Pader Baseli Berther OSB
1858-1931
Sia veta e sias ovras
1. Siu origin
Il temps da sia veta mavan ils patratgs da pader Baseli Berther savens anavos
els emprems onns da sia affonza. Quei hai jeu mez observau, visitond el pliras
ga 1931, igl onn da sia mort. E cura ch'el raquintava a mi da siu car Dieni, la
idilica ucliva paterna, dev'el aunc enqual sbargat videnasi els tschentaners
vargai. Lu plidava el cun commoziun e pietad da ses perdavons, che vevan viviu
gia avon 500 - 600 onns. E jeu tedlavel cun bucca e nas e meditavel en miu
cor: Ei dat famiglias, ch'ein in scazi custeivel atras tschentaners e
tschentaners; famiglias ch'ein ina beneficenza permanenta per ellas e lur
figlialonza e per tut il pievel, da generaziun tier generaziun; famiglias che
han cultivau ad in cultivar religiun e pietad, senn patriotic e vera noblezia
aristocratica purila!
Ad ina tala famiglia apparteneva era nies pader Baseli, in um sc'in cuolm da tgierp ed olma, trasatras ed entochen sia davosa fladada.
Ina "Berther" da Tujetsch vegn numnada gia 1300 en in'impurtonta scartira (copia), che sesanfla egl archiv dalla pleiv tuatschina e zuar en ina scartira digl avat Nicolaus I da Mustér, nua ch'el surlai en moda da regal alla claustra da Wettingen, cantun Aargau, ils dretgs sur ina certa brava dunna ("honestam mulierem Berchtham") sco era ses affons. La schlatteina Berther (Berchter) existeva pia gia da gliez temps en la Val Tujetsch.1
Silsuenter serepeta quella schlatteina ad in serepeter en ulteriuras purgameinas, documents, urbaris e cronicas da Tujetsch, Mustér e dalla Cadi. Il num Berther vegneva screts tschels onns: Berchter, Brechter e pér el 18avel e tochen oz: Berther.
Filologs e specialists dall'historia medievala pretendan e per part muossan ei era si, che la Val Tujetsch seigi el decuors dil 13avel tschentaner vegnida immigrada da culegns vallesans. Quei demuossien oravontut ils nums d'ina partida famiglias tuatschinas sco ils Berthers, Monns (pli baul scrivevan ei: Mohn), Schmeds, Beers, Mugglis, Hetz e Bruggers. Ditg vegn ei buc ad haver cuzzau, che quels "Valeisers", che han runcau, epi habitau ils aults dalla val, ein stai romontschai trasatras entochen la crusta. Schebi ch'els occupavan all'entschatta mo las spundas, las plauncas e launcas, lunsch orasi sugl iral dalla val quasi mo ils gliemets dalla cuntrada! - ein quels immigrants dallas circa 66 uclivas tuatschinas semischedai enteifer 2 - 3 tschentaners cun la populaziun indigena, ed ord quella successiva cruschada dil saung vallesan e romontsch ha ei lu dau ina frestga, biala e zun robusta razza alpina. En quella nova generaziun, regiuvinada dad omisduas varts, ein las qualitads romontschas vegnidas dominè: il lungatg romontsch, la cultura retica, talien e talent tuatschin da rudien, aschia ch'il spért german dils Vallesans ei gia dalla biala entschatta envi vegnius umbrivaus ed el decuors da paucas generaziuns sclavinaus. Da tut quei che ils immigrants han purtau ella tiara "aetuata» ein mo las bunas qualitads penetradas ellas aveinas dils vegls indigens, qualitads che quels gia possedevan per part e ch'ein aschia vegnidas potenziadas: religiusadad, luvrusadad, spargnusadad ed ina perseveronza endinada, sco ins sa ir ad encurir! - Aunc oz han las famiglias tuatschinas quasi tuttas quella noda-casa e denter las empremas ils Berthers!
Sco l'historia da nies cumin dalla Cadi e dalla Ligia Grischa muossa, ein ils Berthers da Tujetsch dapi 1500, ensemblamein culs de Flurin e de Medell, ils pugniers ed aristocrats dalla "secunda Cuort" da nossa veglia Cadi. Naven da 1501 entochen 1933 han ils Berthers da Tujetsch administrau buca meins che 22 ga la mistralia da nossa suverana Cadi. Denter tuttas nossas famiglias da mistrals ed ufficials ein sulettamein ils Latours da Breil aunc stai undrai pli savens cul manti tgietschen (34 ga!).
Dapli ein plirs da quella tipica èra mistralera vegni alzai alla dignitad da scarvons e landrehters dalla Ligia. Aschia per exempel: Duri Berther 1522, 1525 e 1528 landrehter; e lu puspei Pieder Berther 1549 e 1561. Auters ein stai en Valtlina sco podestats e sindicaturs.2 Mo era alla baselgia han commembers da quella famiglia e da lur numerusa feglialonza surviu cun prusadad e pietad sco prers e paders.
Sco ufficials suprems e subalterns da cumin e ligia ed era sco sacerdots ella vegna dil Segner han els prestau bia buna e cunscienziusa lavur, mo adina senza caneras e bahaultschas, aschia che buc in soli ei pli enconuschents ni pil tgau pli gronds che tuts ils auters mistrals ed augsegners da nossa Cadi. Deno il famos mistral Giachen Berther da 1656 e vinavon ed il scarvon perpeten Giachen Berther (1719 e vinavon circa 20 onns), secasaus en casa-cumin a Mustér, ein negins da quels numerus dignitaris dai ord l'èra d'umens mudests e luvrus e da buns administraturs.
Sco pader Baseli sez raquintava a mi, detti ei pliras declaraziuns per la derivonza dil num Berther. Ils ins pretendien, quel derivi da "brachen" (aufbrechen), che pudessi muntar ton sco: arader, quel che ara; auters veglien derivar quel dil prenum: Berchtold, e gliez seigi probabel la megliera derivada, essend il pli savens scret: Berchter. Mo forsa anflan ils filologs ina tiarza etimologia, ch'ei lu finalmein la vera.
L'arma (igl uoppen) dils Berthers representa in uors sinsè, brancond in pegn solitari. Igl uors ei il simbol dalla forza e robustadad - ed ei perquei aunc oz significativs per l'entira descendenza bertheriana! Igl uors ei gia svanius dapi tschien onns en Tujetsch, mo quels dall'arma uorsica vivan e semultiplicheschan aunc oz, sco da sias uras ils tschuts da Jacob ella bibla. Ils Berthers ein numnadamein, da 45 famiglias che vivan oz en Tujetsch, la secunda numerusa schlatteina dalla val. Sin 718 habitonts da Tujetsch, ch'ein vegni dumbrai e controllai 1929/30 per motiv d'ina scrutaziun antropologica,3 fuvan 84 Berthers, ni 11,7 % dall'entira populaziun. (Pli biars ch'els dumbran mo ils Monns = 91!). Monns e Berthers fan ora ensemen 24,37% dall'entira populaziun tuatschina.
Da quels Berthers, ch'ein oz secapescha buca tuts tierparents, mobein aunc adina parents: ina dètga partida schizun entadem il rom sper il best, circa la mesadad ora miez ed il rest odemdem la frastga, habiteschan da 81 habitont da Camischolas, 40 Berthers en quei vischinadi, pia exact 50% e 31 a Rueras (sin 202), che fa medemamein 15,4%. - A tgi vegnan cheu buc endamen ils plaids dil Veder Testament, nua ch'igl ei la tschontscha dalla benedicziun dalla schlatteina humana, che dueigi daventar numerusa sco il sablun dalla mar? - Navonta per tschien da tut ils Berthers tuatschins ein purs tocca la crusta e fuorman cheutras ina part essenziala dalla populaziun purila tuatschina.
Ils Berthers da Mustér ein ina frastga tuatschina, transplantada a Mustér viers la fin dalla emprema mesadad dil 17avel tschentaner; ils Berthers da Sumvitg e Rabius ein la pli giuvna enfiarla, carschida ord l'enfiarla daventada plonta a Mustér e translocada 1750 e tons naven da Capadrut e Faltscharidas a Mustér ella vischnaunca da Sumvitg. Era cheu savess ins applicar il citat dalla bibla, nua ch'ei sedi ch'ils Gedius erien vegni aschi numerus, ch'els seigien dai ella tiara da Sidon e maridau las mattauns da leu - perquei ch'ellas erien bialas!
Basta, nus lein ussa turnar a Camischolas e Rueras, respectiv a Dieni, tiella casa paterna da nies pader Baseli.
2. Ses geniturs e sia affonza
Pader Baseli veva in dun tut special e plascherun dalla geneologia, quei vul dir
dalla historia dallas famiglias, cunzun dallas tuatschinas. Capeivel, ch'el ha
era eregiu il tschep da sia famiglia. Quel va denton buca pli lunsch anavos che
sin tats e tattas da mintga vart. El di denton en siu bi studi "Sas era nua Giuv
ei?": "Nossa uratta, Maria Catrina Venzin, era da Giuv e perquei havein uns aunc
adina empau simpatia per quei tec tratsch leu si sin quei crest."
Siu tat davart il bab ei stau Vigeli Giusep Berther, morts ils 18 da fevrer 1830, e sia tatta paternella Maria Turtè de Pally, morta il di suenter, ils 19 dil medem meins e medem onn.
Siu tat maternel ei stau igl enconuschent "Sten Nair" da Rueras, Tumaisch Giusep Schmed, naschius ils 10 d'october 1784 e morts ils 15 da matg 1866. (Da quel vegn jeu aunc a plidar, essend pliras da sias qualitads e vertids idas vi sco buna ierta sin siu beadi da pli tard: Giachen Martin, nies pader Baseli!) Sia tatta davart la mumma ei stada Onna Maria Ursula Monn, naschida 1782 ils 19 d'uost, morta 1853 ils 29 da matg.
Siu tat davart il bab eri in bien pur: pur trasatras e buca mo in da scotga; sia tatta Maria Turtè, naschida de Pally, ina dallas rehas da Tujetsch. Quels dus, tat e tatta Berther, han giu sis affons: Maria Cresenzia (1805 - 1832); Vigeli Giusep (1807 -1876); Giachen Martin (1809 - 1872); Giachen Antoni (1812 - 1870); Duri Battesta (1816 - 1882) e Maria Cristgina (1819 - 1890): tuts naschi a Camischolas, ella casa paterna dalla famiglia Berther da pader Baseli, nua che viva ed habitescha aunc oz Giachen Martin Berther, siu cusrin, il pli frestg mat vegl dall'entira Val Tujetsch - en ses 85 onns!
Il tat Schmed, davart sia numma, ha giu siat affons: Giachen Placi, morts da 15 onns, ch'el era student on claustra; Giusep Luregn, naschius 1808 e morts 1836 da Nadal ella lavina da Giuv; Gion Antoni, naschius 1810 e morts sco caporal a Neapel; era quel veva in dun, ni meglier detg ina pissiun, che pader Baseli ha artau (pli bia giusut!); Cristoffel, naschius 1812 e morts da 25 onns; Vigeli, 1815 - 1891; Maria Barla Catrina, 1817 - 1883; era vegnida ella lavina da Rueras da 1817 e cavond or ella, veva in dau culla sigir - per ventira grad spel plumatsch giu, nua ch'ella durmeva pacificamein treis meters sut la neiv! Numera siat, la giuvna da tuts, ei stada la mumma da pader Baseli: Onna Maria Ursula Schmed, (1821 - 1898) maridada 1852 cun Duri Battesta Berther (1816 - 1882), bab da pader Baseli.
Ils geniturs da pader Baseli eran glieud luvrusa e spargnusa, vivevan en grazia cun Diu ed han tratg si cun quitau e carezia treis mats e duas mattauns "ed educau els cun plaid, fatg ed exempel tier quei ch'els tuts ein daventai: tier buns cristifideivels da tgierp ed olma."
Pader Baseli "il pign," sco el vegneva numnaus da ses fargliuns, ei staus il quart da tschun fargliuns. Il vegl ei stau sur Tumaisch Giusep (1853 - 1931), il pli original "plevon da purs," che la generaziun dad oz ha enconuschiu.4 Epi vegn Onna Maria Ursula, (1854, maridada 1877 cun Gion Mihel Monn da Sedrun, morts 1922); il tierz, Vigeli Giusep, numnaus "Sep da Dieni" (naschius 1856, maridaus 1886 cun Barla Catrina Deflorin da Camischolas, morts 1925); il quart ei stau Giachen Martin, il pader Baseli da pli tard, naschius 1858 ils 10 da november e morts la vigelgia da Nadal 1931. Suenter el ei aunc vegniu ina sora: Maria Turtè, naschida 1860, maridada 1887 cun Sigisbert Berther da Rueras, morta 1925.
Dalla numerusa feglialonza da ses cars fargliuns, da ses nevs e niazas, sutnevs e sutniazas, lein nus buca plidar cheu, mo ton astgein nus dir, che tuts fetschien honur a lur augsegners e mantegnien e cultiveschien vinavon las vertids da lur perdavons.
Anno 1858, igl onn dalla pli miserabla fiera da Ligiaun ch'ei ha dau enzacuras,5 fuvan era 24 marcadonts da stiarls ord la Val Tujetsch i vi "la tiara taliana" cun lur mercanzia. Cun ils stiarls digl Uri era ei serimnau ensemen silla plazza fiera ed ellas "zonas da stiarls" da Ligiaun circa 20’000 tgaus; varga 3000 mo ord Surselva. Ei er'iu malissim gliez onn, essend che l'Italia veva giu calamitad fretg ed insumma tut falliu! Denter ils 24 marcadonts da stiarls da Tujetsch sesanflava era il bab da pader Baseli. Vulend nungrazia turnar a casa cun lur marcanzia, eran els vargai giu Ligiaun e la finfinala turnai a casa senza stiarls e senza - marenghins! Ei er'iu si tut en spesas - ed ils Malerbas da Pianca Bella vevan ei era buca stuiu temer fetg.
Dend dad esch en a Dieni, nua ch'ils giuvens maridai eran secasai dapi 6-7 onns, hagi ina ferma e robusta vusch d'in cantadur da mo in'ura vegls retschiert il bab. Quella canzun plein forza hagi destadau il bab ord ses quitaus depriments ed en in amen seigi sia fatscha sesclarida. In mat aschi saun e frestg era per el la pli segira caparra per in ventireivel avegnir. Svani eran fastedis e quitaus dallas davosas treis jamnas - e mirar anavos en fatscha d'ina tala ventira e selamentar - fuss stau fatg da matta veglia, mo buca dad um.
L'auter di, per sogn Martin, ei il pign da Dieni vegnius battegiaus a Sedrun cul num Giachen Martin: Giachen en honur e veneraziun da sogn Giachen a Rueras, e Martin per saver festivar gia igl emprem di da sia veta il sogn dil di, che veva bein smanatschau al bab da vegnir cul sgurdin, mo ch'era lu tuttina vegnius culla ventira en casa.
Duri Battesta da Dieni, il bab plein lavur e premura, era in um da gronda iniziativa. El era pur, mo dasperas fageva el era il marcadont da biestga ed igl impressari. Cun siu frar Giachen Martin (morts 1872), era Duri Battesta seretratgs da giuven giul Schuob e cun caschun fatg leu zatgei scolas sco surprendiders da construcziuns da straduns. Sco tals havevan els luvrau en Baviera e giu la Svizra bassa e suenter paucs onns turnai a casa cun in bi daner. Anno 1860 ei la via nova sur il Cuolm d'Ursera vegnida baghegiada. Entochen 1864 ei quella stada finida fin ad Ursera (Andermatt) e vegnida collaudada. Capeivel, ch’ils dus versai impressaris ein senezegiai da quella caschun. Leusura anflel jeu la suandonta notizia, scretta da pader Baseli sez en in carnet: "Nies bab, Duri Battesta Berther, ha baghiau la via naven dils cunfins da Mustér entochen S.Brida. Associai cun el eran siu frar, aug Giachen Martin, in cert signur Castagnola da Ligiaun e landrehter Augustin Condrau da Mustér. - In toc sil Cuolm d'Ursera ha il bab era baghiau; il caraun sisum dal maun d'Ursera senumna aunc ussa "Berther's Kehr." Ferton ch'els han giu sil territori uranes buns, capavels inschigniers e fatg bunas fatschentas, ha igl inschignier Depuoz sin territori grischun mussau pintga savida ed era dasperas in pedant dalla emprema classa. El ei staus la cuolpa che quella interpresa ha rendiu pauc als impressaris."
Dapi quels onns leu ei siu bab sededicaus entir ed entratg al puresser e cun far empau il marcadont denteren ha el tratg si ina stupenta famiglia, ferton ch'ils "daners gudignai sin via" han fatg pigns ed in di facilitau ils studis da ses dus megliers mats.
Nuota tgisa, il "pign" da Dieni cun ses fargliuns han passentau en quell'ucliva paradisica sisum la Val Tujetsch sper la tuor da Pieder de Putnengia dis d'affonza e giuventetgna da mai murir! Ins enqueri in liug pli bi ella Cadi, che Dieni sper Sumsassi! - Agradgiu sut Sumsassi sper Plaunmiez la ruina dil casti dils niebels de Putnengia. Occidental-settentrional da Dieni: Giuv, la patria dil beau Gionet de Giuv, in'ucliva depopulada, che pader Baseli ha descret cun tonta amur e savur, Giuv cun sia caplutta da s. Bistgaun, alva e senza macla sc'ina neiv nova! Ed occidental dil tuttafatg serasan sco in'oasa paradisica ils mises permavauns-atunils da Mulinatsch, Milez e Caspausa; tramuntan schaian sur teissa spunda viers la Val Milà las tegias da Malamusa, alp e Péz Culmatsch, Péz Giuv e Crispalt. E leu visavi la casetta da Dieni, sin l'autra vart dil Rein, sur ina bellezia pastira, il gigantic Uaul Surrein stgir-verds sco las buolas da S.Brida. Tgei rasada uaul per liung e per lad ed en altezia, e sur el s'extenda l'Alp Tgom cugl Uaul Davos Nacla e Val Nalps. Tgei deletg pigl egl e pil cor!
Cheu en quei venerabel "para - dis" ha il pign Giachen Martin passentau ina ventireivla affonza enamiez ses cars geniturs e fargliuns. Gia avon ch'ira a Rueras a scola, ella vegliadetgna da 6-7 onns, gidava el ses frars Tumaisch e Sep a pertgirar ils vadials sillas plauncas e palas da Mila e bien a savens fagevan ils treis mats dil Duri Battesta cun aunc auters ensemen, tgeinin che seigi igl emprem giudem cun "ir empalas sil davos." Buca darar capitav'ei lu, ch'ils "feghers" vegnevan la sera a casa cun caultschas senza tapun. La mumma fagevi bein sfracs, mo buobs ein buobs, e cura ch'ei vuleva buca ver fin cun quei sport, ha la mumma in di cun ina "peisch-curom" dau sustegn al tapun. Quei vevan ils schanis nuota nuidis, mo la sera cura ch'ei vegnevan a casa culs vadials, tergevien ei ora ils tschops e schevien giu quels silla peisch-curom - per ch'ils vadials stoppien buca seturpeglar da lur vadlès . . Cheu en quei liug solitari vevan ei schiglioc era che semegliava cuort, pertgei che primavera ed atun vegnev'ei neu beinenqual da lentalgels, sul Rizli. Quels tschintschavan persesez tudestg ed il bab schevi a ses mattets: "Buezs, emprandai tudestg, per savai vènder vos purschals!"
Cumpatg ch'ils buobs vevan priu a pèz quei cussegl, raquenta pader Baseli sez, seregurdond da quels bials onns: "Nus buobs vevan mintgamai in agen tschaffen cura ch'in ni l'auter tudestg vegneva sul Rizli dalla Val Milà oragiu, cun lur caultschas stgir-verdas, cun in tschiep aschi cuort sco'l libroc e la liunga capetscha da seida cun in hazer tinghelin. Cheu devan nus bein adatg, cur che quels tschintschavan culs umens dils mises, e bein gleiti savevan nus era dir: "Wo gehnt ihr hi? Uf sant Jacob aba, süli go reiha!" -
E tgei bialas seras d'unviern a Dieni en cumpignia cul bien pot da Selva Martin Felici Schmed da Rueras, quei brav e sempel um, dil qual pader Baseli seregurdava aunc en ses vegls dis cun tutta speciala carezia!
"Ei era in pauper schani, denton in um dad aur, cuntents e pazients sco Job. El haveva il bia duas vaccas ed ina stiarla, enzacons tiers manedels, ch'el perveseva aunc tier far pot tut unviern ora en sia solitaria acla "Val" sper Dieni. El fuva nies meglier vischin, fageva reguladamein pliras ga per di sia staziun tier nus, laschond anavos siu uorden da posta e sia mondura, ferton ch'el serendeva en si'acla. Sia feglia Filomena purtava temps d'unviern, quels dis ch'el mava a Selva, il solver tochen Dieni, dis ruhs era il gentar. Duront sia tschavera era el leu cun nus e ruschanava bugen cul hab.
Cun quei che Felici haveva giu fatg pli daditg e fageva aunc ussa denteren empau il marcadont da stiarls e cavals, raquintava el il pli bugen da ses viadis e da sias aventuras a Sebiastg e Ligiaun e Varesa, nua ch'ei stuevan vargar giu schliats onns. A nus buobs fageva sia raquintaziun dil bandit "Malerba" adina la pli gronda impressiun. "Malerba", era il capo d'ina banda da laders, che periclitavan la via sul Lucmagn e che vevan principalmein en egl ils marcadonts, che returnavan cun lur tschentas pleinas d'aur dalla fiera da Ligiaun. Felici era fiug e flomma, cura ch'el vegneva cun siu "Malerba". - Polizist Duri Maculin da Rueras ha alla finala giu pudiu tier il Malerba ellas alps da Scona e fatg fin a quei prigulus cumpogn cun sia suita. S’entelli che Felici ludava buca pauc la curascha e forza dil Maculin!
