Giubileum 50
onns Club da skis
Cronica dils onns
1914-1964
da Ludivic Hendry e Cristian Berther-Rhyner
In tierm da tschuncont'onns ha num vus. Oz ch'il sport da skis ei en las muntognas schi da gust da casa, eis ei finfatg cunvegnent da s'entardar in amen e meditar co ei fuva tschels onns, ils onns dalla tatta. Avon tschun decennis fageva la Surselva e cun lezza la Val Tujetsch daveras tut in'autra tschera. La patria tuatschina, encugnada ch'ella ei denter il crest da Garmischeras ed ils spundivs dil Cuolm d'Ursera, era pli che mo isolada e caussas d'ina vart, da siu persei. Igl unviern mo sapocu ch'enzatgi ughegiava da traversar l'Alpsu. Perquei che lezs onns fageva ei unviarns, Dieus po pertgiri, cun nevadas, cuflas e ferdaglias auter che en nos dis ch'ins sa magari vegnir da Nadal sur il temiu Crispalt. Ed era anoragiuviars fuva ei nuota tanien cun tener aviert la via. Pertgiri popo, da Sedrun a Mustér cattav'ins nuot auter ch'ina mudesta via da sliusa. Insumma fuva ins leds sco las olmas sch'ei fuva rutt'atras. Las semazzadas ch'ils vitturins han fatg inaga u l'autra da transportar las victualias ed il robi. Tgei, auter ch'empau pulenta, frina e zucher, caffe, ris e curom e sissu bien e stedi las rollas tubac fagevan buca stretg en nossa val. Mo ils postigliuns, leghers e frestgs sco els fuvan, han maina temiu las auras macortas. E per ils miedis che stuevan da tuttas uras dar agid als malsauns. Sa tgei ch'enqual da nos buns docters da tschels onns savessen tut raschunar, con ch'els vessen da dir da lur strapazs e pitgiras sin via tiel malsaun.
D'in vegl scret prendein nus la notizia ch'ils anno 1910 fuvien entgins turists vegni da miez unviern sur l'Alpsu sur Tschamut entochen a Sedrun e priu albiert el renomau hotel vegl dalla Cruna. S'entelli ch'ins ha mirau sin quels jasters tscheccamein agraden. Mo il pli remarcabel fuva ei ch'ils schanis vevan rentau hazras aissas vid ils calzers, ils renomai skis. Ils buobs dalla val enconuschevan soliamein ils schinumnai tscherchels per ira sin la neiv, dils quals ils marcadonts da purschals fagevan diever, traversond els meinsvart vi encunter la primavera las prigulusas spundas dil Cuolm d'Ursera.
Ins po s'imaginar cun tgei egls pign e grond ha admirau quellas grondiusas aissas. Cons da quels buobetgels e magari perfin quels ch'eran d'ina partida onns ord scola han entschiet ad ugliar il bab da po era cumprar in per skis. Buobanaglia sa magari esser inschignusa aparti. Ils pli mals han gleiti giu discuvretg co ins savessi acquistar skis. Slondas da buots e suren ina hazra curegia per encadenar il calzer. Sacherlotasen, quei fuva ina fiasta, auter che per biars dils signurets malcuntents dad ozildi che maunglan ad haver in per feghers skis avon ch'el sappien far giu la mutschegna persuls.
La tecnica ha silsuc fatg sbargatuns ed ils scrinaris han entschiet a dulitschar dad aissas d'ischi e badugn cherlia biala pèra skis. Perfin ils fests han entschiet a vegnir pli moderns e buca mo ina buccada moni-scua cun en ina guota e per ch'el tegni sumada ina rodetta da badugn.
Cuort avon l’emprema uiara mundiala, pia ils anno 1912 entochen 1914, vegnevan ils jasters da skis pli e pli savens duront igl unviern sur l'Alpsu. Cumpatg ch'il bi Tujetsch ha era entschiet a plascher als hosps d'anoragiu. Sto esser che l’aria fina al pei dil Badus fageva bein e la patria tuatschina ha entschiet a survegnir pli e pli gronda calamita.
Buca mo ils jasters che mavan sco paliats e sittoms giu per ils crests e las cullinas, era ils dumiastis han entschiet a ver gronda simpatia per quella specia da sport. Ils giuvens ed en tut special ils buobs eran fiug e flomma. Il giuven ed iniziativ Lucas Berther dalla Cruna ed igl enconuschent ed energic president communal Gion Felici Monn ein sedecidi da fundar in club da skis. Igl ei stau quei all'entschatta bravamein riscau, e sa contas gadas ils iniziants han stuiu udir la remarca: empau da fundar in club da skis bein, quei ha ussa aunc muncau. Mo ils valerus han nuota schau stermentar, creau statutas e convocau il schaner 1914 ina radunonza. En preschientscha da 9 interessents ein ils tschentaments vegni approbai e l'uniun ei stada fundada. Sco suprastonts dil club han funcziunau: president Lucas Berther; actuar Gion Felici Monn; cassier Hans Giachen Decurtins, scolast secundar.
