Disgrazias ella Val
Tujetsch
La presenta pagina cumpeglia las suandontas parts:
| 1. | Cruschs e dolurs ord la Val Tujetsch | tenor notizias da pader Baseli Berther: Glogn 1943 | |
| 2. | Zacontas cruschs els logs da disgrazia | tenor notizias da pader Baseli Berther: Glogn 1943 | |
| 3. | Cruschs en la Val Tujetsch | Tarcisi Hendry tenor indicaziuns da Franzestg Berther | |
| 4. | Las murias en Tujetsch | da mistral Teofil Schmid CR 1987; pagina 280 | |
| 5. | La lavina da Rueras dils 6 da fevrer 1749 | G.Gadola: Glogn 1943 | |
| 6. | La lavina da Rueras dils 6 da mars 1817 | G.Gadola: Glogn 1943 | |
| 7. | La lavina da Giuv, Nadal 1836 | G.Gadola: Glogn 1943 | |
| 8. | La lavina da Selva dils 13 da december 1808 | G.Gadola: Glogn 1943 | |
| 9. | Cronica da disgrazias | Nudau tuttas disgrazias cronologicamein entras Tarcisi Hendry | |
| 10. | Cronica da disgrazias tenor pader Placi a Spescha | en: Pater Placidus a Spescha - Sein Leben und seine Schriften; 1913 Hager/Pieth |
1.
Cruschs
e dolurs ord la Val Tujetsch
| Muria gronda | ||
| 1558 | Anno 1558. Quei onn ei miert en Tujetsch 600 persunas. La glieud survegnevien biergnas da marscha, che rumpevien anen, enstagl ano e tussegavien quell'uisa ils malsauns. (Anniversari fol.15) | |
| 1568 | Anno 1568. Era quei onn ein 200 persunas mortas dalla muria en Tujetsch. Ina stermentusa surlischada, sch'ins patratga, ch'in decenni avon 600 persunas eran mortas! | |
| 1584 |
Anno 1584 sin 1585 ei stau igl onn dalla vera „muria gronda". Quella ha
raffau naven 800 Tujetschins e Tujetschinas. Ardüser di en sia cronica: 500
persunas! Seigi sco ei vegli: Tujetsch stuev'esser zun populau da gliez temps,
schiglioc fuss quei stau nunpusseivel suenter las duas empremas murias grondas.
(Pareglia: „Cuorta Memoria" e Brügger, Natur-Chronik). |
|
| 1635 | 1635 ha l'aschinumnada
„pestilenza dallas biergnas" furiau en Tujetsch e fatg murir en pign
temps 70 persunas. Silsuenter seigi quella arrivada entochen a Segnas, Mustér e
fatg murir leu 30 persunas, ch'ein vegnidas satradas tuttas davos la caplutta
dad oz. La „Synopsis" di, che la pestileaza dallas biergnas en Tujetsch hagi giu liug 1637 „ineunte autumno", nua che pader Amadeus da Mortara, O.Cap. seigi vegnius tarmess en Tujetsch per gidar ora. - Quei onn seigi era la mumma dalla nobla famiglia "de Medell" morta si Cungieri da quella malsogna. Quei ei probabel stau la mumma ni la tatta dil renomau avat Adalbert I. de Medell-Castelberg. |
|
| La mort maluardada | ||
| 1596 | 1596 ei Desax Andriu ius alla catscha sin gaglinas selvadias; vegnius
ella lavina, bess sur in grep giu e restaus morts. (Anniv. fol. 21b.) |
|
| 1667 | 1667 ils 18 da schaner ei Melchior dil Tieni vegnius en in squatsch neiv e morts (impetu nivium Gaspausa). | |
| 1667 |
1667 ils 6 da settember ei Durschei (Duriciei) Martin daus sur in precipezi ella
Val Mila e rut la totona (percipio in Vale Mila). |
|
| 1670 |
1670 ils 25 d'uost, rumpend giuadora crappa giud in cuolm (in montibus) ei Mr.
Giachen de Salins vegnius pella veta. |
|
| 1691 |
1691 ils 18 da matg ei Ludivic Durschei curdaus sil cuolm Davi sur in precipezl
giu e staus morts. (1906 ils 17 d'avrel ei la davosa persuna dalla schlatteina
Durschei, in giuven da Sedrun, morts en Tujelsch.) |
|
| 1691 | 1691 ils 12 d'uost ei Margreta, dunna dil Giachen Gion Pieder sedisgraziada,
curdond in quader dalla baselgia veglia da Sedrun, sin ella. 1695 ils 26
d'october ei Gion Jagmet curdaus ella Val Strem sur in precipezi e staus morts. |
|
| 1702 |
1702 ils 6 da zercladur ei Mathäus Nadeler ex Stiria schelaus morts sil cuolm
d'Ursera. - Quei vegn strusch ad esser stau in Tujetschin? |
|
| 1704 |
1704 ils 28 d'uost ei vegniu satrau a Sedrun in pigrè da Bergamo, ch'era
vegnius ella lavina en Val Curnera (inter nives lapsus mortuus inventus). |
|
| 1707 |
1707 "hai jeu satrau a Sedrun in pigrè, curdaus a Curnera e staus morts
sillas rivas dalla Curnera", scriva il sur plevon da Tujetsch danovamein el
cudisch da mortoris. |
|
| 1708 | 1708 ils 21 da mars ein vegni ella lavina dadens Tschamut Gion Rest Peder e Simon Oliva (nivibus obrupti funt prope pagum Ciamut versus Ursariam). | |
| 1712 |
1712 ils 29 da settember ei Catrina Nurschei vegnida sut in lenn egl uaul e
stada morta-smaccada (ligno opresea). |
|
| 1719 |
1719 ils 10 da schaner ei Catrina e Margreta da Vienna da Selva vegnidas ella
lavina ellas Vals (=da Selva). |
|
| 1730 |
1730 ils 31 da mars ei Martin Rumias Curschellas vegnius ella lavina a
Vidauas-Tschamut e morts. |
|
| 1731 | 1731 ils 14 da fenadur ei Giusep Sievi daus sur in precipezi ella Val Strem e stuiu murir. | |
| 1734 |
1734 ils 17 da fenadur ei Felici Durschei daus giud il tetg d'in clavau e staus
morts (e tecto stabularii precipitatus ...). |
|
| 1786 |
1786 ils 26 da schaner ei Giuliana Schrefer da Tschamut vegnida ella lavina ella
Val s.Martin, dado Selva, la fontauna. |
|
| 1738 |
1738 ils 11 da fenadur ei Maria Culastia Casparin, ina mattatscha da circa 14
onns dada ell'aua e vegnida anflada morta suenter dus dis. |
|
| 1746 |
1746 ils 26 d'october ei Pieder Paul Hendri vegnius per la veta sut in lenn (in
labore lignarem suffocatus). |
|
| 1749 |
1749 ils 6 da fevrer ein 64 persunas vegnidas per la veta ella lavina da Rueras.
