Cau-inschignier Erminio Bernasconi (1876-1964)
Entraus igl onn 1899 el survetsch della Viafier retica daventa quei Tessines, burgheis da Torricella, 1920 capo-inschignier della RhB a Cuera. El exequescha las lingias de viafier Rehanau-Mustér, Tavau-Filisur, Bever-Scuol e Samedan-Pontresina. Bernasconi muossa in grond talent per construcziun ed organisaziun e capescha de dar curascha ed anim a ses collaboraturs.
Il contact cun nies territori, surtut cun Tschamut nescha, cura che Bernasconi s'engascha per la reconstrucziun della Viafier Furca-Alpsu. Sia finamira ei de segirar la lingia Mustér-Ursera era duront igl unviern. Ord quei motiv pren el dimora a Tschamut, fagend ina casa ord la cantina dils luvrers della lingia. Da Tschamut ano observa el il cuors dellas lavinas che smanatschan il tren e baghegia ord quellas experientschas las dustonzas e gallarias necessarias encunter la neiv. Igl unviern 1951 destruescha la lavina sia casa a Tschamut, ferton ch'el sez, sin viadi tras il Gottard, vegn serraus en cul tren tras las lavinas al nord ed al sid dil tunnel. Suenter baghegia Bernasconi ina casa a Sedrun, a Niregl, e passenta la sera de sia veta en Tujetsch. La vischnaunca de Tujetsch dat ad el per siu engaschi il dretg de burgheis d'honur.
Il ligiom cun Tschamut vegn rinforzaus cun in schabetg ell'atgna famiglia: Ils 11 d'uost 1932 serendan ils fegls digl inschignier E. Bernasconi, Giacomo Bernasconi, cun quater auters turists da Tschamut ano sil Pez Alv davos ella Val Maighels. Returnond crodan Giacomo e siu amtig Arturo Lafranchi sil Glatscher de Maighels en ina sfendaglia. Lur situaziun ella profunditad de 20 meters ei ualti desperada. Mo ei reussescha tras in bien gartetg de trer ora omisdus giuvens. Per engraziament alla providientscha divina edeschan ils spindrai ina broschura culla descripziun digl accident ed il recav della vendita vegn daus per la restauraziun della caplutta s. Clau e s. Bistgaun a Tschamut. La broschura secloma: «Las sfendaglias dil glatscher ei survetsch dil Segner».

Fontaunas
Erminio Bernasconi, Dipl. Ing. ETH. Alt Oberingenieur der Rhätischen Bahn 1876-1964. Bürger von Torricella TI und Tavetsch GR, en: Biographisches Lexikon verstorbener Schweizer, tom 6 (1969), pag. 188
Bernasconi Giacomo/Lafranchi Arturo. Las sfendaglias dil glatscher el survetsch dil Segner. Muster 1933

Sur Luregn Rageth, resignat, Domat (1881-1966)
Ils 15 de settember 1966 han ins surdau al tratsch benediu sil santeri de s. Gion a Domat las restonzas terrestras ded in venerau e bien augsegner romontsch, che mereta segir caulda menziun el Calender Romontsch, rev. sur Luregn Rageth oriunds de Domat, nua ch'el passentava ses davos dis terresters sco digna pagaglia per sia lavur sacerdotala ded onns ed onns.

Sur Luregn Rageth ei naschius a Domat ils 2 de fevrer 1881 da buns e pietus geniturs. Leu ha el frequentau sias scolas primaras per silsuenter sededicar al studi gimnasial, perquei ch'el fuva sedecidius de pli tard daventar spiritual e dedicar sia veta alla pastoraziun dellas olmas immortalas. Il plevon da gliez temps a Domat, sur canoni Cavelti haveva in bien dun de rabitschar neuadora las clamadas sacerdotalas, mo viveva quel lu pilvermo era en tut in auter temps, che quel ded ozildi. Lu regeva la sempladad nos vitgs, la cuntentientscha fuva la regina dellas casas e famiglias, igl ambient era compacts e zun favoreivels per la promoziun de talas semenzas divinas els cors dils buobets sils bauns de scola. Las purginas savevan era da lezzas uras lavagar il schierm tschentau el profund dil cor human, ellas fuvan buca schi recentas e murdentas sco quellas ded ozildi. Sur can. Cavelti lai vegnir in pader franzos, in P. Barral cun in de ses confrars per dar als affons de scola ina biala orientaziun sur la clamada sacerdotala.

