér |
1861 - 1866 |
|
27. |
Casanova Gion Antoni, Vrin |
1868 - 1870 |
|
28. |
Tuor Gion Gieri, Rabius |
1870 - 1874 |
|
29. |
Augustin Giachen Antoni, Alvaschein |
1874 - 1878 |
|
30. |
Beer Tumaisch Giusep, Gonda |
1878 - 1881 |
|
31. |
Berther Tumaisch Giusep, Dieni |
1881 - 1885 |
|
32. |
Alig Rest Martin, Sursaissa tudestga |
1886 - 1887 |
|
33. |
Macolin dr. Giachen Andriu, Rueras, la stad |
1888 † |
|
34. |
Giger Giachen Antoni, Mustér |
1889 - 1894 |
|
35. |
Soler Flurin Antoni, Vrin |
1895 - 1901 |
|
36. |
Simeon Calixt, Lonsch |
1920 - 1922 |
|
37 |
Rageth Lurenz, Domat |
1923 |
Rueras
Rueras ha scadin cass survegniu baul ina caplutta, sche buca l’emprema a
Tujetsch. Quei vitg ei gie in dils pli vegls dalla vallada. Rueras sesanfla
damaneivel dil casti dils nobels da Putnengia, ch’eran sesents leu gia el 13avel
tschentaner. Giuncher Hans de Putnengia ei staus seregurdaus generusamein gia
avon 1500 da caussas pias, senza dubi era dalla baselgia da s. Giachen. – Las
principalas possessiuns dalla claustra da Mustér a Tujetsch sesanflavan entadem
la val. Dasperas setenevan ils migiurs dalla claustra si a Rueras e sco tal vegn
in cert mistral Martin da Rifèren (= Rueras) numnaus gia 1390. Ultra da quei
stat Rueras (S. Giacomo, St. Jacob) al pei da dus pass, Cuolm d’Ursera e Rizli,
che havevan pli da vegl tutt’autra muntada ch’ozildi. Che Rueras seigi denton
stau pleiv avon che Sedrun, sco pader Placi a Spescha pretenda ed enquera da
mussar si, savein nus buca crer.
Tier la davosa restauraziun dalla baselgia da Rueras (1893) han ins anflau
encunter igl iert dil maun dadora restonzas da mirs vegls, che pon derivar dalla
emprema caplutta a Rueras.
1491, ils 4 da december ha Balthasar, coadiutor digl uestg da Cuera Heinric VI,
consecrau la baselgia cun treis altars.
Igl altar grond en honur da Nossadunna, digl apiestel s.Giachen maior e da
s.Cristoffel; igl altar dil maun dallas femnas en honur da s. Ursula, s.
Catrina, s. Turtè, s. Cecilia, s.Barla etc.; quel dil maun dils umens en honur
dils 10000 s.marters etc. Il zenn grond, dalla firma Walpen, Reckingen, Valleis,
porta igl onn 1790 (?), ferton ch’il zenn pign ei dedicaus a s.Giachen ed ei da
1567.
1730 han ins baghegiau ina nova, pli gronda baselgia cun treis altars ed in
teschamber, ch’ei vegnida consecrada da Benedetg de Rost, uestg da Cuera, ils 9
d’october 1730. Igl altar grond ei puspei dedicaus agl apiestel s.Giachen maior
ed a s.Cristoffel, ferton che quel dil maun dallas femnas ei dedicaus a
Nossadunna, a s. Gion Battesta ed a s. Giusep, e quel dil maun dils umens en
honur dils s. aunghels, da s. Martin e s. Benedetg. Ils altars laterals ein
ornai cun las statuas dils respectivs sogns. – La dedicaziun croda sin la
secunda dumengia d’october.
1744, ils 15 d’avrel ha Rueras survegniu la lubientscha da celebrar la fiasta
dil Sontgilcrest mintgamai la dumengia digl otgavel. – 1744, ils 30 da zercladur
ei vegniu concediu da salvar si per adina il Sontgissim, ch’ei vegnius
cumpignaus en solemna processiun da Sedrun a Rueras.
Ils 30 da zercladur 1848 ei la confraternitad dil sogn ed immaculau cor da Maria
vegnida eregida e cun quella caschun ha Duri Battesta Venzin da Rueras, litinent
en survetsch franzos, regalau la statua dil cor da Maria, fatga tenor la statua
dalla archiconfraternitad a Paris, e ch’ei vegnida tschentada sigl altar dil
maun dils umens.
1892, ils 28 da matg ei la confraternitad dil sontgissim cor da Jesus vegnida
fundada e la nova statua dil sontgissim cor da Jesus, dalla firma Mayer a
München, ei vegnida pustada sigl altar dil maun dils umens, ferton ch’ins ha
translocau la statua dil cor da Maria sigl altar dil maun dallas femnas, ch’era
gia vidavon dedicaus a Nossadunna.
Las duas fiastas dil cor da Jesus e dil cor da Maria vegnan celebradas cun
gronda pumpa, la davosa ils emprems onns cun priedi ordaviert.
1893 ei la baselgia vegnida restaurada gustusamein intern ed externamein da
Benedetg Kopp da Oberhelfenswil, S. Gagl, ferton che Otto Holenstein da Wil, S.
Gagl, ha renovau ils treis altars, mettend vitier in niev tron sur il
tabernachel, treis novs antipendis e treis novas passeras.
L’orgla veglia da Toni Sachi, Mustér, era en decadenza e 1899 ei vegniu
tschentau si in’orgla nova da Metzler a Favugn. Igl onn 1911 ha la baselgia
survegniu in niev tetg cun tablas da stuors galvanisau.
Dapi 1893 han ins applicau varga 14 000.– frs. per la baselgia, la pli gronda
part unfrendas libras dil pign vischinadi, nua che plirs vischins da Rueras ein
semussai sco gronds benefacturs, ils nums dils quals ein nudai el «cudisch dalla
veta».
Tier la visitaziun episcopala da 1643 han ils vischins da Rueras giu supplicau
igl uestg Gion VI Flugi, ch’il gidonter dil plevon a Sedrun possi habitar sco
caplon a Rueras. Quei vegn concediu aschi spert sco Rueras hagi baghegiau ina
adattada casa pervenda, surlaschi in iert dasperas e che l’entrada per il caplon
seigi carschida cumpetentamein.
L’emprema casa pervenda a Rueras vegn ad esser baghegiada da quei temps, ferton
ch’ei vegn fatg menziun, ch’ina autra seigi vegnida baghegiada, ni probablamein
mo renovada 1782. – Aschibein la baselgia, sco era la casa pervenda ein restadas
intactas ellas duas grondas lavinas da 1749 e 1817.
Caplons a Rueras
|
1. |
Defect Giachen, Sedrun |
1645 - 1677† |
|
2. |
Jagmet Ludivic, Trun |
1677 - 1685 |
|
3. |
Derungs Paul, Trun |
1690 - 1691 |
|
4. |
Callemberg Pieder, Schlans |
1691 - 1701† |
|
5. |
Martini Plaisch, Domat |
1701 - 1707 |
|
6. |
Decurtins pader Ildefons OSB., Mustér |
1708 - 1710 |
|
7. |
Derungs Gelli Duri |
1710 - 1712 |
|
8. |
Camenisch Mathias, Trun |
1712 - 1725 |
|
9. |
de Castelberg Gion Giachen, Mustér, |
1726 - 1730 |
|
10. |
Biart pader Martin OSB., Mustér |
1730 |
|
11. |
Biart Giachen, Sedrun |
1731 - 1733 |
|
12 |
Jagmet Flurin, Mustér |
1733 - 1734 |
|
13. |
Tgetgel G. Leci Augustin, Sumvitg |
1734 - 1736 |
|
14. |
de Castelberg Gion G., Mustér (secunda ga) |
1736 - 1741 |
|
15. |
Degonda Giachen Antoni, Rueras |
1741 - 1749 |
|
16. |
Pfister Fr. Bistgaun, Donaueschingen |
1749 - 1753 |
|
17 |
Monn Vigeli, Sedrun |
1654 - 1762 |
|
18. |
Genelin dr. Giachen Mattias, Mustér |
1762 |
|
19. |
Friberg Cristian, Trun |
1762 - 1765 |
|
20. |
Pally Giachen Antoni, Rueras |
1766 - 1771† |
|
21. |
Pally Placi, Surrein-Sumvitg |
1772 |
|
22. |
Leimpach Giachen, Müstair |
1773 - 1776 |
|
23. |
Schmed Giusep Lurenz, Rueras |
1776 - 1783 |
|
24. |
Venzin Vigeli I, Rueras |
1784 - 1788 |
|
25. |
Venzin Martin Felici, Rueras |
1788 - 1789 |
|
26. |
Rothmund Gion Valentin, Mompe-Medel |
1789 - 1790 |
|
27. |
Monn Vigeli, Sedrun (secunda ga) |
1790 - 1791† |
|
28. |
Condrau Giachen Antoni, Rueras |
1791 - 1799† |
|
29. |
Piedi pader Martin OSB., Mustér |
1799 - 1804 |
|
30. |
Venzin Vigeli II, Gonda |
1806 - 1807 |
|
31. |
de Castelberg Gion Rest, Rueras |
1807 - 1809 |
|
32. |
Riedi Gion Evangelist, Tschamut |
1809 - 1810 |
|
33. |
Venzin Vigeli II., Gonda (secunda ga) |
1810 - 1844 |
|
34. |
Capeder Math. Antoni, Curaglia (matg-uost) |
1844 |
|
35. |
Andreoli pader Martin OSB., Mustér |
1844 - 1847 |
|
36. |
Riedi Giachen Lurenz, Rueras |
1847 - 1849 |
|
37. |
Beer Gion Bistgaun, Gonda |
1850 - 1853 |
|
38. |
Berther pader Adalgott OSB., Mustér |
1853 - 1856 |
|
39. |
Venzin Vigeli III, Gonda |
1856 - 1867 |
|
40. |
Soler Flurin Antoni, Vrin |
1867 - 1873 |
|
41. |
Stiefenhofer Gion Giusep, Mustér |
1873 - 1875 |
|
42. |
Riedi Giachen Lurenz, Rueras (secunda ga) |
1877 - 1884† |
|
43. |
Alig Rest Martin, Sursaissa tudestga |
1885 - 1886 |
|
44. |
Venzin Gion Antoni, Selva |
1886 - |
Selva
La baselgia cun treis altars ei vegnida consecrada ils 13 da zercladur 1630
da Giusep Mohr, uestg da Cuera ed ei dedicada a s. Gion evangelist, s. Paul e s.
Valentin. Dedicaziun emprema dumengia da fenadur. 1785, ils 15 d’october ei igl
entir vitg da Selva barschaus giu ed era la baselgia cun siu tuchiez ei
daventada l’unfrenda dallas flommas. Il zenn grond ei vegnius cullaus 1788, il
pign 1828, omisdus dalla firma Walpen a Reckingen, Valleis. Il zenn grond da
1788 cun sia ruosna ei sefess Nadalnotg 1908 ed ei vegnius cullaus danovamein
1909 dalla firma Rüetschi, Aarau. Cun quella caschun han ins mess il zenn pign
da Selva a Sutcrestas e priu naven leu il zenn grond e translocau quel a Selva,
aschia ch’ins ha ussa a Selva in zenn da 1865 e l’auter da 1909 cun oreifra
sonanza, ferton ch’ils dus zenns a Sutcrestas ein ussa da 1828 e 1865 e tunan
meins emperneivel. 1842, ils 11 d’october ei vegniu lubiu da salvar si per adina
il Sontgissim a Selva. 1901 ei la baselgia vegnida renovada dadens e dadora ed
ha survegniu in’orgla. – 1917 ei il tetg dalla baselgia vegnius cuvretgs cun
plattas dil Valleis.
Tier la visitaziun episcopala da 1658 han ils vischins dadens igl uaul fatg pass
tier monsignur uestg per puder obtener in beneficiat a Selva. Stau mess ensemen
in commensurau fondo per tal beneficiat, ha uestg Duri VI de Mont approbau la
caussa entras document dils 13 da mars 1666, nua che landrehter Conradin de
Medell, Sedrun, ei staus seprius en zun fetg per tal benefeci. (Autras notizias
mira: «Selva avon 100onns».)