Il medem di suentermiezdi vi ei plevon Giachen Biart (sur Giachen dalla lavina!)
cun autras 5 persunas vegnidas ella lavina dadens Zarcuns; el e treis cumpogns
han ins cavau ora morts. |
|
| 1750 |
1750 ils 28 da matg ei Giachen Caviezel morts tut anetgamein si la Val Bugnei;
ei fuva la damaun da Sontgilcrest. |
|
| 1755 |
1755 ils 29 d'october ei Onna Margreta Capieder, dunna da Clau Riedi, returnond
dad Ursera, morta dal freid sil cuolm (Ursaria redux frigore confecta). |
|
| 1757 |
1757 ils 14 da november ei Gion Capaul vegnius sturnius dad ina buora, ch'ei
ruclada giud igl Uaul Niregl. |
|
| 1764 |
1764 ils 23 da zercladur ei Martin Riedi daus ell'aua e morts. |
|
| 1768 |
1768 ils 29 dad uost ei Caspar Riedi daus sur in precipezi giu en Val Strem e
restaus morts sil plaz. |
|
| 1769 |
1769 ils 19 da zercladur ei il giuven Giachen Antoni Schmed, 28 onns vegls,
vegnius sut in pegn en egl uaul Cavorgia e staus morts. |
|
| 1782 |
1782 ein treis umens, mond per fein a pastg ella Val Gierm (=Terms) vegni ella
lavina. "Sur els ella neiv mava in uors, che leva untgir els. Sut ils peis
da quel ei la neiv sbuada ed ha formau ina lavina, che ha tratg igl uors ed ils
umens giuaden ella profunditad dalla val. In ei vegnius anflaus plinensi
tut smaccaus. Ils dus auters giudem la val,
mo tuts treis sturni." La veglia
scartira, che relata quei fatg, remarca cheutier: ils umens che eran babs da bia
affons han ins deplorau, mo pigl uors ha negin bargiu. (Mira: Theobald, Bündner Oberland, p. 111). |
|
| 1784 | 1784 ils 23 da mars ein
suandonts 5 umens, tuts da Cavorgia, vegni ella lavina sil Vanatsch, Val Gierm:
statalter Sep Maria Beer, Gion Casperin cun ses dus fegls Gion Flurin e Sep
Maria e Gion Antoni de Pelly, che ein vegni cavai ora plaun a plaun cun gronda
breigia e stenta. Ils tschun paternos suenter la
s.messa a S.Leci (Cavorgia) vegnan detgs mintgamai per quels tschun umens, vegni
per la veta en quella lavina. |
|
| 1786 |
1786 ils 18 da zerdadur, Sontgilcrest da Rueras, ei il capitani da mats, Giachen
Antoni Alig, vegnius sittaus giu sper la porta baselgia entras malprecauziun dad
in auter; el veva 30 onns. |
|
| 1787 |
1787 ils 4 da zercladur. Sin quei di ha la vischnaunca da Tujetsch giu fatg ina
prozessiun a Trun tier Nossadunna dalla Glisch. Returnond a casa, ei statalter
Giachen Antoni de Florin daus entuorn e restaus morts oragiu sut il vitg
Mompe-Tujelsch En quei liug steva circa 100 onns ina crusch. |
|
| 1789 |
1789 ils 2 da settember ei Paul Andriu Gieriet vegnius pella veta da far fein a
pastg ella Val Milar. Silsuevter senumva quei liug „la Palla digl
Andriu". |
|
| 1792 |
1792 ils 10 da settember ei la giuvna da 27 onns, Maria Victoria Venzin, ruclada
da rischlar fein a pastg en Val Giuv. Il di avon fuv'ella stada silla fiasta dil
Num da Maria a Trun, nua ch'ella veva retschiert ils ss. sacraments. |
|
| 1793 |
1793 ils 27 da november, ei Martin Caspar Quinter da Bugnei, fagend lavur
cumina, vegnius smaccaus dad in grep, ch'ei ruclaus giu sin el. Quei fuss stau
il bab digl avat Anselm Quinter e quinau da plevon Giachen Antoni de Gonda. |
|
| 1794 |
1794 ils 28 da zercladur ein las duas soras, Onna Maria Berther, dunna da Gion
Battesta de Pelly e la giuvna Maria Culastia Berther, returnond dad in
pelegrinadi a Nossadunnaun, mortas dalla stauncladad e ferdaglia ella Val Strem. |
|
| 1797 | 1797 ils 22 da mars ei Giachen
Antoni Fidel de Florin, in um maridau, vegnius sut in lenn en e morts. |
|
| 1797 |
1797 ils 7 da zercladur ei Mathias Caviezel, in um maridau, vegnius sturnius dad
in crap orasi la Val Bugnei. |
|
| 1797 |
1797 ils 18 da november ei Barclamiu Berther, in um maridau, ius alla catscha e
vegnius anflaus morts sut in grep en. |
|
| 1799 |
1799 ils 6 da mars, ei sur Giachen Antoni Condrau, caplon da Rueras e Gion Fidel
Venzin da Rueras, frar da Sur Vigeli Venzin, plevon a Sedrun, vegni pigliai dals
Franzos, menai a Mira, nua ch'els ein vegni mazzai da quels barbaricamein. Il
medem di ein vegni sittai giu dals Franzos: il giuven Giachen Martin Berther da
Camischolas a Putnengia, stalter Giachen Venzin el vitg Bugnei, vulend fugir ord
casa, e Gion Gieri Monn en sia atgna casa vulend sedefender. |
|
| 1799 |
1799, ils 3 da matg, ein ils suondonts Tujetschins curdai ella battaglia
encunter ils Franzos: Gion Giossi da Bugnei, Clau Giossi, Vigeli Giusep Beer,
Sedrun, Vigeli Giusep Schmidt, Giachen Antoni Soliva, Giachen Antoni Schmidt, e
Martin Curschellas, Cavorgia. Il sulet Franzos ch'ils da Tujetsch han mazzau, ei stau
quel, ch'il "Leci Patrona" ha sturniu giu gl' Uaul Surrein. (?) |
|
| El 18avel tschentaner eis ei aunc miert enzacons jasters sils cuolms da Tujetsch. Aschia per exempel: | ||
| 1774, ils 19 d'avrel,
Franziscus Doval da Paris, e Maria La Croix, dunna da Samuelis Mercier, patria
Bernensis; els ein schelai en „in Monte Crispaulta". |
||
| Mond sur il "Ritzli"
sesanflavan aunc avon paucs decennis dal maun uranès, sper ils tschalers dil
stavel, pliras cruschs en memoria dallas disgrazias succedidas sin quei pass. |
||
| 1808 |
1808, ils 12/13 da december all'ina dalla notg ei la lavina da Selva vegnida ed
ha satrau 25 persunas, ferton che 17 autras ein vegnidas spindradas. |
|
| 1809 |
1809, il schaner ein dus fermezia umens vegni mazzai dalla lavina dador il vitg
Selva. En quei liug stevan pli baul ual dado la fontauna las "Cruschs dil
Rest." |
|
| 1811 |
1811 ils 25 d'avrel, returnond Maria Barla Monn da Mustér, eis ella dada sur in
piogn giu el Rein. Perveseders han anflau ella l'auter di o Acla e tratg ella
ord l'aua. |
|
| 1812 |
1812 ils 7 da settember ei Giusep Antoni Giossi ruclaus da far fein a pastg