Forsa fageva el quei adina puspei era en fatgs e damondas ded autras clamadas. Fuss quei stau il cass, lu fuss el staus pli moderns en sias metodas pastoralas che ozildi ni silmeins aschi moderns. Quella viseta e quei sclariment oreifer haveva tuttina giu il success, che 5 buobs de Domat ein quei atun serendi ad Immensee per entscheiver lur studi gimnasial. Malgrad che quei pader Barral fuva da lezzas uras alla testa ded Immensee astg'el buca vegnir quintaus per il fundatur de quella societad missionara ded Immensee, mobein il canoni grischun e puschlavin, Sur Bondolfi. Savens hagi sur Rageth rugau cun tutta fervur tier s. Antoni, il patrun della casa ded Immensee per sia futura clamada sacerdotala.

Suenter haver absolviu il studis gimnasials ad Immensee ha Luregn Rageth astgau serender a Ruma e continuar quels al collegi della Propaganda Fide ed ha serrau quels studis cun la dignitad ded in docter della filosofia. Ils biars de ses confrars han per decennis buca saviu, che sur Rageth seigi in «docter Philosophiae». Bein sentev'ins dapertut, seigi en priedis ni ductrinas sia gronda savida, el plidava era cun slonsch in triep lungatgs, mo sia modestiadad era schi gronda, ch'el zuppentava talas «picculezzas» mundanas cumpleinamein. Da 1905-1909 studegia Sur Rageth la s. teologia a Cuera el seminari de s. Glieci, celebrescha 1908 sia Messa nuviala ad Immensee egl institut de Bethlehem. Siu giavisch fuvan las missiuns. Denton neschan difficultads materialas e finanzialas egl institut de Bethlehem e quel stat sigl ur dil precipezi. Ruma haveva gia renconuschiu Bethlehem sco «quasi-congregaziun», ch'ella vegn sligiada si ed ils paders e commembers della congregaziun incorporai als uestgius ni ad autras congregaziuns ni surdai alla missiun externa. Sur Rageth sedecida per la missiun, s'unescha culs «paders alvs» e serenda en Algeria per leu purtar igl evangeli als pagauns. Mo gia suenter dus onns sforza la sanadad il fervent missionari de returnar a casa e Msgr. Dr. Georgius de Grüneck pren si el cun bratscha aviarta. El tarmetta quella giuvna forza si els cuolms uranes sco provisor e scolast secundar a Caschinutta. El havess saviu surprender igl uffeci parochial, mo sedecida de restar caplon e survient dil niev principal sur Giachen Ant. Fetz. — Suenter entgins onns de buna pastoraziun en scola e baselgia, vegn Sur Rageth numnaus caplon de Tujetsch e resta leu en quella qualitad ca. 30 onns. A Tujetsch/Sedrun ha Sur Rageth unfriu las forzas de sia veta. Tgi che ha enconuschiu quei spiritual pli internamein, quel capescha, ch'in confrar ha cuort avon sia mort detg ad el: Nus engraziein a Vus per Vies bien exempel, che Vus deis a nus spirituals. En ses vegls dis muncava el darar ina mesa ura avon sia s. Messa en baselgia parochiala a Domat, e quei entochen ils davon dis de sia veta.

Sur Rageth fuva in um cun in zun spirtus humor, zun emperneivels en cumpignia, in profund predicatur e surtut in carstgaun humiliteivel. El ei restaus ina entira stendida veta «mo caplon» mo havess pliras gadas giu la pusseivladad de sesalzar e daventar plevon cun sia dignitad, mo era cun sia pli gronda responsabladad. Nus sbassein il tgau en reverenza avon quei um e sacerdot, ed il til funeral ha era mussau, ch'el gudeva quella stema e carezia denter pievel e confrars.

Naschius da Nossadunna de Candeilas, morts il num de Maria e satraus il di dellas 7 dolurs de Nossadunna, che vegn festivaus la primavera cun gronda pumpa en sia pleiv nativa a Domat, astgein nus era quintar, ch'il veneratur de Maria Sontgissima hagi anflau quella buna mumma leuvi el reginavel celestial. Da Maria di il cudisch sogn: Quel che anfla mei, anfla la veta perpetna. Detti Dieus al car confrar la veta perpetna, la pagaglia perpetna, e la visiun beatifica. Il fideivel survient, staus fideivels sur pauc cheu sin tiara, vegn tschentaus sur bia leuvi el reginavel de perpetna gloria. Car amitg e confrar: Ruaussa en pasch!