Zun interessanta ei la gliesta dils commembers: Sigisbert Berther, calger; Luis Hendry, calger; Leci Hendry, calger; Battesta Soliva, vitturin; Gion Antoni Monn, scrinari; Giachen Fidel Berther, scolast.
Ton che principalmein ils calgers purtavan plitost la bandiera.
Taxa d'entrada frs. 3. — e contribuziun annuala frs. 2. — . Signur dr. med. Stiafen Berther, oriunds da Camischolas e sesents a Mustér, sto ver giu in hazer tschaffen, demai ch'el figurescha sco commember passiv. Da capir, essend il sport finfatg mo da gudogn per la sanadad. La suprastonza che veva in detg entusiassem ha sil fiat priu contact cul club da skis da Mustér: Ins ha organisau differentas cuorsas. Gia a caschun dalla emprema cuorsa a Mustér ein ils Tuatschins nuota stai maneivels ed han acquistau il secund ed il quart premi. Ei sto bein esser ch'ils umens che fuvan alla testa vevan capientscha per la giuventetgna e surtut per ils affons da scola. Ils anno 1917 organisescha l’uniun ina cuorsa da skis per ils mattatschs. E quei leu veva dau da tschintschar denter ils buobs jamnas ed jamnas. Sa pomai tgi striegn vegn ad ir cun la palma. Ils d'anen han fruschau ils da Sedrun: Sep Antoni Venzin da Rueras, Benedetg Deflorin da Camischolas ed Alfons Berther da Camischolas ein stai ils emprems. La honur dils da Sedrun e Gonda ha lu aunc tuttina Luis Hendry junior da Gonda spindrau. — Il diember da commembers crescha onn per onn, aschia magari entochen gissiat eninagada.
Ils anno 1918 ha il pievel da Tujetsch organisau sco ina fiastetta per honorar il sport da skis. Ins ha fatg ina cuorsa epi lu nuota ina maneivla. Gia igl onn 1918 ei il club da skis da Tujetsch entraus ell'uniun svizra da skis, la quala ha immediat susteniu l’uniunetta sportiva ellas muntognas cun dar als affons buca meins che diesch pèra skis gratuitamein. Tgi pomai less era descriver il plascher che nos buobs han giu. Perfin ils affons da scola fagevan cuorsas ordeifer las stagias da vischnaunca e vegnevan buca darar cun arbagias a casa. La suprastonza dil club, oravontut il signur president communal e nuder dall'uniun, Gion Felici Monn, stagiava las cuorsas sil peterpir exact. Mattei che la tecnica fuva aunc strusch schi avanzada e carteivel gudignavan quels che vevan gnarva da fier ed in flad da tgaun da catscha.
Aschia constatein nus atras tut ils protocols massarias cuorsas ed adina puspei concurrenzas stinadas, in segn ch'ins veva senn e talien gia da lezzas uras per ina undreivla lutga e tschaffen da semiserar.
Igl onn 1921 entra il club ell'uniun cantunala da skis. Ils biars vevan detg pulits skis. Ils anno 1922 han treis Clubs dallas treis vischnauncas da Sursassiala, Mustér, Medel e Tujetsch, organisau ina fegra concurrenza. Buca meins che 28 concurrents ein semess in di da grondiusa bial'aura, ina neiv da puorla la pli legreivla, en retscha sil Cuolm d'Ursera. Ins veva stagiau la suandonta lingia: Alpsu–Tiarms–Val Val–Cuolm Val–Milez – Dieni - suenter la lingia da viafier a Sedrun - final Prau da vitg. Ina semeglionta strapazzada veva num vus.
Per cultivar il bien spért han ins ell'uniun schau far ina medaglia cun la biala inscripziun dil club. E da lezzas uras regevan tuttavia unitad e concordia denter las uniuns. Las cuorsas grondas vegnevan embellidas cun producziuns dalla musica instrumentala da Sedrun. Nus lein forsa aschuntar en quei connex che la musica ha produciu a caschun d'ina fiasta per l'emprema gada ils anno 1918.
Cumpatg ch'ei deva meinsvart gia allura unviarns silmeins anzi pli migeivels. Il schaner ed il fevrer eran stai igl onn 1925 tanientamein tumprivs e caulds che la fin da meins fevrer fuva ei nuot neiv pli. Mo ils skiunzs han perquei nuota schau dar giu la bratscha e gudiu solemniamein silmeins il bien sulegl. Sco ei dat en mintga uniun, era il club da skis ha stuiu supportar temps da crisa. Ils pli fervents denton han adina teniu agradsi il pilaster dall'uniun.