silla Plaunca da Rotz (Val Bugnei) e vulend alzar si el, eis el morts. |
|
| 1816 |
1816 ils 24 da settember ei Vigeli Liberat Monn serendius temps da notg ord
tegia dil cuolm Davi e curdaus sur in precipezi giu el Drun da Bugnei e staus
morts. |
|
| 1817 |
1817 ils 6 da mars, la sera dallas otg, ei la secunda gronda lavina da Rueras
vegnida. En quella han 28 persunas anflau la mort; 19 autras han
ins pudiu spindrar. |
|
| 1817 | 1817 ils 28 da mars han ins
anflau Vigeli Giusep Riedi, returnaus dad Ursera, schelaus sil Cuolm d'Ursera. |
|
| 1821 | 1821 ils 12 da settember ei Vigeli Giusep de Florin vegnius pella veta cun far fein a pastg el baun Tschinglatsch (praeceps lapsus et mortuus). | |
| Naven da 1821 entochen ils da
14 da fenadur 1829 ei ina largia el cudisch da mortoris! |
||
| 1829 | 1829 ils 23 d'uost ei il nurser Rest Valentin Beer da Camischolas daus sur in precipezi giu silla Puzza, els Neidis, e staus morts. | |
| 1833 |
1833 ils 6 da mars, ei Gion Rest Monn, in giuven da 17 onns, vegnius en in
sguatsch lavina ella Val da Claus e restaus morts. |
|
| 1834 |
1834 ils 22 da zercladur ei il mattatsch da 15 onns, Rest Giusep Riedi, daus en
in vadretg ellas Vals e vegnius anflaus morts suenter quater dis buca dalunsch
dil liug dalla disgrazia. |
|
| 1836 |
1836 ils 25 da december, la sera circa allas quater, ein statalter Giachen
Antoni Monn da Zarcuns e Sep Lurenz Schmed da Rueras vegni ella lavina sin Giuv
ferton ch'els pervesevan. L'auter di ein ei vegni cavai ora morts. Aunc quater
auters perveseders ein vegni quei di ella lavina, ch'ein denton mitschai cun la
veta. "Il Grischun Romonsch", 1837, nr. 45 dils 3 da schaner, porta la
remarca: Ei vegn detg, ch'en Tujetsch, a S. Giachen (Rueras) hagi la lavina priu
dus giuvens. Ei fuss da giavischar, che quella nova seconfirmass buc!"
Probabel setract'ei cheu dils sura dus? |
|
| 1843 |
1843 ils 23 da matg ei Giusep Martin Peder da Rueras vegnius per la veta en in
squatsch lavina en Val Giuv sut il Draus cun far nitschuns. El veva 53 onns. |
|
| 1853 |
1853 ils 30 da november, ei Sep Antoni Giossi da Surrein sedisgraziaus dadens
Nacla, selischnond dalla glatscha giu entochen en via encunter ina buora. Ina
crusch-lenn stat en sia memoria dador Burganez, siper in pegn; quella steva pli
baul sin in crest sut via dadens Nacla. Quei medem onn ei probabel era Balzer
Antoni Curschellas da Surrein (?) sedisgraziaus sper la punt da Cavorgia. |
|
| 1853 |
1853. Quei onn ei Giusep Schmed da Rueras, in buobet da circa 6 onns, vegnius
sut in vadretg enasi la Valatscha (Val Milar) per vigelgia s.Gions; ed ei lu
vegnius tratgs ora morts dadens ils praus Milar. |
|
| 1859 |
1859 ils 6 da december ei Vigeli Venzin da Selva, returnond da Segnas, daus per
tiara vi amiez il vitg Sedrun ed en paucs muments, staus ina bara. |
|
| 1863 |
1863, ils 20 da zercladur ha il buobet da nov onns, Caspar Muggli da Rueras,
catschond duas vaccas sur la punt da Rueras vi, survegniu dad ina da quellas in
stausch, ch'el ei daus ell'aua. Pér sut Sedrun giu eis ei reussiu da trer igl
affon miert ord il Rein. |
|
| 1865 |
1865, ils 4 da fevrer ei il giuven Flurin Venzin da Selva vegnius ella lavina
visavi Selva, els Banaus, mond alla catscha sin cots selvadis. |
|
| 1866 |
1866, bunamein morts! La davosa fiera da Ligiaun ei ida buca mal, aschia era la
fiera d'Altdorf dils 29 da november. In marcadont da Medel, che ha frequentau
quella, ha stuiu schar ventscher sill'Alpsu duas vaccas ella lavina, duas ha ei
pudiu liberar, mo stuiu schar ventscher ellas la notg sil cuolm. El sez e siu
cumpogn da viadi ein dalla lavina vegni fiers vi el lag, mo ein mitschai cun la
tema e cun schar anavos ella neiv caput e capetscha." (Mira: Gasetta
Romontscha nr. 49, dils 5 da december 1866). |
|
| 1869 | In pastur da Tujetsch ha anflau sur il Lag da Toma sper il Badus l'ossa
d'in carstgaun, carteivel d'in mistergner, che veva avon entgins onns falliu la
via sur l'Alpsu. (Mira: Nova Gasetta Romontscha 1869, nr. 33, dils 13 d'uost). |
|
| 1870 | Pli bugen durmir che murir! Ella cufla dils davos dis d'october havess in
Cavegn da Breil gleiti anflau la mort sill'Alpsu. Venderdis vargau ha el
bandunau Ursera per allas duas suentermiezdi. Vegnend sisum il lag er'ei stgir
ed el veseva buca pli ils barricars sco fastitgs dalla via. Per buca riscar dad
ira surengiu ella stgiraglia seresolva el da restar grad eri. El batta in toc
buna via e va cheu a spass en tutta aura dallas 6 dalla sera entochen las 6
dalla damaun. Lura anfla el il stradun e va in toc vinavon. Nunpudend rumper via
po el susentar umens da Tschamut, che vegnan encunter ad el. Ella Rheinquelle a
Tschamut, pren el sin sia aventura in bien solver e dorma lu 24 uras e sededesta
viscals e da bunaveglia. (Mira: Gasetta Romontscha 1870, nr. 44). |
|
| 1871 | Pli bugen sin ina loma meidia, ch'en ina freida fossa. Dacuort vegnan dus
Englès giu dal Badus el Hotel Rheinquelle a Tschamut e spetgan leu sin lur
tierz cumpogn, che fuva restaus empau anavos sul lag da Toma si. Ei vegn notg ed
igl Englès selai aunc buca ver. Ses camerats plein tema, ch'el hagi falliu la
via, ni ch'ei seigi schabiau zatgei, tarmettan umens cun latiarnas e proviant
sil cuolm per encurir el. L'entira notg traverseschan quels plirs cuolms e vals,
greschan e schulan, mo anflan negin fastitg dil sepiars. Allas treis arrivan els
anavos a Tschamut e declaran, che sch'el sesanfli aunc sils cuolms, seigi el
buca pli en veta; tschelluisa havessien ei cun dar sinzur stuiu anflar el. En
mesa desperaziun van allura ils dus Englès culs dus umens sin nova tscherca,
ferton ch'ei vegneva a Sedrun patertgau vid il cavar la fossa per il disgraziau.