Sur Christian Berther

Rev. Sur Giachen Antoni Fetz (1882-1968)
Giubilar e plevon resignau

Domat/Ems piarda in de ses gronds e marcants vischins, in spiritual della veglia ed ortodoxa urdadira sacerdotala, in original sco tal el meglier senn dil plaid. Buca meins che 64 onns de sia veta sacerdotala astga il grond defunct survir a Diu, al buntadeivel e tutsavieivel. Il zenn della parochiala de Domat ha ils 26 de settember annunziau cun tuns dolorus, mo mischedai cun la legria pascala, la fin dil pelegrinadi terrester de rev. Sur Giachen Antoni Fetz. Quei zenn de miert ha anflau in eco meritau per tutta nossa tiara Svizzera entuorn, ei Sur Fetz staus in dils pli populars pasturs dellas olmas de nossa patria, senza bandunar la via grada della ductrina de Cristus e della Baselgia, senza descender memia zun dal nivo sacerdotal ed academic.

Sur Giachen Antoni Fetz ei naschius ils 14 d'avrel 1882 a Domat el ravugl ded ina respectada e numerusa famiglia. Il Domat de lu ei buca pli; in niev Domat ei naschius. Sur Fetz ha saviu dir cun la s. Scartira: Jeu hai viu e surviviu «Nova et Vetera». Ed el selegrava sch'ils de Domat capevan de formar ina sauna sintesa, d'explotar il niev dil temps de scaffir novas pusseivladads de lavur e gudogn, ded extender las relaziuns economicas e culturalas sur ils confins della vischnaunca, - mo era de salvar las bunas isonzas e tradiziuns localas, de salvar la fatscha dil vitg. Il spert sempel e puril dil Domat de sia affonza ha dau ad el, sper l'educaziun veramein cristiana entras ses geniturs e pasturs dellas olmas, in carisma tut aparti de saver s'occupar da scadin, da giuven e vegl, da grond e pign. El ha manteniu in saun humor sacerdotal ed in respectabel senn per la realitad della veta.

Ses studis ha quei svegliau e talentau giuven fatg a Mustér ed a Nossadunnaun. El serenda, suenter haver aquistau la maturitad federala, a Cuera el seminari de s. Glieci. Ils 14 d'uost 1904 retscheiva el l'ordinaziun sacerdotala entras Msgr. uestg Battaglia e festivescha ils 21 d'uost sia Messa nuviala a Domat. Domat capescha de far fiasta. E quei Domat duei pli tard haver la caschun de festivar il giubileum sacerdotal de 50 onns dil primiziant de quei di, gie aunc dapli, schizun il giubileum de 60 onns sacerdozi sper gl'altar della parochiala. Dieus dat aunc 4 onns suren al meriteivel sacerdot sco grazia speciala per sia meriteivla lavur pastorala de sia liunga veta sacerdotala. Al giubileum sacerdotal de 50 onns fa rev. Sur canoni e regens dr. Giusep Scheuher dil seminari de s. Glieci il priedi festiv, siu anteriur conscolar. Tier il giubileum de 60 onns ascenda medemamein in bien amitg la scantschala per undrar ils merets de Sur Giachen Antoni Fetz, numnadamein msgr. uestg Hasler digl uestgiu de s. Gagl.

Vargadas las festivitads de primizia vegn Sur Fetz clamaus a Cuera sco benefiziat de s. Catrina e s. Conrad. Denteren haveva il primiziant aunc survegniu la caschun singulara de continuar ed amplificar ses studis all'universitad ded Innsbruck. El ha nezegiau pruamein quei temps surdaus ad el ed ha duvrau ses talents per applicar il contonschiu pli tard en la pastoraziun dellas olmas confidadas. A Diu sulet vuleva el dar laud e honur, tenor la devisa de s. Paul (1. Tim. 1. 17). Da 1904 — 1906 ei Sur Fetz a Cuera, 1906-1907 ad Innsbruck, ed ussa tschenta Msgr. uestg Battaglia quei beinpreparau ed iniziativ giuven spiritual el marcau grond (1907-1914). El vegn vicari della Baselgia de Nossadunna a Turitg. Ins confida beinspert a quei um da forza fisica e spirtala, agl excellent cantadur, il chor de baselgia (Gregoriuschor) ed ultra de quei aunc la pastoraziun della giuventetgna. El vegn numnaus directur dil Maximilianeum igl onn 1910. Sur Fetz ei staus gl'emprem vicari cun quei uffeci. Suenter 4 onns de pensiva e stendida lavur pil Maximilianeum ha el astgau surdar ina biala summa a siu plevon, schegie ch'ins carteva che quelle instituziun mondi culs peis ensi. Quei fatg han las autoritads competentas de Turitg mai emblidau ed han salvau sur Fetz tochen tier sia fossa en buna memoria.