Caplons a Selva
|
1. |
Callemberg Pieder, Schlans (?) |
1664 - 1681 |
|
2. |
Valaulta Plaisch, Pigniu |
1681 - 1684 |
|
3. |
Toscanus Antoni |
1692 - 1693 |
|
4. |
Derungs Paul, Trun |
1693 - 1700 |
|
5. |
Alig Nicolaus, Sursaissa tudestga |
1701 - 1708 |
|
6. |
Zegg Gion Francestg, Müstair |
1708 - 1709 |
|
7. |
Decurtins pader Ildefons OSB., Mustér |
1710 - 1715 |
|
8. |
Torson Giusep Nicolaus |
1715 |
|
9. |
Rothmund pader Sigisbert OSB., Mustér |
1716 - 1718 |
|
10. |
Bischoff pader Baseli OSB., Mustér |
1719 - 1726 |
|
11. |
Silvester Gion, Sursaissa rom. |
1726 - 1728 |
|
12. |
Freyer Flurin, Breil |
1729 - 1733 |
|
13. |
Biart Giachen, Sedrun |
1733 - 1736 |
|
14. |
Friberg Cristian, Trun |
1738 - 1744 |
|
15. |
Pfister Fr. Bistgaun, Donaueschingen |
1744 - 1752 |
|
16. |
de Castelberg Gion Giachen, Mustér |
1752 - 1754 |
|
17. |
Peder Gion, Tschamut |
1754 - 1759 |
|
18. |
Monn Vincens Martin, Sumvitg |
1759 - 1761 |
|
19. |
Genelin Placi, Mustér |
1761 - 1762 |
|
20. |
Berther Giachen Antoni, Camischolas |
1762 - 1765† |
|
21. |
Genelin dr. Giachen Mathias, Mustér |
1765 - 1766 |
|
22. |
Leimpach Giachen, Mustair |
1766 - 1772 |
|
23. |
Föhn Giusep Antoni, Muotathal, Sviz |
1772 - 1777 |
|
24. |
Jäger Leci, Mulins-Sursaissa |
1777 - 1785 |
|
25. |
Nager pader Maurus OSB., Mustér |
1785 - 1790 |
|
26. |
Cabrin Pieder Antoni, Falera |
1790 - 1791 |
|
27. |
Rohrer Nicolaus, Sachseln, Sur-Uaul |
1791 - 1792 |
|
28. |
Arnold Giusep Maria, Spiringen, Uri |
1792 - 1793 |
|
29. |
Weller Pieder Fidel, Sedrun |
1793 - 1809 |
|
30. |
a Spescha pader Placi OSB., Mustér |
1809 - 1812 |
|
31. |
Weller Pieder Fidel, Sedrun (secunda ga) |
1812 - 1818† |
|
32. |
Deplaz Gion Giusep, Selva |
1818 - 1859† |
|
33. |
Monn pader Sigisbert, Buretsch-Mustér |
1860 - 1864 |
|
34. |
Dosch Gion Geri, Tinizun |
1864 - 1866 |
|
35. |
Macolin dr. Giachen Andriu, Rueras |
1866 - 1886 |
|
36. |
Sidler Francestg, Küssnacht, Sviz |
1891 - 1893 |
|
37. |
Muoth Franc. Eduard, Breil |
1897 - 1905 |
|
38. |
Elvedi Murezi, Cumbel |
1906 |
Tschamut
La caplutta, dedicada a s. Clau ed a s. Bistgaun, stat dador il vitg ed ei
fetg veglia. Probabel ha la claustra da Mustér baghegiau quella, havend ella leu
ed el contuorn pli baul differentas possessiuns ed alps. Tschamut che ha giu
entochen neu encunter miez dil 20avel tschentaner ses agens dretgs e regress e
che ha dertgau pervia da quels cun la vischnaunca, vegn ad esser stau
all’entschatta in hospezi, nua che viandonts, mond e vegnend sul
«Krispaltenberg» (Cuolm d’Ursera), anflavan albiert. Il clutger dalla caplutta
ei baghegiaus osum il gebel sur la fatschada, semegliond als hospezis sur il
Lucmagn. Primarmein sesanflava la porta ella fatschada, ussa stat quella da maun
sut encunter il stradun. Chor e teschamber ein vegni baghegiai pli tard.
Ils dus zenns han negin datum e paran dad esser dall’entschatta dil 15avel
tschentaner. Ina massiva ura da fier dat e repeta. Il maletg digl altar porta la
suttascripziun: «Johan Christoph Guser M. 1679». Sigl arviul dil chor stat il
maletg dalla sontgissima Trinitad, che duei esser maliaus da Diogg, bab dil
renomau pictur. Il plantschiu-sura ei plats, fatgs cun aissas, che cuntegn
differents, interessants turniclems. La dedicaziun croda sin l’emprema dumengia
da settember. Igl onn 1922 ha la caplutta survegniu in niev tetg da stuors.
Sutcrestas
La caplutta, unida dasperas sut il medem tetg cun ina habitaziun per il
caplon ed ina stiva da scola, che vegnan denton ussa buca duvradas pli, ei
baghegiada 1853 ed ei dedicada a Nossadunna digl agid. Sur Deplaz, caplon da
Selva da 1818 – 1859, ha zun gronds merets per quest sanctuari, ch’ei vegnius
eregius cun las casas dasperas, ch’ein denton ussa puspei transportadas naven,
per haver temps d’unviern in refugi avon las lavinas. Ils dus zenns ein vegni
cullai 1865 dalla firma Giachen Keller, Turitg. La usitada processiun dallas
sondas temps da stad vegn dapi 1854 fatga a Sutcrestas, enstagl a Tschamut.
«Nossadunna digl agid» a Sutcrestas ei in liug da pelegrinadi, che vegn
frequentaus savens temps da stad aschibein dils habitonts dalla vallada, sco era
dad jasters. – (Dapli mira: Selva avon 100 onns.)
Sontga Brida
1736, ils 12 da zercladur ha Giusep Benedetg de Rost, uestg da Cuera, dau la
lubientscha als vischins da Selva e Tschamut da baghegiar la caplutta en honur
da s. Brida. Entras brev dils 27 da matg 1737 ein ils vischins dadens igl uaul
s’obligai visavi igl uestg da mantener quella. Il clutger stat era osum il gebel
sul portal sco a Tschamut e Selva, e porta in zenn digl onn 1741 cun
l’inscripziun: «Ave Maria, gratia plena, Dominus tecum.» Il maletg digl altar,
s. Brida, ha pictur J. C. Brandenberg fatg 1738. (Dapli mira: Selva avon 100
onns.)
Giuv
Sper entgins clavaus, tut bandunada stat sigl ault dalla Rufna la caplutta
da s. Bistgaun, che porta in zenn digl onn1780 cun l’inscripziun: «Sancta Maria,
ora pro nobis.» Quei zenn deriva dalla firma Giusep Bonifaz Walpen da Reckingen,
Valleis. Il vitget, che dumbrava aunc 1768 tschun fiugs cun 22 persunas e nua
ch’ei steva aunc all’entschatta dil tschentaner vargau quater casas, exista buca
pli. La davosa casa, che steva dadens il baghetg da frars Cavegn, Rueras, ei
vegnida transportada a Tschamut. La lavina da 1836, la sera dils 25da december,
ha giu fatg negin donn alla caplutta. (Dapli mira: Sas era nua Giuv ei?)
Zarcuns
La baselgia ei baghiada 1622 en quei liug, nua che Nossadunna ei tenor la
legenda cumparida ils 8 da schaner 1622 al pietus Gionet (Beer) da Giuv, sco il
maletg sigl arviul dalla baselgia indichescha. Igl altar grond ei vegnius
consecraus ils 13 da zercladur 1630 da Giusep Moor, uestg da Cuera, en honur da
Nossadunna dalla neiv, da s. Maria Madleina e da s. Marta, ferton che la
baselgia sezza ei consecrada ils 8 da fenadur 1672 da Duri VI de Mont, uestg da
Cuera. Dil maun dils umens sesanfla in altar en honur dil sontgissim num da
Jesus, e dil maun dallas femnas in en honur da Nossadunna, il qual, senza dubi,
la nobla famiglia de Florin da Camischolas ha fundau 1679, sco las figuras, la
arma e l’inscripziun sil maletg digl altar dattan d’entellir. – La dedicaziun
croda silla dumengia suenter la fiasta dil s. scapulier.
1750 e 1775 ei vegniu concediu differents perduns per questa baselgia.
1763 ha Barclamiu Broder de Castelberg maliau ora l’entira baselgia.
1788 han ils vischins da Zarcuns procurau per dus zenns novs, cullai dad Anton
Brandenberg da Zug ed han supplicau monsignur avat da Mustér da vuler benedir
quels.
Ils 16 da fenadur 1887 ei la confraternitad da Nossadunna dil sontgissim cor
vegnida eregida en quest sanctuari.
1882/84 ei la baselgia vegnida renovada; igl ei vegniu frestgentau ils maletgs
digl arviul, cementau il plantschiu, fatg novs bauns ed ina porta nova; 1910
tetg da stuors. 1914 ei vegniu fatg ina nova suschna avon baselgia e menau la
via davostiervi.
Da s. Placi entochen la fiasta dil s. rusari vegn ei fatg mintga sonda da Sedrun
e da Rueras anora circa allas 6 ½ ina processiun a Zarcuns, nua ch’ei vegn
celebrau la s. messa, cantau las veglias canzuns romontschas accumpignadas dad
ina pintga orgla, e nua ch’ei vegn rugau per ina buna raccolta, principalmein,
che Niessegner laschi sin la pussenta intercessiun da Nossadunna madirar il
graun. Suandontas veglias processiuns dalla pleiv da Tujetsch ein vegnidas
fatgas per la davosa gada: la vigelgia da s. Gion Battesta a Segnas 1904, da s.
Gieri a Mustér 1907, da s. Martin a Mustér 1907, da s. Pieder e s. Paul a
Tschamut 1911. Persuenter vegn ei fatg ussa sin quels dis da Sedrun anora ina
processiun a Zarcuns.
Camischolas
La caplutta ei dedicada a s. Onna e posseda in custeivel altar gotic da
1517. Supponiu, ch’igl altar seigi vegnius fatgs direct per la caplutta da
s.Onna, astgan ins concluder, che l’emprema caplutta a Camischolas seigi vegnida
baghegiada entuorn 1515. Ina nova, probabel in tec pli gronda, ei vegnida
construida 1655 e consecrada ils 4 da settember 1656 da Gion VI Flugi, uestg da
Cuera. – Dedicaziun emprema dumengia d’uost.
1822, ils 11 da fenadur ei igl entir vitg Camischolas cun la caplutta barschaus
giu. Cun las differentas figuras digl altar gotic, ch’ins ha giu spindrau tiel
barschament, ei il present altar vegnius construius digl artist Theodor Schnell
da Ravensburg e tschentaus si all’entschatta d’avrel 1916. 1899/1900 ei la
caplutta vegnida renovada dadens e dadora; 1917 ha ella survegniu in tetg niev
cun plattas ord il Valleis.
Ils dus zenns ein cullai 1826 e derivan dalla firma Joseph Walpen da Reckingen,
Valleis. 1922 ei il zenn pign sefess. Per obtener in pli bi e harmonic tuchiez
(Gs. B.) han ins cun quella caschun schau cullar omisdus zenns danovamein e quei
empau pli gronds, il qual ei daventau 1923 dalla firma Guglielm Egger a Staad,
S. Gagl. La solemnitad dalla benedicziun da quels zenns novs ei stada ils 23
d’october 1923 suentermiezdi, nua che plevon Gion Antoni Fetz ha era silsuenter
benediu en la casa da scola leu speras, ch’era vegnida restaurada danovamein.
(Dapli mira: A Camischolas.)
Bugnei
1774 ha Giusep Benedetg de Rost, uestg da Cuera, consecrau la caplutta en
honur da s. Giusep. Ils 17 da mars 1775 ha la caplutta retschiert ina brev
d’indulgenza entras cardinal de Comitibus. Dedicaziun mintgamai la davosa
dumengia da settember. Il zenn pign ei cullaus 1816, il grond 1843 dalla firma
Theus a Favugn. – 1903 ei la caplutta vegnida restaurada, nua ch’igl arviul dad
aissas ei vegnius remplazzaus cun in da gep.
Surrein
Cun brev dils 11 da november 1679 ha Duri VI de Mont, uestg da Cuera,
recumandau la collecta, che vegni tratga si per saver pagar las spesas dalla
caplutta da s. Antoni da Padua, baghiada 1679. Ils vischins da Surrein, Foppas e
Nacla s’obligheschan visavi igl uestg entras ina brev dils 10 da zercladur 1683
da mantener la caplutta, ch’ei vegnida consecrada ils 20 da zercladur 1683 da
Duri VI de Mont, uestg da Cuera. La dedicaziun croda sin la dumengia suenter
Anceinza. Il zenn grond ei cullaus 1775, ferton ch’il zenn pign ha negin datum
ed ei bia pli vegls. 1906 ei la caplutta vegnida renovada dadens e dadora ed ha
aunc survegniu vitier in pierti cun aissas. 1917 ei la caplutta vegnida cuvretga
cun plattas ord il Valleis.
Tier Surrein-Foppas udevan pli daditg ils dus uclauns Nacla e Cadanal, ch’ein
ussa svani totalmein. Quels dus uclauns havevan aunc 1768 ensemen quater fiugs
cun 18 persunas. 1768 dumbrava Foppas sis fiugs cun 19 persunas, Surrein siat
fiugs cun 35 persunas. Il di da s. Antoni, ils 13 da zercladur, vegn ei fatg da
Sedrun e da Rueras anora ina processiun a Surrein, la quala duei remplazzar
ensemen cun quella da s. Pieder e s. Paul a Tschamut, la veglia processiun sil
S. Gottard, che vegneva fatga il di avon s. Pieder e s. Paul e cuzzava dus dis,
e nua che mintga famiglia stueva tarmetter in representant sut peina dad in
rensch. – La caplutta da s.Antoni sesanfla osum in precipezi, che seslucca adina
pli e pli, e sa perquei vegnir cul temps en grond prighel.
Cavorgia
La caplutta ei dedicada a s. Leci e vegn ad esser ord il 16avel tschentaner.
Negliu havein nus anflau notizias, che havessen indicau l’entschatta da sia
existenza. Dils dus zenns ha il pli vegl negin datum, ferton che l’auter ei digl
onn 1609. La dedicaziun croda sin l’emprema dumengia suenter la naschientscha da
Nossadunna, Num da Maria. Pli da vegl mava la communicaziun denter Tujetsch
-Medel -Lucmagn per la pli gronda part tras Cavorgia -Plaun S. Leci. Igl uclaun
Cavorgia-sura, sin territori da Mustér, che haveva aunc 1768 treis fiugs cun 12
persunas e ch’ei dapi 1867 svanius totalmein, udeva tier Cavorgia.