Haveva Felici finiu siu solver, sche semtgava el da far siu tur a Selva; metteva entuorn schui la termenta tastga-curom, ella quala ei er'en mintga zacu ina brev si da "Schuobalan", e lu pli tard, la sonda, in pèr numers dalla Gasetta Romontscha, schiglioc schuber vivamein nuot. Lu vegneva in hazer caput blau cun nuvs alvs, grevs e liungs, che Felici stueva, malgrad sia pulita grondezia, runar suenter ella neiv. Alla finala suandava la capial'aulta, dira e steria, cun duas ualti grondas ruosnas da mintga maun dil cup, che Felici hagi surtut frestg il tgau - in um da circa 60 onns! Felici era cunscienzius, denton era pratics e metteva si mintgamai sia capetscha e pér lu la capiala.
En verdad, ina empau fasierlia mondura, snueivel tuppa sisum la Val Tujetsch, per in pot da Selva! Nus essan savens sesmarvegliai pli tard, ch'il bien Felici ha buca tratg vi Sumsassi la capiala da leugiu, quei malengasi pategl! Da basegns e pratic fuss ei stau: in pign, lev turnister, ina cuorta pelerina da launa, ni craga sco nus schein, in pér liungas osas tochen sur schanugl, ina capetscha da pial uors cun ureglias, in pér vons ed in fest liung enferrau. Quei fuss stau e fuss aunc adina la megliera mondura temps d'unviern per in pot da Selva.
Felici ha stuiu far bia gadas gronds strapazs sin siu tur. Beinenqualga ha el giu detgavunda. Ei ha era buca muncau, ch'el ha stuiu traversar il Rein a Carmihut e sfullar tras la neiv da tschei maun per arrivar a Selva e cumplenir l'obligaziun. E tgei paga retergeva quei um? All'entschatta 35.- frs per onn, che landrehter Augustin Condrau veva cumissiun da pagar ora. Per ordinari schava Felici dar in sac segal ed in sac salin persuenter. Plitard ch'il tur mava tochen Tschamut, fuva la paga 100.- frs e mintga tons onns la fasierlia mondura.
Beinduras fageva sia feglia il tur ordinau e turnava a casa cun ina schuba schelada sco fier. Inagada eis ella arrivada tochen las Vals. Ina gronda lavina era vegnida buca daditg. Nun pudend e nun savend ir vinavon, ha ella entschiet a grir e pudiu sussentar entgins umens, che stevan a Selva avon baselgia - ei era ina dumengia - ils quals ein vegni encunter e priu giu las caussas dalla posta e schau turnar anavos la giuvna.
Felici turnava savens tard a Dieni e miez schelaus. Selamentar era mai sia moda. El sescaldava empau, prendeva cun bien appetit siu gentar, raquintava puspei dalla fiera da Ligiaun, dils mulissiers, dils strangugls che ses cavals havevan enqualga e natural dil "Malerba" e dil polizist Maculin e mava puspei a perver ella Rufna.
Felici haveva tscheu e leu miseria cun lenna da barschar, e sche Filomena deva vid ils pleders da slondas, sche fuv'ei buca bialaura. Mav'ei encunter la primavera sche haveva Felici per ordinarl scart da fein; el mava enasi Val Mala e fageva nitschuns e beinduras era siu davos refugi a Dieni: "Tgè té Duri desses in bla fain!"
Pot Felici haveva in oreifer bien cor. Dalla fiera da Ligiaun fuss el mai turnaus senza purtar a nus buobs enzatgei, il bia in cunti per in. Quei havevan nus il pli bugen ed era il pli da basegns, perdevan nus gie quel per ordinari entochen l'autra fiera. Sinaquei che nus sefagessien denton buca mal en nossas differentas manipulaziuns, haveva il cunti il bia in "péz rodund".
Da Daniev fuv'el igl emprem vischin, al qual nus aguravan in legreivel bien niev onn. La buna mumma visava denton il Felici da nuota dar enzatgei e far cuosts. Quei stridava el. "Quai fuss ina biala, bétga dar dus raps a quels buézs!" Felici veva bugen nus affons e nus era el. Havessen nus saviu far enzatgei per el, nus fussen i tras in fiug . . .6
Pli gronds ch'ei vegnevan, ils mats da Dieni, e pli serrau ch'il bab metteva els sut il stadal. Els stuevan luvrar tenor forzas e gidar en tuttas lavurs da pur, era da students, entochen ch'ei han entschiet culla teologia. Aschia vegn ei aunc oz raquintau, che Tumaisch e Giachen Martin stuevien da sias uras perfin gidar a far fein a pastg! E cheu schabegiav'ei buca darar, che la sera, turnond a casa, ils dus mats dil Duri purtavien mintgin in hazer buordi fein a pastg naven dil Crest da Nossadunnaun entochen a Dieni - duas uras viadi! Sur Tumaisch da pli tard fagevi quella bravura senza ruassar ina solia ga; pader Baseli stuevi ruassar ina ga silmeins! - "Tgei dies! Tgei stgeinas!" ha in exclamau aunc buca ton daditg, udend a raquintond quellas strapazzadas - senza neginas consequenzas. Umens sco cuolms! E buca per nuot; il pursepen era leusuenter, essend che a Dieni era la maglia l'emprema pagaglia!
Deno temps d'unviern fuvan ils buobs da Dieni adina occupai sufficientamein e vegnevan aschia buca bia en contact cun auters. Las regurdientschas da quels bials onns d'affonza entochen ir a scola ein per part descrettas en: "Sas era nua Giuv ei?".
Donn e puccau che pader Baseli ei buca vegnius a frida da dessignar a nus siu tat Tumaisch Giusep Schmed, enconuschents ell'entira Cadi sut il tetel: assistent Schmed, ed en Tujetsch sut il num familiar "Sten nair" per distinguer el digl assistent Schmed da Gionda, ch'ins veva nudau culla tezla cuntraria da "Sten alv".
Pader Baseli ha aunc enconuschiu bein siu tat, ch'ei morts pér 1866, ch'il biadi veva otg onns. Sco jeu hai saviu constatar per mauns dallas notizias, ch'el ha nudau si, havev'el grond interess ed ina certa luschezia da siu "tat Sten", ch'ils vischins titulavan buca per nuot era "il retg da Tujetsch". El eri in um sec, grond, d'ina pelladira stgir-brina, in um viv ed activ, intelligent e da gronda malezia. Naschius 1784, eri el ius gia da dudisch onns a scola el Valleis e fatg a Sion 3 - 4 classas. Stuend veser leu cun agens egls, co ils Giacubins franzos han destruiu 1798 il casti episcopal da Tourbillon, seigi el turnaus a casa quei onn cun ina stermentusa rabia el cor enviers quels purtaders dalla "libertad e fraternitad". Anno 1799, cura ch'ils Franzos ein dai sul Cuolm d'Ursera e ruts ella Cadi, seigi Tumaisch Schmed sepurschius d'era sebetter cull'arma encunter quels amitgs dil pievel. El eri lu mo sedisch onns vegls, vevi denton l'urdadira d'in mat da vegn. Havend giu fatg empau scola e scrivend sc'ina stampa,7 essend resoluts e senza risguards, cura ch'ei fageva basegns, ha il cussegl d'uiara surdau ad el la scharscha da furier, ch'el hagi adempliu per cumpleina cuntentientscha.
Plein fiug e curascha sco el eri lu ed era suenter adina, seigi el, malgrad las grondas miserias digl emprem decenni suenter l'uiara dils Franzos, maridaus gia da 20 onns, cun Maria Ursula Monn. Ei va buca ton ditg, ed el ei gerau, premgerau e plaun a plaun il factotum dall'entira val. Sco ei semuossa fuv'el insumma politicher tocca la crusta - perfin en sias poesias e cumedias ch'el fageva en ses giuvens onns. Aschia raquenta Giachen Antoni Venzin da Rueras en sia specia da cronica, ch'il "Sten nair", vevi fatg 1836 ina zun interessanta cumedia pils da Tujetsch, che seigi vegnida dada ils 5 d'avrel a Rueras sin ina gronda lautga avon casa pervenda. - Il cuntegn da quella eri in signur, che tut levi far esser malsauns e dil qual ins cartevi ch'el vessi da tuttas uisas malsognas. El vegnevi mudergiaus da quater miedis che levien medegar il schani. Il davos seigi in bien vischin vegnius tier el ed hagi detg: quels quater cugliunien el e veglien mo tschitschar ora siu saung e sia buorsa. . . Il teater eri daus quell'uisa, che tut encurschevi, ch'il "Signur" personificavi il Svizzer e co quel seigi la finfinala vegnius sauns, seschond perreger da siu saun e bien natural. Ils quater miedis significavien las principalas ideas politicas, arisguard ina nova constituziun. "Quels signurs quitavien, la Svizra seigi fetg malsauna e tonaton stetti ella sillas combas", scriva Giachen Antoni Venzin. Las ideas novas liberalas vevi gl'autur beffegiau e sgomiau quell'uisa, ch'el schevi better ora garnetschs dumiec giun plaun entras in survient; quel clamavi lu las "biuas" che representavien la massa senza giudezi - e quellas laguttevien enguordamein tut, rubas e strubas!
Donn che quella cumedia ei ida a piarder e che nus possedein oz mo pli la canzun da quella, che vegneva cantada tenor veglia tradiziun alla fin dalla cumedia. Quella lai bein aunc encorscher "la ductrina dil teater", - mo en general eis ella tenida alla maniera barocca dil 17avel e 18avel tschentaner. - Il "Sten nair", era gie staus scolar dils Gesuits!
Ils anno 1842/43, 1846/47 e 1850/51 han ils Tuatschins, susteni dils auters umens da cumin, tarmess el a Cuera sil Cussegl grond; 1857 han ins eligiu el per treis onns ella, dertgira districtuala a Trun. Proponius pliras ga mistral, ha el vuliu saver nuot da quella honur, mo nuotatonmeins cargavan las ideas da gliez temps burasclus profundamein en sia natira passiunada politica. El era insumma politicher e quei tochen osum la detta. Las ideas liberalas, che la revoluziun franzosa veva semnau en tuttas tiaras dall'Europa, havevan fatg cagl er’en nossa tiara. Ellas eran carschidas cun ried dapi 1800 - 1840, essend nutridas e favorisadas d'ina flurenta economia, aschia ch'il temps dalla raccolta ruchegiava era en nies Grischun. Quei ch'il liberalissem da lezz'epoca desiderava, fuva la dictatura da partida en tut e dapertut; secapescha, era en fatgs culturals.
En nossa Surselva, entochen ussa serradamein catolica e perquei conservativa, ha il liberalissem medemamein empruau da far vau - ed in temps eis ei reussiu buca mal, silmeins arisguard las elecziuns e votaziuns. "Il Grischun Romontsch", (1836 - 39), la gasetta dils Latours liberalisonts, schebein aunc ualti moderada, ha tuttina ughegiau da far sgulatschar la bandiera blaua e quei pli e pli gagliardamein. Strusch dus onns vegls il Grischun Romontsch, che sur Giusep Maria Camenisch ed auters intelligents umens han fastisau exact e bein via e mirau dil niev apiestel. Cun ina curascha e forza temeraria senza paregl han quels cargau il bov per la corna entras igl "Amitg dalla Religiun e dalla Patria" (1838 e 1839). Las discussiuns ed uiaras, che suondan ussa denter quels dus organs, ein aunc oz in deletg per tuts quels che han spért e razza e carezan ina situaziun clara e detscharta. Duront quels dus onns han quellas duas schanias pugnau da gust, purgau l'aria sursilvana - e fatg partida! Stuiu ceder han omisduas (1839 da Silvester!), mo la bova liberala ei stada tschuncanada per ina e per adina, e schebi ch'ei ha aunc dau enqual sbuau da temps en temps: vegni dominè ein ils pugniers liberals buc! Il mussament persuenter ein ils dus paupers sghignai, naschi ord la lètg sfurzada digl "Amitg" e dalla "Grischuna": la "Nova Gasetta Romontscha" (1840/41) ed igl "Amitg dil Pievel" (I) (1841 fenadur-december), ch'ein domisdus morts per spir "neutralitad" e "diplomazia"8. La mort dil davos ha la soluziun dallas otg claustras digl Aargau caschunau. Sur Giusep Maria Camenisch leva prender posiziun egl "Amitg". Ses conredacturs, ils honors da Breil, levan buc - e per quei motiv han ins fatg in armistezi e schau murir quei trebelet d'in "Amitg" dalla mort voluntaria. Duront ils treis suandonts onns d'armistezi han ni ils conservativs ni ils liberals durmiu. Ils eveniments radicals encunter las claustras ed autras bravuras liberalas han effectuau, che las retschas conservativas en nossa Surselva e Surmir han fatg rascha. "Il Confederau Grischun" (schaner 1845 - fenadur 1845) ha renovau l'attacca e sunau la medema tiba, sco las autras gasettas "antigesuiticas" dalla Bassa. Mo la finala, avon che murir dalla "vana stenta", ha quei confederau grischun schizun stuiu laguoter in pèr ga péllas conservativas, che han caschunau ad el la segira mort!9 Era tier nus temevan ins - buca senza raschun - la medema prepotenza liberala enviers instituziuns catolicas e perquei leva la pressa conservativa danovamein da mort en veta.10
Enten gliez temps da viva ed intensiva veta politica, pren era il tat da pader Baseli viva art e part da quella. Bien amitg da sur Giusep Maria Camenisch ed incarnau inimitg dil liberalissem, entscheiva era il pur da Rueras a far politica activa! Anno 1842/43 selai el eleger el Cussegl grond e va a Cuera plitost sco observatur. Schebi "mo pur" vesa el clar e bein, nua ch 'il carr segeina ed el fa attents ses amitgs ella Cadi, ch'ei hagi num sedustar cun peis e mauns. Ils Latours denton e lur trabants - quellas umbrivas dallas umbrivas - cartevan ed agevan tenor il principi da opportunitad; la gatta morta era lur - arma!
Naven da 1843 entochen 1846/47 vegn il Sten nair buca pli tarmess a Cuera, mo gest anno 1847, il pli delicat ed interessant, po el puspei en sco deputau. 1847, la primavera, tuorna el da Cuera cun la ferma perschuasiun, ch'ei detti gleiti uiara civila en Svizra e ch'ei savessi tgunschamein era dar in adual "moviment" el Grischun, malgrad ch'ils politichers grischuns dil pum sinceravan: Nus stein neutrals! Il Sten nair, in "Tumasch nuncartent" scheva e turnava a dir si per ses Tuatschins: "Dils da Cuera ston ins crer bia e fidar nuot! Vegnend l'aura sut pli e pli recenta, spargnava il Sten nair ni turs ni turnialas, ni ella Cadi, ni vi d'Ursera.
Anno 1847 suenter mesa stad seradunavien ils da Rueras seras e notgs "orasè tiel scarvon Lucas Cavegn", nua ch'il Sten nair dilucidavi la situaziun politica ed ugliavi da prender mesiras en cass che quels "d'anoragiu" massien cun forza armada encunter ils siat cantuns "Sonderbundis".
Assistent Schmed, pli mals perfin che las uolps digl uaul Surrein, ha la finfinala cun agid dad enzacons fidai agiu sin agen quen e responsabladad. El ha priu contact cun litinent Fidel Cavelti da Sagogn, che corrispundeva sco agent denter Siegwart-Müller ed ils Grischuns catolics. Era mistral Gieriet da Rueras cartevan ins, che seigi gudignaus pil culp - en casamai! Era gie Cavelti staus sez tier el la notg dils 10/11 da november a Rueras, accumipignaus dil salter da Lucerna. Strusch stada ordad esch quella viseta nocturna, ch'ei schabegia zatgei zun heicli ed interessant! Ils 12 da november suenter da quei ch'il Sten nair veva mess fil ella guila, comparan, tarmess da Cavelti, plirs umens cun cavals da bast, grevamein cargai cun dudisch canistruns tochen a Rueras tier mistral Gieriet, nua ch'els levan descargar "la péra e meila". Mistral Gieriet, ferdond l'aura, "disdescha" quei mument, accepta buca la muniziun e tarmetta anavos ils umens. Il Sten nair va suenter e gida a descargar e zuppar la puorla "en plunas lenna denter Sumsassi e S.Brida." Ils proxims dis sissu arriva il polizist Baltassar Kocher da Cuera e staziunescha cun aunc enzacons - a Rueras! Enzatgei cumpatg ch'ei vevan ferdau, pertgei ch'ils emprems dis suenter esser arrivai, han els intercuriu ils ladretschs ed ils cals sut ils irals! Schebi che Sten nair veseva co ei steva, schevi el tuttina si per ses congiurai: "Schi von, main nus era; custi tgei che vegli!"
Mo ei era mal far! Ils dus battagliuns grischuns, ch'ein vegni mobilisai plitost per tener pasch el Grischun, che per ira culs Federai encunter ils siat cantuns catolics, eran staziunai entochen ils 19 da november a Glion e contuorn, aschia ch'ei era mal semover pils dalla Cadi e da Rueras.
Ils 17 da november ha colonel Luvini, cumandant dalla 6avla divisiun, alla quala ils dus battagliuns grischuns udevan, survegniu ina schlepra radicala dils Sonderbundis sil S.Gottard. En quella divisiun sesanflava era colonel Lanicca, sco cumandant dil genie. Ils 19 da november ein omisdus battagliuns grischuns marschai a Blizuna; ils 22 eran ei leu, aschia che nos confrars grischuns han buca pli stuiu batter encunter ils catolics - ed aschia ein era ils da Rueras stai grad eri, pertgei ch'en quei interval era l'uiara gia decidida e finida.
Buca stai necessitai da siglir el fiug, schebein pinai leutier, han ils da Rueras fatg la gatta morta ed ein aschia mitschai dallas consequenzas, che ei havess aunc pudiu dar lunderora.
Mender eis ei in cul litinent Cavelti da Sagogn, ch'era staus duront l'uiara "Platzkommandant" dad Ursera! Da quel rapporta igl "Amitg dil Pievel" 1850, nr. 3: "Igl aventurier sonderbundic ed explatzcommandant d'Ursera Cavelti da Sagogn, ch'ei 1848 en contumaz vegnius condemnaus da nies suprem tribunal d'appellaz tier diesch onns prischun en casaforz, sesanfla uss a Paris et ha survegniu ina plazza tiel cont Montalembert."11
Tuts ils dalla Cadi patertgavan buca sco il Sten nair e ses amitgs en ed ord Tujetsch. Aschia legel jeu per exempel ord la cronica da famiglia da Pieder Antoni Derungs, Breil (copia ella Biblioteca romontscha dalla claustra) - "1847 ei stau igl onn dil Sonderbund. Trests e deplorabels ei quei onn staus; dapli che dus onns ha ei entschiet a quidar sco il fiug sut la tschendra. Il schef dil Sonderbund ei staus Siegwart-Müller a Lucerna cun siu secretari Mayer - veramein eis ei stau ina manipulaziun da prers - nua che siat cantuns catolics han battiu encunter ils Confederai - Svizzers encunter Svizzers han battiu! Mo ils Confederai han giu il surmaun e sin quei ei la nova constituziun vegnida organisada 1848." Nus vesein: Breil e Tujetsch vevan ualti differentas ideas davart il Sonderbund!
Ferton che ton sco tut las vischnauncas sursilvanas fuvan conservativas entochen la crusta, dev'ei era autras, che fuvan buca meins catolicas, mo che votavan tuttina liberal. Liberal votavan ins perquei che nossa glieud suandava las persunalitads da spért e slontsch - e quellas eran da lezzas uras ils Latours liberals! En Surselva ed oravontut ella Cadi vegnev'ei fatg avon 100 onns politica da famiglia - e pér en secunda lingia politica da partida. Denton savein nus mussar si, che ual suenter la fusiun dallas duas scolas cantunalas eis ei vegniu auter, quei vul dir suenter 1850 ein las dinastias sursilvanas idas ualti rapid da rendiu e victorisau ha plaun a plaun il principi conservativ, che ha entochen dr. Casper Decurtins giu paucs exponents da format! Avon ch'el ei cumparius silla tribuna politica eran nos umens da maguol e muntada Latours, quei vul dir pli u meins liberals e tuts ils auters ensemen, schebi buca liberals da casa anora, havevan pintga peisa ella politica directiva. Jeu puntueschel aunc ina ga: Ins era bein conservativs da natira, mo vuschar vuschav'ins savens liberal!
Sche Tujetsch, Medel e Mustér votavan da lezzas uras preponderontamein conservativ e formavan cheutras in veritabel "rocher da bronce" dall'idea e ductrina conservativa, mava quei gnanc ton dalla claustra anora (ins patratgi mo dils paucs conventuals da gliez temps e ch'il pli capavel da quels era liberals!), mobein dad umens dil pievel anora, sco il Sten nair era in. E buc il davos derivava quella endinada tendenza dall'influenza dils umens dalla plema, sco per exempel professer Placi Condrau e Gion Antoni Huonder, che scrivevan lur gasettas "Il Romontsch" (I) ed igl "Amitg dil Pievel" (II) cun spért e curascha e senza negin risguard dils "Signurs da Breil", ch'igl ei aunc oz in deletg e plascher da leger lur artechels da capo! Ins prendi tgei damonda da principi che ins vul e persequiteschi il slontsch e la forza perschuadenta da lur plema! Per exempel la difficultusa e zun spinusa questiun partenent la fusiun dallas duas scolas cantunalas en ina paritetica. Nos menaders politics, ils Latours, eran trasatras persuenter12 ed han era realisau la caussa, ferton ch'ils "pigns", ch'eran en verdad la vusch dil pievel catolic sursilvan, han stuiu defender lur pugn da vesta mo els, aschibein ella gasetta, sco en lur sincers e curaschus votums el Cussegl grond.13
Gest en il Cussegl grond eis ei stau - e quei la davosa ga - ch'il "Sten nair", ni sco'l vegneva era numnaus plianoragiu "il patriarc da Rueras", ha priu la caschun da dir cuort e sinceramein sia opiniun, l'opiniun dalla gronda maioritad dil pievel catolic, en in curaschus e perschuadent votum, che ha fatg impressiun el Cussegl grond, mo che ha giu negin fretg! Jeu sai che pader Baseli era loschs da quell'ovra da siu tat Sten e perquei suondi cheu il rapport leusura, sco igl "Amitg dil Pievel" porta quel en siu nr. 27 da 1850: "Uniun dallas scolas avon il Cussegl grond" Schmed: El hagi entelgiu pauc dil plaid da signur capitani Latour, mo hagi el udiu, che quel seigi pella uniun, mo encunter quella stoppi el solemnamein protestar. Tgei che hagi provocau quella idea (dalla fusiun) sappi el buca, forsa nossa paupradad? Mo quell 'enconuschevan ins gia daditg ed ins dueva spargnar avon, denton vegli el buca plidar dil vargau. Ins duei dumandar il pievel reformau e catolic, sche vegn ins ad udir che quel vegli saver da neginas uniuns. El hagi gudiu bia amicezia dils protestants, hagi quels adina stimau e carezau sco frars e cristifideivels, mo l'educaziun dalla giuventetgna vegli el tener separau sco tochen ussa. Pella prosperitad dalla scola catolica drov'ins buca d'unir ella; signur capitani Latour hagi gie era studiau en quella ed ins hagi grad udiu che quel seigi in stupent oratur".14
Capeivel ch'in "patriarc" da tala tempra mava mal a prau cun la politica ufficiala da nos pugniers e ch'el ha silsuenter stuiu renunziar alla honur da deputau. Quei ha el dil reminent supportau levamein, schebi ch'el era da l'autra vart buc adina quel che schava plascher tut senza mussar ils dents e prender posiziun da lutga! Aschia raquentan ils vegls Tuatschins aunc oz dallas rabiadas rabantschas sin vischnaunca, cura ch'ei mava buca suenter giavisch dil "retg da Tujetsch". Cura ch 'il Sten nair ed il Sten alv fruntavan en lutga, sesprunavi il da Rueras cul dies encunter il mir dalla casa da scola sin cadruvi a Sedrun e schevi liber tut ils registers da sia passiunada eloquenza . . . mo sedems, sco en autras vischnauncas dalla Cadi, hagi tuttina mai dau en Tujetsch!