Niev anim e slontsch ha l'avertura dalla viafier dall'Alpsu purtau alla val. Ils amitgs vegls dalla vallada cun aunc in triep novs ein vegni cun tschaffenun ils anno 1926 /27 cul cavagl da vapur atras la stretga da Garmischeras. – Entuorn ils anno trenta registrescha il protocol buca meins che 95 commembers d'ordeifer. Biars da quels ein adina stai buns amitgs dalla val e fatg buca pintga reclama per Tujetsch.
Igl ei gest e dueivel d'era menziunar ils scolasts da lezzas uras che han fatg bia dil bien enten organisar las cuorsas dils affons ed esser sco derschaders dallas cuorsas dils carschi adina puspei a disposiziun. Senza vuler sminuir ils merets da quei u da tschei lessan nus tuttavia menziunar oravontut scolast secundar Sep Mudest Nay che veva in special sensori per ils basegns dils jasters e capeva oreifer la conversaziun cun ils vischins dalla bassa.
Il di suenter sontga Frena dils anno 1928 ei stau per il club da skis Tujetsch tuttavia commemorativs. Suenter ver inaugurau la camona alpina da Cavardiras, tuornan la cudria da Turitg sut la bitgetta da Lucas Berther e l'escorta indigena menada da signur Cristian Berther-Rhyner incantai digl excurs d'atun a Sedrun. Ei sto bein esser ch'ils Turitges tut incantai per la cuntrada tuatschina e la suprastonza dil club eran lezza sera aparti da buna luna. A meisa sper in bien migiel dil meglier orasi da Valtellina ed empau calun sissu ei l’idea semadirada. Atgnamein vevan ils hosps da Turitg daditg fatg lur plans. Ins vegn a ste da fundar a Turitg ina subsecziun dil club da skis Tujetsch. Signur Max Fiedler, il purtader da quella famusa idea, vegn tscharnius president, ferton che ses dus buns amitgs August Kolb ed Ernst Schweizer, omisdus procurists da banca, vegnan eligi sco vischanders, treis fideivels hosps da Sedrun dapi gl'onn 1925. S'entelli ch'era signur Lucas Berther, hotelier a Turitg, fa part dalla suprastonza. Pratics, energics ed um da fatschenta sco signur Lucas Berther ei adina staus, ha el sil fiat encurschiu la situaziun ed entschiet a far reclama solemn per Tujetsch. Sia ustria el marcau da Turitg fuva la canorta per ils amitgs e fauturs dalla biala val tuatschina. Sa contas gadas che quels umens han tschintschau duront la stagiun da nibla dils bials muts suleglivs si alla tgina dil Rein. Aschia ei era il patratg semadiraus da organisar mintgamai il meins da fevrer ina jamna sportiva a Sedrun.
La poppa turitgesa ei stada in dus ina tschécca biala matta, dumbrava la secziun giu Turitg passa tschunconta commembers activs u passivs. Duront la jamna da sport a Sedrun deva ei lu mintgamai enqual surpresa. Dil pli bi fuvan cuorsas denter jasters e dumiastis e las stupentas seras en buna cumpignia e harmonia. Ils jasters han empriu d'enconuscher nossa glieud muntagnarda e saviu far persenn che davos la crosa meinsvart in stel dira ei igl avdont dallas muntognas en sesez in bien schani. Era ils nos han saviu fastisar ch'ils dils marcaus ein nuota tuts mo signaria e che era els han la pial pleina da sedustar el cumbat da mintgadi.
In tanien contact denter muntogna e bassa ei staus ed ei aunc adina da grondissima impurtonza. Per mussar empau creanza e gie sustener il sport da skis han ins schizun appellau alla regenza ed alla Uniun da traffic sursilvana, sut il presidium da hotelier Hans Decurtins, Sedrun, per organisar in tren special da skis entochen sill'Alpsu.
Jeu tratgel ch'ei seigi in act da pietad da seregurdar tut special digl enconuschent directur Gustav Walthy ch'ei ils anno trenta entraus el club da skis e surpriu pon ins dir allura bials e persuls l’organisaziun da programs ed insumma tut quei dil sport. Sia nunstunclenteivla premura e gronda experientscha han vivificau silsuc Sedrun sco plaz da cura e vacanzas. Bia, feig bia han ils Tuatschins d'engraziar a quei um, in iniziant dalla scola da skis Sedrun.