S.Leci ha teniu bein casa ed ha acquistau cul temps in pulit fondo, cun il qual
el ha susteniu pliras gadas generusamein baselgias, pervendas e scolas dalla
vallada. Aschia denter auter 1731 cun 250 renschs per gidar a baghegiar la
baselgia da Rueras. Persuenter ha il caplon da Rueras l’obligaziun dad ir 12 ga
per onn culla messa a S. Leci, denton ei l’applicaziun libra. Ferton ch’il
pierti ei vegnius baghegiaus vitier circa 1880, han ins renovau la caplutta
dadens e dadora 1908 e fatg en in plantschiu cun plattas da cement. 1911 ei
vegniu construiu in tetg cun stuors galvanisau. Ella caplutta sesanfla ina biala
statua dalla Immaculata, che sculptur Josef Berther da Rueras (Regensburg),
morts ad Augsburg sco Oberbauführer a. D. ils 20 da zercladur 1923, ha giu
tagliau ora per la baselgia parochiala e ch’ei vegnida translocada a Cavorgia.
Caplutta a Flurin-sura
In document dils 10 da november 1368 (renovaus ufficialmein igl 1. da
zercladur 1664 ed ils 28 da november 1834), che sesanfla en mauns da Vigeli
Riedi da Zarcuns, tractescha ina dispeta denter vischins da Flurin-sura,
Flurin-sut e Camischolas-sura pervia da dretgs vid l’aua da Londadusa. Entras
questa scartira eis ei vegniu renconuschiu e decidiu, che tala aua hagi da
cuorer a Flurin-sura «dadora la baselgia giu» ed hagi da survir allas casas ton
a Flurin-sura, sco a Flurin-sut.
Ord tala decisiun san ins concluder, ch’ei existevi pli baul ina caplutta a
Flurin-sura, probabel dadora ils baghetgs da Flurin-dadora, dalla quala ins ha
denton anflau entochen ussa negins fastitgs e ch’ins sa era buc a tgei sogn ni
sontga ella fuva dedicada.
Sontgets
Sontget dils mats a Gonda
Il sontget dils mats sesanfla sper la punt a Sedrun, giudem Gonda. El
representa Niessegner vid la crusch e porta sin la fatschada l’inscripziun «Ecce
homo». Il present sontget ei baghegiaus 1864 sin sulom, che famiglia Martin
Beer, Gonda, ha giu regalau. Da vegl enneu existeva cheu in tec plinengiu in
sontget fatg sin petgas e tabliaus cun aissas, che ha denton stuiu ceder vegnend
il stradun sull’Alpsu baghiaus. Dad in temps serimnava la cumpignia da mats avon
quei sontget per rugalar mintgamai lur fatschentas, sco per exempel metter
capitani, reparter las bandieras per las fiastas etc. Il sontget auda alla
cumpignia da mats, che ha baghiau e mantegn el. Per quei intent vegn ei priu si
mintg’onn la fiasta da Sontgilcrest in’unfrenda denter la cumpignia da mats.
1909 han ins enrihiu el cun in niev garter da fier; 1911 renovau el. Pli daditg
vegnev’ei era schau arder glisch en quei sontget ils davos dis dalla jamna
sontga.
Sontget dils gedius a Sedrun
Odem il vitg Sedrun sper il stradun sesanfla il sontget dils gedius. El
cuntegn quater figuras da lenn en grondezia da persuna, che representan la IV.
staziun dalla via dalla crusch, nua che Nossadunna entaupa siu sogn fegl.
Statalter Gion Antoni Curschellas, il «Nisler vegl» da Bugnei, era staus ius in
onn cun statalter Sep Antoni Caviezel da Sedrun a Nossadunnaun. Sin lur
pelegrinadi han els giu viu, mond sur il Hacken, in sontget, che representava il
sura misteri e che ha fatg gronda impressiun sin els. Els ein seschai giu da
schar far in medem a Tujetsch. Stai returnai a casa ei sculptur Gion Battesta
Andreoli da Mustér vegnius tarmess en quei liug per studiar quellas figuras e lu
far in semegliont. Denton ei Caviezel morts (25 da settember 1836) e statalter
Curschellas ha pagau persuls ils cuosts per il sontget ed ei era s’obligaus da
mantener quel.
Havend Andreoli giu finiu sia lavur tenor ils models, che sesanflan aunc ozildi
a Mustér el caplut a Sontget, ein las figuras vegnidas transportadas a Sedrun e
tschentadas ad interim en casa dil plevon. (Da cheu deriva forsa il num «stiva
dils gedius», la stiva da maun sura, nua ch’il caplon ni era il plevon devan pli
baul scola.)
Venderdis Sogn – 1837, sche nus sbagliein buc – ei vegniu arranschau ina gronda
processiun; las statuas ein vegnidas purtadas naven dalla casa pervenda tiel
sontget, il qual ei vegnius benedius en e surdaus alla publica devoziun. Pli
tard ha Tumaisch Curschellas da Bugnei, sutnevs da statalter Curschellas, giu
quitau per quei sontget, e cun 1923 han frars Soliva, Gonda, surpriu il
manteniment da quel. Ins patratga ussa d’engrondir e restaurar quei interessant
sontget.
Sontget da Nossadunna a Cavorgia
Amiez il vitg Cavorgia stat in sontget, che famiglia Jacomet da leu ha
baghiau circa alla fin dil 18avel tschentaner, sco la tradiziun raquenta ord
motiv, che tala lètg haveva giu dus affons morts senza batten e lu empermess da
baghegiar in sontget cun ina statua da Nossadunna dallas dolurs. Silsuenter
seigien ils auters affons arrivai tier il s. batten. Il sontget vegn mantenius
dils artavels ni dil possessur dalla casa da famiglia Jacomet.
Sontget a Dieni
In pign sontget sesanfla a Dieni, che Duri Battesta Berther da Dieni ha
schau construir circa 1875. La crusch fier steva gia avon leu en memoria da
Giusep Maria Peder da Rueras, ch’ei vegnius pella veta en in squatsch lavina en
Val Giuv sut il Draus ils 23 da matg 1843 cun far nitschuns. – Ina crusch lenn,
che stat medemamein en quei sontget, ei ina memoria da Giachen Fidel Maria
Cavegn da Rueras, disgraziaus ils 12 da settember 1872 en Val Giuv cun cavar
cristallas. Las duas pintgas statuas da s. Giusep e s. Vendelin han Vigeli
Giusep Berther da Dieni e sia sora Maria Turtè tschentau, ils quals han era
quitau per il manteniment.
Sontget a Camischolas
In tschunavel sontget steva pli da vegl entadem il vitg Camischolas da maun
sura, nua ch’ins numna aunc ussa il «prau sontget». Forsa ch’il buf d’ina lavina
giud il Pegn dil Tgapi ha ruinau el ina gada. Vegnend il stradun sull’Alpsu
construius 1864 ei il sontget svanius totalmein. La pintga statua da Nossadunna,
che ornava quel, ha statalter Gion Andriu Berther spindrau e tschentau quella el
mir da sia casa a Camischolas.
Spirituals nativs da Tujetsch
1. de Pontaninga Pieder, avat OSB a Mustér, ord la nobla e reha famiglia,
che habitava il casti Putnengia sper Dieni. El ei serendius ella claustra da
Mustér tiels studis, nua ch’el ha priu il habit. Leu eis el daventaus pader
custos e 1402 vegnius eligius avat. Sco tal ha el giu bien quitau per la
disciplina ed economia dalla claustra ed ha pagau giu beingleiti ils gronds
deivets, ch’ins haveva stuiu far si muort il horribel barschament da 1387. El ha
manteniu e consolidau las bunas relaziuns cun ils pievels vischinonts dalla Val
Blegno (13 da fenadur 1406) e dad Altdorf, nua ch’el ha acquistau in casti cun
tuor e curtins (8 da settember 1407), e nua ch’ins ha honorau el cun il dretg da
burgheis. A Ruma gudev’el gronda simpatia, aschia che papa Bonifaci IX ed
Innocenz VII han incaricau avat Pieder cun differentas fatschentas ufficialas.
Avat Pieder ei staus stimaus dils imperaturs Ruprecht e Sigismund, che havevan
lur agen interess politic, che la claustra prosperassi.
Alla fin digl onn 1414 ei avat Pieder serendius cun uestg Hermann II da Cuera
sil cussegl ecumenic a Constanz, dil qual el ei returnaus suenter in onn. Staus
finius quei cussegl 1418, sin il qual Martin V ei vegnius eligius sco papa, ei
avat Pieder puspei serendius a Constanz, nua che tuts dretgs e privilegis dalla
claustra da Mustér ein vegni ratificai dil papa entras la bulla da 1418.
Avat Pieder ha baghegiau danovamein la baselgia da Nossadunna e da s.Pieder, sco
era la maiestusa tuor da s. Placi, las restonzas dalla quala ein stadas
semantenidas entochen 1848. Las duas baselgias, da Nossadunna e da s. Pieder,
ein vegnidas consecradas 1423 da Guglielm V da Raron, uestg da Sion, Valleis. –
1421 ha avat Pieder baghegiau e dotau la baselgia da s. Gada per urbir ora
protecziun encunter il fiug e forsa era per levgiar la pastoraziun per Tujetsch
e Medel.
1424, ils 16 da mars, ha avat Pieder, capend las relaziuns ed ils basegns dil
temps, fundau en uniun cun ils nobels ed il pievel la Ligia Grischa a Trun. El
vegn numnaus perquei cun raschun il bab dalla patria, promotur dalla libertad ed
autur dalla Ligia Grischa. – Niev cuntract culla Val d’Ursera ils 8 da fevrer
1425. In document da 1426 raquenta dallas bunas relaziuns denter la claustra da
Mustér ed il cont Filipp Maria da Milaun. – Plein merets per la claustra e per
la patria ei avat Pieder morts ils 17 da december 1438.
2. de Pontaninga Gion, plevon a Mustér entochen 1409, nua ch’el ei morts
quei onn. El vegn ad esser staus in tierparent dad avat Pieder de Pontaninga.
3. Durig Gion da Tujetsch. Staus plevon a Sedrun 1584 –1587.
4. Catani Antoni Maria «ex Daveggio-Tawetsch». Plevon Gedeon Furrer ad
Erstfeld fa menziun da tal spiritual en sia scartira: «Die Gnadenkapelle unserer
lieben Frau in Jagdmatt zu Erstfeld» (XII. Histor. Neujahrsblatt) e di pag. 60,
che sur Catani seigi staus il tschunavel caplon dalla sura caplutta 162? – La
famiglia Catani seigi setratga pli tard ad Engelberg.
5. Beer Martin «ex Tafetsch»; naschius 1597(?); studiau a Lucerna tier
ils gesuits, nua ch’el ha retschiert sin recamondaziun dil mistral e cussegl
dalla Cadi «paun e buglia el spital» da leu. Da 1614–1700 han plirs giuvens
dalla Cadi studiau aschia a Lucerna. Daventaus spiritual ils 21 d’october 1622.
Il patrimoni da 1000 renschs «bona moneta» ha Gion Oliva, cavalier dalla
s.fossa, da Tujetsch giu prestau. Pader Placi a Spescha scriva: «1623 ei stau a
Trun in caplon Martin Beer, dils perdavons dil qual il present signur
seckelmeister Hans Gieri Beer deriva. Silsuenter plevon a Falera, nua ch’el ei
morts e satraus 1624.»
6. Defect Giachen, Sedrun. Retschiert il subdiaconat ils 24 da settember
1639 «Jacobus da Fecht, Tavetschensis, ad propria bona sita in Surdrun».
Sacerdot ils 3 da mars 1640. Primissari a Sedrun 1640–1645 (?); caplon a Rueras
1645–1677. – El ei staus igl emprem caplon sesents a Rueras, nua ch’el ei morts
ils 23 d’uost 1677 e satraus a Sedrun en santeri.
7. de Medell Adalbert II, avat OSB a Mustér. El ei naschius 1628 a Sedrun
e fuva frar da landrehter Conradin de Medell († 1691). Ha studiau tschun onns a
Ruma el collegi dalla Propaganda, nua ch’el ha doctorau ella filosofia e
teologia; ordinaus leu ils 16 da zercladur 1651. Eligius avat egl emprem
scrutini ils 30 da fenadur 1655. Nunzi Frideric Borromeo ha cun caschun dalla
benedicziun dad avat Adalbert a Cuera, ils 29 da settember 1655, exprimiu il
giavisch da vuler metter 18 vischnauncas dalla Surselva, ch’eran stadas
incorporadas pli daditg alla claustra, sut la giurisdicziun digl avat, cun la
cundiziun, ch’el paghi agl uestg da Cuera 2000 renschs en aur per levgiar ils
deivets digl uestgiu, sco uestg Gion VI Flugi ei era staus cuntents. Avat
Adalbert, che haveva ni giavischau ni giu encuretg quei, ha corrispundiu e
persuenter era aunc retschiert la cumpleina exempziun dalla claustra. Quella
caussa ha purtau grondas difficultads denter igl uestgiu e la claustra.
Finalmein ha papa Alexander VII, sut datum dils 11 da schaner 1660, fatg fin e
tschentau danovamein las 18 vischnauncas sut igl uestg. La claustra ha survegniu
mo 800 renschs anavos, mo ei restada vinavon exempta. (Pli bia mira: Il Cumin
dalla Cadi da 1656. Mustér 1911.) – Ina liunga controversa denter uestg e la
claustra ha l’aschinumnada «fatschenta» da Sumvitg (1681–87) pervia dalla
pastoraziun da paders giu caschunau. Sut Adalbert II ei l’imposanta claustra dad
ussa vegnida baghegiada tenor il plan, atgnamein mo per part, che frater Caspar
Moosbrugger da Nossadunnaun ha giu fatg. La gronda baselgia claustrala ha el giu
entschiet a baghegiar. 1658 ha avat Adalbert II eregiu la confraternitad dil
s.scapulier en baselgia da Nossadunna. 1665 ha Adalbert II cumprau
«Salaplauna-sut» e 1666 «Valdauna», che udevan a mistral Barclamiu Baliel. –
1675 ei il «Hof» a Trun vegnius baghegiaus. – Sut il regiment dad Adalbert II ei
vegniu mess neu 1689 ina stampa a Nossadunna dalla Glisch, Trun, la quala ei
denton vegnida translocada gia 1690 en claustra. Sper la disertaziun da doctor
«De Deo Trino et Uno», ch’ei vegnida stampada a Ruma 1655, ha Adalbert II
elaborau in cudisch da meditaziuns en romontsch, sco era entginas pintgas
scartiras sur la historia dalla claustra, ch’ein denton idas a piarder. Adalbert
II, bein il pli meriteivel avat, che la claustra ha giu enzacuras, ei morts ils
11 da fevrer 1696 ella vegliadetgna da 68 onns suenter haver regiu 41 onn sco
avat. El ei satraus en baselgia da Nossadunna.