Sur Fetz ha adina sentiu en siu cor in agen schar encrescher per sia patria grischuna e per la muntogna insumma. Perquei surpren el igl onn 1914, all'entschatta dell'uiara mundiala, la pleiv de Caschinutta al pei dil Munt Avelln. Cheu a Caschinutta, alla bucca dil grond tunnel denter nord e sid, operescha Sur Fetz 8 onns. Secapescha ch'ins saveva strusch schar per adina in tal spiritual, da tala comparsa e capientscha, cun ina vusch sco ils zenns della catedrala, ell'umbriva de Caschinutta. L'armada vegn attenta sin el, numna el capitani campester, (1915-1949) ed el ei bein staus in dils pli enconuschents caplons d'armada dils davos decennis. El ei daventaus in plevon campester legendar, beinvesius dals officiers e dalla schuldada. In triep colonels-divisionaris tschercan l'amicezia ed il contact cun Sur Fetz e colonel corps-cumandant Nager resta siu fideivel amitg per veta duronta.

Igl onn 1922 ascenda Sur Fetz sin giavisch de Msgr. Georgius l'Alpsu, fiera ina liunga e stendida egliada giuaden ellas valladas grischunas, en sia patria, e seferma a Sedrun. 26 onns, ils megliers de sia veta sacerdotala, schenghegia el a quella pleiv muntagnarda. Quella fageva gia ses emprems pass al niev svilup, al turismus ed alla fatscha ded in liug de cura. Sur Fetz fuva carschius per ils novs problems, per las novas ideas, ch'ina tala atmosfera tarmetta cun la tschaghera siaden ella val alpina, schubra e sereina. Sco paucs anfla el in bien contact cun ils jasters e dumiastis, gudogna la simpatia dil pievel ed ei en cuort in dils ses. A Tujetsch ha Sur Fetz schau anavos bials e gronds monuments, che plaidan da sia capientscha artista, da sia carezia per la casa de Diu, ed era per las capluttas, che salidan sco reginas dallas collinas e si dalla val. Sco ina guardia sin la tuor reteneva el dalla pleiv infiltraziuns nuscheivlas, sperts moderns e libertins, e sespruava dasperas de mantener ils buns usits religius dils vegls, che fladan tonta cardientscha e fidonza enten Diu. Buns usits religius, vivificai e modernisai. Siu humor, sia hospitalitad e sia amicezia basan sin ina pietad virila e sacerdotala. Ella ha schenghegiau ad el la confidonza dil schuldau sco dil fideivel enteifer quels 64 onns de siu sacerdozi. Cheu steva il plevon plein humor e capientscha amiez sia muntanera, cheu viveva quei spiritual che saveva metter a pez cun in stil tut aparti cordial las pli seriusas verdads, gie schizun censuras beinduras necessarias. Cun tgei plascher mav'el en ses megliers onns cun pass guivenils, survesend mintga auter scalem, dalla scala della lautga siadora, per direger siu chor ni per schar resunar sia vusch admirabla e ferma. Per tut sia lavur pastorala, era mischedada cun enqual surpresa e crusch, sco ei descha al bien pastur, ha el astgau sentir beinenqual legria. A 4 de ses parochians ed anteriurs scolars ha el astgau funczionar sco bab spiritual agl altar primizial, e pliras autras messas nuvialas dils parochians de Tujetsch ha el astgau festivar cul sentiment: Jeu hai fatg mia obligaziun. Igl onn 1944 ha msgr. uestg Dr. Christianus Caminada confidau ad el igl uffeci de vicari episcopal per la Cadi (1944-1964). In malesser ha lu sfurzau Sur Fetz ded abdicar e seretrer da sia pleiv tuatschina. Mo el va buca lunsch; el vul esser ella vischinonza de quels carezai parochians. Ell'umbriva della claustra de Mustér pren el domicil e passenta leu plirs onns de siu Otium cun dignitate. Mo la finala eis el sfurzaus ded ira a casa, a Domat, en siu Domat.

La hospitalitad de Sur Fetz duront sia entira veta vegn a schar anflar el in Diu hospital e migeivel, in Diu cordial e misericordeivel, sco el ei staus duront sia veta. Ses biars amitgs sin tiara possien implorar da Diu la benedicziun celestiala il sogn ruaus cun la speronza ad ina beada levada. Sur plevon, vicari episcopal e giubilar Sur Giachen Ant. Fetz ruaussa en pasch. Il di della gloriusa levada s'avischina.