Inaga ha ina tala controversa sin vischnaunca perfin giu nauschas
consequenzas economicas per la vischnaunca. Hans Giachen Beer era da lezzas uras
premgerau (entuorn 1850), cura ch'ins ha mess tiarms egl uaul Cavorgia denter
Medel e Tujetsch. Per puntili ha il president da vischnaunca buca clamau il Sten
nair, il pli versau en tals fatgs - e lez fussi probabel era buca vegnius!
Basta, igl ei vegniu tier process e la vischnaunca da Tujetsch ha piars in
bellezia toc uaul ed aunc in toc buna pastira entadem la val. - Suenter schevan
ils Tuatschins, ed aunc oz di quei Giachen Martin Berther da Camischolas, che la
vischnaunca havessi aunc gudignau bia, era sch'ei havessien schenghegiau al Sten
nair pil bien survetsch "in tgavai da luxus cun sé siala e staffas d'argien!"
Preziau lectur, perduna sche jeu sun s'entardaus empau ditg tiel tat da pader
Baseli; mo enqualga han ils biadis qualitads e semeglientschas da spért e
caracter aschi parentadas culs tats, ch'ei dat nuota donn dar in sguard anavos.
3. Ils onns da scola
Ils affons da Dieni stuevan ir a scola a Rueras. Buc in grond tschancun, mo
persuenter in prigulus per temps d'unviern, cura ch'ei suflava e cuflava neuagiu
da Caschlè e Londadusa. Eran ei sin via da cufla, sche schabegiav'ei savens, che
siu frar Tumaisch, pèr 4-5 onns pli vegls, stueva pegliar il pign per la totona
e smaccar el cun el per tiara, per buca stuer stenscher dils bufs che devan
oragiu. Mo il sfullar via tras nevadas e cufladas entschaleva pèz e gambetscha
als dus robusts scolars da Dieni, aschia che negins da Rueras dumignavan els da
far da sedumignar.
Entochen 1856 vegnev'ei dau scola a Rueras en stivas privatas. Quei onn han ils da Rueras baghegiau ina stupenta casa da scola pèr da lezzas uras, aschia ch'il Giachen Martin da Dieni ha giu la ventira da saver ira siat onns en "scola nova". Ses emprems scolasts ein stai Anton Schmed da Mompé-Medel 1866/67, ch'eri in bien magister en tuts graus; mo gia cuort temps suenter ha el giu sco "surmeister" Gion Antoni Soliva da Sedrun (1868/69), in mediocheret, che buca mo smenavi il fest. Suenter quels treis emprems onns ha el giu il cletg da saver ir a scola quater onns tier l'excellenta scolasta Maria Barla Pally da Rueras (1869/82 a Rueras). Quella fuva scolasta ed educatura trasatras, da tempra e pissiun. Ina matta plein ideal, ina veritabla mumma da scolars e scolaras, ina femna ferma d'in'autoritad e disciplina distinguida. Jeu sai seregurdar bein, co pader Baseli raquintava da quella aunc en ses siatonta onns cun tutt'affecziun ed entusiassem. Da cheu deriva ei era, ch'el sescaldava buca pauc, cura ch'ei fuva la tschontscha: Scolast u scolasta? En quei grau pretendeva el beinduras cun vehemenza, che per ils emprems onns da scola seigi ina scolasta il sulet ver. Ina buna scolasta hagi mo la scola el tgau, seigi il bia passiunada da sia clamada ed unfreschi cor ed olma a "ses affons". Ils scolasts encuntercomi, e quei els bia cass, hagien per bia buca quei anim da sededicar mo al sogn ideal dalla scola. Els seigien il pli savens aunc enzatgei auter dasperas - e buca darar "dil tut" enzatgei auter. En quei grau schava el nuota metter giud via - e paupra quel che tuccav'en ina scolasta sco scolasta. Quei derivava oravontut da si'affonila carezia per l'oreifra scolasta da ses pli bials onns. - Cudischs vevien ei paucs, mo denter quels in fetg bien e bein applicaus a nossas relaziuns, numnadamein: Il cudisch instructiv da professer Placi Condrau, ch'el numnava aunc sco um vegl: il cudisch dalla patria!
Scola e recreaziun sebrattavien ch'ei eri in deletg, e paucs che hagien realisau aschi intensiv ils plaids dalla veglia canzun: "Mintga sera suenter scola lein nus ir a scursalar". E co quei sgulava neuadoragiu dis da samada, da Dieni entochen a Rueras!
Havend tschaffen per la scola, ha il Giachen Martin dil Duri Battesta da Dieni suandau igl exempel da siu frar vegl ed ei medemamein sededicaus al studi. Grazia alla bufatga beinstonza ed alla voluntad idealista da ses cars geniturs, ha era "il pign" astgau studegiar! Enta Dieni vevan ei ussa dus students - e quei custava. Mo ses buns geniturs udevan ad ina nobla èra purila-aristocratica, sco nus possedein aunc oz, Dieus seigi ludaus, beinenquala. En talas famiglias s'artan per ordinari duas bunas qualitads: il quet e la luschezia (ch'ein cheu ina vertid!) d'haver in studegiau en famiglia, sche pusseivel in augsegner. In aug da si'uratta, Venzin da Giuv, ei morts spiritual a Tersnaus; in aug da siu tat, sur Rest Antoni Schmed, ei medemamein morts sin pervenda, 1829, a Rueun. Dun e tradiziun targevan pia da quella vart en famiglia, schebi ch'il pader Baseli da pli tard ha duront ils onns da gimnasi mai propi patertgau da vegnir pader ni prer.
La preparanda ha il robust student tuatschin fatg 1873/74 on claustra a Mustér. Culla scola er'ei buca bia da lezzas uras a Mustér. Consequenzas dil barschament dalla claustra da 1846 e dalla famusa lescha excepziunala encunter ils catolics, che scumandava da recepir novizs ellas claustras. Buca smarvegl, ch'il baghetg e las localitads dalla casa da s. Placi fagevan plitost tschera da bargia e ch'ils paucs paders eran vegls e runavan peis. Era igl agid e succuors d'ordeifer ha buca pudiu metter en pei la scola, era buc il declarar quella per scola "episcopala" (suenter 1851). La preparanda era buca mal, mo il gimnasi piteva. Perquei capin nus, che la gronda part da nos students romontschs fagevan mo la preparanda a Mustér, per allura, suenter haver empriu empau tudestg, serender en auters gimnasis.
Conscolars da pader Baseli, che fussen stai cun el a Mustér ed a Sviz, ein oz negins pli en veta, mo nus savein sin fundament dad auters documents, ch'el era in pulit talent, buc extraordinari, e ch'el udeva all'emprema mesadad ensiviars da sia classa. Enten patertgar e luvrar er'el plitost plauns, mo persuenter zun exacts e punctuals, pli tard schizun pedants. Da scriver e plidar fuv'el in vess, mo era ei inaga scret, muncav'ei nuot pli, ni en cuntegn ni en fuorma. Ils plaids ch'el fageva scrivev'el treis ga, curregeva, strihava e memorisava, aschia ch 'igl auditur haveva ina buna impressiun da si'eloquenza franca e segira. Da quellas varts er’el zun scrupulus, gia da student e pli tard aunc pir. El ha dessignau sesez inaga enviers mei, fagend jeu curvien ch'el hagi scret relativamein pauc, schebi ch'el sappi bia: "Mira, jeu sun adina staus luvrus ed activs, mo dumignavel nuota la maulta naven dalla pala!"
Il gimnasi ha el fatg cun success a Sviz, nua che la scola era buna da gliez temps. Finidas las sis classas, serenda el a Friburg al Collegi St. Michel, che veva aschi capavels professers per las davosas classas, ch'ins plidava senza exagerar d'ina facultad filosofica. Er a mi ha pader Baseli raquintau dils spirtus professers, che docevien leu la filosofia perenis! - La matura era buc aunc obligatoria, mo a Cuera savev'ins tuttina far in'aschinumnada "Staatsmatura" voluntaria. Candidats dalla teologia er'ei per ordinari fetg paucs che fagevan quella; perencunter fagevan ils candidats dallas differentas autras professiuns academicas quei examen voluntari da maturitad. Giachen Martin Berther, da lezzas uras buc aunc sedecidius definitivamein per sia clamada, ha era vuliu far quella matura - e tut ei iu bein!
La stad 1879 ha el pia fatg la matura a Cuera, suenter haver fatg recrut cuort avon. Plein fiug e premura pil survetsch militar, ha el lu fatg la scola d'aspirant quella stad ed atun e vegnius numnaus litinent ella vegliadetgna da 21 onn.
Quella pissiun vev'el era buc engulau sco ei para. Raquintava el gie sez enqualga d'in siu aug davart la mumma, Giachen Antoni, ch'era ius (1826) ella vegliadetgna da mo sedisch onns en survetsch jester a Neapel. Per tema ch'el fetschi buc ontras la mesira, veva quel mess il giug da troccas, miez e miez els calzers . . . e quei ha pudiu far! In Cavegn da Mustér havevi "fatg schuldada", ed els erien i quei onn otg da Tujetsch e quater da Mustér. Arrivai a Glion, per serender viers l'Italia, seigien quels dudisch apostels secunvegni da sfurzar il "Werber" da numnar els immediat caporals, ni ch'els tuornien tuts a casa. La finfinala ha quei schani buca saviu far auter che dar las cordas e la schulda da caporal! Perquei seludavi igl aug enqualga, turnond per cuort temps a casa en congedi, ch'el seigi vegnius caporal avon che far recrut! Quei aug ei lu morts pli tard sco fideivel sergent dil retg da Neapel.
Gest da gliez temps veva il giuven officier grevs combats tgei far, per tgei sedecider: per la carriera militara ni per la teologia? Baul smenava el il sabel e baul sefuritgav'el ella summa dil grond Thomas d'Aquin. La finfinala ha el fatg in cumpromis per dus onns ed ei entraus empau anguschaus el seminari da s. Leci a Cuera, da 1880 gl'atun entochen la stad 1881, dus cuors. Aunc adina buc el clar dil tut ha el bandunau Cuera igl atun 1881 ed ei setratgs all'universitad dad Eichstätt, nua ch'el ei s'enscrets ella facultad filosofica-teologica. Siu sur frar Tumaisch veva medemamein fatg leu 2-3 semesters avon e quei buca mo teologia, mobein era aunc historia naturala e medischina. Era quei mument po per part haver entruidau el da serender all'universitad dad Eichstätt.
Cheu stoi jeu aunc menziunar, che pader Baseli da pli tard eri entraus 1880 ella Societad da students svizzers e ch'el hagi manteniu a quella la fideivladad entochen la mort. Giachen Martin Berther era in flot student, bials e beincarschius e veva buca pauc tschaffen per la veta studentica plein romantica da lezs onns. Animaus pils ideals dalla Societad da students svizzers: vertid, scienzia ed amicezia, eis el era entraus ella "Helvetia Eistettensis", nua ch'el figurescha gia 1881 igl atun, entochen la stad 1882, sco resolut senior da quella, suenter esser staus eligius la stad 1881 el CC.15 Siu stupent rapport da lavur da quei semester, cumparius ellas "Monat-Rosen" da 1882 (pag. 466/67) dat in verdeivel maletg dalla gronda e zun activa lavur scientifica, praticada duront quei semester sut sia bitgetta! - Ad Eichstätt ha el giu la caschun - ed era fatg diever da quella da frequentar ils renomai collegs d'enzacontas glischs sil candelier dalla scienzia, sco per exempel professer dr. Hergenröther, professer dr. Pruner, professer Schneid, Suttner e Thalhofer.
Da quels raquintav'el savens cun grond respect, cunzun da Hergenröther, ch'el teneva per in dils pli capavels scienziats tudestgs da gliez temps.
Cumbein ch'el era in elegant student da lezzas uras, seturpegiava el tuttavia buc da visitar duront las vacanzas il numerus Tuatschins a Minca ed els auters marcaus dalla Baviera, nua che quels convertevan ellas grondas cascharias da lezs marcaus il latg en caschiel e pischada. Bia bunas relaziuns enfiladas da gliez temps culs Tuatschins egl jester han cuzzau entochen la mort.
Schebi premuraus per la filosofia e teologia, er'el aunc adina buca propi sedecidius tgei far. Dad in maun tergeva la veta militara e da l'autra vart la scienzia e veta claustrala. Anno 1882, igl atun, ch'el veva mo 24 onns, entupein nus el sco premlitinent dil battagliun 90 ella Val Tujetsch tiels manevers dalla brigada. (El sez ha descret quels cuortamein en sia scartira: Sas era nua Giuv ei?) Cun quell'occasiun ha el giu caschun da gastar opulentamein sia entira colonna enta Dieni en casia.
Ussa vev'ei num sedecider tgei far; ei era uras. Sco siu cusrin Giachen Martin Berther a Camischolas, ch'ei aunc oz bein en gamba, malgrad ses 85 onns di, hagi il pader Baseli da pli tard studegiau ditg quei onn, sch'el duessi buc ir a Ruma sco schuldau ed officier tiel papa. In bi di d’atun da quei onn seigi el vegnius tier el e detg: "Ussa sai jeu tgei far! Jeu mon en claustra a Mustér!" Detg e fatg! El lai ir cun sia biala barba brina, bratta l'uniforma culla sutana, il sabel cul rentamogn da s. Placi e semetta el noviziat. El tuorna a Cuera, finescha ses studis da teologia e tuorna en claustra spir premura da daventar in pader exemplar, il maun dretg da pader priur Benedetg Prevost, ch'era ual sil precint da restaurar la venerabla mo paupra casa da s. Placi e s. Sigisbert cun agid da Diu e d'enzacons giuvens fraters e paders.
Cura ch'igl avat Benedetg d'enzacons onns pli tard (1888) ha giu dumandau la mumma da pader Baseli (feglia dil Sten nair) per il cunsentiment da schar entrar siu fegl en claustra, hagi quella rispundiu spirtusamein: "Quai stul sez savai; mu maneg'ju tge segi meglier dad esser ord claustra e mira anain, tg'esser ain e mira ano!"
Basta, il stupent officier da quels onns leu ei daventaus in religius e bien pader. Ils 16 da december 1884 ha il frater Baseli Berther fatg siu sogn profess ella baselgia da s. Martin, siu sogn patrun. Ils 25 da schaner 1885 ei il giuven pader vegnius benedius subdiacon a Cuera, ils 14 da matg dil medem onn diacon a Mustér ed ils 17 da matg spiritual. Sia sontga messa nuviala ha el celebrau per Gliendisdis-Tschuncheismas, ils 25 da matg 1885, sut gronda frequenza digl entir pievel dalla Cadi, essend quel plein speronza, che cun il giuven pader da Tujetsch obtegni la claustra in dils megliers sustegns per la restauraziun.
Quei di da gentar hagi, denter auters, era siu meglier amitg da scola e
militar, signur generaladjutant Brügger da pli tard, fatg in stupent plaid,
exprimend igl emprem siu smarvegl, ch'il flot officier tuatschin seigi uss en
claustra e buc en caserna; mo ella secunda part da sia peroraziun hagi el
paregliau las vertids d'in bien schuldau cun quellas da s. Placi e sincerau il
bien amitg dils pli bials onns, ch'el hagi eligiu la megliera part!
4. ll prefect e professer
Cura che pader Baseli ei daventaus conventual dalla claustra da Mustér, ardevan
aunc adina mo paucas cazzolas silla plaunca sflurida. Ils paders pli vegls mavan
a runond peis tier Niessegner, mo lur fatschas faldadas tarlischavan aunc en
bara da gronda speronza, havend els finalmein anflau giuvens successurs plein
fiug e carezia per ils ideals da s. Placi e s. Sigisbert: Priur pader Benedetg
Prevost, pader Bonaventura, pader Bernard, pader Sigisbert, frater Maurus,
frater Ursicin e pader Baseli. Ina pintga, mo persuenter ton pli premurada
recruta, sin la quala il vegl e pauper convent astgava fundar sias pli bialas
speronzas. Scadin da quels giuvnals - bunamein tuts gudignai per la veta
monastica entras nies pli grond e meriteivel politicher sursilvan, il giuven
idealist dr. Casper Decurtins, sescaldavan e barhavan en sontga premura per la
restauraziun da nossa claustra da Mustér. Denter quels era pader Baseli buc il
davos; era el gie da lezzas uras in bien amitg e fervent veneratur dil "liun da
Trun". Enzacons semesters avon ch’el mondi en claustra eran els stai en stretg
contact in cun l'auter, sco emprems ella Societad da students svizzers: pader
Baseli sco commember dil CC e Decurtins sco redactur dallas "Monat-Rosen."
Igl ei buca smarvegl, che pader Baseli ha gia collaborau sco noviz e frater alla scola claustrala, era quella gie adina siu ideal. Pader Baseli ei adina staus in idealist, mo buc in denter tschiel e tiara, anzi, in idealist cun domisdus peis giun plaun, in idealist che luvrava tenor plan e segira finamira. Negin curvien, che pader priur, daventaus 1888 avat Benedetg da Mustér, ha immediat surdau la scola a siu fideivel maun dretg gia il medem onn. Sco prefect alla testa da quella, ha pader Baseli luvrau e seduvrau per ella cun sogn entusiassem e perseveronza duront 17 onns, entochen 1905. Da lezzas uras er ei buc aschi bi ed emperneivel sco oz dad esser prefect e rector da quella tut en ina persuna! Ei veva num entscheiver tut da niev, pertgei ch'il fil dalla veglia scola claustrala era ruts e negin veva aunc propi capiu d'empunir e filar vinavon. Ei era mal far: esser directur dad ina scola privata senza scolars e professers! Igl emprem onn che pader Baseli ha surpriu la direcziun dalla scola, dumbrava quella circa vegn scolars; 1905, cura ch'el ha puspei remess ella els mauns da siu avat, fuv'ella carschida sin siatonta! Sper la redeivla lavur da prefect, stuev'el aunc redember cun sias forzas e siu temps aschi scart alla propaganda da scolars, dasperas dar instrucziun en latin e franzos e tudestg e romontsch als romontschs! "In grev buordi" ha el fatg inaga si per mei, raquintond da ses onns da prefect, "mo jeu erel endisaus da casa ano da purtar buordis ed igl ei iu!"
Pader Baseli carezava tut ses scolars ed ils biars carezavan e stimavan era el. Aunc il davos onn da sia veta ha el detg inaga a mi: "Paucs han emblidau mei; jeu per mei aber, seigien ei vivs ni morts, jeu vegnel mai ad emblidar els." Donn che buca tuts han capiu el, schebi ch'el manegiava schi bein. Sco prefect e professer fuva pader Baseli stregns e punctuals! Beinenqual seduleva, ch'el seigi memia recents, memia officier en tut e dapertut! Igl ei ver: el verteva negina resistenza e paupra quel che serebalzava! Lez vegneva buca vegls sin claustra! Dotaus da natira e da casa anora cun las qualitads d'in schuldau en tut e trasatras ed havend silsuenter aunc empriu ed admirau igl uorden militar en Germania, eis ei nuota smarvegl, che certas vertids d'officier preponderavan en sia pedagogica pratica. Duront ils onns da prefect survargan en el ed en sia educaziun las qualitads il bab rigurus. Pli tard, el temps dil migeivel sulegl atunil da sia veta, ha ei dau ina viulta bunamein radicala, aschia che las vertids d'ina buna mumma plein capientscha per ses affons ein vegnidas dominè en siu bien cor.
Il scribent da questa biografia ha enconuschiu el mo en questa davosa epoca ed astga sincerar ses lecturs da mai haver giu in amitg aschi matern, da schi sincera beinvuglientscha e bien cor sco pader Baseli! Il medern vegnan aunc biars da ses scolars ad haver experimentau. Sias noblas vertids d'in veritabel amitg, derivavan franc e segir da siu sacerdozi suenter il cor da Diu, "e schebein beinduras da sia vischinonza buca dil tut capius ed essend forsa sez era buc adina penetraus cun siu spert ellas intenziuns da quella, perquei che ei fuva buca dau agli da sfurzar sesez e sia cavazza tuatschina en mintga patratg ed ideal (da siu contuorn), sche fuv'el tonaton in caracter schuber sco gl'aur, che vegn honoraus e respectaus da ses veneraturs ed amitgs."