8. de Florin Gallus (Martin), avat OSB a Mustér, (Duri...), Camischolas;
naschius 1663; profess 1680; sacerdot 1687. – Plevon a Pigniu 1703–1705; econom
claustral; decan 1715. – Eligius avat ils 29 d’october 1716 e benedius sco tal
dil nunzi Carraciolo quei onn igl 1. da november. Sco avat ha el buca mo pagau
giu ils gronds deivets, caschunai da ses dus antecessurs cun baghegiar la
claustra e la baselgia gronda, la quala el ha baghegiau ora e decorau rehamein,
mobein era schau anavos la claustra en buna disciplina e bunas finanzas.
Sesurvend dil dretg imperial, concedius a ses antecessurs, ha avat Gallus era
schau batter muneida, bluzchers, che han sin in maun sia arma (treis gelgias) e
sin l’auter ils bustabs A.G.D. (Abbas Gallus de Florin). El ei morts da 61 onn
ils 5 da matg 1724 e satraus en baselgia claustrala sper igl altar da s.Placi,
nua ch’ina gronda platta cun sia arma indichescha aunc oz sia fossa. (Mira: A
Camischolas.)
9. Venzin pader Maurus (Giachen) OSB a Mustér, da Rueras; naschius 1682;
profess 1702; sacerdot 1706. – Plevon a Sursaissa tudestga 1709–1711; plevon a
Surcuolm 1711. – Superiur e magister dils novizs 1730; decan 1731; administratur
claustral suenter che avat Marianus a Castelberg ha giu resignau 1738. In pietus
e zun erudit claustral. Il settember 1742 ei pader Maurus seretratgs da ses
uffecis e sepinond tier sin ina beada fin eis el spartius da quest mund da 64
onns ils 18 (tenor auters ils 26) da matg 1746. Pader Maurus ei staus aug da sur
Cristian Venzin (nr. 17), autur dil cudisch da legendas. Decan Maurus Venzin ha
schau anavos differents manuscrets, dils quals ils biars ein i a piarder.
Suandonts ein vegni stampai pli tard:
1. Ina scartira sur la dispeta dalla dieschma. Nossadunnaun. (sparida.)
2. «Ina quorta, mo fideivla informaziun della emptiun et immunitat della
venerabla Casa de Diu.» Elaborau 1716, augmentau 1748 e stampau tenor quei
exemplar, che existeva scadin cass mo en manuscret, forsa suenter 1820, sco
professer dr. Ed. Böhmer pretenda.
3. «Descriptio brevis Communitatis Disertinensis.» Publicau da dr. C. Decurtins,
Stans 1882. Ina zun interessanta ovra per la historia claustrala da pader
Maurus, ch’ei denton ida a piarder, haveva il tetel: «De viris illustribus et
benefactoribus, fautoribus Monasterii Desertinensis,» 12 cudischs.
10. Genin pader Anselm (Melchior) OSB a Mustér (Melchior – Maria Beer
(?), Rueras; naschius 1689; profess 1707; sacerdot ils 3 da settember 1713. –
Professer dalla scola claustrala a Sondrio; administratur claustral a
Postalesio, nua ch’el ei morts da 58 onns ils 23 da november 1747 ed ei satraus
leu en baselgia parochiala.
11. Biart pader Martin (Gion) OSB a Mustér (Giachen – Maria dil Giachen
Gion Pieder), Selva; naschius ils 12 da schaner 1695; studiau a Mustér; profess
1713; sacerdot ils 4 da mars 1719. Superiur; archivar e bibliotecar; decan 1724;
econom 1732; Jubilat. – Sco pader Placi a Spescha raquenta, haveva pader Martin
in’admirabla memoria, aschia ch’el saveva denter auter ordadora igl entir
«Cudisch de suandar Cristus» ed igl entir «Virgil». Pader Martin ei morts da 79
onns ils 30 da mars 1774 suenter esser vivius 62 onns en claustra.
12. Biart Giachen (Giachen – Maria Capieder), Sedrun; naschius ils 21 da
november 1703; studiau a Mustér; sacerdot ils 28 da matg 1728. – Caplon a Rueras
1728–1733; caplon a Selva 1733–1736; plevon a Sedrun 1736–1749. – Vulend ir en
ina stermentusa nevada en agid als da Rueras, disgraziai tras la gronda lavina
dils 6 da fevrer, eis el sez cun autras tschun persunas vegnius ella lavina
dadens Zarcuns ils 7 da fevrer 1749 ed ei restaus morts ella vegliadetgna da 46
onns. El ei satraus a Sedrun en baselgia sper igl altar da s. Brida. Dil pievel
vegn el numnaus «sur Giachen dalla lavina». Ina gronda crusch lenn si pella casa
da Sep Antoni Schmed a Zarcuns, da maun sura, nua che la via vedra mava pli baul
speras ora, regord’aunc ozildi vid quella disgrazia. (Mira: A Camischolas.)
13.Beer Giusep (Andriu – Catrina Degonda), Gonda; naschius ils 4 da mars
1709; sacerdot ils 21 da settember 1737. – Primissari a Sedrun 1739–1745; caplon
a Peiden 1745– 1753; caplon a Pleif 1754–1774, nua ch’el ei morts ella
vegliadetgna da 65onns ils 7 da fenadur 1774 e satraus leu en baselgia
parochiala.
14. Venzin pader Giusep (Duri) OSB a Mustér (Cristian – Onna Maria Beer),
Rueras; naschius ils 8 da settember 1715; profess 1737; sacerdot ils 24 da
settember 1740. – Pader Giusep ha gidau a satrar a Sedrun ils disgraziai entas
la lavina a Rueras ils 6 da fevrer 1749. 1755 fuva pader Giusep buca pli en
veta.
15. Degonda Giachen Antoni (Giachen – Barla Oliva), Rueras; naschius ils
19 da schaner 1716; sacerdot ils 12 da mars 1740, caplon a Rueras 1741–1749 ed
ha fatg atras leu la lavina dils 6 da fevrer 1749, nua che 64 persunas han
anflau la mort. Plevon a Sedrun 1749–1788; caplon a Sedrun 1788–1802. Spossaus
ella vesida ha sur Degonda resignau quei onn ils 25 da december ed ha privatisau
silsuenter. Duront sia pastoraziun sco plevon a Sedrun ha el giu 1396 battens e
la populaziun da Tujetsch ei carschida duront quels onns da 700 sin varga 900
olmas. – Secretari (1762), camerari e decan dil Capetel grond dalla Surselva.
Jubilat. – Sur Degonda ei morts a Sedrun dad 88 onns ils 30 da mars 1804 ed ei
satraus leu en baselgia sper igl altar da s.Brida. – El ha giu reformau1769 las
statutas dalla «Confraternitad da s.Giachen», la quala era vegnida eregida ella
baselgia parochiala 1609 e ch’ei sparida all’entschatta dil 19avel tschentaner.
– Sur Giachen Antoni Pally (nr. 22) e sur Giachen Antoni Condrau (nr. 29) ein
stai nevs da sur Degonda. Sur Degonda ei staus il menader dils dudisch pelegrins
da Tujetsch, ch’ein serendi 1775 tier il giubileum grond a Ruma tut a pei en
agen vestgiu da pelegrin, visitond aunc auters loghens sogns. Il viadi ha cuzzau
da miez october entochen entschatta da fevrer 1776. – Ina harta, entras la quala
statalter Sep Antoni Beer da Rueras ha retschiert tier tala caschun a Ruma da
papa Pius VI in perdun cumplein sin pugn da mort per tuts ses parents egl emprem
grad, sco era aunc per 12 particularas persunas, sesanfla en possess da Giachen
Giusep Cavegn a Sedrun. – Gliendisdis dallas Rogaziuns «annual» a Sedrun per ils
12 pelegrins stai a Ruma 1775.
16. Monn Vigeli (Vigeli – Urschla Casparin), Sedrun; naschius ils 20 da
november 1723; sacerdot 1748. – Primissari a Sedrun 1749; caplon a Sedrun
1751–1754; caplon a Rueras 1754–1762; plevon a Rueun 1762–1779; plevon a Pigniu
1779–1790; caplon a Rueras 1790–1791, nua ch’el ei morts da 68onns ils 14 da
fevrer 1791 ed ei satraus en baselgia a Sedrun sper igl altar da s. Brida. Ses
geniturs ein morts e satrai a Rueun.
17. Venzin Cristian (Cristian – Onna Maria Beer), Rueras; naschius ils 25 da
matg 1725; ha studiau a Mustér, Lucerna, nua ch’el ei vegnius ordinaus igl 1. da
zercladur 1749. – Plevon a Tersnaus 1752–1800; caplon a S.Martin-Lumnezia
1800–1804. – Vicari episcopal 1763; secretari dil Capetel grond 1782; decan
1798. Jubilat. – 1758 ei la caplutta Bucarischuna vegnida baghegiada. Sur Venzin
ha cumponiu il «Cudisch da legendas», che mistral Cristian Venzin da Rueras e
sur Camenisch Giusep Maria, plevon a Surrein-Sumvitg han schau stampar: I. tom a
Nossadunnaun 1830; II. tom a Surrein-Sumvitg 1839 ed il III. tom era a
Surrein-Sumvitg 1845. – Dasperas ha sur decan Venzin scret la historia dalla
pleiv da Tersnaus en lungatg latin, che sesanfla leu egl archiv sco manuscret. –
El ei morts da 79 onns a S.Martin-Lumnezia ils14 da fevrer 1804 ed ei satraus en
baselgia a Tersnaus. In zun pietus e premurau spiritual. Anflond la pastoraziun
a Tersnaus stagn greva per sia vegliadetgna, ha sur Venzin resignau sin la pleiv
il di dallas olmas 1776. El haveva gia obteniu la vacanta pleiv da Surcasti.
Suenter cuort secussegliar ein denton tut ils umens dalla pleiv serendi suenter
messa en casa pervenda ed han supplicau il plevon instantamein da vuler star
vinavon cun els. Sur Venzin fa danovamein attents sin sias forzas spossadas ed
ha il mument buca saviu sedecider. La pleiv era tut consternida. La sera ha sur
Venzin vuliu far il rusari en baselgia sco il solit. Entschavend quel ha la
glieud nuota saviu rispunder dalla dolur e tut che ha entschiet a bargir. Sur
Venzin ha spitgau in mument ed ha lu cun siu bien cor saviu far nuot auter, che
rugar il pievel da tonaton recitar il rusari ed ha declarau, ch’el vegli star
vinavon. Enteifer otg dis ei la caplania da S.Martin stada fundada senza plaid
dil plevon, ed igl emprem caplon sur Bertsch G. ei arrivaus en cuort temps sco
gidonter da sur Venzin.
18. Peder Gion (Gion – Maria Martin dil Clau), Tschamut; naschius ils 9
da mars 1727; studiau a Dillingen; ordinaus a Lucerna ils 7 d’october 1753. –
Caplon a Selva 1754– 1759; plevon a Dardin 1759–1760; plevon a Lumbrein
1760–1776. Staus circa 13 dis malsauns e morts ella vegliadetgna da 49 onns igl
1.da fevrer 1776. El ei satraus a Lumbrein en baselgia avon igl altar grond.
19. Berther Giachen Antoni (Giachen – Onna Maria Decurtins), Camischolas;
naschius ils 19 da november 1726; studiau a Milaun; sacerdot 1756. – Primissari
a Sedrun 1757– 1759; caplon a Sedrun ils 24 da fevrer 1759–1762; caplon a Selva
1762–1765, nua ch’el ei morts ils 8 d’avrel 1765 ella vegliadetgna da 39 onns.
El ei satraus a Sedrun en baselgia sper igl altar da s. Bistgaun. Sia fossa
cuvreva ina platta cun l’arma dils Berthers, ch’ei vegnida allontanada tier la
restauraziun dalla baselgia 1888.
20. Hetz pader Cristian SJ (Jodoc – Mengia Riedi), Selva; naschius ils 25
da december 1718; entraus egl uorden dils gesuits 29 da november 1743 ed ha fatg
ils davos vuts ils 2 da fevrer 1756. Daventaus spiritual probabel 1752. – Ha
operau sco missiunari, catechist, operarius e directur da differentas
congregaziuns denter auter a Pottenburg, Amberg, Ottingen, Landsperg, Rottweil,
Feldkirch etc. Sco ei para ei pader Cristian staus vinavon a Feldkirch, era
suenter ch’igl uorden dils gesuits ei staus sligiaus si (1773–1814) ed ha operau
sco spiritual secular. El ei morts a Feldkirch ils 26 d’uost 1780 e satraus a
Rankweil en pierti baselgia, nua che siu purtret penda vid la preit.
21. Schmed Martin (Gion – Maria Beer), Gonda; naschius ils 18 d’avrel
1734; sacerdot ils 12 d’october 1760. – Caplon a Sumvitg 1760–1767; plevon a
Schlans 1767–1799. Schegie confirmaus danovamein ils 3 da mars 1799 per otg
onns, sco ei era usitau, ha sur Schmed resignau voluntariamein silla pleiv ils
14 d’avrel ed ha privatisau a Schlans tier parents circa dus onns. Silsuenter
caplon a Cavardiras 1801–1805, nua ch’el ei morts da malcostas per il di da
Daniev 1805 ella vegliadetgna da 70 onns. El ei satraus en baselgia da s. Gion a
Mustér sper igl altar dil s. rusari.