La nova expediziun ei buca stada s'avazada ton lunsch, ch'ella entaupa igl Englès
cartius morts. Quel di, ch'el vevi falliu ier la via e nunsavend nua semanar el
stgir, seigi el sefiers sin ina meidia fein a pastg e durmiu stagn e bein tochen
per la damaun vi. En triumf meinen ei el el hotel, nua ch'el ha dustau siu
appetit engles cun in brav "solver alla savetscha" e pagau
generusamein ils umens, che vevan encuretg el. Ina tala aventura vala bia
marenghins els egls d'in Englès." (Mira: Gasetta Romontscha nr. 35, 1871). |
|
| 1872 | 1872 ils 12 da settember ei Giachen Fidel Maria Cavegn vegnius tuccaus dad in crap ruclont en Val Giuv cun cavar cristallas e vegnius bess en ina fessa d'in glatscher, nua ch'ins ha anflau ei schelaus e morts. | |
| 1876 |
1876 ils 10 da schaner ein statalter Stiafen Schmed, in bab da 9 affons; ed il giuven Gion Fidel Peder da 18 onns, omisdus da
Tschamut, vegni ella lavina; fagend via ellas Vals Curnera per vegnir ora cun
fein a pastg. Dus auters giuvens, in da 16 e l'auter da 18 onns, han ins
aunc pudiu cavar ora vivs. (Mira:
Gasetta Romontscha nr. 2, 1876). |
|
| 1880 | 1880 entuorn ils 9 d'october ei
Gion Antoni Deragisch da Sedrun morts o Bigliel da far si magliacs. En sia
memoria penda ina crusch vid il clavau sper il stradun a Bigliel-sura. |
|
| 1888 |
1888 ils 14 da fevrer, per mardis-tscheiver, ein ils dus giuvens frars,
Barclamiu e Vigeli Giusep Peder da Selva, mond per ina vaulta draussa, vegni
ella lavina gia beinmarvegl en Plaun Viradas, nua ch'els ein vegni fiers sur in
grep giu el Rein. Barclamiu veva 15 e siu frar Vigeli Giusep 17 onns. In han ins
anflau per la primavera en ina buola sut Selva. Els fuvan fegls da statalter
Gion Antoni Peder da Selva. |
|
| 1888 | "Il cavrer Giachen Antoni Curschellas da Surrein, in giuven da circa
17 onns, ei sin ina plaunca semess giu per durmir, la capiala sut il tgau ed il
fest enta maun, mo ei buca levaus si pli. Vegnend las cauras la sera persulas a
casa, han ils vischins sminau ina sventira, ein spert i silla tscherca da lur
cavrer, ed anflau quel morts ella posiziun descreta. Cunpatg ch'ei era vegniu
giu in crap, che ha sturniu el." En sia memoria stat ina crusch vid il
Sontget dils Mats dal maun dadora. (Mira era: Gasetta Romontscha 1888, nr.25,
dils 21 da zerdadur.) |
|
| 1890 |
1890(?). Gion Antoni Jacomet da Sedrun, in affon da dus onns, ei daus ell'aua
sper il Falun da Salins e tratgs ora morts. |
|
| 1892 |
1892 ils 4 da fevrer ein ils dus giuvens frars Giusep e Vigeli Giusep Valier da
Camischolas vegni ella lavina en las Ruinas da Pardatsch cun ir per lenna e
restai morts. |
|
| 1896 |
1896 il zercladur ei Gion Antoni Gieriet da Sedrun-Gonda, in buob da circa 8
onns, daus en in vadretg sil Crest liung en Val Milar, ch'ins ha anflau
l'auter di morts sur la punt miez. |
|
| 1896 |
1896 il fenadur ei il cavrer Sep Martin Lutz da Soliva-Medel ruclaus ella Val
Strem, el „Pastuir digl Albin" encunter cuolm Davi e morts en paucs dis
per consequenza dallas blessuras. - Quei medem onn ei Margreta Monn da Rueras
morta orasi "Sur giassa" ina dumengia da stad mond a Sedrun a messa.