Sur Christian Berther

Sur Giusep Durschei, Mustér/Segnas La radunonza burgheisa dils 17 d'uost 1974 plaida suandontamein: Rev sur Giusep Durschei, ch'ha duront 25 onns pastoraziun en Tujetsch, Sedrun, acquistau bia merets e gronda simpatia en nossa pleiv, less la suprastonza e cussegl da vischnaunca undrar cun il dretg d'honur. En quei senn propona sgr. president da conceder a nies sur Gisuep quei dretg e da far ina fiastetta d'undrientscha per la fiasta dil s.rusari. Cun ina unanima tscharna vegn concediu il dretg d'honur a rev. sur Giusep Durschei.

Sur Giusep Durschei, Segnas
Riug da bara, salvaus da sur Giusep Jacomet, fegl spiritual e plevon a Savognin, a caschun dalla sepultura da sur Giusep Durschei. Quella ha giu liug a Mustér ils 4 da schaner 1983 en presenza da msgr. uestg Gion Vonderach, da numerus spirituals e d'in pievelun.
Consterni stein nus oz alla bara da nies carezau e stimau augsegner: sur Giusep Durschei. «Una est ultima — ina ei tia davosa ura!» Quels plaids aschi verdeivels ein i en vigur per nies bien augsegner. Uras van, dis svaneschan, meins ed onns vargan sco las flurs che creschan, semadireschan e pireschan. Ina da quellas flurs plein buontad e pietad ei sur Giusep Durschei staus ella vegna dil Segner. Il comiau dad in augsegner ei perquei per il pievel cartent adina puspei in mument da consternaziun ed emoziun. Oravontut oz, nua che mintga fideivel sa che la raccolta ei gronda ed ils luvrers ein paucs. Nus tuts vessen aunc gudiu bugen enzacons onns ina veta amicabla cun nies sur Giusep. Denton, las vias dil Segner ein buca las nossas. Oz lein nus dir in sincer engraziament al Tutpussent. Buca fagend reproschas che Niessegner ha priu siu survient, mo­bein engraziond ch'el ha schenghegiau a nus quei bien augsegner.