22. Pally Giachen Antoni (Carli – Maria Turtè Degonda), Rueras, nevs da
sur decan Degonda (nr. 15); naschius ils 31 da fenadur 1734; sacerdot ils 21
d’avrel 1764. – Caplon a Trun 1764–1765; caplon a Rueras 31da mars 1765–1771,
nua ch’el ei morts da 37onns ils 3 d’avrel 1771 ed ei vegnius satraus da pader
Thomas a Bergamo OCap, viceplevon a Mustér, en baselgia a Sedrun sper igl altar
da s. Brida, ella fossa da siu padrin plevon Giachen Biart.
23. Alig Duri Curdin Gallus (statalter Giachen – Maria Nescha Francisca
Deflorin), Sedrun; naschius ils 29 da december 1747; studiau a Milaun; sacerdot
1771. – Caplon a Sumvitg 1771–1774; plevon a Dardin 1775–1777; plevon a Ladir
1778–1794; caplon a Peiden 1794–1799; caplon a Pleif. – Ella campagna dils
Lumnezians encunter ils Franzos 1799 ha sur Alig funczionau sco caplon
campester. Mond ina sera tard d’aura stemprada encunter a siu fumegl, che
vegneva ord la Val s. Pieder, ei sur Alig disgraziaus sut Pleif ed ei vegnius
anflaus morts la damaun dils 12 d’uost 1804. El era arrivaus silla vegliadetgna
da 57 onns. Satraus en baselgia a Pleif.
24. Schmed pader Beda (Giusep Maria) OSB a Mustér (Giachen – Barla
Decurtins), Gonda; naschius ils 5 da schaner 1745; profess 1767; sacerdot ils 21
da december 1771. – Pastorau a Curaglia duront ina vacatura, probabel 1772;
econom claustral 1786; beneficiat a Zignau 1787–1789, nua ch’el ei morts da
45onns ils 28 da december 1789 e vegnius satraus leu en baselgia sper igl altar
da Nossadunna.
25. Schmed Giusep Lurenz (Giusep – Maria Castgina Pally), Rueras;
naschius ils 9 da fevrer 1748; studiau a Friburg-S.; sacerdot 1713; ha cuntinuau
ses studis ed acquistau il licenziat teologic. – Caplon a Rueras 1775–1784;
plevon a Siat ils 14 da matg 1784–1800; plevon a Sedrun ils 25 da matg
1800–1810; caplon a Segnas ils 23 d’avrel 1810–1815; plevon a Surrein-Sumvitg
1815–1827; caplon a Rabius 1827–1830, nua ch’el ei morts dad 82 onns ils 8 da
zercladur 1830 ed ei satraus en baselgia a Sumvitg. Pader Placi a Spescha scriva
da sur Schmed: A quei perdert ed hospital um, che fuva era bein versaus ella
medischina, hai jeu d’engraziar per la pli gronda part quei, che jeu hai scret
sur Tujetsch.»
26. Soliva pader Gallus (Duri Vigeli) OSB a Mustér (Giachen – Maria
Castgina Venzin), Sedrun; naschius ils 18 da november 1748; studiau a Mustér;
profess ils 8 da december 1769; sacerdot ils 28 da matg 1774. – Beneficiat si
Nossadunna a Trun 1778; caplon a Sumvitg 1800–1805; caplon a Cavardiras
1807–1810 e 1816–1828. – Senior ed jubilat. Pader Gallus ei morts a Cavardiras
dad 80 onns ils 28 d’avrel 1828 ed ei satraus en baselgia claustrala avon igl
altar da s. Columban.
27. Degonda Giachen Stiafen Duri (Giachen Antoni – Onna Maria Victoria
Peder), Rueras; naschius ils 30 da fenadur 1750; studiau a Mustér ed a Milaun;
sacerdot ils 31 da december1775. Caplon a Sedrun1776–1780; coadiutor a
Sedrun1780–1786; caplon a Segnas 1786–1792; caplon a Sumvitg 1792; caplon a
Curaglia 1792–1799; plevon a Dardin 1799–1803. Il december digl onn 1803 ei sur
Degonda serendius sco caplon a S. Bernardino, nua ch’el ei morts entuorn 1810.
28. Gieriet Gion Antoni (Gion Gieri – Catrina Berther), Rueras; naschius
ils 11 d’october 1750; studiau a Milaun; sacerdot 1775. – Coadiutor a Sedrun
1779; plevon a Platta 1779–1814. El ei staus il davos plevon da Medel, ch’ei
vegnius presentaus digl avat da Mustér agl uestg da Cuera; caplon a Curaglia
1814–1816; caplon a Sedrun 1816–1820, nua ch’el ha habitau en sia atgna casa sin
Cadruvi (dapresent casa da Lucas Cavegn), ch’el ha giu cumprau. – Camerari dil
Capetel grond. Sur Gieriet ei morts a Sedrun ella vegliadetgna da 70 onns ils 21
da zercladur 1820 ed ei satraus leu en baselgia sper igl altar da s. Brida.
29. Condrau Giachen Antoni (Giachen Antoni – Maria Barla Degonda),
Rueras, nevs e figliel da sur decan Degonda (nr. 15); naschius ils 7 da november
1752; sacerdot ils 18 d’avrel 1778. Plevon a Surcuolm 1779–1783; caplon a Sedrun
1784–1787; caplon a Sumvitg 1788–1790; caplon a Rueras 23 da mars 1791–1799. –
Sur Condrau ei vegnius mazzaus barbaricamein dils Franzos a Mira ils 6 da mars
1799 ella vegliadetgna da 47 onns. Ina pintga crusch lenn vid il clavau a Mira
regorda ils habitonts dalla vallada vid quella crudeivla mort. El ei vegnius
satraus a Sedrun en baselgia sper igl altar da s.Bistgaun.
Sur Condrau ha schau stampar danovamein la 6avla ediziun dil cudisch «La mira da
bein murir», Nossadunnaun 1792.
30. Venzin Vigeli I. (Vigeli – Maria Culastia Decurtins), Rueras;
naschius ils 18 da november 1757; studiau a Milaun; sacerdot ils 21 da
settember1782. – Caplon a Sumvitg 1782– 1784; caplon a Rueras 1784–1788; plevon
a Sedrun 6 d’avrel 1788–1800, nua ch’el ei morts da 43 onns ils 23 da matg 1800
ed ei satraus en baselgia sper igl altar da s.Brida. Tier l’invasiun dils
Franzos, ils 6 da mars 1799, ei buca mo la baselgia da Sedrun vegnida
sblundergiada e la casa pervenda dersentada, era Fidel Venzin, frar dil plevon,
ch’era vegnius cun sur Condrau da Rueras per visitar e porscher agid al plevon e
caplon da Sedrun, ei vegnius runaus ord casa pervenda e mazzaus crudeivlamein
cun sur Condrau a Mira. – Il general austriac Bellegarde, che haveva giu fatg
inspecziun allas postas a Tujetsch sils cunfins e giu priu quartier tier il
reverendissim plevon, ha giu bandunau la casa senza pagar. Persuenter ha il
cumin bonificau pli tard ils artavels da sur Venzin cun 50 renschs.
31. Beer Gion Antoni (statalter Giachen Antoni – Maria Veneranda
Emerentiana Deflorin), Camischolas, frar da mistral Duri Battesta Beer a Sedrun;
naschius igl 1. da december 1761; studiau a Dillingen; sacerdot 1786. – Caplon a
Morissen 1789–1799. Deportaus dils Austriacs el Vintschgau, ferton ch’ils auters
deportai ein vegni menai ad Innsbruck. Suenter siu retuorn il mars (?) 1801 eis
el staus in temps gidonter dil plevon a Sedrun; caplon a Curaglia 1802 dils 18
da matg entochen november; plevon a Surcuolm 1802–1810; plevon ad Andiast
1811–1816; plevon a Bonaduz 25 d’avrel 1816–1817, nua che sur Beer ei morts da
56 onns ils 2 da mars 1817 ed ei satraus leu en baselgia.
32. Venzin Felici Martin (Tumaisch Giusep – Onna Margreta Durschei),
Rueras; naschius ils 24 da mars 1764; studiau a Dillingen, nua ch’el ha fatg,
tenor rapport da ses superiurs agl ordinariat episcopal a Cuera, ses studis cun
gronda distincziun; sacerdot ils 7 d’avrel 1787. – Caplon a Rueras 1788–1789.
Silsuenter ei sur Venzin daventaus caplon aulic ed educatur dils affons dalla
nobla famiglia da Salis a Zezras, nua ch’el ei denton morts gia da 25 onns ils
17 da zercladur 1789 ed ei vegnius satraus leu en baselgia parochiala.
33. Monn pader Sigisbert (Placi) OSB a Nossadunnaun (Placi – Maria
Castgina Deflorin), Sedrun; naschius ils 16 da december 1761; profess 4 da matg
1783; sacerdot ils 20 da matg 1787. – Vicecustos; catechist ad Egg ed Euthal;
professer dil gimnasi; viceplevon a Nossadunnaun. Pader Sigisbert ei morts ella
vegliadetgna da 37 onns ils 5 da mars 1798.
34. Weller Pieder Fidel (statalter Giusep Maria – Maria Gada Caviezel,)
Sedrun; naschius ils 30 d’october 1761; studiau a Milaun; sacerdot 1788. –
Caplon a Curaglia 1791– 1792; caplon a Sumvitg 1792; caplon a Surrein 1792–1793;
caplon a Selva 1793–1809; caplon a Wassen14 da fenadur 1809–1812; caplon a Selva
1812–1818, nua ch’el ha stuiu far atras la gronda lavina dils 13 da december
1808 e surportar las consequenzas dall’invasiun dils Franzos 1799. Sur Weller ha
giu testamentau sia casa privata a Selva, sco era ils Ruvens dalla Bullatscha ad
ina paupra famiglia. El capeva era da tagliar ora en lenn caussas artificialas.
Sur Weller ei staus aug da sur Camenisch Giusep Maria, il qual el ha gidau tiels
studis. El ei morts da 57onns a Selva dil sturnez ils 29da schaner 1818 e
satraus a Sedrun en baselgia. Duront sia pastoraziun ha sur Weller copiau cun
biala scartira il manuscret dil «Legendari sin mintga di digl onn», che sur
Cristian Venzin, plevon a Tersnaus, ha giu cumponiu 1787e ch’ei vegnius stampaus
en treis toms da1830–1845. Il manuscret da sur Weller cumpeglia in tom en folio
da 1142 paginas ed ei vegnius pli tard en possess da Gion Martin Peder da Selva,
il qual ha vendiu quel a professer dr. Ed. Böhmer a Strassburg e che sesanfla
ussa ella biblioteca a Berlin (Mira: Selva avon 100 onns.)
35. Riedi pader Martin (Gion Antoni) OSB a Mustér (Gion – Maria Castgina
Beer), Rueras; naschius ils 24 da fenadur 1769; profess 29 da settember 1791;
sacerdot ils 21 da mars1795. – Caplon a Rueras1799–1805; econom claustral
1807–1812; beneficiat a Rumein 1813–1820; econom claustral 1821–1831. Siu
oreifer bien humor ei aunc ussa en buna memoria. Pader Martin ei morts da 62
onns ils 20 da november 1831 ed ei satraus en baselgia claustrala avon igl altar
da s. Giusep.
36. de Castelberg Giusep Antoni (Flurin – Maria Giuliana Soliva), Rueras;
naschius ils 19 da fenadur 1773; sacerdot ils 26 da december 1796. – Caplon a
Laax 1797–1798; plevon a Termin 1798–1799; plevon a Ruschein 22 d’avrel
1799–1802; plevon a Domat 1802–1805; plevon a Sumvitg 6 da fevrer 1805–1817;
plevon a Razen settember (?) 1817. – Vicari episcopal; canoni extraresidenzial.
Vegnend pervia da fatschentas a Sumvitg eis el vegnius malsauns e morts leu ella
vegliadetgna da 44onns ils 25 da november 1817 ed ei satraus leu en baselgia.
37. Venzin Vigeli II. (statalter Giachen – Maria Librata Schmed), Gonda,
numnaus dil pievel «sur Vigeli vegl», naschius ils 21 da fevrer 1776; studiau a
Dillingen, Meran, nua ch’el ei vegnius ordinaus ils 19 da december 1801. –
Caplon a Sedrun 1803–1806; caplon a Rueras 1806–1807; caplon a Sedrun 1807–1810;
caplon a Rueras 1810–1844, nua ch’el ha baghegiau sper la baselgia in’atgna casa
(ussa da Crist Giachen Giossi); caplon a Sedrun1844–1854. Sur Venzin ha celebrau
sia secundizia Buania 1852. – El ei morts da 78 onns en casa da siu quinau Hans
Giachen Deflorin a Camischolas ils 15 d’avrel 1854 ed ei satraus a Sedrun avon
porta baselgia, pli tard translocaus en santeri. (Mira: A Camischolas.)
38. de Castelberg Gion Rest (Flurin – Maria Giuliana Soliva), Rueras,
frar da nr. 36; naschius ils 22 d’uost 1778; sacerdot ils 14 da fevrer 1802. –
Caplon a Domat 1802–1807, denteren staus a Sumvitg 1805 matg – uost, probabel
per gidar ora siu sur frar, che fuva plevon leu; caplon a Rueras 1807–1809;
caplon a Sumvitg 1810–1811; plevon a Tersnaus igl 1. da fenadur 1811–1824;
plevon a Surcasti 1824–1836. – Domcantor 1836; scholasticus 1849. – Special
benefactur dalla claustra da Mustér tier il barschament da 1846. – Sur
Castelberg ei morts a Cuera ella vegliadetgna da 78 onns igl 1. da mars 1856 ed
ei satraus leu avon la catedrala. (Mira: Il Grischun, 1856 nr. 10.)