Ina crusch stat leu en sia memoria. |
|
| 1902 |
1902 il november ei Onna Catrina Deflorin da Tschamut dada ell'aua ella
"Punt nova" cun in buordi draussa si dies. Ins ha anflau ella morta
ell'aua cul buordi si dies. En sia memoria stat ina crusch-lenn via il mir sper
la porta dalla caplutta da Tschamut. |
|
| 1903 |
1903 il settember ei Francestg Jacomet da Sedrun, in buob da circa 7 onns daus
giud la punt da Sedrun-Surrein, ch'ins ha tratg ora morts in tschancun
oragiusut, nua ch'el era sefermaus vid in cagliom. |
|
| 1905 |
1905 ils 8 da zercladur ei Sigisbert Berther da Rueras vegnius sut in cusch en
cun resgiar ora lenna egl uaul Cavorgia e restaus morts. |
|
| 1926 |
1926 ils 19 da fenadur ei il buobet Ignaz Cavegn, da 7 onns, fegl da Florentin
Cavegn da Sedrun (Sontget), vulend traversar il stradun, vegnius sut in
automobil brasilian, che vegneva sur l'Alpsu ed ei staus bara en ina mes'ura.
Paucs onns avon era ina buobetta da Florentin Cavegn vegnida sut ina pluna lenna
e restada morta. lna crusch vid il Sontget dils Mats regorda nus da quella
disgrazia. |
|
| 1927 |
1927 ils 28 da fenadur ei in automobil ius surengiu el tierz caraun sur la tegia
dils viès silla vart grischuna dall'Alpsu. Ei fuva treis dels: Cont Wilhelm da
Waldburg-Zeil da Rimpach, Württemberg cun sia dunna e sia quinada. Il cont ei
restaus morts, la quinada ei vegnida blessada, ferton che la dunna che menava
igl auto, ei restada viva. (Mira: Gasetta Romontscha nr. 31, 1927). |
|
| 1931 |
1931 ils 7 da fenadur ei il recrut Gustav Hunziker da Turitg sedisgraziaus en
Val Maighels tier in exercezi da sittar cun maschina da buis. El ei vegnius
tuccaus d'ina balla amiez il cor e staus morts sil plaz. |
|
2. Zacontas
cruschs, che stevan, ni stattan aunc oz els logs da disgrazia
Tenor
notizias da pader Baseli Berther
| 1. | O l'Acla, cura ch'ins vegn da Mustér sin via nova. Cheu stattan duas cruschs si pil clavau. Ina per memoria da Gion Battesta Sialm, ch'udeva tier la cumpagnia dils catschadurs da Mustér e ch'ei vegnius sittaus giu cheu d'in schuldau franzos anno 1799. L'autra stat en memoria da Gion Antoni Deragisch. | |
| 2. | Giudem il Drun da Bugnei stat ina crusch encunter la bova, che Vigeli Monn Berther ha tschentau si. | |
| 3. | Ina autra crusch steva vi sum la Val Bugnei sur via, ch'ei ussa svanida. | |
| 4. | Ina
si pil clavau da Rest Antoni Gieriet, odem il vitg Sedrun, en memoria da Vigeli
Venzin, la quala steva avon giudem igl iert dalla casa da Jacomet. |
|
| 5. | A Mira si pil clavau en memoria da sur Condrau e Gion Fidel Venzin, mazzai dals Franzos 1799. | |
| 6. | A Zarcuns si per la casa da Sep Antoni Schmid en memoria da sur Beart dalla lavina, morts 1749. | |
| 7. | Orasi Sur Giassa (Rueras) en memoria da Margreta Monn. | |
| 8. | Ina sut casa da Duri Vigeli Cavegn (Rueras) si pil clavau. | |
| 9. | Sut l'ustonza da Rueras. | |
| 10. | A Dieni spel Sontget duas cruschs. | |
| 11. | Sin Giuv dado la baselgia, per memoria dalla lavina da 1836. |
|
| 12. | Ina brev da vendita digl onn 1762 numna in liug a Sedrun: „auf Budas sort dalla Chrusch" (Mira: Urbari dalla caplania a Sedrun p. 121). | |
| 13. | A Selva e Tschamut sesanflavan aunc 1926 circa 15 cruschs-lenn sin praus e plauncas encunter casas e capluttas, che regordan nus aunc oz vid las numerusas disgrazias da lavinas. Ins vegli mantener e renovar quellas, sinaquei ch'ils numerus paupers disgraziai, parentai pli u meins cun scadina casa e famiglia, svaneschien buc ord la memoria dils pietus vegnentsuenter. |
3.
Cruschs
en la Val Tujetsch
tschentau ensemen da Tarcisi Hendry cun agid d'indicaziuns da Francestg
Berther
Introducziun
Tgi che ei viandaus e spassegiaus empau per la val entuorn, ha segiramein anflau sin sias
excursiuns loghens nua che carstgauns han tschentau cruschs. Aschia eisi
segiramein curdau si las pli differentas cruschs eregidas sin pézs, crests ni
francadas vid baghetgs e casas. Il pli savens ein quellas indicaziuns da
schabetgs historics ni en memoria d'ina disgrazia ni d'in u l'auter eveniment.
Quella survesta duei clamar en memoria las differentas cruschs tschentadas si en
nossa val, era quellas ch'ein gia daditg svanidas e mo pli enconuschentas entras
scartiras e documents.
L'entschatta pren sisum la val, sil Cuolm d'Ursera
| 1. | La pli dominonta crusch sin nies intschess ei bein la crusch sil Calmut. Ella ei vegnida eregida igl onn 1932 e regorda a cusseglier naziunal G. Baumberger da Turitg. El ei staus in grond benefactur e fautur dalla populaziun dallas muntognas svizras. En sia memoria ei la crusch vegnida tschentada quei onn en preschientscha dallas autoritads federalas, cantunalas, districtualas e communalas. Anteriur president communal e deputau Gion Felici Monn ha giu organisau e preparau in digna fiasta sil Calmut. L'inscripziun secloma: "Et montibus salus". | |
| 2. | Entochen 1927 existeva era in crusch sin l'Alp Tiarms enasisum il Tierm. Duront igl unviern 1927 ha ina secziun schuldada bivacau per pli liung temps sill'alp. Muort la gronda scheltira e ferdaglia han els perfin duvrau la lenna dalla crusch per far fiug e sescaldar. Suenter eis ella buca pli vegnida eregida e mantenida. | |
| 3. | Ina crusch ei dapi 1986 veseivla sil Crest dil trutg da Puozas dil Lai. Quella crusch ei vegnida eregida sin iniziativa privata entras signur Vils da Bad Ragaz. Sia idea primara fuva l'erecziun d'ina caplutta sil Pass Alpsu. Pli tard eis el secuntentaus cun la crusch che sesanfla en in veramein bi liug che vegn visitaus il temps da stad da fetg bia turists. | |
| 4. | Ella storta dalla via dil Pass Alpsu gest sur la tegia dil viè ei in monument cun crusch en memoria dalla disgrazia cun automobil dil cont Waldburg-Zeil da Württemberg. | |
| 5. | En Val Maighels ha Giusep Schmet da Salins giu fermau ina crusch sin in crap avon tegia. | |
| 6. | Ella vischinonza dil lag da Maighels, gest sper via sin in terment crap, ei ina tabla cun ina crusch en memoria dil recrut Gustav Hunziker da Turitg ch'ei sedisgraziaus enten far exercezis cun muniziun. | |
| 7. | Ina
crusch existeva era pli baul en prau Mulins/Tschamut sin in baghetg odem giudem.