Las mellis brevs, ch'el ha scret duront varga curonta onns a ses scolars da pli baul, ad amitgs ed enconuschents, ein la megliera perdetga per la noblezia da siu cor e per las bunas qualitads da sia pedagogica e per igl effect da si'influenza. El s'interessava da tuts, da students e studegiai, gie perfin da quels - cunzun ils romontschs che vevan buca studegiau en claustra.
Mo in pèr exempels. Sin meisa avon mei sesanflan zacontas brevs, ch'el ha scret avon tschunconta onns e varga ad in student romontsch, ch'era da lezzas uras alumn dalla scola claustrala dad Engelberg e che lavura aunc oz denter nus. El scriva a quel denter auter (Brev dils 17 da zercladur 1892, scretta per part en tudestg per part en romontsch): "Vorerst meinen innigsten Dank für Deine herzlichen Glückwünsche auf meinen Namenstag und dann auch für Deine Liebe und Anhänglichkeit an unsere Heimat, an unser Kloster. Ich weiss nicht, wie das kommt. Du bist nie unser Zögling gewesen und hast uns nichts zu verdanken und dennoch diese Liebe und Begeisterung für das liebe Vaterland. Quei ei enzatgei, che schai el cor da mintga ver Grischun, en particular ad in dalla Surselva. Ins sa ir nua ch'ins vul, en tgei collegi ni claustra ch'ins vul, ils romontschs setegnan ensemen, els tegnan car lur patria sco lur agen saung. - Das ist auch ein Stück Philosophie, ein schöner Zug unserer kleinen Nation, das wir mit den Irländern gemein haben.
Engelberg ist Dir lieb geworden ... Du gehst nächsten Herbst auf die Universität Freiburg, und da hast Du die beste Gelegenheit, Deinen Geist und Dein Herz auszubilden. Auch Deinen Beruf wirst Du erkennen, denn wer kindlich demütig den lb. Gott und seine Heiligen um diese Gnade bittet, der wird auch den wahren Weg finden, der den armen Pilger durch dieses Jammertal zu Gott führt.
Tscheu stat quasi tut sil pei vegl. Mia recruta fa en general pulit; nus mein prest encunter la fin digl onn scolastic, e tut selegra sils bials dis da vacanzas e natural il prefect - era."
Aschiprest che pader Baseli senteva d'haver ina certa influenza sin ses scolars, ni era sin students ordeifer ils mirs claustrals, schava el buca dar il fil, mobein targeva per quel aschi intensiv ed endinadamein sco pusseivel. Capeivel, ch'el "persequitava" quels era all'universitad! - In'autra brev, scretta al medem ils 3 da schaner 1894, demuossa quei eclatantamein:
"Haiel retschiert oz Tia brev cun la cordiala gratulaziun e las diversas novitads da Friburg, per il qual jeu portel adina in'atgna affecziun. Engraziel grondamein persuenter. Admettel cheu era mes pli cordials auguris e salids pil niev onn: buna sanadad, nova curascha e premura per la scienzia sper las bialas e rehas fontaunas, sco era grond success en Tiu far e demanar. Virtus, scientia, quei ei e duei restar igl ideal da mintga student, e ventireivel quel il qual drova en ses giuvens onns sias forzas per corrispunder a quels.
E lu bien viadi sil retuorn a Friburg. Senezegia cun tutta energia e perseveronza da quella buna caschun, che Ti has dapresent; quei san ins strusch cuntschar en pli tard. - Che Ti vivies aschi retratg a Friburg el marcau ei ina buna enzenna ed ins sa concluder da bia ordlunder. Ils cudischs ed ils manuscrets ein era buns, fetg buns amitgs . . . Sur Tes studis sai jeu natural dir pauc. Che Ti teidlas pedagogica, archeologia ei fetg ludeivel. Sil hebraic teness jeu buc aschi bia, sche Ti has buc el senn da star pli biars onns leu, e cussegliassel plitost da tedlar per exempel economia naziunala, estetica, apologetica etc.
Denton Ti vegnas ad haver Tias raschuns, e perquei lessel jeu nuota haver prescret enzatgei. Da sedar giu pauc ni nuot cun politica, fas Ti fetg prudent; quei porscha mo distracziun ed ins ha alla finala snueivel pauc avantatg."16
"Ussa aunc mia damonda, che Ti ed il Baselgia e Schmed saveis ventilar e ponderar, numnadamein: Nua duei dapresent in teolog grischun far la filosofia? A Sviz, a Nossadunnaun, a Sarnen ni a Friburg? ln onn duess esser sufficient.
A Friburg munglassen ins saver tedlar dasperas enzatgei fisica e chemia. Tgei scheis sur igl examen da maturitad el Grischun? Jeu hiaiel gia daditg studiau vid quella caussa e vegnel era dumandaus per cussegl, mo igl ei grev da decider. Haveies endamen cun dr. Beck e teni in pér seras ina disputaziun pro e contra. Vus capis bein avunda nossas relaziuns. Jeu spetgel lu sin Vies resultat."
Brevs ein enconuschentamein las meglieras fontaunas historicas. Las duas citadas ed aunc tschiens autras muossan clar e bein, che pader Baseli era buca mo officier sco rectur, mobein era pedagog e bien cussegliader da ses attaschai. Sch’el fuva da l'autra vart fetg stregns cun ses students, sche daventava quei per bein manegiar e per gidar suenter ils cumadeivels enten far lur obligaziuns. Mava pader Baseli gie da quell'anora: che l'obligaziun seigi l'olma interna, la veta dalla educaziun!
Ils roms ch'el deva sper sias grondas e stentusas lavurs da prefect fuvan: latin, franzos e romontsch e tudestg per ils romontschs. Sias uras eran emperneivlas, schebi ch'el pretendeva exactadad punctuala en patertgar, plidar e scriver. Passiunaus era el oravontut per la grammatica, e quei ei da capir sche nus enconuschein sia natira d'officier: Tut tenor regla! Exact e precis! Da l'autra vart pretendeva el buca memia bia alla ga. Siu principi fuva: Dai mintga di in tec alla ga sco tiels affons pigns, essend ch'in student ei sco ina vasa, l'entrada dalla quala ei stretga. Ch'ins derschi lu en bia ni pauc, ei va mai en bia alla ga. In da ses scolars, che dumbra oz prest siatonta, ha remarcau si per mei: "Dil pader Baseli hai jeu empriu aschi bein la grammatica tudestga, che jeu sai aunc oz tut las reglas ordado. Savend quellas, hai jeu mai disdiu ella grammatica; quei hai jeu d'engraziar a pader Baseli. Da l'autra vart vi jeu denton dir, che sia pronunzia tudestga eri quella - da tut ils buns romontschs."
Che pader Baseli sedeva immensa breigia da mussar bein romontsch als romontschs, mo era il tudestg a quels, demuossan sias duas extendidas, minuziusas e zun detagliadas grammaticas: la romontscha e la romontsch-tudestga, che existan aunc oz en manuscret e ch'ein tondanavon - en plirs manuscrets fragmentaris e commentaris adina puspei gliemadas e megliuradas, ch'il davos manuscret ei screts aschi schuber ed exact sc'ina gravura, che vegn ual ord stampa. Da sias uras (1887-1900) havess el rendiu in grond survetsch als students romontschs d'haver schau ir en squetsch sias duas grammaticas! Mo ei era mai bien avunda! Denton duvrau e dictau ha el adina sias grammaticas als scolars romontschs. Ellas han tempra e caracter dalla veglia grammatica latina, e dil reminent san ins era constatar, ch'el sepusa il pli fetg sin pader Baseli Carigiet e sin professer Muoth; mo da l'autra vart eis el tuttina sedaus tutta breigia da perfecziunar quels dus mieds d'instrucziun e da render sias duas grammaticas pli levas e muganablas che lezzas duas. Aunc ils anno vegn entuorn ha el luvrau e trafficau vid sia grammatica romontscha ed havess magari giu mustgas da schar stampar quella, mo havend lu profeser Cahannes publicau la sia 1924, ha el en tutta mudestadad renunziau all'ediziun dalla sia malgrad, che enquala da sias ideas e reglas ortograficas mava buc ad accord culla grammatica nova.
Ultra dallas duas grammaticas, vev'el aunc el senn da publicar ina
"Stilistica romontscha," sco ei seresulta ord 3-4 carnets en 8o, che
stattan ual sin meisa avon mei, e ch'ein zun interessants fragments da
differents capetels da quei mied d'instrucziun, ch'ei deplorablamein buca
cumparius. - Fragments sco "Reglas praticas per l'ortografia sursilvana,"
"Substantivs cumponi," "Assimilaziun" "Expressiuns adverbialas cun igl ablativ"
"Tudestgems" etc. han aunc oz valeta e duessen vegnir consultai a caschun da
novas ediziuns da grammaticas romontschas sursilvanas.
Che pader Baseli veva sco professer era la fleivlezia da ton sco tut ses
collegas, ei capeivel: el carezava, gie, bunamein venerava ils buns, ils
intelligents scolars. Quei daventava denton senza sprezzar ils meins buns, che
fagevan recliamein lur obligaziun. Mo tgei plascher, cura ch'el veva giuvens
intelligents, plein veta ed activitad giudapeis da siu cateder! Lu sbrinzlavan
ses egls plein legria e cugl animar e tulanar a prestaziuns da emprema qualitad
spargnav'el buc! Lu quitav'el d'era stuer cumparter sia legria ad auters. Aschia
scriva el repetidamein ils dus davos onns da sia veta a mi sur d'in scolar, dil
qual el saveva che jeu s'interessassi. Per exempel 1929, ils 18 da november: "N.
fa stupent, intelligenza extraordinaria, lavura cun grond interess ed ei en tuts
graus in oreifer scolar. Sche mo nus havessen zacons da quels en mintga classa;
tgei deletg ch'ei fuss lu dar scola."» Ed in'autra ga: "Cura che jeu hai tals
scolars sco igl N. avon mei, vegn jeu beinduras tschaffaus da tema ed anguoscha,
sedumandond: Daventa quei ventireivel carstgaun giuven, dotaus da Diu culs
tschun talents, buc in lump e valanuot? Enstagl d'in grond um, d'ina glisch per
pievel e scienzia? Semeglionts dubis e patratges turmentan mei buca darar!"
Contas ga ha el detg si per mei plidond dil medem tema: "lls paucs propi buns, che studegian e vegnan la finala zatgei en uorden, munglass e stuess ins saver influenzar, sco Cristus ses apostels. Han ins quels, han ins tuts; gl'entir pievel e per zacontas generaziuns!" Tgi less pretender, che el vevi buca las meglieras intenziuns en quei grau?
Jeu vi buca terminar quest capetel senza far menziun d'ina da sias pli caras ideas partenent la scola claustrala, quei vul dir pli precis: la scola reala dalla claustra ed il pievel romontsch.
Sco forsa strusch enconuschent a tut mes lecturs, ha la claustra da Mustér giu da varga tschien onns enneu l'obligaziun enviers il cumin dalla Cadi da mantener e perfecziunar ina scola reala, che prendi oravontut risguard dils basegns economics, culturals ed educativs da nies sempel pievel puril romontsch e catolic. En quei punct ha ei savens muncau; enqualga buca per atgna cuolpa. Las relaziuns en claustra eran pliras ga quelluisa, ch'ei seschava buca far da pli che quei ch’ei vegniu fatg; mo cun empau buna veglia havess ins tuttina saviu prestar - en auters temps bia dapli per ina buna scola reala, senza stuer negligir e schar engaldir il gimnasi! Buca smarvegl, che nies pievel haveva e ch'el ha aunc oz pli u meins l'impressiun, che la claustra da nos dis daventa cheutras - cun negligir la scola reala per nos giuvens purs ed umens da faschenta pli a pli in'insla, ni oasa tudestga, enamiez il pievel romontsch.
Quei patratg e l'obligaziun che seresultava ordlunder mudergiava pader Baseli. Contas ga ha el priu l'iniziativa, ch'ei stuessi daventar enzatgei en quei grau. Cun tgei premura prendeva el mintgaton in catsch per realisar l'idea d'ina adequata scola reala per nos giuvens mats purils! E cun tgei success? Cun lidinuot negin!
El leva ina scola pli aulta per nos megliers giuvens, che vulan star en vischnaunca, che vulan far il pur, che vulan menar in di las fatschentas e la politica da vischnaunca e cumin. Cun in plaid: el leva ina scola reala per l'elita spirtala da nies pievel puril romontsch. El patertgava ad ina scola da 3-4 classas, ad ina scola dalla veta, cun tempra pratica, che massi a prau cun ils basegns spirtals ed economics da nossa giuvna generaziun purila.
Mo malgrad tut: Sias repetidas bein manegiadas iniziativas da quellas varts
ein stadas adumbatten. Nua ein las difficultads per la realisaziun d'ina tala
scola? Quei fuss in interessant tema per nos politichers, sco per nos
scolasts - e buca meins per sempels umens ord il pievel, che han il giudezi el
ver liug.
5. Il pader
Schebein che pader Baseli ha targlinau in cuort temps e panzau duront quels onns
leu endinadamein tgei vegnir: instructer militar ni pader benedictin, ha el
tuttina anflau la suletta vera via, l'ideala clamada da pader. Pader Baseli fuva
muntg da sum tocca dem, in claustral tenor igl ideal exempel da quels officiers
aristocrats, che vevan da sias uras bandunau lur occupaziun mundana ella Ruma
decadenta e suandau igl exempel da Benedictus da Nursia a Montecassino. Per ina
natira sco pader Baseli corrispundeva la regla da s. Benedetg aschi bein ed
aschi accurat, sco per igl officier siu reglament.
Igl ei strusch capitau ina ga - cun excepziun d'enzacontas paucas maldispostadads - che pader Baseli fuss buca cumparius el chor tier l'oraziun communabla, ch'ei gie pil pader l'occupaziun principala.
Pader Baseli fuv'era in bien oratur, schebi buc igl oratur da naschientscha, al qual l'eloquenza sburfla e sbuglia ord bucca e mongia. El sedeva breigiunas per mintga priedi. Quei prendel jeu ord plirs fragments e restonzas da ses priedis. Gl'emprem scrivev'el la disposiziun dil priedi, lu il text. Suenter vegneva il text curregius e midaus, il pli savens scursanius e concentraus ed alla finfinala scrivev'el quel per la tiarza ga - epi vegnev'ei memorisau. Vid ses priedis sentevan ins la lavur e meditaziun, mo oravontut l'olma perschuadenta, e perquei veseva il pievel da Mustér aschi bugen pader Baseli sin scantschala.
Pader Baseli era in grond veneratur da Nossadunna dalla misericordia ed attargeva ina gronda baselgiada, profundada en silenzi, oravontut duront ses priedis dil meins da matg. Buca smarvegl, ch'in religius da tala tempra haveva era grond succuors e success en confessiunal.17
Nies pievel veva gronda confidonza en el, ed ei dat aunc oz biars che seregordan cun engraziament dils buns cussegls, che pader Baseli deva ad els en tuts embrugls e discumets dall'olma. El e siu venerau avat Benedetg de pia memoria eran dus tarlischonts exempels dad umens religius e tuttina reals, als quals tschiens e tschiens ord nies pievel schenghegiavan lur cumpleina confidonza. E quei buc mo en damondas las pli delicatas dall'olma, sco per exempel en questiuns da clamada: da maridar, ir en claustra, star senza. Era en conflicts da letg e dispetas da semeglionta natira anflavan biars e biars la via a Mustér tier pader Baseli ni tier monsignur avat Benedetg. En talas questiuns operava el cun tact e maniera, che imponevan allas parts ed empunevan quei ch’era satel e sin rumper.
La pli gronda peisa partenent la veta pratica religiusa metteva pader Baseli silla cultivaziun dil ver spert dalla famiglia cristiana. En quei grau eran ses principis nunballucconts ed aschi clars sco l’aua da nos uals. Jeu vi skizzar quels cuortamein:
"Ils affons ein mo lu ventireivels el ver senn dil plaid, sch'els han geniturs religius, ch'ein er’els naschi e carschi en ina casa trasatras cristiana. L'educaziun dils affons sto entscheiver e continuar tier ils geniturs sezs; tut gl'auter ei frasas. Ina famiglia cun affons sto haver lartg e bien en casa - e perfin plaz e canorta per il cratsch nunspetgau. En casa duei reger negin luxus, mobein emperneivla sempladad, gust e cordialitad en stiva e combras. Sin meisa dueigi, sche zaco zaco pusseivel, veser ora meglier che sin dies. La stiva dueigi esser il sanctuari dalla famiglia. La famiglia seigi e resti la suletta "uniun" ora silla tiara; ei quella ferma, ei era la vischnaunca solida. Ils geniturs carezien lur affons e quella carezia creschi cul diember! Il pur sa adina occupar ses affons, ed ha ei buca plaz pli cul temps, laschi el emprender in mistregn: mo manuals daventan il pli savens schenta debrastgada. - Mo in affon dat pli quitaus che siat; dus ei memia pauc; treis ei meglier; quater ei famiglia; tschun ei aunc adina da dumignar; cun sis e plirs drov'ei buna curascha e bein s'enschignar - epi va ei, malgrad las grondas stentas dils geniturs. Quel che ha tema dalla veta, a lez creschan las anguoschas cun mintg'affon, lez vegn culla tschontscha marscha: ei seigi nunpusseivel d’haver affons en quels schliats temps. Quels che han quella tema, quei spért da cumadeivladad e d'haver "bibi," quels che vulan mo in ni dus, meretan dad ir a smerscha e cun els l'entira rateina da medema mentalitad. Il davos victorisescha adina la veta, e la forza dalla veta schai en nossas saunas e grondas famiglias purilas. Il stadi, che sustegn buca la gronda famiglia, moralmein sauna, ei gia sclavinaus e va a frusta." (Excerpau ord priedis ed autras scartiras manuscrettas da pader Baseli.)
Partenent las grondas famiglias pretendeva pader Baseli, che nos perdavons persuls vevien il ver sistem. Per talas famiglias s'unfrevien en sontga carezia fraterna augs ed ondas cun star senza e gidar nevs e niazas sin undreivlas vias d'existenza. Quel eri e fussi aunc oz ina dallas pli semplas e cristianeivlas sligiaziuns dalla questiun sociala. En quei grau seigi era tier nus iu da rendiu. Maridar vegli tut e purtar unfrendas mo paucs! Quei eran ils principis dil pader, ch'era sortius d'ina exemplara famiglia cristiana purila.
Jeu sai seregurdar, che pader Baseli scheva savens: Dalla dunna e mumma dependa pli che otgonta per tschien ventira e sventira dalla famiglia. Jeu enconuschel lètgs ord il sempel pievel puril, lètgs ch'ein veramein il sogn parvis gia sin quest mund - e quei ein mo quellas ch'ein penetradas trasatras dil spért da Cristus. - Perquei capeschan tuts quels che han giu endamen cun pader Baseli il riscus pass ella lètg, ils plaids ch'el ha scret ad in giuven amitg, agurond a quel tut bien per sias nozzas: "Oravontut mia cordiala gratulaziun sin Tia gronda, impurtonta e legreivla fiasta. Dieus vegli dar a Ti ed a Tia preziada spusa tier quei serius, decisiv pass ella veta sia reha, cumpleina benedicziun, sinaquei che Vossa lètg seigi ventireivla en tuts graus e meriteivel per veta e mort. Possi Tia preziada spusa esser ina femna da profunda religiun, cun buna pratica intelligenza, cun paucas pretensiuns modernas! Tschenta alla bial'entschatta Tia lètg sin profunda basa catolica e pratichescha veta catolica per perschuasiun, sche vegn la benedicziun da Diu buc a muncar ed era buca sia grazia e fermezia en tuts contrasts, che la veta vegn a purtar, ch'ei e resta per tuts: Bona mixta malis, mala mixta bonis. - Bugen vegnel jeu a seregurdar da Tei en quei senn en mias oraziuns, cunzun il di da Tias nozzas."
Partenent la cultivaziun dalla pietad e religiusadad ent'il pievel, haveva pader Baseli sias atgnas ideas, ch'eran profundamein ragischadas ella tradiziun da nossa cultura baroca catolica. El mava da quell'anora, che nies pievel romontsch seigi bein in pievel religius e da buna morala, denton seigien ils biars, essend da natira oravontut realists, tuttavia buca pratics enten igl exercitar la pietad. Da mistichers hagien ins udiu mo dad in Gionet da Giuv - e quel confirmeschi la regla. Perquei stoppien ins gidar a praticar la pietad populara culs mieds ch'ils paders caputschins hagien duvrau: entras cudischs da devoziun e confraternitads religiusas. Nossa glieud hagi bein la buna veglia da meditar e dad esser devoziusa, mo ins stoppi gidar ella cun manuals spirituals. La devoziun stoppi vegnir empalada, ni ch'ella banduni las vias e mondi ellas palius, ni quei che fussi aunc mender: ella falleschi la via e mondi per trutgs prigulus.