39. Hetz Giusep (Gion – Maria Giuanna Decurtins),Tschamut; naschius ils 7
da schaner 1778; studiau tiels gesuits a Brig, Feldkirch, Dillingen, plitard a
Meran, nua ch’el ei vegnius ordinaus ils 5 da fevrer 1804. – Plevon a Ruschein
1804–1810; plevon a Sedrun avrel 1810–1846, nua ch’el ei morts da 68 onns
anetgamein suenter haver giu fatg messa e staus serendius en casa pervenda,
Gliendisdis Tschuncheismas, di da cumin, igl 1. da zercladur 1846. – Secretari,
camerari e decan dil Capetel grond dalla Surselva. En igl urbari dalla pleiv a
Sedrun stat ei scret tier il datum da sia mort: Fuit sacerdos in omni
scientiarum genere pereruditus, zelatissimus pro salute animarum et probitate
vitae et fautor pauperum.» – Sur Decan Hetz ei staus il davos plevon da
Tujetsch, ch’igl avat da Mustér ha presentau alla Curia episcopala ed il davos
spiritual, ch’ei vegnius satraus en baselgia a Sedrun. Tujetsch ha fatg sut
decan Hetz 1827 per la davosa gada la processiun sil S.Gottard, che cuzzava
mintgamai dus dis, ils 28 e 29 da zercladur. Persuenter ei vegniu menau en la
processiun a Tschamut per il di da s. Pieder e s. Paul, la quala ins ha dismess
ils 11 da fevrer 1912 e remplazzau ella cun ina processiun a Zarcuns sin il
medem di.
40. Gieriet Giachen Francestg (Paul Andriu – Maria Barla Simonett da
Medel), Rueras; naschius ils 4 da schaner 1780; ordinaus a Meran ils 14 da
december 1806. – Caplon a Curaglia 1807–1811; plevon a Trun 1811–1858; caplon si
Nossadunna a Trun; canoni extraresidenzial 1824; vicari episcopal 1825; decan
dil Capetel grond; inspectur da scola. – Canoni Gieriet ha celebrau sia
secundizia per la fiasta dil Num da Maria 1864, nua ch’ei fuva ual 200onns, che
l’emprema caplutta da Nossadunna dalla Glisch era vegnida baghegiada a
Caltgadira. El ei morts ella vegliadetgna da 87 onns ils 16 da december 1866 ed
ei satraus a Trun en baselgia sper igl altar da s. Brida.
Il pli trest di da sia veta hagi el giu da buob – «nua che sil medem di il bab
seigi sedisgraziaus ella Val Milà (Palla digl Andriu!), ina vacca seigi ruclada
ella Rufna da Dieni ed el aunc giu piars in calzer» – aschia raquintava sur
Gieriet pli tard. Quei ei stau ils 2 da settember 1789. Canoni Gieriet ha dau
ora suandonts cudischs:
1. Cuortas devoziuns per petschens affons, ch’ei cumparius en sis ediziuns da
1834– 1868.
2. Ina cuorta ductrina cristiana enten damondas e rispostas mess vitier zacons
bials mussaments per prender penetienzia e pervergiar. Cuera 1822 e Nossadunnaun
1846. (Mira: Nova Gasetta Romontscha 1858 nr.12; 1864 nr.36 e 38; 1866 nr.51.)
41. Riedi Gion Evangelist (Gion Gaudios – Margreta Deplaz), Tschamut;
naschius ils 16 da mars 1782; sacerdot 1808. – Caplon a Rueras 1809–1810, 23
d’october; plevon a Ruschein 1810–1816; plevon en Val s.Pieder1816–1817; plevon
a Sumvitg 23 da november 1817–1833, 23 d’avrel; plevon a Ladir 25 d’avrel
1833–1843, nua ch’el ei morts da 61 onn ils 25 da matg 1843 ed ei il davos
spiritual, ch’ei vegnius satraus leu en baselgia. Sur Riedi vegneva numnaus dil
pievel «sur Gion pign» – «quia statura pusillus erat» da ses reverendissims
confrars numnaus «la tiba dalla teologia». En igl «Amitg dalla Religiun e dalla
Patria», emprema gasetta romontscha conservativa, che sur Camenisch Giusep Maria
ha fundau e dau ora a Surrein-Sumvitg 1838, scriveva sur Riedi mintgamai ils
artechels sur «Religiun», ferton che Casanova G.B., plevon a Pleif, pli tard
Cancelari episcopal, scriveva ils artechels sur la «Patria» e sur Camenisch il
current. Plevon Riedi ha ediu suandonts cudischs romontschs:
1. «Catolicas instrucziuns dil reverendissim pader Goffine ni cuortas
explicaziuns dils evangelis sin tuttas dumengias.» Cuera1823, – La II. part sur
fiastas e firaus ei scretta da sur Degonda G. Giusep, Cumpadials.
2. «La veta da S.Genoveva» (Chr.Schmid). Nossadunnaun1837.
3. «La trost dil gest e la sgarschur dil puccont.» Surrein-Sumvitg 1837.
Ultra da quei ha sur Riedi aunc giu translatau ord il talian en romontsch: «Il
burgatieri aviarts si alla pietad dils vivents cun quotidians perduns dasperas»,
ed ord il franzos: «Della necessitad, vertid e condiziuns tier l’oraziun» da
s.Alfons da Liguori, lavurs, ch’ein denton buca cumparidas en squetsch.
42. Decurtins pader Sigisbert (Gion Giachen) OSB a Nossadunnaun (Gion
Giachen – Margreta Nescha Berther), Camischolas; naschius ils 28 da matg 1790;
profess 17 da zercladur 1810; sacerdot ils 17 d’avrel 1813. – Professer dil
gimnasi 1814–1816; viceplevon a Nossadunnaun 1816–1826; catechist ad Euthal
1818–1834; directur dalla fabrica claustrala da ponn e vestiarius 1835–1840;
directorist 1826–1840. Pader Sigisbert ei morts ella vegliadetgna da 50 onns ils
14 da fevrer 1840.
43. Quinter Anselm II (Vigeli) avat OSB a Mustér (Martin Caspar – Maria
Culastia Venzin), Bugnei; naschius ils 5 d’avrel 1792; studiau a Mustér, nua
ch’el ha fatg profess igl 1. da matg 1811; vegnius ordinaus 12 da zercladur 1814
da uestg Frascina Corintus OCap ella catedrala a Lugano. Ha celebrau sia messa
nuviala ils 12 da fenadur 1814 duront ch’ins celebrava in triduum en memoria dil
12avel centenari dalla fundaziun dalla claustra.
Pader Anselm ei staus secretari digl avat, professer e moderator dalla scola
claustrala, beneficiat si Nossadunna a Trun 1826–1833; el ha provediu la
caplania da Trun firaus e dumengias 1833–1838 ferton ch’el deva scola en
claustra duront la jamna ora; caplon si Nossadunna a Trun da s. Gieri 1838 cun
l’obligaziun da survigilar l’economia dil Hof a Trun; caplon a Zignau da s.Gieri
1839–1846. Ils 21 da fevrer 1846 ei pader Anselm vegnius eligius avat egl emprem
scrutini, suenter che avat Adalgott Waller ha giu resignau; benedius ora avat a
Nossadunnaun dil nunzi Macioti ils 20 da settember 1846. Returnaus a Mustér e
strusch giu entschiet siu uffeci abbazial, che la claustra ei ida si en flommas
la sera dils 28 d’october 1846, la catastrofa, che ha engreviau siu buordi e siu
operar en tuts risguards sil pli ault grad. Avat Anselm, in um da gronda pietad
e migeivladad, ei morts da 66 onns ils 5 da fevrer 1858 ed ei satraus avon porta
baselgia claustrala en santeri, il qual el sez ha giu benediu en ils 25 da
fenadur 1853 (Mira: Il Romonsch 1846 nr. 9; Nova Gasetta Romontscha 1858 nr. 7.)
44. Deplaz Gion Giusep (Giusep – Onna Catrina Riedi), Selva; naschius ils
4 da mars 1788; studiau a Salzburg, nua ch’el ei era vegnius cresmaus; daventaus
spiritual a Salzburg ils 13 d’avrel 1816 ed ha era celebrau leu sia messa
nuviala. Caplon en Val s.Pieder1816–1817; plevon a Dardin1817–1818. Per
commiseraziun cun ses convischins ei sur Deplaz serendius a Selva e staus caplon
leu 1818–1859. Planisond cun plein quitau co saver untgir dil prighel da lavina
a Selva, ha sur Deplaz baghegiau cun gronds sacrifecis baselgia, habitaziun per
il caplon e local da scola en in baghetg a Sutcrestas (1853) e stimulau ils
vischins da far si leu casas per igl unviern. Otg casas ein sesalzadas leu en
cuort temps, las qualas ins ha ussa denton puspei transportau naven. 1838 ha sur
Deplaz schau far in niev altar grond a Selva e dasperas ina scaffa per las
reliquias dils apostels s.Pieder e s. Paul, las qualas Selva haveva giu
retschiert da Ruma ils 14 da mars 1810. Ina bufatga harta ella caplutta da
«Nossadunna digl Agid» a Sutcrestas regorda aunc ozildi vid siu pli grond
benefactur, ch’ei staus 40onns caplon e «schulmeister» a Selva. – Ella
vegliadetgna da 71onn ei sur Deplaz morts anetgamein ils 25 d’october 1859 ed ei
satraus a Sedrun avon porta baselgia, pli tard translocaus en santeri. (Mira:
Selva avon 100 onns.)
45. Deflorin Gallus Flurin (Gion Bistgaun – Margreta Catrina Soliva),
Tschamut; naschius ils 5 da mars 1792; sacerdot ils 13 d’avrel 1816. – Caplon a
S. Martin Sursaissa tudestga 1816–1817; curat a Morissen 1817–1832; plevon a
Schlans 1832–1835, nua ch’el ei morts dil treranavos ils 11 da schaner 1835 ella
vegliadetgna da 43 onns ed ei satraus leu en baselgia.
46. Condrau pader Giachen Autoni SJ (Gion Fidel – Maria Rosa Monn),
Rueras; naschius ils 27da settember1779. – Condrau ei entraus en igl uorden dils
gesuits en Weiss-Russland ils 24 da zercladur 1805 ed ha fatg ils davos vuts ils
15 d’uost 1817. – Pader Condrau ei staus 30onns professer dalla matematica e
historia naturala, igl emprem silla Academia da Polotsk (Russia), silsuenter,
vegnend ils gesuits bandischai ord il reginavel dil zar, professer el collegi da
Tarnapol (Austria Galic.Polonesia), che haveva 394 students 1822. – Ils 20
d’avrel1837ei pader Condrau morts a Tarnapol ella vegliadetgua da 58onns. Pader
Condrau, ch’era bein versaus en endisch lungatgs, ha publicau suandontas ovras:
1. «Elementa geometriae theoreticae et practicae» Polociae 1818.
2. «Opisanie rzadkicogo Kompasu zwanego: Panta deicnyon». (Descripziun
dall’aschi numnada ura «che indichescha tut».) Cumpariu ella scartira periodica:
«Miesiecznik polocki». Polociae 1818.
3. «Trigonometria plana et sphaerica.» Polociae 1819.
47. Venzin Vigeli III (Gion Fidel – Maria Dumenia Schmed), Gonda;
naschius ils 2 d’avrel 1792; sacerdot ils 19 d’october 1817. – Plevon a Razen
1817–1854; caplon a Sedrun 1854–1856; caplon a Rueras 1856–1867. – Spossaus ella
vesida ha el resignau e privatisau a Bugnei 1867–1880. – Secretari dil Capetel
da Surmir. Jubilat. – Sur Venzin ei morts a Bugnei ella biala vegliadetgna dad
88 onns ils 4 da fevrer 1880 ed ei satraus a Sedrun en santeri.
48. Beer Tumaisch Giusep Antoni (mistral Rest Valentin – Onna Maria
Monn), Camischolas; naschius ils 1 da mars 1793; sacerdot ils 16 da matg 1818. –
Eligius plevon da Breil, ch’el fuva aunc el seminari ed ha pastorau a Breil da
Numnasontga 1818 entochen sia mort ils 29 da matg 1845. Sur Beer ei staus
il davos plevon da Breil, ch’igl avat da Mustér ha presentau agl uestg da Cuera.
– Morts anetgamein sper in malsaun, ch’el ual visitava, ella vegliadetgna da 52
onns ed ei satraus a Breil en baselgia.
49. Schmed Rest Antoni (Giachen Andriu – Maria Catrina Venzin), Rueras,
nevs da sur Schmed Giusep Lurenz nr. 25 e da sur Venzin Felici Martin nr. 32 e
frar dad assistent Tumaisch Giusep Schmed; naschius ils 10 da fenadur 1795;
sacerdot ils 19 da december 1818. Plevon a Dardin settember 1821–1822 ils 25
d’avrel; plevon a Rueun 1822–1829. – Suenter ina cuorta zun dolorusa malsogna,
provedius cun tuts s.sacraments dils moribunds, ei sur Schmed morts a Rueun ils
4 da mars 1829 ella vegliadetgna da mo 34 onns ed ei vegnius satraus leu en
baselgia ella cripta dils spirituals. Tenor differents indecis semussai suenter
la mort e sco la fama cursava da lezzas uras, seigi vegniu dau tissi a plevon
Schmed ed el seigi morts en consequenza da quei. Da quei temps luvrava la
cullafier a Rueun.