In niebel pastur dallas olmas
Sur Giusep Durschei ei naschius ils 7 d'uost 1911 a Segnas. Da siat mattatschas e siat mattatschs ei sur Giusep staus igl emprem fegl dils pietus geniturs Placi e Mariuschla Durschei, nata Sialm. L'oraziun communabla dalla gronda famiglia egl encarden da Niessegner en stiva paterna ha preparau il terren per schar semadirar el cor da sur Giusep Durschei la clamada sacerdotala. Suenter ses studis el gimnasi a Mustér e la matura a Sarnen eis el serendius el seminari da spirituals a Cuera per sepreparar sin sia clamada sacerdotala ella vegna dil Segner.
Igl onn 1936 ei il primiziant, sur Giusep Durschei, passaus plein ardur agl altar per celebrar cun cor fervent sia sontga messa nuviala. Silsuenter eis el staus entgins meins spiritual el spital da Sontgaclau a Glion. Cheu ha el empriu d'enconuscher tgei che pitir e murir vul dir. Aunc il medem onn daventa el caplon da Sumvitg. Sia veta sacerdotala ei denton vegnida umbrivada beinspert entras la mort dalla cara mumma, spartida il zercladur 1938 en casa-caplania a Sumvitg. 1940 vegn sur Giusep Durschei eligius plevon da Danis­Tavanasa. Cheu pastorescha el cun anim e vigur duront 8 onns. 1948 serenda sur Giusep Durschei a Sedrun per survir 28 onns alla gronda pleiv. Ils 12 d'avrel 1948, per la fiasta dil bien pastur ei sur Giusep Durschei vegnius installaus sco plevon a Sedrun. Jeu seregordel aunc sco sch'ei fuss oz co nus affons essan serendi alla staziun da Sedrun per preparar al niev augsegner in cordial beinvegni en Tujetsch. Bunamein treis decennis ha sur Giusep Durschei mess sias forzas en survetsch dalla gronda pleiv. Da di e da notg era il bien augsegner sin posta. Mellis e mellis confessiuns e discussiuns en casa-pervenda han purtau als carstgauns agid e consolaziun.
Enteifer quels 28 onns ha sur Giusep Durschei registrau a Sedrun 833 battens, 293 mortoris, 313 letgs e 628 affons han retschiert la sontga Creisma. E duront quei temps ha ei dau a Sedrun sis messas nuvialas ed otg soras ein idas en claustra.
Dumengia, ils 5 da settember 1976, ha sur Giusep priu comiau ufficialmein da ses parochians. Quei ei daventau — ton davart dil spiri­tual partent sco da ses parochians — cun in cor consterniu. La davosa primavera a Sedrun era sur Giusep turnaus a casa ventireivels e satisfatgs da sia davosa ura da ductrina. Entrond en casa-pervenda anfla el sia cara sora Ursulina — che haveva surviu ad el varga 38 onns sco fideivla casarina — giun plaun avon il letg, senza schientscha. — Bein ina dallas pli grondas fridas per sur Giusep. Ur­sulina ei beinspert vegnida transportada el spital a Glion. Varga tschun onns eis ella stada schirada en letg, denton bein tgirada da sia sora Emilia, da sur Giusep e da tuts fargliuns. Suenter la mort dalla cara Ursulina vessen nus bein spetgau ch'il sulegl laschi puspei sclarir ils radis d'ina biala serasontga a sur Giusep. Denton ina emprema operaziun lai buca sminar dil meglier. Ina secunda attesta che la malsogna crudeivla veva gia priu possess dalla veta dil bien augsegner. Sin la damonda, co ei mondi cun el, vegneva la promta risposta: «Ussa eisi da prender ord ils mauns da Diu. Jeu crei denton che la via meini plaunet encunter il santeri... » Ed en verdad. Oz surdein nus las restonzas terrestras dil bien augsegner al santeri benediu da sogn Gions a Mustér.
Igl ei per mei grev d'anflar ils dretgs plaids da cumiau avon la bara dil car defunct. In pievelun e tut ses confrars demuossan entras lur preschientscha con fetg che nus vein carezau ed appreziau el. Per tuts eis el staus in carstgaun d'exempel ed in confrar d'oraziun. Pigns da statura, mo gronds da prudientscha e sabientscha. Aschia ha el adina adempliu conscienziusamein e cun perschuasiun sia missiun pastorala — buca adina leva.
Il secund concil dil Vatican e la Sinoda 72 da nies uestgiu han purtau era ad el grondas midadas e viultas ella pastoraziun. Ses priedis en in lungatg preparau e ponderau, poetic e cultivau, han adina fascinau nus. Animaus ed entusiasmaus da direger l'entira pleiv alla finamira, ha el mirau ni dretg ni seniester. En ses priedis ed en siu secuntener eis el adina staus il survient da Diu. Contas gadas havein nus discussiunau en sia stiva e ponderau davart novas fuormas da pastorar. Cons confrars han adina puspei retschiert dad el agid e nova consolaziun. El ha era perdegau senza scrupels sia perschuasiun. La sanctificaziun dalla dumengia valeva per el sco norma suprema e premissa obligonta per ina veta religiusa.
Igl ei naturalmein grev da dir en tgei senn che la veta religiusa ei sesviluppada enteifer ina veta d'in spiritual egl interval da 50 onns. En siu priedi da comiau a Sedrun ha el detg: «Avon 28 onns cura che jeu sundel vegnius en Tujetsch deva ei negin che mava buca a messa la dumengia senza raschun. Oz eisi beinenqualin che pren quella obligaziun ualti lev. E gliez ei buca in bien simtom. En gliez senn stoi jeu dir cun grev cor sco sogn Paul: An hoc vos non laudo ... » — en quei grau sai jeu buca ludar ils parochians che prendan si lev cun la sanctificaziun dalla baselgia, pertgei lezza ei in factur essenzial dalla veta religiusa». Quels plaids che sur Giusep ha detg a Sedrun schess el oz probabel per l'entira Surselva e per tut la diocesa.
Il survetsch divin da sur Giusep Durschei era cuorts, edificonts e devozius. Igl ei en verdad buca adina lev per in spiritual da s'adattar a tuttas leschas dalla liturgia e da celebrar in survetsch divin che vess da contonscher e captivar il cor da schi biars e differents cartents. Aschia ha sur Giusep sez schizun concepiu plirs texts adattai per in cant communabel en baselgia. El ei staus in emperneivel collaboratur tier la translaziun dalla bibla. Buca ch'el vess eliminau il chor-baselgia. Na. Per sur Giusep valeva la devisa: Tut quei che sa inflammar e stimular ils cors dils cartents a nova veta religiusa ha il dretg d'exister.