Per evitar quels prighels e per dar enta maun el medem temps in compass per la devoziun privata, ha el publicau enzacons cudischs da devoziun ed ina partida litanias ed oraziuns da caracter da confraternitad, che jeu vi enumerar cheu sco exempel da sias stentas en quella direcziun:
|
1. |
Pren mira, Tiu retg vegn tier Tei! Mustér 1887. Stupent cudischet per la preparaziun sin la sontga communiun. |
|
2. |
Il tschundubel scapulier. Nossadunnaun 1890. |
|
3. |
Cudisch da messa per pietus affons. Nossadunnaun 1903; 2. ediziun 1922. |
|
4. |
Collecziun d'oraziunettas cun perdun d'emprender ordado e da recitar savens. Dedicau als cars affons da scola. Mustér 1888, G. Condrau. |
|
5. |
Remarcas sur la schinumnada "Corda paternos" digl uorden dalla sontga crusch. Mustér 1888, G. Condrau. |
|
6. |
Il rusari dallas siats dolurs da Nossadunna. Mustér 1888, G. Condrau. |
|
7. |
Empermischuns, che nies divin Salvader ha fatg alla B. Margreta M. Alacoque en favur dils vers veneraturs da siu sontgissim cor, sco era a tuts quels che promovan quella biala devoziun. (Cun maletg colurau) M. Gladbach 1898. - 1500 exemplars. |
|
8. |
Act da consecraziun al sontgissim cor da Jesus. (Cun maletg colurau) M. Gladbach 1898. - 1500 exemplars. |
|
9. |
Litania dil sontgissim cor da Jesus cun igl act da consecraziun prescrets da sia sontgadad il papa. Cun in maletg, en duas variaziuns, cun sempla rama cotschna. M. Gladbach 1900. - 4250 exemplars. |
|
10. |
S. Alois da Gonzaga. Litania da s. Alois ed oraziuns. (Cun maletgs) M. Gladbach 1900. - 6650 exemplars. |
|
11. |
Responsori en honur da s. Antoni da Padua. (Cun treis divers maletgs) M. Gladbach 1901. 4600 exemplars. |
|
12. |
Remarcas sur la schinumnada "Corda paternos" digl uorden dalla s. crusch, Muster 1901, Condrau, 2. ediziun |
|
13. |
Oraziun tier s. Benedetg per urbir ora ina ventireivla mort. Cun maletg da pader Rudolf Blättler. (Schau far il clisché e stampar a M. Gladbach, B. Kühlen) 1902. 3000 exemplars. |
|
14. |
Oraziun tier s. Giusep, la quala sia sontgadad Papa Leo XIII ha recumandau pella devoziun digl october. (Cun maletg colurau) M. Gladbach 1902. - 500 exemplars. |
|
15. |
Confraternitad dil sontgissim ed immaculau cor da Maria. (Cun maletg da Nossadunna dallas victorias a Paris) M. Gladbach 1903. - 5100 exemplars. |
|
16. |
Uniun da s. Gion en favur dil hospezi per spirituals, numnaus asil da s. Gion a Zezras sper Cuera, 1904. (Cul maletg dil hospezi) Translaziun sin giavisch da revendissim dr. Job. M. Ruoss. |
|
17. |
Suspirs tier il sontgissim cor da Jesus, 1907. (Cun maletg) M. Gladbach. - 1800 exemplars. |
|
18. |
Zercladur. Act da consecraziun al sontgissim cor da Jesus (ed entginas oraziuns, cun maletg colurau) M. Gladbach 1907. - 1750 exemplars. |
|
19. |
Litania da sogn Giusep, cun maletg - 5100 exemplars. M. Gladbach 1910. |
|
20. |
S. Vigeli, uestg e marter, patrun dalla diocesa da Trient e dalla pleiv da Tujetsch. (Cuorta legenda ed oraziun, cun dus differents maletgs) Stampau a Mustér, G. Condrau, 1910. Ils maletgs ein vegni retratgs da Trient. |
|
21. |
Oraziun tier Nossadunna per urbir ora ina beada mort. ("Lichtdruckbildchen" en 28 diversas representaziuns da Nossadunna) M. Gladbach 1913. - 7000 exemplars. |
|
22. |
Litania dil sontgissim cor da Jesus, 1913. (Cun in maletg dil cor da Jesus en autotipia). - 5000 exemplars. |
|
23. |
Statutas dall'uniun da mummas a Platta, 1914. (Cun maletg da Nossadunna dallas dolurs) - Procurau per sur Tumaisch Berther. B. Kühlen, M. Gladbach. - 300 exemplars. |
|
24. |
Uniun expiatorica per spindrar las paupras olmas dil purgatieri. - La Chapelle-Monthigen, Orne, Frontscha. 1914 (Cun maletg dalla caplutta da Nossadunna.) |
|
25. |
Apostolat dils umens. (Cun maletg dil cor da Jesus) - Procurau per sur Tumaisch Berther, M. Gladbach 1914. - 7600 exemplars. |
|
26. |
Oraziun en temps d'uiara, 1914, G. Condrau, Mustér. - 1500 exemplars. - Il medem onn ina secunda ediziun cun 1500 exemplars. - |
|
27. |
Act da consecraziun al Sontgissim cor da Jesus. M. Gladbach 1914. |
|
28. |
Oraziun tier sogn Giusep, la quala sia sontgadad Papa Leo XIII ha recumandau per la devoziun digl october. Mustér, G. Condrau 1914. |
|
29. |
Adoraziun perpetna dil sontgissim sacrament digl altar per confiert dallas olmas dil purgatieri, eregida ella claustra da muniessas, numnada "Leiden Christi" sper Gonten, Appenzell, 1917. (Cun maletg) Friburg, Stampa Canisius. 2000 exemplars. - Pagau da Stiafen Bundi, Curaglia. |
Tut speciala premura havev'el dapi ses emprems onns en claustra entochen sia mort cun la "Confraternitad dalla mumma dalla misericordia" ch'ei vegnida erigida 1805 ella baselgia da Nossadunna entras monsignur avat Anselm Huonder (1804-1826). Per quella eis el staus sia veta in scaldau promotur e protectur, il veritabel bab spiritual dils numerus commembers, che sevulvevan tier el en tuttas damondas da pietad.
A quei spért da veritabla religiusadad benedictina, ch'el leva implantar el pievel vischin da sia claustra, ein era d'attribuir sia premura e sias scrutaziuns davart las numerusas reliquias - las sontgadads, - dalla claustra da Mustér, che vegnan purtadas cun gronda pumpa e devoziun per la fiasta da s. Placi e dalla mumma dalla misericordia en processiun atras il vitg da Mustér.
El era adina presents ed organisava quellas manifestaziuns dil "til dils
sogns" ed enconuscheva exact e bein las famiglias, che gudevan l'honur da purtar
las "sontgadads." Donn ch'el ei buca vegnius a frida da scriver l'historia da
quellas.18 Quei fuss stau ina stupenta contribuziun all'historia
culturala dil baroc a Mustér. Cuort avon sia mort essan nus sediscurri sur quei
tema ed el steva mal da buca puder dumignar silmeins aunc quella lavur.
6. Pader Baseli Berther, fundatur e fautur dalla Biblioteca romontscha dalla claustra da Mustér
"Sie sind zum Bibliographen und Bibliothekar geboren" (Plaids da professer Böhmer a pader Baseli. - Brev dils 16-9-1887)
Giachen Martin Berther da Camischolas, dretg cusrin da pader Baseli, ha detg a mi pér da cuort: "Dieus seigi ludaus, che pader Baseli ha stuiu pender 1905 la prefectura sin ina clavella, schiglioc possedess oz la Biblioteca romontscha dalla claustra da Mustér buca la mesadad da quei ch'ella posseda e gliez fuss oz, che tut tegn aschi fetg sil romontsch, ina macla per la claustra, ina macorta scrotta cun ina ruosna lien."
Quel ch'enconuscha la historia dalla Biblioteca romontscha da Mustér sto dar tutta raschun a Giachen Martin Berther. Quella caussa stat numnadamein, sco el ha detg e buc auter.
Igl ei buca segloriem, sche jeu pretendel cheu ner sin alv dad esser quei ventireivel discipel da pader Baseli, ch'ei il pli bein orientaus e scolaus davart igl origin, la svilupaziun ed augmentaziun dalla Biblioteca romontscha da Mustér. Quei deriva da cheu, che pader Baseli sez ei staus miu pli autentic magister en quellas enconuschientschas tut specialas.
Ina sentupada casuala ei stada la caschun da mia naschenta pissiun per la biblioteca da pader Baseli e per cudischs e bibliotecas romontschas insumma. Quei eveniment ei a mi aunc oz aschi presents e legreivels, che jeu sesentel bunamein sfurzaus da seriver el - naven da miu cor. -
Jeu erel aunc in "studetgel", sco ins numna si Mustér ils pigns students claustrals, che jeu vegnevel ina dumengia suenter viaspras dil zuler grond dalla claustra ora cun in tschupel romans da Carl May sut bratsch. Cheu entaupel jeu per schabetg il pader Baseli, che vegneva tut a buffond dallas scalas crap si. Essend neutier avunda, retegn el mei, pegliond cun sias ladezia brauncas vid mia schuviala. "Tgei has cheu sut bratsch? Lai ver?" Enaquella brauncan gia ses mauns grevs sco las tazzas d'in uors tut mes indians e selvadis, ed el fa si per mei cun tschera beffegionta, sarcasta: "Donn pil temps che ti slavidreschas cun da quella rauba schuoba, che vala buca il pupi ch'ei vegnius tartignaus. Ei fuss pli perdert che ti legesses mintgaton in bi cudisch romontsch, che mazzar il temps cun tschatscheras e bahaultschas fantasticas schuobas. Has capiu?" Revegnius che jeu erel in techet da mia surpresa ed havend tschaffau curascha, hai jeu lu rispundiu ualti supierbi e nunponderau: "Ho, bia mender che las tschaguolas da nos calenders e da nossas gasettas, schetgas e fattas sco curom ei il Carl May lu tuttina buc, ton ei franc e segir - ed auter havein nus romontschs gie nuot."
"Mo plaun, mo plaun, ti sabiut; ti has in'idea, ti, da nossa litteratura romontscha! Ussa vegnas ti grad cun mei, e jeu vi mussar a ti enzatgei che ti has tochen ussa ni viu ni sminau."
E schend quels plaids peglia el a mi per in bratsch e tila mei suenter el viaden ella Biblioteca romontscha, ch'era da lezzas uras a canorta en in camberlet dil zuler sura sper il dormitori dils students. -
Pli tard hai jeu aunc visitau bia bibliotecas, bellezia bibliotecas, bibliotecas grondas, gie schizun immensas - per exempel la Biblioteca naziunala dalla Frontscha a Paris - mo ina tala impressiun sco la Biblioteca romontscha da pader Baseli ha fatg quei di sin mei, ha mai buc ina solia fatg. Il motiv ei forsa era, che pader Baseli veva quei di ina luna tut aparti e ch'el senteva in cert basegns da cumparter ina gada ad in "studetgel", sia pli gronda luschezia e siu pli grond plascher.
Cun egls tarlischonts ha el mussau lezza emprema gada a mi ses scazis custeivels, ses scazis zuppai, pertgirai sco la poppa da ses egls. Tgei smarvegliadas hai jeu buca fatg quei di! Mia surpresa ei stada lezza emprema gada aschi intensiva ed encarschida, che jeu audel aunc oz a tunond ses plaids en mias ureglias e che jeu hai aunc oz avon mes egls exactamein las crunas da cudischs e tgei cudischs sesanflavan sin quellas.
Dapi lu - quell'emprema viseta alla Biblioteca romontscha hai jeu fatg 1916 il matg - ein prest treis decennis vargai, ed ei vegn gleiti tredisch onns ch'il bien pader Baseli ei ius vi ella perpetnadad tier ses perdavons.
Suenter lezz'emprema viseta a sia biblioteca, a caschun dalla quala pader Baseli veva capiu da plantar el cor d'in giuven student claustral carezia e plascher per ils affons spirtals e culturals da nossa paupra e mudesta mumma romontscha, sundel jeu turnaus biaras e biaras gadas en quei sanctuari da reliquias romontschas. Gie, tgi less dumbrar tut las uras che nus essan stai leu ensemen, cunzun la stad, ils davos onns avon sia mort?
Quellas uras nua ch'el raquintava a mi dil vargau, dil present e futur da
nies romontsch e da nos umens, ein per mei nunemblideivlas. Ellas ein era la
raschun da quest capetel special, che jeu dedicheschel cun engraziament e cor
attaschau alla pia memoria dil car magister.
La historia dalla Biblioteca romontscha en claustra da Mustér
"Di a mi nua ch'i ein (ils cudischs)
e jeu ditgel a ti tgei che ti sas."
(Ord ina brev da pader Baseli)
Las empremas novas d'ina Biblioteca romontscha en nies cantun, havein nus da pader Placi a Spescha, conventual da Mustér.
Anno 1805, sis onns suenter il barschament dalla venerabla claustra entras las truppas giacubinas, emprova pader Placi a Spescha da reconstruir ord sia memoria il vegl archiv e la Biblioteca romontscha dalla claustra da Mustér. Scrivend quei interessant studi sut il tetel: "Litteratura grischuna vedra e nova"19 va el anavos entochen 1776, sespruond da dar als vegnentsuenter ina idea, co quella veglia Biblioteca romontscha veseva ora avon gliez onn. El relatescha en emprema lingia sur ils manuscrets: "Jeu hai anflau ina grammatica bein ornada e bein rugalada cun in dicziunari latin, romontsch e tudestg, denter las scartiras da Mustér, mo gl'onn da naschientscha muncava, schegie quel dalla copiada era. Jeu hai anflau leu in auter dicziunari dil tschentaner 17, dil qual pader Maurus Cathrin dad Ursera fuva igl autur. El tschentava il romontsch ed il latin suenter, enqualgadas era il tudestg. Il sura numnau archiv cunteneva ina certa scartira, ch'ils paders benedictins da Mustér, denton ch'ei studegiavan a Paris, han copiau e purtau cun els anavos, la quala cunteneva in lungatg pareglionts al lungatg da Sursaissa romontscha e Giadina. Jeu sai veramein buca pli tgei materia ella tractava. Quei medem archiv cunteneva l'interpretaziun dils quater cudischs dalla imitaziun da Christi, la regla da sogn Benedetg ed il martirologi roman en manuscret. - Encuntercomi la biblioteca dalla claustra da Mustér conservava las ediziuns las pli veglias dils stampats en quei lungatg ed era diember manuscrets, che eran da diversas sorts materias."
Ed en in'autra scartira20 di el puspei: "Dil secul 14 enneu entscheivan las scartiras, messas giu el lungatg romontsch. Quellas cuntenevan plaids da nozzas, engraziaments, canzuns profanas e sacras e cumedias e tuttas quellas eran screttas alla moda moderna".21
Sin quei dat el lu in'interessanta survesta dallas principalas ovras engiadinesas e sursilvanas, ch'ein cumparidas en squetsch22 e che la biblioteca da Mustér possedeva tuttas! - Denter auter era duas ediziuns digl ABC per las scolas sursilvanas, che nus havein anflau en buc ina solia biblioteca romontscha dad oz. Quellas duas interessantas notizias secloman: "Gl'onn 1730 ei vegniu squitschau a Mustér igl ABC cun in cudischet da nums.23 E lu "Egl ABC che la claustra ha schau stampar 1730 ei d'anflar: j, k, x, y ed igl u distinguius dil v. Il medem ei restampaus igl onn 1745 e vegn neunavon cun igl ä, ö, ü ed œ, etc."24
Quellas paucas notizias partenent il cuntegn dils dus cudischets ein bein in segir mussament, che pader Placi ha viu ils dus cudischs e fatg diever da quels.
Ei seresulta pia, che la claustra da Mustér possedevi da bia manuscrets romontschs, sco era ina cumpleta collecziun da tut ils cudischs stampai, engiadines e sursilvans, entochen anno 1799.
La pli interessanta notizia denton, ch'el fa partenent la historia dalla biblioteca ed archiv, ei la suandonta: "Quei era veramein igl archiv dil lungatg romontsch, il qual digl onn 1776 naven ei vegnius malamein splimaus, digl onn 1785 envi malamein cultivaus ed alla fin, igl onn 1799, totalmein darsentaus."25
Partenent quella remarca il suandont sclariment: Avon 1776 ei la biblioteca claustrala vegnida pertgirada, augmentada e conservada duront varga tschunconta onns dil pader Martin Biart, oriunds da Selva, Tujetsch, che eri, tenor pader Placi a Spescha, in excellent archivar e bibliotecar.26 Quei stupent Tarlep vevi buca mo il regl da rimnar e pertgirar cudischs, mobein era las marveglias da mirar tgei che stetti en quels. E sia memoria dil legiu eri talmein fenomenala, ch'el savevi il text da bia cudischs ordadora, plaid per plaid, sco per exempel ils cudischs da Vergil ed ils quater cudischs da suandar Cristus. El ei morts 1774 ella vegliadetgna da 79 onns, dils quals el ha viviu 62 en claustra.
Suenter sia mort han disturbis e viriveris interns furiau in temps en claustra (patertgeien al regiment d'avat Columban Sozzi) e sco pader Placi a Spescha di, seigi en consequenza da quels igl archiv all'entschatta vegnius splimaus, e lu malamein cultivaus e 1799 totalmein darsentaus.27
Quei ch'ins vevi aunc pudiu liberar lezza gada ord las flommas - aschia ha pader Baseli Carigiet raquintau al student Giachen Martin Berther e lez a mi, suenter sez esser daventaus pader Baseli - seigi iu a frusta tiel davos barschament dalla claustra ils 28 d'october 1846.
Interessants documents da litteratura e cultura romontscha vevan pia stuiu suttacumber, mo la carezia per lungatg e cultura indigena era aunc viva ed ardeva sco cotgla burnida sut la tschendra. Cun la vegnida da pader Baseli Carigiet,28 oriunds d'ina famiglia aristocratica da Mustér, ei la cultivaziun dil romontsch puspei vegnida en slontsch. El ei staus exempel e muossavia pils auters conventuals, che han luvrau cheu ils davos tschien onns pil romontsch sursilvan e sia cultivaziun.29 Mo sco pader Baseli Berther ha raquintau a mi pliras gadas, veva pader Baseli Carigiet deplorablamein buca patertgau alla fundaziun e rimnada d'ina nova Biblioteca romontscha. Anzi, el hagi gidau a rimnar professer Ed. Böhmer e dau a lez bia caussas, che fussien stadas in ornament per ina nova Biblioteca romontscha en claustra. Aschia ha pader Baseli Carigiet per exempel perfin regalau a Böhmer ses agens manuscrets romontschs, e perquei sesanflan ils originals da sias lavurs romontschas oz en la "kaiserlich-königliche Hofbibliothek" a Berlin. Pader Baseli Carigiet ei morts 1883 e da quei temps possedeva la claustra da Mustér negina Biblioteca romontscha.
Mo gest quei onn (1883) entra pader Baseli Berther en claustra. Gia sco frater ha el entschiet a semetter vid la fundaziun d'ina nova Biblioteca romontscha. Igl impuls leutier ha el survegniu gia da student, vesend el numnadamein fetg nuidis, co professer Böhmer - ch'el ha aunc enconuschiu - mava cun entiras cargas cudischs ord Surselva en Tiaratudestga. Igl emprem contact cun quei um ha el sez descret en siu pli davos studi historic: "Denton buca mo politica e troccas havevan ins el tgau. All'entschatta dils onns 1870 vegneva reguladamein la stad dr. Ed. Böhmer, professer dils lungatgs romans all'universitad da Strassburg, a Mustér per far studis el lungatg romontsch e per rimnar litteratura. El prendeva adina albiert ella "Cruna". La sera seteneva el si bugen amiez ils hosps, raquintava e dumandava quei e tschei sur expressiuns, plaids e pronunzia dil lungatg. Professer Placi Condrau era cheu da casa, nus tedlavan tier cun grond interess, confirmavan e devan il tgau. La davosa sera, avon che prender cumiau, envidava dr. Böhmer en ses amitgs tier in glas vin, teneva in plaid romontsch, scheva "viver" il lungatg romontsch e - "viva" sin seveser!"30
All'occasiun dalla mort da pader Baseli Berther eis ei vegniu scret, ch'el hagi specials merets "per l'augmentaziun e conservaziun dalla Biblioteca romontscha." Quella remarca ei buca dil tuttafatg gesta ed exacta. Pader Baseli Berther ha buca mo augmentau e conservau la Biblioteca romontscha en claustra a Mustér; el ha schizun fundau ella.
El ha raquintau a mi pli ch'ina e pli che duas gadas, ch'el hagi fundau la Biblioteca romontscha igl onn 1883. Sco giuven noviz hagi el in di fatg la curella tras tut las cellas claustralas per rimnar las davosas reliquias dalla veglia Biblioteca romontscha. La sera da quei di hagi el purtau tut quei ch'el hagi anflau en siu scapulier - ei eri ton pauc, ch'el vessi giu plaz per aunc inaga ton - si el camberlet sper la biblioteca dils students, nua che la biblioteca ha giu albiert entochen 1928. Quei pugn plein cudischs ei stau igl emprem crap da cantun dalla hodierna Biblioteca romontscha dalla claustra da Mustér.
Mo ver idealissem e sincera carezia per nossa cultura romontscha han fullau via tras tuttas difficultads e schau negin plaz per sterment a pessimissem. Per sia tipica missiun da rimnader ein oravontut ses talents d'officier stai bein survi. Ses schuldaus e sias patruglias fuvan ils students romontschs, ch'el tarmetteva ora els vitgs ed uclauns cul camond d'intercurir e palpar giu tut las crunas da cudischs ed ils surcombras da nossas casas romontschas. La reserva formavan ses amitgs, ils augsegners romontschs. Nua che quellas duas truppas pudevan buca tonscher, leu gidava franc e segir la cumparida persunala dil simpatic cumandant. Buc ina solia fortezia pudeva resister a sia migeivla attacca ed a sia supplica mudesta. Scadin cudisch, e fuv'el aunc aschi scarpaus e scultschanaus, vegneva rimnaus, registraus e mess en salv.
Gia 1886 ha el la gronda satisfacziun da posseder beinenqual raritad, ch'era buca registrada el "Verzeichnis da Böhmer," cumparius 1883. Quei constatein nus ord ina brev da Böhmer, adressada a pader Baseli Berther.
Quella brev ei aschi interessanta e caracteristica per omisdus umens, ch'ella mereta da vegnir publicada.31 Pader Baseli ha ultra da quei giu detg a mi la davosa gada che jeu sun staus cun el ella Biblioteca romontscha: "En cass che ti scrivas in di zatgei sur las bibliotecas romontschas, sche fai lu era menziun dallas brevs da Böhmer che jeu hai aunc cheu."
Ord quell'emprema brev seresulta ei, che pader Baseli veva tarmess a Böhmer in supplement per in ulteriur "Verzeichnis," che lez veva el senn da publicar. Da l'autra vart vesein uns, che Böhmer veva buca gronda speronza per ina nova Biblioteca romontscha en claustra a Mustér e che el emprova dad acquistar ils cudischs sursilvans rimnai da pader Baseli. Mo pader Baseli ha buca schau pegliar ed aunc meins schau pender las alas. El ha cuntinuau e cun bien success; era a Böhmer ha el fatg amogna dublettas encunter dublettas - denton vendiu cudischs rimnai, rars, vegls, ni unics: quei ha pader Baseli mai fatg ed havess era buca fatg per tut ils daners dil mund buc. In onn sissu ha pader Baseli puspei tarmess in rodel supplement da sia biblioteca augmentada, cartend el numnadamein che Böhmer publicassi en cuort in niev "Verzeichnis rätoromanischer Literatur." Essend era quella risposta da Böhmer buca meins interessanta ed el medem temps in stupent attestat pil giuven bibliotecar claustral, suondi era quella cheu sut.32 Cuort suenter quella brev - la davosa da Böhmer a pader Baseli - ei professer Böhmer morts; deplorablamein eis el buca vegnius a frida avon da publicar las contribuziuns bibliograficas da pader Baseli Berther.