50. Riedi pader Gallus (Vigeli Giusep) OSB a Mustér (Martin Felici –
Maria Ursula Friberg da Trun), Gonda; naschius ils 9 da mars 1798; studiau a
Mustér; daventaus spiritual secular ils 29 da mars 1823. – Plevon a Schlans
1826–1832; caplon a Rabius 1832. Silsuenter ei sur Riedi serendius a Sviz ed ha
studiau leu filosofia tiels gesuits ed ei entraus suenter en claustra a Mustér,
nua ch’el ha fatg profess ils 25 d’uost 1839. Ei staus magister dils novizs e
professer; caplon a Cavardiras 1847–1851 beneficiat ed econom a Rumein
1860–1879, nua ch’el ei morts dad 81onn ils 2 da mars 1879 ed ei satraus el
santeri a Pleif sper la porta dil teschamber. Jubilat.
51. Hetz Giachen Giusep (Anton Fidel – Maria Onna Catrina Berther),
Gonda; naschius ils 20 d’uost 1806 a Ruschein, nua che ses geniturs luvravan ils
beins dalla pervenda, essend siu aug, sur Giusep Hetz (nr. 39), leu plevon. – Ha
studiau a Feldkirch, Solothurn, Cuera ed a München (filologia); sacerdot ils 28
d’october 1834. – Professer dalla scola cantunala catolica a Mustér 1834–1842;
professer e rectur dalla scola cantunala catolica a Cuera 1842– 1846; professer
dalla scola cantunala catolica a S.Gagl 1846– 1857; professer el collegi a Sviz
1857–1863; caplon a Kaltbrunn, S.Gagl, la primavera 1863–1871, nua ch’el ei
morts da 65onns ils 10 d’uost 1871 ed ei satraus leu avon il portal dalla
baselgia da maun dretg. Muort sia gronda savida el lungatg latin vegneva sur
Hetz numnaus «La viva grammatica latina». – Alla biblioteca dil collegi a Sviz
ha el regalau 350 toms. (Mira: Gasetta Romontscha 1871 nr. 33.)
52. Riedi Gion Adalgott, frater SJ (Gion Fidel – Barla Catrina Berther),
Rueras, frar da nr.57; naschius ils 27da december1811; ha studiau a Sion,
Valleis ed ei entraus egl uorden dils gesuits ils 7 d’october 1831. Suenter
haver fatg ils studis usitai ed havend mo cuort temps pli tochen dir messa, ei
frater Riedi morts dil treranavos ils 30 da december 1838 a Friburg-S. ella
vegliadetgna da 27 onns ed ei satraus leu.
53. Soliva pader Bruno (Gion Giusep) OSB a Nossadunnaun (Giachen Antoni –
Maria Castgina Solèr), Sedrun; naschius ils 16 da zercladur 1816; profess ils 7
da settember 1834; sacerdot ils 13 d’uost 1837. – Professer a Nossadunnaun
1837–1838; professer dil gimnasi da Nossadunnaun a Blizuna 1838–1842; catechist
ad Euthal 1842–1844; curat ad Euthal 1844–1853, 23 d’october. Ils 11 da fenadur
1854 ei pader Bruno secularisaus ed ei daventaus plevon a Mons1854–1855; plevon
a Vrin1855–1859; curat a Schlatt sper Appenzell 1860–1879, nua ch’el ei morts da
63 onns ils 28 d’uost 1879 ed ei satraus ad Appenzell.
54. Cavegn pader Lucas SJ (scarvon Rest Lurenz Lucas – Maria Margreta
Beer), Rueras; naschius ils 24 da mars 1805; studiau a Brig, Friburg-S.; entraus
egl uorden dils gesuits 5 d’october 1830; sacerdot ils 21 d’avrel 1840; fatg ils
davos vuts ils 2 da fevrer 1844.
Igl onn 1847 ei pader Lucas serendius ell’America, ella missiun da Canada dil
nord, nua ch’el ha operau quater onns, baghegiond leu duas baselgias ed ina casa
pervenda. Silsuenter ei pader Lucas vegnius ella missiun dalla provincia
tudestga da Buffalo ed ei daventaus superiur da quella missiun. Sin giavisch dad
uestg Gion Timon da Buffalo ha pader Lucas surpriu leu la pleiv tudestga «Sogn
Ludivic», e fundau 1852 ina scola e l’Uniun de s. Mihel. Carschend la populaziun
catolica a Buffalo, ha pader Lucas Cavegn baghegiau leu duas grondas e bialas
baselgias, ina en honur da s. Mihel e l’autra en honur da s. Onna. Pader Lucas
Cavegn ha publicau differentas brevs sur sia missiun en las scartiras
periodicas: «Lettres des nouvelles missions du Canada,» tom 4, ed «Annales de la
Propagation de la foi,» tom 21. – Differentas, interessantas brevs romontschas
da pader Lucas Cavegn sesanflan en mauns da Gion Fidel Cavegn-Jacomet, Rueras.
Pader Lucas ei morts da 57 onns a Buffalo en fama da sontgadad ils 27 da schaner
1862. (Mira: Nova Gasetta Romontscha 1862 nr. 11.)
55. Macolin dr. Giachen Andriu (Duri – Maria Catrina Schmed), Rueras;
naschius ils 18 d’uost 1816; ha studiau a Ruma el collegi germanic, nua ch’el ha
fatg il doctorat ed ei vegnius ordinaus ils 19 da settember 1840. Professer
dalla teologia el seminari da S.Leci Cuera 1840–1850; plevon a Mols, S. Gagl 21
da december 1851–1857; beneficiat si Nossadunna a Trun 1858; professer dalla
scola secundara ad Ursera 1859; plevon a Surcasti ils 2 da fenadur 1859–1863;
plevon a Pasqual 1863–1866; caplon a Selva 1866–1886; caplon a Sedrun 1888, nua
ch’el ei morts da 72 onns ils 30 da november – il di da siu s. patrun – 1888 ed
ei satraus leu en santeri. – En siu testament eis el seregurdaus dalla baselgia
parochiala cun 1000.– frs., dil pauperesser cun 1000.– frs. e dall’Uniun da s.
Leci cun 500.– frs. Dr. Macolin sedistingueva sco predicatur. Datier da 700 da
ses priedis romontschs en manuscret, elaborai cun grond quitau ed en excellenta
caligrafia, ein vegni regalai alla Biblioteca romontscha dalla claustra a
Mustér. (Mira: Amitg dil Pievel 1851nr.49; Gasetta Romontscha1888 nr.50.)
56. Beer pader Sigisbert OSsR (Tumaisch – Maria Margreta Decurtins),
Camischolas; naschius ils 19 d’october 1821; ha studiau a Mustér, Nossadunnaun e
Sviz; ei entraus egl uorden dils Redemptorists a Bischenberg ils 23 d’october
1843; profess in onn suenter il medem di; sacerdot ils 14 da mars 1847 a
Friburg-S., nua ch’el ha fatg atras sco «Feldpater» l’uiara dil «Sonderbund». –
Silsuenter ha pader Sigisbert operau sco missiunari ell’Alsazia ed el ducat da
Baden. Vegnend ils Redemptorists bandischai 1873 dils Prussians ord l’Alsazia,
ei pader Sigisbert vegnius a Perouse, damaneivel da Belfort, nua ch’el ei morts
da 58 onns ils 18 d’october 1879 e vegnius satraus l’auter di, il di da sia
naschientscha, el santeri parochial da Perouse.
57. Riedi Giachen Lurenz (Gion Fidel – Barla Catrina Berther), Rueras;
naschius ils 30 da december 1820. Staus in onn a «Schuobalan»; studiau dus onns
ella scola cantunala catolica a Mustér e da leu ius a Friburg-S. tiels gesuits,
nua ch’el ha finiu il gimnasi. Il november 1842 ei Riedi serendius a Milaun, nua
ch’el ha studiau dus onns filosofia e treis onns teologia ed era retschiert il
subdiaconat e diaconat. 1847 il fenadur, eis el vegnius sul Spligia a Cuera ed
ordinaus leu ils 24 d’uost 1847. Caplon a Rueras 1847–1849, nua ch’el ha menau
en la confraternitad dil s. immaculau Cor da Maria ils 30 da zercladur 1848.
Plevon a Surcasti 1849–1859; plevon a Vrin 15 da mars 1859– 1871; caplon a Trun
1871–1877. Quella caplania ei silsuenter buca vegnida occupada pli. Pèr la
secunda gada caplon a Rueras 1877–1884, nua che sur Riedi ei morts ella
vegliadetgna da 64 onns ils 22 d’avrel 1884 ed ei satraus en santeri a Sedrun.
58. Beer Gion Bistgaun (Vigeli Giusep – Barla Catrina Zanetti), Gonda;
naschius ils 20 da schaner 1820; studiau a Friburg-S., Cuera; sacerdot ils 26 da
fenadur 1850. – Caplon a Rueras 1850–1853, fagend il medem temps era scola;
plevon a Schlans1853–1858; plevon a Ruschein 22 da november1858, nua ch’el ei
seretratgs alla fin da 1875, a motiv da fleivla sanadad; caplon a Laax 1877
avrel entochen october; caplon a Zignau 26 d’october 1877–1889. Ha resignau e
privatisau silsuenter a Cuera el spital dalla Crusch, nua ch’el ei morts ils 24
da fenadur 1899 ella vegliadetgna da 79 onns ed ei satraus el santeri silla
spunda sut il seminari da s.Leci.
59. Monn Giachen Antoni (Giachen Antoni – Onna Maria Beer), Sedrun, nevs
da sur Tumaisch Giusep Antoni Beer nr. 48; naschius ils 16 da fevrer 1829;
studiau ella scola episcopala a Mustér, silsuenter a Cuera. Benedius ora
spiritual ils 21 d’uost 1859 a Feldkirch cun auters sis Grischuns. – Caplon a
Breil 2 d’uost 1860–1870; caplon a Laax 2 d’uost1870–1872, nua ch’el ei morts
ils 26 da december1872 ella vegliadetgna da 43 onns ed ei satraus leu avon porta
baselgia.
60. Caduff pader Alois SJ, (Giusep Antoni – Maria Ursula Peder), Rueras;
naschius ils 6 da matg 1843; studiau a Mustér, Cuera, Feldkirch; entraus egl
uorden dils gesuits a Gorheim ils 7 da december 1861; sacerdot ils 19 da
settember 1875; profess ils 2 da fevrer 1879. Staus otg onns pader minister a
Ditton-Hall (1879–84), a Blyenbeek (1884–85), ad Exaeten (1885–87); silsuenter
ha pader Caduff giu dudisch onns il difficil uffeci da procuratur dall’entira
provinzia tudestga, che dumbrava da lezzas uras ell’Europa, ell’America (Stats
Uni, Brasilia, Chile) ed ell’Asia (missiun da Bombay) varga 60 casas cun circa
1350 persunals. El ei morts da malcostas ella vegliadetgna da 56 onns ad Exaeten
ils 14 da mars 1899. Cun caschun da sia mort, ha siu confrar pader Anton Huonder
da Mustér scret denter auter il suandont ella Gasetta Romontscha: «. . .Sco
procuratur dalla provinzia havev’el d’administrar las finanzas. Quella
impurtonta e difficultusa plazza, che garegia gronda prudientscha e bia
enconuschientschas, ha el provediu sin distinguida maniera e cheutras acquistau
gronds merets per la provinzia.» «Persunalmein fuva pader Caduff in um fetg
simpatic, tut che carezava quei pign, ruasseivel e quiet pader, che fuva tonaton
adina da buna veglia. Sia opiniun valeva zun bia tier gronds e pigns. Dasperas
fuv’el in fetg edificont religius, punctuals sco in’ura, mudests senza neginas
pretensiuns, survetscheivels e che dumignava cumpleinamein sesez e survev’aschia
per in exempel all’entira casa. Sia patria retica tenev’el adina en buna
memoria...» (Mira: Gasetta Romontscha 1899 nr. 12)
61. Beer Tumaisch Giusep (Vigeli Giusep – Maria Ursula Gieriet), Gonda;
naschius ils 9 da mars 1851; studiau a Nossadunnaun, S. Murezi (Valleis), Sviz,
Cuera; sacerdot ils 5 d’uost 1877. – Caplon a Sedrun 26 da matg 1878–1881, 27 da
mars; plevon a Sedrun 1881–1885, 25 d’avrel; plevon a Sumvitg 1885–1905, 16 da
november; caplon a Zignau 1905–1918, 10 da schaner; spiritual dil spital da
s.Clau a Glion 1918. – Vicari episcopal 1896. Canoni extraresidenzial 1897.
62 Berther Tumaisch Giusep (Duri Battesta – Onna Maria Ursula Schmed),
Dieni; naschius ils 7 da mars 1853; studiau a Mustér, Sviz, München, Eichstätt,
Cuera; sacerdot igl 1. d’uost 1880. – Caplon a Sedrun avrel 1881–1885; plevon a
Surrein-Sumvitg 21 da zercladur 1885–1908; plevon a Vignogn 17 da november
1908–1909; plevon a Platta 10 d’october 1909. Sper la pastoraziun ha sur Berther
luvrau intensivamein per l’apicultura. El ha fundau 1893 l’Uniun d’apicultura
dalla Cadi; ha teniu sin giavisch dalla Regenza cantunala 28 cuors sur
l’apicultura en differentas vischnauncas dils cumins dalla Cadi, Rueun, Foppa e
Lumnezia, ed ha fatg enconuschent ses auditurs particularmein cul «magasin
mobil». – Sur Berther ha era fundau ina «Uniun de pomologs della Cadi» ed ha
teniu differents referats per promover la pomologia e la megliuraziun dalla
cultira. – President dalla secziun cantunala dalla Uniun populara catolica
svizra 1906–1909. Plevon Berther ha publicau suandontas scartiras:
1. In quart ura avon il ss. Sacrament, Mustér 1885, II. ediziun
2. La frequenta communiun, Mustér 1885.
3. Pomologia (P. Chrys. Amrein), Mustér 1896.
4. Igl alcohol e sias consequenzas, S. Gagl 1907.
5. Liber rationum missarum tam manualium quam fundatarum in usuni Sacerdotum,
Nossadunnaun, II. ediziun
6. Relaziun denter scola e casa paterna, Gossau 1913.
7. La cassa de Raiffeisen, Gossau 1921.
63. Berther pader Baseli (Giachen Martin) OSB a Mustér (Duri Battesta –
Onna Maria Ursula Schmed), Dieni, frar da nr. 62; naschius ils 11 da november
1858; studiau a Mustér, Sviz, Friburg-S., Eichstätt, Cuera. – Premlitinent dalla
infanteria 1882. – Profess
16 da december 1884; sacerdot ils 17da matg 1885. – Prefect dalla scola
claustrala 1888–1906. – Fundatur e conservatur dalla Biblioteca romontscha
claustrala.