Poet e scribent renconuschiu
Ton sco predicatur, denton era sco poet e scribent ha sur Giusep retschiert en tgina in talent particular e prestau biars e buns survetschs en sias pleivs ed all'entira tiara romontscha. Gia el seminari a Cuera ha el entschiet a scriver per la periodica romontscha «La vusch dils mats». Per franc ei la biografia da sogn fra Clau da Flia aunc a biars en memoria.
Sia predilecziun ei stau il teater e la poesia. Biaras translaziuns sco era dramas e giugs digl autur ein passai sur numerusas tribunas en tiara romontscha: «In e scadin», da Hofmannsthal; «Giuanna d'Arc», da Schiller; «Engurdientscha fa pitir», tenor ina novella da Jeremias Gotthelf, ni «Ina veta, in siemi», tenor Grillparzer. El ha era cumpilau e scret sez ils divers dramas sco «Corsin da Laret» tenor ina novella da pader Maurus Carnot. Ils pli gronds dramas ch'el sez ha scret ein stai: «Golgota», in giug dalla passiun da Nies­segner; «La crusch zuppada» e «La tiba dil pastur» per l'Expo 1964. Da biars tocs eis el staus sez il scribent e regissur. Numnar lessen nus era sias bialas poesias per il Calender Romontsch, per nozzas, fiastas popularas, ecclesiasticas, per fiastas da cant e da musica.
Cons artechels ch'el ha bein scret per la Gasetta Romontscha e per il Calender Romontsch. Ils onns 1950-1958 eis el staus redactur dil Pelegrin. Cun sias qualitads e prestaziuns eis el staus mudests ed ha tschentau sia glisch sut la curtauna. El ei perquei buca staus com­member dall'Uniun da scribents romontschs. En tutta mudestiadad ha el acceptau il premi da Schiller e dalla Cuminonza dil radio e dalla televisiun romontscha (CRR). Ed igl onn vargau ha la Romania numnau el commember d'honur.
Donn ch'el ha buca giu temps da luvrar e da duvrar pli bia sia fina plema. El ei denton staus en emprema lingia spiritual, pastur dallas olmas. En scola ha sur Giusep dociu ed instruiu cun gronda capientscha. Ses egls tarlischonts sco argienviv e sias survintscheglias effectuavan in'autoritad nundescrivibla. In'egliada pitgiva penetronta tunscheva ed ils affons eran quiets ed obedeivels sco las nuorsas. Bein encurscheva era el che l'instrucziun religiusa vegneva adina pli greva. Aschia ha el detg a mi en in discuors: «Ils affons miran pli bugen in crimi che tedlar las miraclas da Niessegner e che recitar il paternies». Mo la formaziun religiusa dil carstgaun era in dils facturs essenzials da sia pastoraziun. Il pli fetg fruscha bein la glieud veglia las larmas ord ils egls, cura ch'in spiritual banduna quest mund. Tons e tons han retschiert confiert e consolaziun. E cun tuttas autoritads ecclesiasticas e politicas ha sur Giusep adina collaborau e contrahau en moda emperneivla e fritgeivla.

In bien confrar
Sco fegl spiritual hai jeu l’obligaziun d'engraziar da cor a sur Giusep per sia cordialitad e hospitalitad enviers tuts nus spirituals. Quei che mintgin da nus ha stimau il pli feig era il fatg che sur Giusep Durschei ha adina priu temps e peda per ses confrars. Tier el savevan ins vegnir da baul ni da tard, da stgir ni da clar: el haveva adina temps. Havess el aunc giu tonta lavur. Tier el eran ins adina beinvegnius. Contas bialas e legreivlas uras en amicezia cordiala, enrihidas cun ina buna «gastaria» dalla cara sora Ursulina, han levgiau a bein bia spirituals nossa veta savens solitaria. Plaids encuraschonts ed animonts han adina schau sentir ina gronda cardientscha ed ina immensa speronza sin Niessegner. La devisa da Cristus «Senza mei saveis vus far nuot« ha el regalau a nus sco scazi en tuttas malsegirtads dil temps modern cun sias tendenzas materialisticas ed embrugliontas. Nossa obligaziun ei dad arar e semnar. Mo crescher sto il Segner far. Siu testament spiritual vul esser per nus tuts in muossavia en nossa lavur pastorala: Veser il bien, sperar il bien, admonir al bien, esser buns. Nus spirituals prendein cun trest cor comiau dil bien sur Giusep Durschei.
Il Segner distribuescha la sort a mintga carstgaun tenor ses plan. El annullescha beinduras ils nos, savend meglier tgei ch'ei bien per nies salit. Il carstgaun che viva senza quella speronza ei in pupratsch. Sche la crusch smacca e mudregia nus beinduras ella veta, lein esser pertscharts ch'ei dat buca in prau pli fritgeivel che quei ch'ei bugnaus da suadetsch da larmas. En quei senn lein nus sespruar da dir cun Jesus: «Bab, buca mia veglia daventi, mobein la Tia!» Nus lein prender la crusch ch'ella vegn da Diu ni da nos concarstgauns, perdunar da cor in a l'auter e sestentar da far la veglia da Diu leu nua ch'il Segner ha tschentau nus. Quei ei nossa via.
Nus engraziein era allas famiglias en malencurada che han schenghegiau lur emprem frar al survetsch ella vegna dil Segner. Per tut il bien che Vus sezs veis fatg l'entira veta viers il sur frar e specialmein en sia malsogna, engraziein nus a Vus tuts ed en special alla buna Emilia. Als confrars che han visitau e consolau il bien augsegner sin sia via dalla crusch less jeu dir in cordial Dieus paghi.