Partenent la gronda collecziun da cudischs romontschs, fatga entras professer Böhmer, steva pader Baseli mal, che beinenqual unicum era arrivaus sin quella via a Berlin - per mai pli turnar el Grischun. A caschun ch'igl autur da questa biografia ha stuiu retrer in da quels da leu per diever da studi, hai jeu cumpartiu quei a pader Baseli e lez rispunda, fagend ina murdenta remarca: "Igl ei ina vergugna per nus da stuer schar vegnir nos cudischs da Berlin! Havein durmiu!" (Ord ina brev dils 21-5-1928).
Secapescha che pader Baseli ha buca mo brattau e marcadau cun professer Böhmer, mobein aunc cun bia auters. Il pli activs en quei senn eis el staus da 1891 entochen 1900. Quei muossan las brevs ella Biblioteca, romontscha da Mustér che pertuccan quella caussa. Aschia ha el per exempel cumprau e brattau bia cun Werner Hausknecht, libraria ed antiquariat, S. Gagl,33 sco era pliras gadas cun J. Hess, libraria ed antiquariat, Ellwangen, e cun autras firmas pli pintgas.
Naven da 1891 entochen 1906 muossan brevs, registers da desiderata e registers da dublettas34 che pader Baseli Berther e professer J. Candreia, bibliotecar cantunal, han brattau, cumprau e vendiu in a l'auter circa 300 differentas ovras romontschas. Quellas brevs ein el medem temps in clar mussament, ch'els luvravan maun en maun pil medem bi intent, cun ina premura ed in idealissem d'inamurai, per ina caussa veramein patriotica culturala. Quellas brevs ein era in document, ch'els havevan oravontut bien adatg da buca schar mitschar ord il cantun cudischs ni manuscrets romontschs, ch'ina ni l'autra dallas duas capobibliotecas grischunas vevan buc aunc. Propi in'undreivla e vicendeivla mentalitad e missiun, che fa honur ad omisdus!
In grond giavisch da pader Baseli ei stau sia veta da vegnir sissu tgei ovras romontschas seigien vegnidas a London el British Museum, essend che ei mava la tuna d'in temps, che quel possedi la pli gronda collecziun dad ovras romontschas. Cheu arriva in di d'atun digl onn 1930 ina dunschala Elisabeth H. Alexander da Glasgow, Scotlandia, a Mustér, per far ina viseta alla Biblioteca romontscha. Pader Baseli profitescha dalla caschun e dat commissiun a quella signura d'orientar el sur la biblioteca romontscha a London. Il december 1930 survegn el lu risposta en quei senn, ch'ei sappien sez buc el British Museum propi tgei ch'ei hagien, essend ch'ei existi negin catalog special per las caussas romontschas. Da l'autra vart fa ella era attents pader Baseli sin ina pintga biblioteca romontscha all'universitad da Glasgow.35
Secapescha ch'il grond diember dils cudischs ella biblioteca a Mustér ha pader Baseli rimnau sez, oravontut en Surselva. Aschia eis ei buca da sesmarvegliar, che sia biblioteca ei la pli cumpleta partenent las ovras principalas e pli veglias en idiom sursilvan. El raquintava er a mi, che beinenqual scolast vegl, "da quels da tschels onns," hagien fatg ad el gronds e nunapprezieivels survetschs entras schenghegiar a sia biblioteca tut quei ch'els vevien. "Quei era scolasts, che vevan aunc mai udiu d'in moviment romontsch, mo che carezavan sur tut en e tut ora ils cudischs romontschs." Denter quels ha Placi Bisquolm, scolast a Disla (1820-1904), ils pli gronds merets per la biblioteca romontscha en claustra, essend che quel ha regalau a siu amitg pader Baseli bunamein l'entira schurnalistica da 1836-1880! ll Bisquolm fuv'il pli bi e sogn ideal d'in scolast ed els cudischs fuv'el inamuraus - aunc pir che ti e jeu - e ti scrivas in di sia biografia! Quei fas ti! Has capiu?"36
Ch'il Placi Bisquolm era inamuraus els cudischs hai jeu mez saviu constatar, sin claustra sco giu Disla - mo pader Baseli era franc buca meins. Contas gadas ha el clamau mei per cumparter sia legria, cura ch'el veva puspei anflau ni survegniu in cudisch u manuscret, ch'el veva buc aunc.
"Gianteren, Guglielm; neu cun mei sin biblioteca; jeu hai puspei ina rarissima raritad, ni a Cuera ni a Berlin han ei quei cudisch!" E lu mavan nus en biblioteca e stevan uras ed uras, miravan, contemplavan ed intercurevan manedlamein la "nova" raritad. Jeu sai mai emblidar, co el strihava lu ses cudischs, sco sch'ei fuss sontgas reliquias e co el raquintava a mi la historia da bunamein mintga cudisch. Enqualga sin biblioteca, cu nus eran el fiug dil raschieni, cu uns plidavan da nos "prominents," dalla litteratura, sur quella e tschella "antiquitad" dalla biblioteca, sche udevan uns gnanc, cu ei stgalinava da tscheina buc. Mo mirond vonzeivi sill'ura, schev'el riend: Zafarmust, ussa vein nus puspei unfriu quater uras alla pissiun; dabot tiell'oraziun!" E vi e da zuler ora mav'el tut agradsi sc'in coniv e cun pass franc e segir, sc'in officier s'avanzond all'attacca.
Mo la pli gronda legria da quellas varts ha pader Baseli sentiu 1914 da "S. Placi grond." Dapi 1883 havev'el fatg catscha sigl Adam Nauli, "Anatomia dil sulaz" ina rarissima raritad dalla litteratura sursilvana, stampada a Lyon 1618. Cheu il di dalla gronda fiasta, duront il gentar festiv en claustra, sesaulza tuttenina ord la mesada sur Rensch cun gronda solemnitad, tenend in bi cudischet en ses mauns. Las mesadas ein spanegiadas. E cun raschun! En in cuort e marcant plaid fa igl oratur da saver alla gronda raspada, ch'el tegni enta maun il pli prezius cudisch dalla litteratura veglia e che pader Baseli hagi gia isau ora bia pèra calzers per traplar quel zanua en in teschamber ni sin in surcombras. Cun la fiasta dad oz hagi ei fin cun quellas cuorsas e spiunadas per ina e per adina, essend che da quell'ovra, ch'el tegni in bellezia exemplar enta maun, detti ei sil pli treis exemplars sin quest mund - ed il pli bi da tuts surdetti el oz cun grond plascher a siu bien amitg pader Baseli. E schend quels plaids ha el dau a mi nies bellezia "Nauli", epi eis ei vegniu a mi aschi tup entuorn ils egls, che jeu hal stuiu schar siglir las larmas . . . pos cumprender!. E cu pader Baseli ha raquintau a mi la historia suenter onns, vev'el puspei larmins els egls, che sepinavan da far il tgaubriechel sur sias grassas gaultas cotschnas oragiu.
Enzacons onns pli tard di el puspei in di a mi cun in tschaffen nundescrivibel: "Patratga, ussa hai jeu survegniu d'in pader caputschin in secund Nauli, in bellezia exemplar tut entirs. Quels dus dess jeu a negin e sch'jeu survegness 100'000.- frs persuenter!" - Aschia carezava pader Baseli ses cudischs!
El encuraschava era mei da rimnar ina biblioteca e savevel jeu ina ga u l'autra dar bunas novas partenent novas acquisiziuns, selegrav'el buc pauc cun mei: "Gratuleschel tier Tias acquisiziuns ella litteratura romontscha. Ti fas alla finala aunc concurrenza a mi! Denton sas Ti esser segirs, che jeu hai tuttavia buca nuidis. Anzi!" (Ord ina brev dils 7- 11-1926.)
Anno 1928, all'occasiun da siu 70avel onn da naschientscha, hai jeu giu scret in artechel sur sia biblioteca, per far ad el in plascher.37 Denter auter vev'jeu era scret: "Die grösste und an Handschriften reichste romanische Privatbibliothek besass unumstritten Dr. C. Decurtins, der verdienstvolle Herausgeber der Rätoromanischen Chrestomathie. Ein Blick in dieses monumentale Werk setzt uns in Staunen über den Reichtum der glänzenden, einzig dastehenden Hausbibliothek des Verfassers. Auch diese ging vor einigen Jahren durch Kauf an das Kloster Disentis über.
Pader Baseli ha giu grond plascher da miu artechel, mo partenent la sura remarca, ha el scret: "Quei che Ti scrivas davart la biblioteca da Decurtins p. m. ei ver, deno la davosa construcziun; gliez ei ina grossa tschaguola, che Ti stos curreger en cass che Ti scrivas aunc ina gada zatgei sur bibliotecas romontschas. Neu si tier mei cu Ti tuornas en vacanzas e jeu vi dir a Ti, co ei stat cun quella caussa."
Mia smarvegliada ei buca stada pintga. La caussa ei cuortamein quella: En Biblioteca romontscha dalla claustra da Mustér ein negins unicums, q. v. d. stampats che la claustra veva buca gia, arrivai entras la vegnida dalla biblioteca da Decurtins. Insumma, arrivai ein fetg paucs stampats e quei mo novs. Partenent ils manuscrets, eis ei vegniu in bien ton, mo buca tuts quels ch'ein indicai ella Crestomazia ed ella "Historia dalla litteratura romontscha" da Decurtins sco "en miu possess". Era quels che pader Baseli veva empristau per diever dalla Crestomazia ein buca tuts turnai puspei en claustra.
Quei hai jeu cartiu da stuer dir, buca ch'ins creigi aunc in di, pader Baseli hagi schau ir a piarder da quei ch'ins stuessi atgnamein encurir en sia biblioteca. Constatond quei, vi jeu da l'autra vart buc inculpar Decurtins, u ses artavels, essend che sur sia biblioteca eis el staus signur e patrun. Mo jeu hai stuiu dir il sura, essend che ins crei generalmein, che tut quei che Decurtins possedevi en cudischs e manuserets sesanfli en claustra.
La davosa gronda satisfaczitin, che pader Baseli ha giu cun sia biblioteca, ei stau 1930 all'occasiun dil Congress romanistic a Mustér, nua che circa 100 romanists ord tuttas parts dil mund han visitau la Biblioteca romontscha ed undrau cun tutta duida stema sia gronda e bial'ovra patriotica e culturala. "Sas, - ha el detg l'auter di a mi - quella sincera renconuschientscha paga sufficientamein la lavur da tschuconta onns!"
Co sedi ei aschi bein en "Dreizehnlinden" da W. Weber:
Zärtlich wird der Schatz betrachtet,
Mit bescheidnem Stolz gepriesen,
Und als Klosterhort dem fremden
Schrifterfahrnen Mann gewiesen.
Aschiditg che la Biblioteca romontscha da Mustér vegn ad exister, vegn il num da pader Baseli Berther a restar ligiaus cun quella - e quei ei franc e segir in monument aschi honorific sco quels ell'umbriva digl ischi a S. Onna.
Dapi sia mort (1931) pertgira pader Ursicin Simeon la Biblioteca romontscha a Mustér. Pader Ursicin ha capiu dapi lu d'augmentar ella per tschunconta ovras engiadinesas ord ils tschentaners 16, 17 e 18. En ses vegls dis demuossa el aunc adina gronda e viva premura per quella biala ierta da pader Baseli e nus giavischein ad el da tut cor ina perfetga cumpletaziun dallas ovras engiadinesas, sinaquei che la Biblioteca romontscha da Mustér daventi en cuort la pli gronda e perfetga da tuttas existentas.
En tut cuntegn ella, cumpriu la litteratura sursilvana ed engiadinesa, sco
era la schurnalistica e periodica, circa 250 stampats u differents artechels.38
7. Il cronist e scribent romontsch
"Rimnei las restonzas, sinaquei
ch'ellas mondien buc a piarder."
(Gion 6, 12)
Nies pader Baseli ha buca mo rimnau ils scazis e las sontgas reliquias da nossa litteratura romontscha; el ha era festginau da chischenar l'abundonta miass da nossa reha e zun interessanta tradiziun historica e culturala.
Fagend quei, han ni ambiziun litterara ni caprezis scientifics sfurzau la plema en siu pesont e precaut maunun, mobein - e sulettamein - pura carezia per siu car pievel e ses perdavons. Pader Baseli era ni historicher intuitiv, ni specialist en metoda, mo nuotatonmeins ei quei ch'el ha scret tut ver e statteivel e flada l'olma ed il spért da nossa tiara e da nos perdavons. Sia forza ei quella da cronist ed essayist dalla cultura populara romontscha, oravontut dalla tuatschina. El scriva buca per tarlischar ed era buca per guder la musica ed il ritmus da si'atgna viarva. El scriva per raquintar caussas veras, per delectar, instruir e per plantar en ils cors da ses lecturs la ver'amur-patria. Sia plema ei concisa e concreta, mo essend empalada dalla carezia per tiara e pievel, eis ella ni stetga ni da ruina, mobein viva, schebein ruasseivlamein culonta e clara, sco l'aua da nos reins, cura ch'ei bandunan lur profundas buolas. Pader Baseli ha siu agen stil e tgi che ha enconuschiu el sa dir: Il stil ei igl um! Siu stil flada l'olma populara; el ha empriu da scriver giud la bucca dil pievel; el ha empriu, buca copiau; siu stil ei si'olma.
Las empremas e pli solidas fontaunas per ses studis ei il pievel sez, mo buca senza consultar e controllar las fontaunas screttas e cronicalas, nua che quei ei stau zaco pusseivel. Sia gronda forza ei la historia locala, ch’ei senza dubi la historia dalla patria per mintga carstgaun, ch'ei buca tratgs si denter tschiel e tiara. Legian ins cun attenziuin sias cuortas scrutaziuns cultur-historicas, lu han ins l'impressiun, ch'il savieivel tat da tschels onns raquenti sia segira tradiziun neudor davos pegna alla spanegiada tablada, che teidla cun bucca e nas, pertgei che quei che el raschuna, enconusch'el da rudien - e sa raquintar.
Quei ch'el sincerescha da sias fontaunas ei vera verdad e sa vegnir constatau da scadin che ei s'occupaus cun semegliontas lavurs. El di: "Glieud veglia san savens raquintar sco in cudisch ch’igl ei in plascher da tedlar. Ed els raquentan bugen, cunzun cura ch'els sentan ch'ins teidla cun interess. E grad per caussas daditg vargadas han els tut auter sentiment, tut autra pietad, che per caussas dil temps niev. Dasperas han els ina memoria aparti per quei da vegl. - Nus havein enconuschiu in um, che saveva numnar igl onn da naschientscha da mintga persuna da siu ualti grond vitg e tier biars aunc dar en il di. E tscheu e leu havein nus entupau frestgas matronas, che savevan dar exact sclariment dalla parentella da pliras generaziuns. Bia ga essan nus stai mal, che nus havein buca dau meglier adatg pli baul sin discurridas da persunas veglias, che raquintavan aschi bugen ed aschi bein da tuttas uisas ord il temps vegl, persunas ch'eran dasperas strusch stadas a scola e che savevan beinduras gnanc scriver, denton raquintar oreifer, ch’ei era in smarvegl.
Pader Baseli scriva denton buca mo per atgna satisfacziun; el scriva era contribuziuns all'historia dalla patria, per animar giuvens scribents da nossa tiara da cultivar l'historia locala, che plaidi schi clar e sincer era ord las meglieras fontaunas screttas: "Sche nus schein suandar cheu entginas, cuortas notizias sur dis commemorativs ella Cadi, en particular sur Mustér, sche daventa quei - nus lein dir quei alla bial'entschatta - per leventar puspei inagada il senn historic per nossas atgnas caussas, per stimular in u l'auter giuven scribent da nossas vischnauncas da rimnar tuttas notizias sur tals e semeglionts eveniments en sia vischnaunca.
Ei dat da questas varts zun bia ed interessant material els divers protocols da pleivs e vischnauncas, en vegls anniversaris ed urbaris, en agendas, diaris e cronicas da famiglia. Dasperas ha mintga vischnaunca sia tradiziun, che glieud veglia raquenta aschi bugen cun pietad e viv sentiment. Avon entgins meins havein nus supplicau in venerabel veteran per entginas notizias sur d'in fatg historic da sia vischnaunca, ed en paucs dis havein nus retschiert ina liunga detagliada risposta, che entscheiva cun ils suandonts bials plaids: "Bugen tarmettel cheu ad Els il giavischau. Ins anfla aschi darar enzatgi che ha interess vid quellas caussas historicas, ch'ei fa in grond bein, cura ch'ins sa puspei inaga seconversar giudlunder . . ."
Nus essan dalla perschuasiun, ch'ei dess strusch enzatgei pli plascheivel e meriteivel per in scribent, che da publicar quellas notizias, u en fuorma d'historia ni cronica, savend che nies pievel romontsch legia strusch enzatgei pli bugen che la historia da si'atgna patria. E cheu ha era la pli cuorta notizia sia valeta, siu interess. Denton essan nus dall'opiniun, che mo in nativ dalla vischnaunca sappi scriver e descriver quei cun la dueivla pietad ed exactadad."
E plinavon dilucidescha el cun cumpleina savida la valeta culturala e religiusa dalla historia dil vitg e vallada, sch'el s'exprima sco suonda: "Mintga cuntrada, gie ins sa dir mintga vallada e vischnaunca, ha sper sias usitadas fiastas ecclesiasticas, aunc ses specials dis, che regordan vid in u l'auter eveniment historic dil liug. Plirs da quels dis commemorativs ein svani cul temps en nossas vischnanucas, auters ein semanteni en pia ed effectiva memoria, cunzun quels als quals ins ha dau in caracter religius, ils quals ins ha uniu cun l'oraziun dalla baselgia.
Quels dis commemorativs regordan ils pli biars vid trests eveniments, vid pestilenza, auas grondas, bovas e lavinas, uiaras e barschaments. Els dattan in agen colorit al liug, els recloman pietad ed engrazieivladad enviers ils perdavons; els leventan il senn historic per nossas atgnas caussas ed implanteschan quei spért vi sin ina nova generaziun. Ultra da quei vegn ei fatg sin tals dis per ordinari bia bien per las olmas dils disgraziai; ei vegn rugau, che Niessegner vegli pertgirar graziusamein da talas disgrazias e miserias, pertgei quei ch'ei stau, sa puspei turnar.
Mintga vischnaunca duess perquei mantener e celebrar tals dis, sch'ella ha aunc tals, cun tutta pietad e premura; ei spargnass era d'encurir e celebrar novas fiastas. Ins duess conservar en pietusa memoria loghens, monuments ed isonzas, che regordan vid tals dis, era sch'ei fuss mo ina pintga crusch-lenn leu ora sin in crest. Igl ei in toc historia dalla contrada."
Pliras da sias lavurs, per ordinari nuota voluminusas, han pretendiu dad el stedia ed immensa lavur e perseveronza d'aviul. Inagada di el sez quei, senza seludar, en "Baselgias, capluttas e spiritualesser da Tujetsch": "Nossa lavur porscha mo fragments, notizias, cunzun quei che appertegn l'entschatta. Sper nossas lavurs da mintga di, essan nus sedai onns ora tutta breigia per rimnar nossas notizias. Igl ei stau ina tgeua, plascheivla occupaziun. Nus havein encuretg e rimnau nua ch'igl ei mo stau pusseivel. En particular ei quei daventau egl archiv episcopal ed en quel dalla pleiv."
1. L'emprema lavur cultur-historica, che pader Baseli ha publicau, ei cumparida pér 1896, ed ei aunc oz dil tuttafatg nunenconuschenta, essend cumparida directamein ella Crestomazia Retoromontscha, tom 1, 1896, numnadamein igl idillic maletg cultur-historic da si'ucliva vischinonta, sut il tetel: "Sas era nua Giuv ei?" Quei oreifer studi, che ha propi il suer da nies tratsch, la savur da nies paun-casa e la colur ed odur da nossa pli biala flur: dall'amur-patria - han sil pli diesch legiu! Quei deriva da cheu, che la lavur ei cumparida mo ella Crestomazia e cheutras stada satrada. Per quei motiv edin nus ella enten quest Tschespet, essend quella el medem temps il meglier exempel per in'historia plein olma da nossas pacificas uclivas per part gia svanidas.
2. Quei medem onn (1896) ha pader Baseli aunc publicau ellas Annalas dalla Societad Retoromontscha: "Il spazzatgamin", ina cumedia spassusa en treis acts, che ha el decuors dils davos tschun decennis percurriu ton sco tut las tribunas sursilvanas. Il lungatg da quella humoristica plein veta e plein sgnoccas ei buns, mo tuttina buca culonts avunda per ina cumedia. Jeu hai mai patertgau da dumandar pader Baseli, schebein quei opus seigi dil tut ses; a mi par'ei, che quella cumedietta seigi mo adattada e per part schizun translatada mo memi exact. - Ultra da quella ha pader Baseli aunc translatau pliras cumedias, che existan aunc en manuscret ella Biblioteca romontscha dalla claustra e ch'ein vegnidas dadas bien a savens!
3. "Sin Cadruvi", Reminiscenzas ord la Val Tujetsch, cun illustraziuns da Gion Disch, ei ina lavur cumparida en la stamparia "Union Solothurn" 1904. Quella biala broschura da 32 paginas cuntegn ina partida maletgs culturals cun dessegns, maletgs da rara bellezia e cordialitad: Tgei che vegn risdau sin Cadruvi la dumengia suenter viaspras; tgei ch'il cumpar manegia dallas fieras; dil starler grond dil Tgom; dil Gambun cun sias caultschas cuortas e cassacca blaua e da sia honorifica missiun sco pot dil s. ieli atras l'entira Surselva, da Cuera entochen Tujetsch; dallas stialas da latg, ch'ein e restan in unicum da nossa tiara. Cun in plaid: "Sin Cadruvi" muossa propi la fatscha da dumengias e quella da luverdis d'in sempel e ventireivel pievel puril e da ses tips ils pli originals e caracteristics.