Pader Baseli ha ediu suandontas scartiras:
|
1. |
Pren mira, tiu retg vegn tier tei!, Mustér 1887 |
|
2. |
Il Tschundubel scapulier, Nossadunnaun 1890 |
|
3. |
Sas era nua Giuv ei?, (I. tom Crestomazia) 1896 |
|
4. |
Il Spazzatgamin, (Annalas) 1896 |
|
5. |
Cudisch de messa per pietus affons, (G. Mey.) Nossadunnaun 1903. - II. ed. 1922 |
|
6. |
Sin Cadruvi, Solothurn 1904 |
|
7. |
Selva avon 100 onns, Mustér 1909 |
|
8. |
Il Cumin della Cadi da 1656 e mistral Giachen Berchter, Mustér 1911 |
|
9. |
Notizias sur ils zenns da S.Gion a Mustér, Mustér 1916 |
|
10. |
A Gamischolas, Ingenbohl 1917 |
|
11. |
Sontga Catrina a Mustér, Mustér 1919 |
|
12. |
Ils Bannerherrs della Cadi, Ingenbohl 1920 |
64. Venzin Gion Antoni (Giachen Fidel – Maria Mengia Nescha Condrau),
Selva; naschius ils 15 da december 1858; studiau a Mustér, Sviz, Nossadunnaun,
Cuera, nua ch’el ei vegnius ordinaus ils 19 da fenadur 1885. – Caplon a Rueras
ils 28 d’october 1886. – Sur Venzin ha eregiu a Rueras ils 28 da matg 1892 la
confraternitad dil sontgissim Cor da Jesus e menau en leu la solemna fiasta dil
sontgissim Cor da Jesus, che croda mintgamai sin la dumengia suenter igl otgavel
da Sontgilcrest. La secunda dumengia d’october 1910 ei vegniu celebrau ina
solemna fiasta dall’entira vischnaunca en memoria dil giubileum sacerdotal e
pastoral da 25 onns a Rueras da reverendissim caplon Venzin, nua che plevon
Engler ha fatg il priedi, ses dus fegls spirituals sur Brugger e sur Venzin han
funcziunau sco levits e nua che pader Baseli ha teniu suenter viaspras il plaid
festiv avon casa pervenda. – Cun caschun ed en memoria da quella fiasta han ils
vischins da Rueras fundau en lur baselgia da s.Giachen ina s. messa perpetna per
lur reverendissim giubilar.Sur Venzin ha ediu in fascichel «Poesias religiusas».
Mustér 1918.
65. Biart Duri Vigeli (Giusep Antoni – Margreta Castgina Decrusch),
Bugnei; naschius ils 14 da december 1859; studiau a Mustér, Nossadunnaun,
Eichstätt, Cuera; sacerdot ils 18 da fenadur 1886. – Caplon a Rabius settember
1887–1889 avrel; plevon a Cazas 1. da matg 1889–1901; confessur ed administratur
dalla claustra da Cazas 1901–1918. Secretari dil capetel da Surmir 1894. – Morts
a Cazas da 59 onns ils 23 d’avrel 1918 ed ei satraus leu en santeri dallas
muniessas. Sur Biart ha ediu suandonts cudischs:
1. «Lerne gut sterben!», Ingenbohl, II. ediziun 1898.
2. «Cor Jesu Sacratissimum. Cudisch della devoziun dil sontgissim Cor de Jesus.»
Immensee, II. ediziun 1915.
3. «Der heiligste Namen Jesus als Heilmittel in unsern Krankheiten.» Ingenbohl
1913.
66. Gieriet Giachen Antoni (Giachen Antoni – Onna Maria Caduff da
Schlans), Rueras; naschius ils 7 d’october 1867 a Schlans e tratgs si leu; fatg
per part ses studis a Schlans tier plevon G. G. Wellinger, silsuenter a
Friburg-S., Cuera; sacerdot ils 24 da fenadur 1892. – Caplon si Nossadunna a
Trun 1893–1896; caplon a Rabius 1896–1897, nua ch’el ei morts da 30 onns ils 19
da matg 1897 ed ei satraus a Sumvitg en santeri.
67. Brugger Giusep Alois (Alois – Maria Culastia Muggli), Rueras;
naschius a Messina (Sicilia) ils 5 da settember 1871; studiau a Mustér,
Friburg-S., Cuera; sacerdot ils 14 da fenadur 1895. Plevon a Trun 23 d’october
1895-1912; plevon a Mustér 1912. – Vicari episcopal1918; canoni
extraresidenzial1921. – «La scola,» referat silla dieta catolica a Trun mira
«Gasetta Romontscha» 1920 nr.41–45. «Ein freies Wort über die Churer-Pädagogik»
en la scartira «Pädagogische Blätter»1910 nr.29–31.
68. Venzin Gion Giachen (Gion Fidel – Onna Maria Deflorin), Selva;
naschius ils 15 d’uost 1871; studiau a Mustér, Nossadunnaun, Friburg-S., Cuera;
sacerdot ils 16 da fenadur 1899. Plevon a Siat ils 8 da settember 1900–1906, 30
da november; plevon a Sumvitg 1. da december 1906. – Sur Venzin ei separticipaus
digl emprem pelegrinadi svizzer ella Tiarasontga 1903, che ha cuzzau dils 11
d’uost entochen ils 22 da settember.
69. Beer Giachen Giusep (Giachen Fidel – Barla Catrina Brida Deflorin),
Sedrun; naschius ils 12 d’uost 1872; studiau a Mustér, Nossadunnaun, Cuera, nua
ch’el ei vegnius ordinaus ils 16 da fenadur 1899. Plevon a Schlans 7 d’october
1900– 1910; plevon a Ladir 22 da matg 1910–1913; plevon a Rueun 15 d’avrel 1913.
70. Venzin Giusep, Selva. Naschius ils 20 da schaner 1878 ad Ebersberg,
Baviera, nua che siu bab Giusep ei staus maridaus cun Sabina Fischer
d’Ebersberg. Ha fatg ses studis gimnasials a Scheyern e Freissing ed ei
serendius a Cartagena (Columbia, America meridiana), nua ch’el ha absolviu ils
studis dalla filosofia e teologia el seminari dalla missiun. – Benedius ora
spiritual 1905 a S. Francisco, Ecuador, ed ha celebrau leu sia messa nuviala ils
21 da matg e nua ch’el pastorescha dapresent sco plevon d’ina extensiva pleiv. –
Sur Venzin ha fatg 1909 in pelegrinadi ella Tiarasontga ed ha sin siu retuorn
visitau ses da casa ad Ebersberg.
71. Deragisch pader Placi (Giusep Antoni) OCap. (Emanuel – Maria Luisia
Valier), Bugnei; naschius ils 10 d’avrel 1875; studiau a Mustér e Nossadunnaun;
ei entraus egl uorden dils caputschins a Lucerna ils 12 da settember 1905;
profess ils 12 da settember 1908; sacerdot ils 10 da fenadur 1910, pader Placi
ei missiunari pil pievel e dat era exercezis spirituals a differentas clamadas.
Visitatur dil III. uorden da s. Francestg.
72. Deragisch pader Teodosi (Tumaisch Baseli) OCap. (Emanuel – Maria
Luisia Valier), Bugnei, frar da nr. 71. – Naschius 15 d’avrel 1888; studiau a
Mustér e Stans; entraus egl uorden dils caputschins a Lucerna ils 8 da settember
1909; profess ils 14 da settember 1910; sacerdot ils 29 da zercladur 1915. Pader
Teodosi operescha sco missiunari pil pievel ed ei directur dil III. uorden da s.
Francestg.
73. Venzin Gion Benedetg (Vigeli Giusep – Rosa Simonett, Acla-Medel),
Selva; naschius ils 13 da schaner 1892; studiau a Sarnen e Cuera; sacerdot ils
22 da fenadur 1917. – Plevon a Breil 11 d’uost 1918.
Sur Venzin ha publicau el «Calender Romontsch» da 1922 ina lavur sur: «Felici
Diogg, il pictur da Tschamut.» – «Pertratgs sur l’elecziun dalla clamada» mira
«Gasetta Romontscha» 1923 nr.13 e suandonts. – Sur Venzin Gion Benedetg ha
survegniu 1923 il honorific clom sco caplon dalla Guardia Svizra a Ruma, al qual
el ei denton secartius da buca saver corrispunder per grond plascher dil pievel
romontsch.
Als vivs ventira e benedicziun,
Als morts sogn e perpeten ruaus!
Register dils spirituals nativs da Tujetsch
|
Alig Duri Curdin Gallus |
nr. 23 |
|
Beer Giachen Giusep |
nr. 69 |
|
Beer Gion Antoni |
nr. 51 |
|
Beer Gion Bistgaun |
nr. 58 |
|
Beer Giusep |
nr. 13 |
|
Beer Martin |
nr. 5 |
|
Beer pader Sigisbert OSsR |
nr. 56 |
|
Beer Tumaisch Giusep |
nr. 61 |
|
Beer Tumaisch Giusep Antoni |
nr. 48 |
|
Berther pader Baseli OSB |
nr. 63 |
|
Berther Giachen Antoni |
nr. 19 |
|
Berther Tumaisch Giusep |
nr. 62 |
|
Biart Duri Vigeli |
nr. 65 |
|
Biart Giachen |
nr. 12 |
|
Biart pader Martin OSB |
nr. 11 |
|
Brugger Giusep Alois |
nr. 67 |
|
Caduff pader Alois SJ |
nr. 60 |
|
Castelberg Gion Rest |
nr. 38 |
|
Castelberg Giusep Antoni |
nr. 36 |
|
Catani Antoni Maria |
nr. 4 |
|
Cavegn pader Lucas SJ |
nr. 54 |
|
Condrau Giachen Antoni |
nr. 29 |
|
Condrau Giachen Antoni SJ |
nr. 46 |
|
Decurtins pader Sigisbert OSB |
nr. 42 |
|
Defect Giachen |
nr. 6 |
|
Deflorin Gallus, avat |
nr. 8 |
|
Deflorin Gallus Flurin |
nr. 45 |
|
Degonda Giachen Antoni |
nr. 15 |
|
Degonda Giachen Stiafen Duri |
nr. 27 |
|
Deplaz Gion Giusep |
nr. 44 |
|
Deragisch pader Placi OCap |
nr. 71 |
|
Deragisch pader Teodosi OCap |
nr. 72 |
|
Durig Gion |
nr. 3 |
|
Genin pader Anselm OSB |
nr. 10 |
|
Gieriet Giachen Antoni |
nr. 66 |
|
Gieriet Giachen Francestg |
nr. 40 |
|
Gieriet Gion Antoni |
nr. 28 |
|
Hetz pader Cristian SJ |
nr. 20 |
|
Hetz Giachen Giusep |
nr. 51 |
|
Hetz Giusep |
nr. 39 |
|
Macolin dr. Giachen Andriu |
nr. 55 |
|
Medell dr. Adalbert II, avat |
nr. 7 |
|
Monn Giachen Antoni |
nr. 59 |
|
Monn pader Sigisbert OSB |
nr. 33 |
|
Monn Vigeli |
nr. 16 |
|
Pally Giachen Antoni |
nr. 22 |
|
Peder Gion |
nr. 18 |
|
Pontaninga Gion |
nr. 2 |
|
Pontaninga Pieder, avat |
nr. 1 |
|
Quinter Anselm II, avat |
nr. 43 |
|
Riedi pader Gallus OSB |
nr. 50 |
|
Riedi Giachen Lurenz |
nr. 57 |
|
Riedi Gion Adalgott Fr. SJ |
nr. 52 |
|
Riedi Gion Evangelist |
nr. 41 |
|
Riedi pader Martin OSB |
nr. 35 |
|
Schmed pader Beda OSB |
nr. 24 |
|
Schmed Giusep Lurenz |
nr. 25 |
|
Schmed Martin |
nr. 21 |
|
Schmed Rest Antoni |
nr. 49 |
|
Soliva pader Bruno OSB |
nr. 53 |
|
Soliva pader Gallus OSB |
nr. 26 |
|
Venzin Cristian |
nr. 17 |
|
Venzin Felici Martin |
nr. 32 |
|
Venzin Gion Antoni |
nr. 64 |
|
Venzin Gion Benedetg |
nr. 73 |
|
Venzin Gion Giachen |
nr. 68 |
|
Venzin pader Giusep OSB |
nr. 14 |
|
Venzin Giusep |
nr. 70 |
|
Venzin pader Maurus |
nr. 9 |
|
Venzin Vigeli I |
nr. 30 |
|
Venzin Vigeli II |
nr. 37 |
|
Venzin Vigeli III |
nr. 47 |
|
Weller Pieder Fidel |
nr. 34 |