Ella steva en memoria d'ina disgrazia da lavina ni forsa en regurdientscha da Onna Catrina Deflorin che fuva vegnida sut draussa en
traversond l'aua dil Rein. (Dunna dil grond da Tschamut, nov. 1902) |
|
| 8. | En Val Curnera ei tschentau ina crusch per Stiafen Giger negaus el Rein ils 21 d'uost 1958. La crusch ha Ignazi Gadola schau ereger. | |
| 9. | La crusch per igl inschignier Renato Grassi ruclaus enten ademplir sia lavur traversond in dutg cuvretgs cun glatsch e sesturnius sin la via sur il Stavel da Cavradi ils 4 da november 1965. El derivava dalla Italia, sia dunna fuva ina Glarunesa, feglia d'in miedi. La crusch sesanfla en in grep sur la via al lag da Curnera. | |
| 10. | Sin l'alp Tschamut, gest sper la senda viers il Lai da Tuma ei tschentau ina crusch en in grep en memoria dil disgraziau pilot J.Bischof †26.4.1986. | |
| 11. | Ils davos onns ei vegniu eregiu ina crusch enta Maighels el liug numnaus Siara. | |
| 12. | Era sin la veglia stalla da Tschamut fuva ei pli baul ina crusch. Ussa eis ella tschentada vid la tegia d'alp. | |
| 13. | A
Tschamut fuvan pli baul treis cruschs da maun sut dretg dalla entrada en
caplutta da s.Clau. Sco intervegniu fuva ina dallas cruschs per in luvrer
talian sedisgraziaus 1862 duront l'erecziun dalla via Alpsu entras
schluppentar greppa e morts dadens l'aua dalla Val Val. Ina crusch duess esser stada per ina buoba ni matta che era ruclada davos
Tschmut giu el Rein. La tiarza en memoria dad Onna Catrina Deflorin sedisgraziada 1902. |
|
| 14. | Treis cruschs pendevan vid la caplutta da Nossadunna a Sutcrestas; ina en memoria dils frar Peder, il Barclamiu e Vigeli sedisgrazai ils 14 da fevrer 1888 vi Plaum Miradas. L'autra regurdava vid Flurin Venzin sedisgraziaus dad ir a catscha e la tiarza fuva en regurdientscha da Franz Loretz ch'ei daus giud ina suga duront in transport da draussa; 27.10.1945. | |
| 15. | Sur il vitg da Selva exista aunc ina crusch per il vegl nurser da Tujetsch il Sep Maria Albin che ha giu ina attacca dil cor en quest liug e morts. | |
| 16. | Ina crusch sesanfla dador il vitg da Selva, nua che il scolast Gion Giusep Giossi ei daventaus ina unfrenda dalla lavina giu da Milez igl onn 1951. | |
| 17. | Dado Selva nua che la via veglia, ni meglier detg la via veglia dalla val vegneva atras, vegn numnau las Cruschs dils Rests. Eisi stau cheu ina ni pliras cruschs. Segiramein han beinenqualin, cheu denter Carmihut e Selva stai en prighel da veta entras lavinas. La cronica da disgrazias plaida da differnetas disgrazias sin quei tschancun. | |
| 18. | Per il disgraziau Edmund Simon sin la via cantunala 25.7.1970 ei ina crusch agl ur dalla via dado il dutg da Caspausa. | |
| 19. | Ina crusch en memoria dil buobet Isidor Loretz daus a s.Brida sur la greppa giu ei ussa prida naven. Quei buobet fuva in frar da Franz Loretz numnaus sut 14. | |
| 20. | Pli da vegl existeva ina crusch si Caspausa vid il baghetg enagidem encunter Selva. Quella ei gia dapi biars onns svanida. Ella regurdava vid la mort d'in giuven vegnius en in squatsch neiv si Caspausa, entuorn 1670. | |
| 21. | Vid il secund baghetg odem Caspausa ei eregiu ina crusch en memoria da Giachen Giusep Venzin-Riedi da Selva, morts leu en nuegl. | |
| 22. | Sur stavel da Cuolm Val sum entadem il plaun ei tschentau si ina crusch en memoria dil giuven Leci Antoni Caduff da Rueras tuccaus leu dil cametg la sera dils 25 da fenadur 1958 pertgiront las vaccas dall’alp dil cuolm. | |
| 23. | En la medema alp orasi sur il stavel da tegia gronda ei tschentau si ina crusch per l’alp. Ussa vegn quella mantenida dalla societad dils runals. | |
| 24. | Ina crusch en memoria dil scolast da skis Antieni Cavegn ei eregida alla staziun sisum dil runal Cuolm Val. El ei vegnius en la lavina seniester en la val da Plaunca biala ils 2 da mars 1972. | |
| 25. | Per il disgraziau Serafin Cavegn da Rueras, era ina unfrenda dil sport da skis, ei tschentau si ina crusch a Scharinas vid il baghetg da Duri Vigeli Cavegn, morts igl emprem da mars 1978. | |
| 26. | A Mulinatsch ei tschentau si ina crusch enasisum ils baghetgs da maun da Craps. Leu existevan avon onns dus baghetgs, il tschaler d’alp ed il baghetg da Sigisbert Berther. Quels e quater auters baghetgs ein vegni destrui en Mulinatsch. La lavina fuva vegnida tochen oargiu la Rufna da Giuv dalla Val oragiu entochen l’acla numnada. La crusch han ils da Mulinatsch tschentau si. | |
| 27. |
Pli da vegl fuvan treis cruschs vid la caplutta da sogn Bistgaun a Giuv. Ina per ils morts dalla lavina digl onn 1836 ils 24 da december a Giuv; ina per Rest Giusep Peder ruclaus da far nitschuns 1843 en Val Giuv e l’autra ei buca pli enconuschent. |
|
| 28. | Ina crusch pli nova ha in idealist dalla megliuraziun da funs schau metter si si Muschnatscha sin in faner. Era ina idea! | |
| 29. | Ina crusch existeva sin in faner sin Budas per il Lucas Cavegn da Cadruvi morts leu dalla mort anetga. | |
| 30. | Orasi sut ils baghetgs da Malamusa fa ina crusch endamen la mort prematura dil buobet Gion Giachen Monn da Rueras ruclaus enasi dadens il Baun dil Detg 6-8-1936. | |