4. "Selva avon 100 onns" 1909. Stamparia da G. Condrau, Mustér. Notizias cultur-historicas ord la Val Tujetsch. Quei studi, screts cun sentiment e capientscha per las cruschs e miserias d'in periclitau pievelet muntagnard, tradescha il bien cor digl autur ed il ver sentir cun il pievel. Tgei meisterila descripziun dalla cuntrada, dalla buna glieudetta da Selva e Tschamut, da lur lavurs ed isonzas, da lur temas ed anguoschas da lur prighels e sgarschurs! Co el caracterisescha ils differents caplons e scolasts, ils purs e lur dunnauns e lur far e demanar en casa ed en baselgla, sil funs ed en nuegl. E lu la descripziun dalla sgarscheivla lavina da Selva dils 12/13 da december 1808, che ha en in amen tschuncanau la veta a 25 persunas! - "Selva avon 100 onns" cuntegn ina partida scenas e maletgs, che udessen els cudischs da scola!
5. "Il Cumin dalla Cadi da 1656 e mistral Giachen Berther" Stamparia G.Condrau, 1911. In niev document per la historia dalla Cadi cun notizias. - Anno 1911 ei nies meglier drama sursilvan: "Clau Maissen, da pader Maurus Carnot, cumparius; ina cumedia che ha senza dubi fatg grond furore. Ina dallas scenas las pli dramaticas da quel ei il mument, nua che mistral Giachen Martin Berther taglia las bullas papalas sin public cumin avon la spessa tschentada. Quella calumnia historica steva dis ed onns ella "Synopsis" dalla claustra, sco era en sia "Cuorta Memoria". Insumma, mistral Giachen Martin Berther, vegneva mess neu sco temerari inimitg dalla claustra da Mustér. Tenor quellas duas "fontaunas" han lu pli tard dr. Casper Decurtins en siu "Landrehter Nikolaus Maissen", ed il davos pader Maurus Carnot en siu enconuschent drama "Clau Maissen" medemamein mess neu Giachen Martin Berther per in um empau da bein ed in adversari dalla claustra. Anno 1909 anfla pader Baseli finalmein in vegl e zun impurtont document partenent quell'affera politica e fa stampar quel exactamein tenor il manuscret original. Entras questa publicaziun sa pader Baseli mussar si clar e bein, "che tut quei ch'era vegniu pretendiu e palesau davart mistral Giachen Berther ed il cumin d'anno 1656 ei buca ver." Anzi, ei semuossa "che mistral Giachen Berther ei adina staus in bien amitg e fautur dalla claustra e che las bullas da Urban VII ed lnnocenz X seigien gnanc stadas sin cumin." Gnanc idea, che Giachen Martin Berther hagi tagliau en tocs quellas. Pader Baseli muossa ultra da quel, ch'il mistral calumniau seigi buca, sco la Synopsis e Cuorta Memoria pretendan, vegnius en miseria, pupira e dishonur, anzi, ch'el seigi vivius ses davos onns en bunas, u silmeins buca schliatas relaziuns finanzialas, epi morts sco officier e bien cristifideivel a Valencia en Spagna, honoraus e respectaus da tuts.
Ultra da quell'apologia e vera historia dil cumin, secattan sper las interessantas notizias davart la veglia schlatteina Berther era aunc marvegliusas menziuns sur da duas autras marcantas persunalitads sursilvanas, numnadamein sur il domdecan Mattias Sgier e landrehter Clau Maissen. All'ovra poetica da pader Maurus Carnot ha quella publicaziun fatg negin donn, e la finfinala ha quella era buca smesau ils merets da dr. Casper Decurtins per nossa historia e cultura romontscha. Pader Baseli ha denton historicamein victorisau, e cheutras ein las relaziuns denter pader Baseli e dr. Casper Decurtins buca daventadas pli amicablas che quei ch'ellas eran gia da gliez temps.
6. Anno 1916, amiez l'uiara mundiala, cumparan, a caschun ch'il carezau zenn grond da Mustér era sefess, las zun interessantas ed originalmein screttas: "Notizias sur ils zenns da S. Gion a Mustér" , che han contribuiu essenzialmein alla erecziun d'in bi zenn grond niev, ch'ei aunc oz la luschezia da Mustér. Quella rarissima broschuretta da mo 16 paginas, stada cumparida gliez onn ella Gasetta Romontscha en fuorma dad artechels, dat ina stupenta e propi exacta e concisa historia da nos zenns da Mustér, da lur dis da legria e tristezia, naven da 1338 entochen sil di dad oz. Cun quest studi ha pader Baseli conquistau tut ils cors dils vischins da Mustér.
Il bi success da questa broschura ha animau el da porscher treis ulteriurs maletgs culturals or la historia da nies car Mustér.
7. Igl onn 1919 cumpara la marvegliusa e zun carina historietta da "Sontga Catrina a Mustér" la pli mudesta e singulara capluttetta denter las quendisch baselgias e capluttas sil territori da Mustér. La historia da questa caplutta privata ei raquintada en ton biala maniera, che gl'entir Mustér ha survegniu tschaffen e carezia pil bufatg tempelet sper la punt al pei dil Muntatsch. El ha era capiu da trer neuden en quei tema l'undreivla historia d'enzacontas famiglias da Mustér (ils Huonders, ils Durgias etc), aschia che sia valeta per l'historia dallas baselgias e dalla vischnaunca da Mustér ei tuttavia buca da pintga impurtonza. Era quella lavur ei cumparida all'entschatta en plirs artechels dalla "Romontscha", e silsuenter en ina bufatga broschura da 19 paginas.
8. Igl onn 1928 porta a nus il studi: "Avon onns". Dis commemorativs ord l'historia dalla Cadi. Cumparius all'entschatta medemamein ella "Romontscha" e silsuenter en emperneivla broschuretta da 22 paginas. En quella dilucidescha nies scribent principalmein la historia culturala-religiusa da nossas instituziuns e tradiziuns commemorativas, oravontut dalla vischnaunca da Mustér, mo lu er aunc ils pli memorabels dis dallas ulteriuras vischnauncas dalla Cadi, sanctificai e perpetnisai (per part) entras la forza e fervur da nossa baselgia catolica e sias instituziuns pias, ch'ein per la mentalitad e tradiziun da nies pievel essenzialmein effectivas e caracteristicas.
9. Buca meins originals e bials ei siu davos studi cultur-historic, ch'el dedichescha alla historia dil vitg da Mustér, quei vul dir alla speciala historia dallas pli veglias casas da Mustér: dallas duas casas-cumin, sco era aunc d'enzacontas autras casas vedras: "Reminiscenzas din vegl curant da Mustér". (Cumpariu ella Gasetta Romontscha, Mustér 1929; sep. 15 pag.) En quella admirein nus las detagliadas e zun minuziusas enconuschientschas localas, sco era sia gronda carezia per Mustér, sia secunda patria, la patria da sia veta religiusa, dedicada entratgamein a Diu ed alla patria. Buca smarvegl, che gest sur questa lavur ils migeivels radis dil sulegl dalla sera da sia veta resplendan cun in'amicabladad tut speciala.
10. Igl ei denton capeivel, che pader Baseli ha oravontut dedicau ses studis,
sias lavurs e scartiras a sia cara Val Tuietsch. Anno 17 cumpara il stupent
studi: "A Camischolas", Notizias historicas ord la Val Tujetsch. Quel
raquenta a nus en in tun emperneivel e deletgeivel dalla scola da tschels onns,
d'avat Gallus de Florin, in dils pli meriteivels prencis dall'epoca barocca
dalla claustra da Mustér; dils rehuns da Zarcuns:
Mo ils pli gronds rehuns
Anfl'ins el vitg Zarcuns,
Mu paucas tgèsas, biè clavaus,
In vitg che stat amiez ils praus.
Era ils marcadonts da stiarls ein buc emblidai ed aunc meins mistrals e misterlessas. Particulara attenziun schenghegia el denton alla preziusissima caplutta gotica da Camischolas, dedicada a S.Onna, sco era al barschament da quei solit vitg puril, ch'ei curdaus en tschendra per la fiasta da S. Placi 1822 e cun el era la gronda part dalla carina capluttetta. Quella scartira cumpeglia 32 paginas.
11. "Ils Bannerherrs dalla Cadi", cun notizias ord la historia dil cumin dalla Cadi. La gronda impurtonza e valeta da questa broschura da 40 paginas, cumparida 1920 en la stamparia "Paradies", Ingenbohl, schai enten l'exacta dilucidaziun dall'organisaziun e constituziun dil vegl cumin dalla Cadi. Speciala attenziun dedichescha el denton alla veglissima historia e tradiziun dils aschinumnai "Bannerherrs" u bandierels, che vegnevan mintgamai tscherni sin cumins ordinaris ed extraordinaris e tschentai en questa pli undreivla dignitad per mintgamai 6 - 7 onns. Entras questa exacta lavur, che cuntegn era in capetel da tempra plitost polemica en favur dallas veglias bandieras dalla Cadi, ha pader Baseli, malgrad sia stricta objectivadad, stridau beinenqual magnat da meins gronda impurtonza. Mo il meret buca pign da quei studi ei staus, ch'el ha entras sias scrutaziuns carmelau neunavon, ton sco ord fossa en veta, duas dallas quater bandieras veglias dil cumin dalla Cadi, che parevan gia dad esser daventadas ina preda da miurs e mulauns. Ellas ein ussa restauradas aschi bein sco gl'ei stau pusseivel ed ein vegnidas tratgas ad honur a caschun dalla fiasta centenara dalla Ligia Grischa (1924) a Trun, sco era vinavon en ulteriuras specialas festivitads.
12. Sia pli vasta e minuziusa lavur cultur-historica ha el dedicau allas: "Baselgias, capluttas e spiritualesser da Tujetsch". Quella broschura cun sias 70 paginas ei cumparida 1924, medemamein ad Ingenbohl. Significonts ei il bi motto da quella ord il Cudisch dils proverbis 17,6: La gloria dils affons ein lur perdavons! En quels plaids schai atgnamein igl ideal effect, che pader Baseli ha vuliu contonscher cun tut sias lavurs cultur-historicas. En quella stentusa lavur dad onns ed onns, che ha e vegn a mantener valeta stabla per la historia eccleslastica dalla Val Tujetsch, ha pader Baseli presentau a siu car pievel in'oreifra historia, che ha carschentau il respect e la carezia per ses sanctuaris tgiembel pleins d'art e pietad, per sias tredisch baselgias e capluttas, pils tschun sontgets, sco era per siu venerau spiritualesser, quei vul dir pils spirituals indigens ed jasters, che han funczionau ella val sco plevons, caplons e primissaris ord il 15/16avel tschentaner entochen sil di dad oz. Tut speciala valur - el senn da solida fontauna e fundament per ulteriuras scrutaziuns - porscha la secunda part dil bein illustrau cudischet, che cuntegn las pli cuortas e necessarias indicaziuns davart ils "Spirituals nativs da Tujetsch"39.
Priu en egl tut quei che pader Baseli ha prestau sco cultur-historicher per sia cara patria tuatschina, per sia secunda patria Mustér e per il cumin dalla Cadi, astgein nus dir: ch'el seigi staus igl exempel d'in capavel historicher local.
Ultra dallas lavurs stampadas, cheu sura cuortamein undradas, ha pader Baseli aunc rimnau in'entira partida carnets plein notizias historicas sur las vischnauncas da Tujetsch, Medel, Mustér, Sumvitg, Trun, Breil etc., che sesanflan oz en sia biblioteca romontscha. Da cheu deriv'ei era, che quasi tuts ils auturs da lavurs historicas, che pertuccan la Cadi, sefundeschan e citeschan las custeivlas notizias historicas, rimnadas cun tutta premura e carezia dal nunstunclenteivel pader Baseli.
Visitond igl autur da questa biografia per la davosa gada siu car e stimau magister, ha pader Baseli mussau cul det da siu letg anora vi sin sia cruna da cudischs e detg: "Mira, Guglielm, cu jeu sun morts - e quei vegn ad esser en cuort - sas ti, e ti oravon tuts, far diever da miu relasch litterari ed historic. Quei ei miu davos giavisch avon ch'ir en fossa. Ti has seschau menar mei sin quella via, ch'ei franc la vera. Ti eis staus miu pli carezau scolar; continuescha silla medema via. Hagies adina igl ideal avon egl - la finfinala resta tuttina mo quei ch'ins ha fatg pigl ideal - lavura e perseverescha en tut quei che aulza nies pievel e ti vegnas ad esser in di aschi cuntents e satisfatgs sco jeu, che stundel oz silla sava dalla perpetnadad."
Commuentaus enta funs miu cor da tonta carezia e beinvuglientscha, hai jeu
dumignau ni plaid ni miez sur mias levzas; mo dend il maun ad el per la davosa
gada, ha el sentiu e capiu il met lungatg da mi'olma contristada, ed in lev e
migeivel surrir ei serasaus sc'in davos radi dil sulegl sur sia fatscha marcanta
e tuttina aschi paterna.
8. Pader Baseli ed il moviment romontsch
Ei fuss buc avunda da far valer, che pader Baseli hagi luvrau pil romontsch
mo sco fundatur e fautur dalla biblioteca e sco activ e capavel scribent
romontsch. Buca meins gronds ed impurtonts ein ses merets d'haver animau giuvens
students a lavur activa el senn dil moviment romontsch.
Pader Baseli udeva tiels scaldai Sursilvans, che han dapi la fundaziun dalla Societad retoromontscha luvrau pil manteniment e per la cultivaziun da nies lungatg romontsch. E schebein ch'el ei buca staus padrin dalla valenta feglia romontscha: La Romania, fundada 1894/96, ha el tuttina dalla bial'entschatta envi susteniu ed animau ils giuvnals da quella a buna lavur en favur da nossa cultura romontscha.
Avon mei stat ina brevetta, che pader Baseli ha scret 1896 da Daniev a Gion Cahannes, da gliez temps student a Friburg. Quel veva cumpatg giu orientau pader Baseli en ina brev davart il giuven "Club romontsch" da Friburg: "Carissim! Engraziel grondamein per ils cordials salids ed auguris dil Club romontsch sin Daniev. Era jeu agureschel dacormein tut bien per tgierp ed olma alla carezonta flur grischuna sper la Sarine! Gronda premura ed energia, flammont ardiment e perseveronta curascha els studis, dasperas il bien humor patriarcal grischun.- Quei ei temps che tuornan buca pli, e quei ch’in mett'en sut direcziun da tals umens, quei resta per veta duronta . . . Culs pli cordials salids a tuts patriots grischuns. Pader Baseli."
Leu ils emprems onns che dr. Casper Decurtins publicava sia grond'ovra: la Crestomazia Retoromontscha, era pader Baseli medemamein inflammaus per quella caussa e susteneva Decurtins, il fundatur dalla Romania, nua ch'el saveva e pudeva; oravontut entras metter a disposiziun ils scazis da sia reha collecziun manuscretta ella Biblioteca romontscha dalla claustra. Deplorablamein ha ei gia baul suenter la publicaziun dils emprems toms dau differenzas e scarpanzas denter el e Decurtins e quei en emprema lingia pervia da custeivels manuscrets, che pader Baseli haveva empristau a Decurtins e che lez turnentava mai. Tuts ha el insumma mai pli survegniu anavos - e quei ei stau la raschun, che pader Baseli ha buca pli luvrau culla Romania e siu fundatur. Pader Baseli era in bibliotecar exact e punctual; malreguladadads e negligientschas en quella direcziun saveva el strusch pli perdunar, numdir emblidar.
Da cheu deriva ei, che pader Baseli ha publicau tut sias scartiras, deno quellas egl emprem tom dalla Crestomazia, sin agen quen e resca - e ch'el ha insumma mai contribuiu ina solia lavur agl "Ischi", igl organ dalla Romania; era pli tard buc, che professer Tuor e dr. Vieli eran redacturs da quel.
Mo ins mass memia lunsch da pretender quei ch'ei veramein stau il cass - che pader Baseli seigi schizun staus encunter Ischi e Romania e ch'el hagi teniu beinenqual giuven romontsch naven da quella! Perdetga encunter quella tschontscha sa igl autur da questa lavur dar, ch’ei gia dalla bial'entschatta da sia activitad staus pli u meins en contact cun pader Baseli. Aschia scriva el a mi ils 7 da fevrer 1926, suenter che jeu vevel dau part ad el d'haver anflau il text tudestg dalla Canzun da S. Placi e S. Sigisbert, che dateschi dil medem onn dil text romontsch. "Bravo, che Ti has anflau ora quei! Savesses buca grad far sur da quei ina cuorta lavuretta per igl "Ischi"? Quei fuss dad interess per la litteratura romontscha, jeu creiel che dr. Pieder Tuor prendess bugen quei artechel."
Essend aunc schenaus da lezzas uras da far segls ella publicitad e per consequenza ch'ins veva gia empruau da pitgar giu a mi ils corns, avon che quels vevan aunc catschau scoiauda, hai jeu lu tralaschau da far quei - mo buca tschessau da luvrar vinavon per nies romontsch sut l'egida dil patern e beinvulent amitg pader Baseli.
Jeu level far empau sco el e publicar in'atgna "Revista periodica"
romontscha. El era buc encunter e sco emprema publicaziun havevel jeu pinau la
"Historia dalla schurnalistica sursilvana", ed autras caussas. La lavur era gia
en stampa, che miu "malfatg" ei schluppaus ora. - Cheu ein ins currius tier
pader Baseli, sinaquei ch'el retegni mei e discussegilassi "quella tuppadad". E
tgei scriva el a mi: " ... Allura deploreschel ton pli, haiel jeu detg; student
G. sefutra buca bia da quei e sa era ir sias vias. Haiel lu raquintau, che ti
hagies in'excellenta lavur sur la schurnalistica sursilvana, che vegni cumparer
sin Pastgas. Cheu ei X tut surstaus ed el ha alla fin supplicau mei per Tia
adressa. . . . ler, dumengia, ils 5-2, ei X puspei turnaus tier mei, vegnius
alla posta e deplorau zun fetg, che Ti veglies dar ora ina "Periodica"; quei
fetschi concurrenza agl Ischi e lavaghi la "caussa romontscha". Jeu haiel detg:
Student G. sa publicar tgei ch'el vul e sut tgei tetel ch'el vul; quei stat
liber ad el ed haveis da dir nuot. Vus fageis era quei che plai a Vus! Sco ei
para ha X era conferiu cun Y ed ils "umens" ein en tema! - X di, quei duess
student G. buca far, e jeu deigi scriver a Ti e converter Tei! Quei deigi
el sez far ni grad ir a T. e tschintschar cun Tei; dil reminent stoppi jeu
scriver quels dis a Ti e lu vegli jeu far remarcas, denton student G.
drovi nuota mes cussegls! . . . Tgei far? Quei ei naturalmein Tia caussa.
- Denton haiel tertgau tier memez: Per cass che Ti eis buca ligiaus cun Z, sche
savesses Ti dar quella lavur per igl "Ischi" cun las cundiziuns, che Ti sas
tschentar. Aschia vegnesses Ti encunter ad els en fetg nobla moda etc." (Ord ina
brev dils 6-2- 28.)
Fuss pader Baseli staus animaus encunter la Romania, havess el mai influenzau
mei quell'uisa! Ei dess aunc auters mussaments da sia beinvulientscha enviers
Romania ed Ischi, mo ei basta cun quels.
Jeu seregordel d'haver dumandau el inagada: Pertgei el hagi buca collaborau cugl Ischi e sin quei ha el detg: Quei deriva en emprema lingia da discrepanzas e differenzas cun Decurtins e dil reminent fussen mias lavurs da valur aschi mudesta e da caracter aschi local buca stadas adattadas per igl "Ischi"». Tut mias raschuns encunter quella remarca ha el buca schau valer.
Suenter 1924 ha era l'ortografia nova vilentau buca pauc pader Baseli. En quels graus havein nus giu beinenqual viv disput, ed el teneva silla "moda veglia" cun cor e dents! - Era mei, giuvens e nunexperimentaus, lev'el far tener vid la "vedra", e biars da ses argumerns eran buns ed entelgeivels. Mo era en quella damonda er'el tuttavia buc il "pugnier" dalla vedra, pil qual el vegneva tenius e perfin in tec temius.
Il mussament persuenter! Jeu seregordel dad haver giu scret ina lavuretta tenor la "vedra". Sin quei vegn la redacziun cun la supplica dad astgar curreger tenor la nova. Tgei far? Jeu scrivel a pader Baseli ed el rispunda da far concessiuns - epi en in'autra brev cuort sissu: "Jeu capeschel zun bein, con grev igl ei iu a Ti da dar suenter; Ti sas denton era cumprender, con vess igl ei iu a mi da dar a Ti quei cussegl, sulettamein il davos motiv en mia brev ha dau la decisiun. Denton igl ei aunc buca sera! Ad interim seigies prudents, tschontscha e scriva pauc sur quella caussa "interna" etc. (Ord ina brev dils 14-2- 28).
Pader Baseli ha lu aunc manifestau enzacontas gadas, scrivend sias davosas lavurs suenter la vedra. Quater onns pli tard eis el morts, mo havess el aunc viviu diesch onns, jeu sundel perschuadius ch'el havess acceptau la nova, pertgei ch'el veseva sez, che l'ortografia sco tala ei ina caussa da cunvegnientscha - e lunschora buca la pli impurtonta da nies moviment romontsch!