«La via meina encunter il santeri ... »
Quei ha miu bab spiritual detg a mi el Spital dalla Crusch a Cuera. «E jeu hai negina tema. Adina sun jeu sespruaus da far la veglia dil Segner. Jeu partel da quest mund cun la ferma perschuasiun da mai haver odiau zacu in da mes confidai, era sch'igl ei buca reussiu da mussar viers tuts la medema carezia. Hai jeu denton stridau enzatgi per mi'atgna cuolpa, sche roghel jeu per perdun el senn dalla tschunavla supplica dil paternies: «Perduna a nus nos puccaus sco nus perdunein a nos culponts». Era nus spirituals essan mo carstgaun sco tut ils auters. Sco bien e fideivel survient da Niessegner astga nies car augsegner, sur Giusep Durschei, entrar ella gloria beinmeritada dalla veta perpetna nua ch'el auda ils plaids dil Segner: «Neu, ti bien e fideivel survient. Ti has cumbattiu il cumbat dalla veta. Ti has manteniu la cardientscha. Ti eis staus il sempel pastur dallas olmas ed eis seconsumaus per Tias nuorsas. Ussa retscheiva la cruna dalla gloria perpetna». En tristezia e legria lein nus festivar communablamein nossa sontga eucaristia sco quei che nies defunct ha celebrau ella mellis gadas (la davosa gada la vigelgia da Nadal 1982), proclamond la verdad fundamentala da nossa cardientscha: «Per Tes fideivels vegn la veta mo midada, buca prida. Ed ei la casa da nies viver sin tiara curdada, lu vegn ina nova avdonza en tschiel preparada.»

Lauda il Segner che ha benediu Tei sin tiara
el vul menar Tei ensi en la patria tun cara
seigies attents! Dieus ei schi buns e pussents
dat ei speronza pli biara?
(Plaids da sur Giusep Durschei)

Vic (Ludivic) Hendry 1920 
El ei naschius ils schotg d'uost dils anno 1920; oravontut eis el staus Tuatschin e vischin da Cavorgia. Suenter la scola publica eis el ius giu Cuera e vegnius scolast; igl emprem ha el mussau en Tujetsch (a Selva, a Camischolas ed a Sedrun) e sissu ha el dau scola secundara el marcau da Schaffusa e quei duront sia entira veta.
Vic Hendry ei semaridaus cun la Zaria Venzin ed ha giu quater affons, dils quals il pli giuven, il Martin, ei ius vi tier Niessegner cun biabein vegn onns - quei ch'el ha maina surventschiu.
Baul e tard e pli e pli ha Vic Hendry scret raquens e romans e historias entiras. Culs onns eis el daus vid las historias cuortas ed ha anflau dapli suatientscha. Atras ses texts sefan adina puspei danovamein las enzennas tenor l’experienza da mintga di.
Hendry, Vic. Jeu. 1984 / Tujetsch - Igl andament da sia historia 1987 Vischnaunca Tujetsch pag. 666

		18 d'uost 1920	naschius a Cavorgia/Tujetsch
		1927 - 1933	scola primara a Cavorgia
		1933 - 1936	scola secundara a Camischolas
		1936 - 1941	seminari da scolasts a Cuera
		1941 - 1942	scola da recrut (7 meins) e survetsch activ
		1942 - 1943	universitads da Turitg e Milaun
		1943	scolast a Selva e cuntinuau culs studis a Friburg
		1944	scolast dalla scola secundara a Camischolas sco successur da Sep Mudest Nay
		1945 - 1950	viagiatur da segiradas e luvrau sil schec a Turitg
		1950	maridaus cun Zaria Venzin, quater affons: Gion, Selma, Marcus e Martin
		1960 - 1985	scolast secundar el marcau da Schaffusa
	GR 17-08-1990 Alexi Decurtins