Perfin la glieud pli passada ha entschiet a demussar pli e pli grond interess per il sport da skis. Ils vegls vevan magari perfin in stel quet, sche lur buobs e mats vegnevan ils emprems e rabitschavan hazers premis a casa. Mattatschas e mattauns era ei sapocu ina che ughegiava da trer en mondura da skis e semetter adualmein ellas retschas dils umens. Certins miravan sin da quella sort mattauns sco in tec uiersch e tenevan las skiunzas plitost per schubelgias e fifferlottas. Mo meinsvart cattavan ins tuttina ina buoba siper ina spunda isolada u avon casa cun paupra toccatscha da skis. S'entelli cun schuba e buca la finezia materia da blusas, lismers, capetschas e caultschas da sport che cuostan in danerun. E ... sch'ins contempla quei fatg cun la eleganza da nos dis ch'igl entir pievel ei sin la pista e fa sport, eis ei da smarvegliar giu il tgau dil progress.
Tgi pomai seregorda buca bugen dalla cuorsa rapida giu dil Tgom entochen giun Claus. Pievelun serimnava mintgamai il di dalla cuorsa ed admirava las prestaziuns fantasticas dils skiunzs. Pli tard han ins mess d'ina vart il bi Tgom e setenius plitost cun la cuorsa rapida giu al Crispalt ch'ei nuota mender, anzi. Il cronist sa nuota far cunmeins che patertgar en quei connex d'in dils capo skiunzs e campiuns da sport da lezzas uras, signur Baseli Schmed, Dieus stegi si'olma. Sacherlotasen per tuts participonts. Cu ins plidava dil Schmed da Sedrun gizzavan ils auditurs las ureglias ed enqualin d'ordeifer fuva perfin in tec scuius.
Aschia pon ins dir ch'il sport ha entschiet a flurir pir e pir. Ils anno 1935 dumbrava l'uniun buca meins che 130 commembers activs e passivs, da quei 78 dalla subsecziun Turitg. Sin giavisch dalla subsecziun han ins allura eregiu a Milez ina canorta per ils skiunzs. Tut seregorda dil bien e survetscheivel Vigeli Monn-Decurtins da Bugnei ch'era schef dalla camona a Milez e che jasters e dumiastis purtavan silla detta. Ils trentasis ei la tegia da skis a Milez vegnida inaugurada e quei lu buca schi strusch. Il medem onn han ins era fundau la zun renconuschida «Uniun scola da skis Sedrun». Ils capo iniziants ein matei ils dalla bassa cun signur Lucas Berther, hotelier a Turitg, stai. Sa pomai tgi less era dumbrar tut ils survetschs ch'ils buns e capavels scolasts da skis da nossa val han fatg. En emprema lingia lessan nus numnar sco emprems scolasts da skis a Sedrun hotelier Lucas Berther, silsuenter Cristian Berther-Rhyner, hotelier, Aluis Hendry, cau-lingia FOB. Buc il davos nies Gion Battesta Giger da Selva, in curaschus e franc guid da muntogna e scolast da skis tgei ch'ins leva. Per nuot leva Sia Grazia Monsignur Uestg von Streng buca sco guid els cuolms e sco scolast da skis ual il Battesta da Selva. Nuotatonmeins less il cronist seregurdar da Alfred Decurtins, Felici Monn, Giusep Cavegn e dils auters pli giuvens da nos dis che demuossan vivamein lur interess per il sport d'unviern. Ils umens alla testa han adina teniu tier ils giuvens d'emprender il mistregn da scolast da skis: Ins sa bein ch'in tal ei exponius a gronds prighels, mo nua dat ei oz buca prighels.
Ils davos onns dall'uiara e silsuenter nossa schuldada era buca mal trenada dil survetsch militar, han las staffettas entschiet a survegnir danovamein calamita. Ins patratgi cheu mo dalla renomada staffetta sursilvana che veva in mument in stupent num. Ils anno curontaquater ha il club da skis da Tujetsch organisau la staffetta. Ils participonts da Tujetsch cun duas e treis gruppas fuvan temi e buca maneivels: Milsanavon separticipavan nos commembers era da concurrenzas dalla brigada e vegnevan zun appreziai da lur cumandants en survetsch militar. Alla renomada concurrenza svizra a Ste-Croix ha nies club semegliontamein tarmess ina delegaziun.
Ozildi sedrov'ins plitost cul campiunadi sursilvan a Sedrun che ha ils davos onns giu in hazer bi success. Il cronist tratga ch'ei fussi tuttavia buca giud via, sche Tujetsch organisass sigl avegnir magari perfin in campiunadi grischun. La forza per ina tala organisaziun ei avon maun en Tujetsch e sco territori da skis ei la val in deletg per mintga participont.
Per conclusiun less jeu citar il nunemblideivel Ramun Vieli che di en sias memorias ch'in pievel vivi, sch'el vul viver, e per nus valan ses plaids semegliontamein: in'uniun viva, sch'ella vul viver.