Plinavon ha pader Baseli era aunc giu merets dad autra natira, inflammond el ideals giuvens per lavur e prestaziun en favur dil romontsch. En quei grau sai jeu deplorablamein mo quei ch'el ha luvrau vida mei; mo jeu sundel perschuadius ch'el ha impulsau ed animau aunc bia auters. Per el era gie adina la caussa il principal e buca la persuna. Ed ins mass en err da crer, che pader Baseli contonschevi sias finamiras, ses intents e si'influenza mo cun ludems. El saveva criticar e criticava era a scadina caschun, nua ch'el veva raschun; mo adina cun tact e maniera e cun cumpleina beinvuglientscha. Enzacons exempels:
El scriva a mi, cun risguard d'in artechel screts empau da recent: "Tiu artechel ei corrects concernent ils factums, denton empau stagn recents. Nus astgein buca sittar memia "scharf" sin nos camerats, aschiglioc fuian ei e laian nus persuls. In omnibus caritas!" (20-1- 27).
In'autra gada: "Tia "Guardia dalla Piora" vegn legida bugen ed ins lauda Tiu bien e natural humor en quella lavur. Vivat sequens - forsa in tec pli cuort e cun evitar enqual expressiun plitost vulgara ... Adina nobels ellas expressiuns, cunzun quei che vegn scret e resta. - Tia idea da porscher caussas originalas ed indigenas fuss schon la dretga, mo igl ei pretendiu forsa stagn bia. Nua ir persuenter, ni meglier detg, tgi scriva quellas? Quei drova studi e lavur e natural munglassen talas lavurs vegnir bonificadas etc." (29-11- 26).
E lu puspei: "Cun special interess haiel legiu Tias duas lavurs: "Cuort contract da maridaglia" e "Rergurdientschas", che han plaschiu pulit, la secunda in bien ton meglier. Senza dubi vegn il pievel a leger quellas duas lavurs cun gronda satisfacziun. Al "Contract" havess ins forsa saviu dar pli paucs artechels e precisar quels pli exact. Jeu havess schau cumparer Gion e Tina avon lur plevon catolic. Sco Ti fas, ei empau alla moda dils protestants. - Ella secunda lavur havess ins forsa aunc saviu descriver, co il reverendissim signur plevon ha visitau la tatta enqualga e provediu ella; il di dalla sepultura havess il Gion purtau la crusch dalla tatta - in special tschaffen da biadis e nevs tier augs ed en verdad ina nunemblideivla regurdientscha. - Il dialect da Tujetsch va tscheu e leu empau pei ziep. Cheu havess il tat saviu curreger. - Denton quei ei tut mo caussas pintgas, secundaras e subjectivas, che ein vegnidas endamen a mi. Vivant sequentes!"
E lu partenent la secunda annada dil Glogn (1928) en general: "Dil rest par'ei a mi, ch'il Glogn seigi aunc ditg buca sigl ault. - Certas caussas, sco per exempel "La saltunza Laura"40, vesess jeu pli bugen buc en in calender catolic. Tgei duein ins emprender ordlunder? Che mintga mattatscha stoppi haver sias "ferias" - e da far il "botsch", sch'ils geniturs vulan buca conceder? Pilver modern! E lu quella morala negativa quella duess ins duvrar mo darar e tuttavia buca per nies sempel pievel . . . il lungatg ei tscheu e leu barbarics, cunzun ella "Revista", per exempel "crer vid Diu" etc. - Che las gasettas han purtau nuot san ins buca approbar; quei ei tendenzius e ridicul ... " (14-11-1927)
Pader Baseli saveva denton era ludar ed encuraschar sco negin. Sur da quei vi jeu denton quescher. - Bunamein pli nauschs e recents ch'ins sez, vegnev'el denton sentend la malgesta e tendenziusa critica; mo era cheu mitigav'el en sias brevs, repetend beinenqualga ils plaids: "Per l'amur da Diu, tegn a frein Tiu temprament aduals ad in cavagl plein saung, traso sil precint da siglir sur tuts paricarrs e seivs en ... Quei cuosta bein sforz; jeu sai quei memia bein, essend era buca staus da lenn; mo ins sto sedumignar e laguoter . . . Fai en tals e semeglionts cass adina quei ch'il prudent Franzos di: "Bien faire et laisser dire!" -
Da l'autra vart cussegliava pader Baseli era da sepertgirar da certs amitgs. Da certins crei pauc e fida nuot, schegie ch'ils da Tujetsch dian aunc adina: "Crer bia e fidar pauc!"
Ch'el selegrava da mes success e da quels dils giuvens "gagliards" e quei bunamein pli fetg che nusezs ei caussa factica, ch'ins savess documentar cheu entras numerus citats ord sias brevs, mo ei fa da puntuar quella bellezia qualitad da siu niebel caracter.
Che pader Baseli acceptava bugen la meritada undrientscha pertuccont sias prestaziuns pil romontsch ei nuot auter che natural ed endretg. A mintgin il siu - e la renconuschientscha e satisfacziun morala oravon tut! Aschia seregurdein nus d'haver undrau el e sia lavur bibliografica en in artechel tudestg cumparius ellas "Monats-Rosen" da 1928, sco era entras dedicar ad el noss'emprema pli gronda lavur, la "Historia dalla schurnalistica romontscha" (1928). Quellas mudestas enzennas d'engraziament han satisfatg el grondamein. Mo il pli grond plascher ha el giu 1928, cura che jeu hai visitau sia gronda biblioteca, cun ils scolars romontschs dalla scola cantunala. Havend annunziau nossa viseta, scriva el tut beaus e cuntents: "Tia brev cun Tia biala idea patriotica ha fatg grond plascher a mi e respect a tals giuvens. Els ein tuts cordialmein vegni. Sulettamein astgan els buca spetgar memia bia. Tut ei gie aschi pign e bufatg e muncativ, sco Ti sas bein avunda. Denton tut stat en Vossa disposiziun ed era mia paucadad, sulettamein cun la cundiziun, che Ti ditgies buc in sulet plaid sur mia persunalitad. Ti has da quellas varts fatg daditg schon memia bia, che jeu meretel tuttavia buc" (24-10-28). - Nus havein lu fatg la viseta e mes scolars da lezzas uras han profitau lundergiu; quei ei stau in bi di, che buc in dils presents vegn ad haver emblidau. Gl'auter di, suenter nossa viseta, havend engraziau per sia stupenta hospitalitad e per siu cuort referat davart sia biblioteca, scriva el a mi: "Engraziel grondamein per Tia preziada, cordiala brev. Ei havess tuttavia buca fatg basegns d'engraziar a mi persuenter; Ti sas gie, che jeu hai fatg bugen quei pign survetsch, gia arisguard igl intent dalla caussa romontscha e lu era pervia da Tei e Tes preziai scolars. Ei fa plascher, sch'ils scolars han profitau enzatgei ed han priu cun els ina emperneivla impressiun e memoria da nossa cara claustra. Il meret per tut sas Ti metter en sac." (30-10-28).
Aschia fuva il bien pader; perfin ses pli agens merets capeva el da parter
cun da quels che vevan paucs ni insumma negins! Buca da sesmarvegliar, ch'in um
aschi ideal ha capiu d'inflammar bein enqual giuven per il grond ideal da nossa
cultura romontscha e catolica.
9. Il poet
Che pader Baseli fussi era "poet" ils pli paucs che san. La raccolta, che
jeu hai fatg denter siu relasch litterari, dat denton perdetga, ch'el ha era
empruau da mesirar il ritmus e da schar ruclar la rema. Nus havein
enconuschentamein in bi diember poetins e poetuns - e pader Baseli auda ni tiels
ins ni tiels auters. El era buca poet da professiun e sequintava era buca denter
lezs; dil reminent ha el nuotatonmeins dau beinenqual empruada; e denter sias
tipicas poesias d'occasiun sesanfla enqualina ch'ei aunc gartegiada buca mal;
cunzun quellas cun cuntegn satiric e satiric-politic. Quei fuss stau ina forza
naturala, ch'el havess franc aunc pudiu sviluppar, mo el schazegiava buca bia
si'aveina poetica, ed ha perquei era buca fatg canera cun sias poesias, ch'el
publicava tschels onns anonim ella "Gasetta" e "Calender".
Era sias poesias da cuntegn religius ein buca senza valeta, schebein che la tempra lirica era buca sia forza. Las autras - schubramein poesias d'occasiun - ston ins prender per talas ed audan perquei buca sut ils dents dalla critica. Las biaras han insumma plitost valeta cronicala-historica.
Cheu astgein nus era buc emblidar da far menziun da sias savieivlas e prudentas criticas davart las ovras romontschas, che cumparevan mintgamai ella Gasetta Romontscha da 1890 entochen viden els anno 1910. El scriveva quellas sut l'enzenna (X) e teneva ellas el senn da "Cronica romontscha". D'encurir anflassen ins aunc ulteriurs interessants artechels da sia plema ella Gasetta Romontscha, essend el adina staus in bien e beinvulent amitg dil redactur da lezzas uras: Signur mistral G. G. Condrau.
Tgi che ha legiu attentamein questa biografia sa, che pader Baseli Berther ha luvrau e barhau per tuts bials e stabels ideals da nossa tiara e nies lungatg, entochen ch'il sulegl da sia veta ei ius da rendiu.
La mort da ses fargliuns, cunzun la mort da siu frar original e sacerdotal, sur Tumaisch, ha sfraccau sias forzas, essend el adina - er aunc sco pader - in attaschau e bien frar da ses fargliuns e parents. Ed igl ei stau sco sche siu davos frar havess detg ad el: "Nos geniturs e tuts tes fargliuns ein uss i a casa; neu era ti sco il pli davos; ti has ussa luvrau, pitiu e scret avunda."
Ussa ruaussa si'ossa el pign santeri claustral e spetga sil di dalla levada;
sias ovras denton e ses ideals vegnan a viver vinavon, per plascher e deletg a
tuts buns Romontschs, che han aunc in cor che batta per il bi ed immortal da
nossa cara tiara romontscha.41
Remarcas
1 Mira pader Baseli Berther: Sas era nua Giuv ei? Crestomazia Retoromontscha I, 721.
2 Mira Glogn 1944
3 Mira dr. Karl Hägler: Anthropologische Studie über die Bewohner des Tavetsch 1941.
4 Mira Guglielm Gadola, † sur Tumaisch Berther, necrolog, Glogn 1932.
5 Partenent la fiera da Ligiaun da 1858 eis ei vegniu raquintau a pader Baseli: "Tschuncont'onns sundel jeu staus la fiera da Ligiaun, mo dad ina schi miserabla sco uonn saiel jeu aunc mai seregurdar. Ins ha vendiu danter auter 8 pulits vadials per 13 marenghins e miez ensemen, 20 mutgs per 6 marenghins il pèr, in Glarunes 4 vaccas per 26 marenghins ed in quart e sia davosa vacca stuiu scugliar naven per 50.- frs. Plirs marcadonts havevan gnanc smesau lur roschas a Ligiaun, biars ein vargai giu ed - il vargar giu Ligiaun ei adina ina mala; auters eran intenziunai da schar leu lur biestga tochen la fiera Numnasontga." (Mira "A Camischolas" da pader Baseli Berther)
6 Mira pader Baseli Berther: Selva avon 100 onns
7 Ina sia "Canzun cantada silla Comedia da Rueras dils 5 d’avrel" sesanfla ella Biblioteca romontscha da Mustér e dat perdetga da siu bien lungatg ed aunc megliera scartira.
8 Pli bia mira Guglielm Gadola, Historia della schurnalistica sursilvana, Ischi XXI pag. 49
9 Pareglia per ex. "Refutaziun dil concept tuccont tier ils Jesuits" Extrafegl da nr. 10 (1845) dil "Confederau Grischun" che sesanfla mo ella Biblioteca claustrala.
10 "Il Ramonsch" (I) 1845 uost - 1848 december; "Amitg dil Pievel" (II) schaner 1849 - december 1856, e suenter la "Gasetta Romontscha" 1857 da Daniev, che ha teniu la dira entochen oz.
11 Cont Montalembert ei il renomau scribent, historicher e schurnalist catolic digl "Univers", che ha fatg historia en Frontscha.
12 Mira il "Ramonsch" (II), quel dils Latours, ch’ei vegnius fundaus oravontut per la defensiun dalla scola reunida e che ha luvrau per quei intent cun success digl uost 1850 – il december 1852.
13 Mira "Amitg dil Pievel" (II): "Era in plaid sulla uniun dallas scolas cantunalas", nr. 27, 1849: "La damonda sull’uniun dallas scolas cantunalas avon il Cussegl Grond" nr. 29, 1849, ed auters plirs avon e suenter.
14 Plidau e protestau encunter l'uniun, scadin d'in auter pugn da vesta anora, han aunc cun Schmed: Peterelli, Landr. dr. Vieli, Condrau, Depuoz e Ferrari; ferton che 8 deputai catolics, capitani Latour e sias umbrivas: a Marca, Schenardi, Ronca, Marcatoli, Albrici, Engler e Frick han votau per la fusiun.
15 1877/78, il semester d'unviern, era siu frar Tumaisch staus senior da quella; da lezzas uras dumbrava la secziun Eistettensis varga 20 Svizzers e 1880/81 aunc da pli! (Mira:Monats-Rosen, 1877/78, pag. 56/57).
16 Il passus che suonda ei ina biala perdetga, ch'il prefect da Mustér era tuttavia mudests, essend ch'el dumandava schizun ses giuvnals per plaid e cussegl en damondas, ch'il pader saveva buca giudicar aschi obiectivamein da sia cella anora.
17 Che pader Baseli cultivava cun predilecziun il priedi, cunzun ils emprems onns da pader, muossa in interessant carnet, nua ch'el ha fatg notizias sur mintga priedi romontsch, ch'ei vegnius tenius en claustra da 1885-1890. En quel anflein nus notificai cuortamein ils predicaturs, il cuntegn dils priedis e sias observaziuns e remarcas sur da quels, che tradeschan tuttas igl intent d'emprender da mintgin enzatgei. Quellas custeivlas notizias sepresentan gia oz sc'ina cronica dalla veta e pratica religiusa dils paders e prers dil contuorn.
18 Pér da cuort ha il renconuschiu historicher, pader Iso Müller dalla claustra da Mustér, publicau ina tala lavur el Monatsblatt.
19 Mira: Decurtins, Crestomazia tom IV. pag. 670 e ss. - Jeu hai midau ses plaids ella ortografia hodierna.
20 Mira: Decurtins, Crestomazia tom IV. pag. 708 e ss: Mussaments co leger, scriver e raschunar en moda romontscha.
21 Liug citau pag. 710.
22 Liug citau pag. 710-712.
23 Liug citau pag. 710.
24 Liug citau pag. 712
25. Liug citau pag. 673.
26 Mira pader Basli Berther, Baselgias, Capluttas e Spirituals da Tujetsch, pag. 37.
27 Cun pliras caschuns ha pader Iso Müller, historicher hodiern dalla claustra da Mustér, mussau, ch'igl archiv e la biblioteca da Mustér erien buc aschi gronds sco ins cartevi. Mo partenent il romontsch savein nus tuttina constatar, che la biblioteca dalla claustra era la pli gronda e cumpleta collecziun da stampats sursilvans ed engiadines.
28 Sur pader Baseli Carigiet e siu temps hai jeu scret ina monografia, che vegn a comparer in di.
29 Jeu allegheschel cheu mo enzacons representants: pader Beat Ludescher, pader Maurus Rothmund, pader Sigisbert Frisch, pader Adalbert Baselgia, pader Maurus Carnot e pader Ursicin Simeon.
30 Mira: Reminiscenzas d'in vegl curant da Mustér. Separat Gasetta Romontsch 1929, pag. 6.
31 Il text da quella ei il sequent: "Lichtenthal bei Baden-Baden, 11.X.1886. Geehrter Herr, Sie haben mir durch Ihren lieben Brief und das beiliegende Verzeichnis eine ganz ausserordentliche Freude bereitet, für die ich Ihnen recht herzlich danke. Es ist der späte Lohn für redliche Bemühung, wenn man sieht, dass andere in gleichem Sinne weiterarbeiten und was man geschafft hat, verbessern und ergänzen. Ihr sauberes Accessionsverzeichnis ist musterhaft. Treue im Kleinen, die das Evangelium verlangt, ist auch in weltlichen Dingen Erfordernis, und Sie sind ihm hier bestens nachgekommen. Sobald ich wieder einen Nachtrag von Raetica drucken lasse, werde ich Ihren Beitrag mit dankbarer Nennung aufnehmen. Honorar zahlt der Buchhändler für diese Publikationen keines, wir müssen aus Liebe zur Sache arbeiten. Wenn ich den nächsten Nachtrag in Druck gebe, frage ich noch einmal an, ob Sie weitere Notizen hinzuzufügen haben. Ich kaufe gern was in meinem Verzeichnis nicht steht. Um Veröffentlichungen von 1885 und flg., deren Verzeichnung mir auch fernerhin sehr erwünscht sein wird, bitte ich Sie, was den Ankauf betrifft, sich nicht bemühen zu wollen. Alles frühere, das ich nicht habe, werde ich, wenn Sie es für mich zu angemessenem Preis erwerben können, mit Freuden aus Ihren Händen doppelt willkommen heissen. Insbesondere die katholische Literatur ist nirgendwo so zahlreich vertreten wie in meiner Sammlung, deren stetes Zusammenbleiben in einer öffentlichen Bibliothek ja nun gesichert ist; ich hoffe: wer da hat, dem wird gegeben, dass er die Fülle habe. In Ihrer Klosterbibliothek ist so gut wie nichts von rätischer Literatur ... und jetzt noch zu versuchen, eine rätische Sammlung dort anzulegen, die ohnehin niemals Aussicht hätte, vollständig zu werden, wäre nicht verständig. Was ich sammle, wird einst alles in der Kgl. Bibliothek in Berlin dem Publikum benutzbar sein. Ist nicht alles käuflich, was Sie mir verzeichnet haben? Auch pader B. Carigiet hat sich bemüht, meine Sammlung zu bereichern. Was macht pader Giustinian Lombardin im Münsterthal? Ich habe lange nichts mehr von ihm gehört. Ich hatte ihm einen Verleger verschafft für sein Wörterbuch, aber der Pater zog das schon eingesandte Manuscript zurück, um es zu vervollkommen. Ich fürchte, das Bessere ist der Feind des Guten geworden, und das Publikum bekommt gar nichts. - Ich rechne auf gütige weitere Mitteilung, auch über den Kostenpunkt. Nennen Sie mir bitte,wo möglich, bestimmte Forderungen für bestimmte Stücke oder grössere Partien oder alles von Ihnen verzeichnete, und wir werden bald Fühlung miteinander hahen. - Mit warmem Dank für Ihre Güte und in dem freudigen Bewusstsein gemeinschaftlicher Bestrebungen Ihr aufrichtig ergebener Ed. Böhmer.
32 Quella brev secloma: "Lichtenthal bei Baden-Baden, 16.IX.1887. Hochgeehrter Herr, meinen angelegentlichen Dank für gütige Zusendung Ihrer neuesten Ergänzungen und Berichtigungen. Sie sind zum Bibliographen und Bibliothekar geboren. Möge Ihnen neben Ihren wichtigen Obliegenheiten genug Zeit zur Sammlung rätoromanischer Schriften bleiben! Dass Ihnen die Druckbogen zugehen, wenn ich weitere Nachträge drucken lasse, wird sich rnachen lassen. Ich kann aber jetzt nichts in die Druckerei geben, bis ein Artikel über Spanisches fertig ist ... Des vielen Rätischen in meinen Studien werden manche Abonnenten, die sich mehr für anderes interessieren, schon etwas müde. Ich bringe aber doch einiges im nächsten Heft . . . Ich hoffe, Sie finden noch wieder einiges, das Sie mir zum Tausch anbieten können. Ich habe noch manches von Ihnen angestrichen, das ich Ihnen senden kann . . .Ed. Böhmer.
33 Mira brevs e quen dils 3, 27 e 28 d'october 1894.
34 Mira: Biblioteca romontscha: Brevs, registers da desiderata e da dublettas da Candreia e pader Baseli Berther: 1) 15.XI.1891; 2) 24.I.1893; 3) 8.II.1893; 4) 3.III.1893; 5) 10.III.1893; 6)15.III.1893; 7) 12. IV.1893; 8) 16.IV.1893; 9) 21.IV.1893; 10) 4.II.1894; 11) 6.XII.1906 e 4 - 5 ulteriurs registers da dublettas senza datum.
35 Mira brev dils 9 da december 1930, Biblioteca romontscha Mustér.
36 Jeu hai gia sespruau da cumplenir beinenqual giavisch dil bien pader Baseli; era quel ei ussa realisaus: Mira Glogn 1939; mo da realisar tuts, havess ei num vegnir fetg vegls ed haver in idealissem senza cunfins.
37 Mira: Ein Rundgang durch die rom. Bibliotheken. Monats-Rosen 1928 Nr. 12.
38 Oz ei la Biblioteca cantonala ("Retica") bunamein aschi cumpleta sco quella dalla claustra da Mustér. Quei ei denton nuota da far curvien. Ferton che pader Baseli ha saviu entscheiver a rimnar per igl onn 1883, veva il cantun gia luvrau onns ora avon e per l'autra ha professer Candreia (il pli premurau e meriteivel bibliotecar cantunal che nus havein giu) giu aunc pli favoreivlas caschuns che il pader senza raps. Per l'ina veva el rimnaders ord igl entir Grischun romontsch e per l'autra neidis e bials marenghins, ina calamita che pader Baseli ha mai possediu per quei intent duront ils 50 onns ch'el ha rimnau e mess en salv. - Sut il successur da professer Candreia alla biblioteca cantunala ha ei dau ina mala digren enten rimnar litteratura romontscha. Possi igl anim grond da professer Candreia puspei reviver per dacheudenvi!
39 En tuttas questiuns da renovaziuns e restauraziuns da lur baselgias e capluttas han ils Tuatschins adina ed oravontut priu plaid e cussegl cun pader Baseli. Perdetga da quei dattan numerusas brevs ord Tujetsch, che pertuccan quei tema e che sesanflan ella Biblioteca dalla claustra da Mustér.
40 Ei setracta cheu d'ina translaziun, cumparida en Glogn II, igl onn avon ch'igl autur da questa biografia surprendi il Glogn. Contribuiu vevel jeu gia als dus emprems, mo buca cun translaziuns.
41 Questa biografia havein nus entschiet a scriver miez uost a Cuera en tutta calira e finiu ils 25 da settember ella neiv e ferdaglia da Beiva, al pei da Gelgia e Set.