| 31. | Ina crusch fuva a Dieni vid il vegl sontget, ussa mess neu en in monument pli modern, vid la garascha da Baseli Gieriet. | |
| 32. | La crusch sur il vitg ei vegnida tschentada sur Venzin Gion, il qual duess ver empermess che la lavina hagi buca pli da far donn a nies vitg. Eregida igl onn 1924, renovada entras Felici Monn e Flurin Berther! | |
| 33. | Era sil Péz Badus ei avon entgins onns vegniu mess si ina crusch fier entras Bruno Berther, Rueras. | |
| 34. | Medemamein il Péz Culmatsch ha survegniu ina gronda crusch lenn rabitschada si entras Paul Berther da Dieni. | |
| 35. | Amiez il vitg da Rueras sin igl aschinumanu clavau dils Stens Vigelis ei fermau ina crusch en memoria d’il giuven Giachen Antoni Alig, ch’ei entras malprecauziun tier ina fiasta da parada vegnius per la veta 1786. Quella crusch han ils vegnesuenter dils Vigelis Stens(Schmid) adina manteniu; Duri Vigeli Cavegn. | |
| 36. | Orasi sur Giassa, nua che las duas vias vegnevan plia baul ensemen, fuva ei era montau ina pintga crusch en memoria d’ina matta veglia tschocca che veva en quei liug giu pegliau ina daguota. Mantenida dils vegnesuenter da Duri Battesta Muggli. La matta veva schlatteina Monn. | |
| 37. | A Zarcuns sin la casa stada da Sep Antoni Schmid gerau. El ha sez giu fabricau ina crusch empau gronda e massiva cun divers utensils da tortura, en memoria dallas persunas vegnidas leu en la lavina cun vuler dar agid als disgraziai da Rueras igl onn 1749 ils 6 da fevrer. La crusch ei cunzun ina memoria da sur plevon Giachen Biarth e tschun da ses gidonters. Sco il sura citau Sep Antoni ha giu raquintau fuvi ei avon bein si ina crusch leu mo sin dar giu e smarschida. El ha giu fatg quella existenta sin agen quen per pietad e memoria dils disgraziai. | |
| 38. | Ora a Mira dadens la caglia da Mira fuva ei pli baul in vegl clavau e sin quel ina crusch en memoria dil caplon Giachen Antoni Condrau e Gion Fidel Venzin vegni assassinai leu dils Franzos 1799. La crusch sesanfla oz sin la casa da Emil Schmid a Gonda. | |
| 39. | Egl Uaul Siaras, Val Nalps, fuva tschentau si ina sempla crusch per ils dus giuvens Valier Vigeli Giusep morts en la lavina ils 4-2-1892. | |
| 40. |
Era sil vegl clavau ni faner da Burganetz fuva ei pli da baul ina crusch. |
|
| 41. | Dadens il dutg da Val Stgira/Val Nalps fuva tschentau si ina crusch per Sep Antoni Giossi da Surrein che ei ruclaus dil glatsch giu tochen en via e sesturnius 1853. La crusch ei la davosa gada vegnida restaurada da scolast Barclamiu Peder ils quals fussen stai parentai cun il disgraziau. | |
| 42. | Ina enconuschenta crusch existeva o l’Acla oragiusut Bugnei per in Gion Battesta Sialm, era ina unfrenda dils Franzos 1799. | |
| 43. | Buca lunsch dadens sper via veglia da Bugnei la crusch dil Vigeli Monn, morts 1931. | |
| 44. | Sedrun odem il vitg dadens Sontget dils gedius fuvan dus baghetgs; in da „Vigeli Venzin“ cun ina crusch per sur Desax, cumissiun per ir per farer: Nus vein farer e morts sil plaz! | |
| 45. | Sontget dils mats treis cruschs: Florentin Cavegn, Locatelli, cun platta scalegl e Curschellas Giachen Antoni | |
| Quella lavur ei insumma buca finida e cumpleta. Per indicaziuns ed informaziuns davart cruschs ella val, sundel engrazieivels!! |
4.
Las
murias en Tujetsch
L'emprema muria dil sedischavel tschentaner ch'ei serasada en Surselva, ei
plaunsiu era arrivada tochen en Tujetsch, nua ch'ella ha caschunau igl onn 1568
la mort a 200 persunas (Pfister p. 43). Terribla
sgarschur e dolur ha la muria gronda dils onns 1584-85 derasau. En quei temps ha
la pesta raffau naven 800 persunas, pia la gronda part dalla populaziun
tuatschina. Denter quellas unfrendas sesanflava era il preziau plevon sur Gion
Liem. Tenor la tradiziun er'ei restau a Selva mo dus survivents. Els temevien
aschi fetg da pegliar in da l'auter la pesta, ch'els mavien las dumengias (aunc
ditg pli tard) mo tochen ora a Sumsassi per assister en quella distanza al
survetsch divin a Sedrun. Per evitar tut contact mavi in da vart seniastra e
l'auter da vart dretga dil Rein.
Ils onns 1636-38 ei la malsogna
dallas biergnas rutt'ora en Tujetsch. Tenor las indicaziuns historicas ein 70
persunas mortas en cuort temps en consequenza da quella sgarscheivla pesta. Da
gliez temps fuva ei mo in sulet spiritual ella val. Sin instanza digl avat Stöcklin
da Mustér ha il prefect dils caputschins, pader Ireneus a Lontsch, tarmess il
pader Amadeus de Mortara a Tujetsch per gidar duront quei trest temps ella
pastoraziun. El sez ei
vegnius tschaffaus duasga dalla pesta, mo ei staus preservaus dalla mort.
Concernent igl onn 1637 dalla «Muria dallas biergnas» raquenta pader Placi a
Spescha ch'in cert Duri de Florin seigi era vegnius infectaus da quella
pestilenza. El havevi ina gronda biergna dad in maun. El ha lu tertgau tier
sesez: Finiu eisi tonaton, mo jeu vi aunc mirar avon tgei tissi che quellas
biergnas cuntegnan. In mument ch'ils da casa fuvan absents ha el priu in cunti e
fatg in ferm tagl ella biergna, ord la quala igl ei flessegiau saung encugliau,
aua ed ina specia da garnetschs sco panetscha. La plaga ei migliurada.
Silsuenter han plirs auters applicau il medem recept ed ein era mitschai.
Ferton che tals e semeglionts eveniments ein per ordinari buca nudai avon la vegnida dalla schurnalistica, possedein aus tuttina enzacontas interessantas fontaunas davart quella sgarscheivla disgrazia. Quellas, cun la tradiziun orala ensemen, dattan a nus in impressiunont e veritabel maletg da quei stermentus schabetg. - L'emprema fontauna en scret sesanfla egl urbari vegl dalla pleiv da Sedrun (fol. 24b-25b, sub die 30. Junij commemoratio S.Pauli apostoli), scretta per tudestg, da sur Giachen Antoni Degonda, il successur dil „sur Giachen dalla lavina."
Quella
secloma:
![]() |
Anno,
da man zelte nacht dia geburth Jesu Christi 1749, namlich den 6ten februarii,
hat ess das erschrecklichess unglick in der lobl. kircherung Dawetsch sich zu
getragen. alss in kurzer verfassung hier nach gesetz zu lesen ist: In deme zur
seilbigen winter zeit ein nur gemeine schne wahre, darauff aber ein warmer regen
und gleich nacher ein starckher frost eingefallen, verursachte bilich, das durch
ein ganze wochen unaufherliche schnee-wetter, so nachmahlen gefolgt
jedermeniglich ein so grosses schrecken, biss endtlich da die Valatscha alß ein
vorbott am morgen dess obigen tags die lavina zu dem dorff Roeras nicht ohne
schröekhen und schaden auffgetriben. Abenß an eben desselbist wurde da,
unglickseligess dörfflein von denen lavinen der ganzen thäller Pulanera und
Mila samendlich mit solcher
furi
und hefftigem sturm angefallen, das gleichsam urpleztlich 23 häuser mit
46 feurstätten, 33 speicher, 39 städel und bestallungen mit 237 klein und
grossen vich, 5 mühlen sambt 1 säge hingerissen und zugedecket worden, das grösstes
übel wahre, das zu gleich über 100 jung oder alle personen beydes geschlichts
darunder kohmen, deren 44 gewaxene und 20 kinder elendlich getehdet worden. Ein
stund ungefehr darauf, erat enim hora decima cum dimidia, da die umbligende
nochburhten, insonderheit der pfarrer Jacob Biart seinen grösten eiffer, das geleit und wehklagen gehert, in
aller eill sambt anderen hin zu geloffen, kohmte aber kaum biß zu dem dorff
Carcuns, so wurde selbiges ebenfalß von denen lavinen der Landadusa uber
rumplet, alwo der pfarrer auss liebe seiner schäfflein das end des trauriges
spels mit dem end eigenes, lebens machen hat müessen sambt 5 andere
personen. Requiescant in pace. Der solches hier geschrieben, bittet instendigist
den günstigem leser vor ein gnad, so ist ein vatter unser und ave Maria wir
derer arme sellen - quoad nomina singula in libro defunctorum ecclesiae
parochialis adinveniuntur at faxit deus, ut in libro vitae pariter conscripta
sint omnia J(acobus) A(ntonius) D (e) G (onda) P(arochus) I(bidem). |
La
principala fontauna ei denton la descripziun, che msgr. avat Bernard a
Frankenberg ha fatg. Ei setracta cheu numnadamein d'ina broschura, respectif da
treis broschuras, squitschadas 1749 en claustra a Mustér. Essenzialmein dian
futtas treis il medem, mo en certs fatgs secundars ed arisguard la descripziun
da detagls varieschan ellas tscheu e leu e secumpleteschan. Avat
Bernard a Frankenberg ei igl autur da tuttas treis. La
descripziun latina vegn ad esser stada l'emprema; ella ei pli cuorta che
tschellas duas e setegn mo vid ils fatgs principals. Da quella ediziun existan
oz mo enzacons fegls fragmentarics.1
La secunda ediziun ei amplificada ed edida per tudestg;2 era quella
deriva dagl avat Bernard, sco ina notizia sin pagina 4 dall'ediziun taliana di:
.. dopo di averne fatto in ristretto d'una relazione latina, ed una Descrizione
Tedesco, ho stimato molto a proposito de darne ancor in Italiano..."
La pli liunga e detagliada descripziun ha igl autur zun versau els differents
lungatgs schau stampar per talian, dedicond quella a sia eminenza cardinal-uestg
Maria Querini da Brescia,3 ch'era staus igl atun 1748 a Mustér ed
ius a cavagl tras la Val Tujetsch sur il Cuolm d'Ursera, aschia ch'el
enconuscheva la cuntrada.
Sin fundament da quellas quater scartiras vi jeu sespruar da dar in fideivel
maletg da quella pli gronda e tresta disgrazia da nossa Cadi. Dasperas vegn jeu
era a risguardar la tradiziun, aschilunsch sco ei para a mi giustificau ed
adattau.
Igl unviern 1748/49 ei bein vegnius cun empau neiv, mo buca cun pli bia ch'igl
ordinari. Sin quella neivetta ha ei denton pluiu da cauld ed immediat sissu rut
en gronda scheltira. Calonda fevrer 1749 ha ei lu neviu ina entira jamna
nuninterrutamein sin quella glatschèra e suflau e cuflau senza fin e
misericordia.
Ils 6 da fevrer allas 10 dalla sera rumpan ora en in dai
las duas lavinas dalla Pulanera e Val Milar - e la terribla catastrofa da Rueras
ei succedida! Ina stermentusa massa neiv sederscha cum forza e fraccass dallas
pli aultas tschemas giuadora, sesietta sur las palas glatschidas entochen giudem
egl iral dalla val, nua ch'il buf e la horrenta nevada, accumpignada da carpuna
sco casas, sfraccan, manezzan e setiaran en in giena bunamein gl'entir
vischinadi da Rueras: 23 casas cun 46 fiugs, 33 truaischs, 39 nuegls cun 237
armauls e cauras e nuorsas; 5 mulins ed ina resgia ed auters pli pigns baghetgs.
E sut quella immensa lavina eran satrai varga 100 persunas dad omisduas
schlatteiuas e differenta vegliadetgna, dals quals 43 carschi e 19 affons ein
restai morts e stenschi „scadin sco el era fatschentaus quei mument, tgi
luvrond, tgi magliond, tgi discurrend, tgi durmend, tgi fagend l'oraziun dalla
sera e tgi fagend quei e tschei." Ils auters ein plaun a plaun vegni cavai
si vivs, biars denton en ina miserabla situaziun, plein plagas e ruttadiras e
cun strusch flad el venter. Plirs da quels ein morts cuort sissu en consequenza
da lur fleivlezia e pupira, essend stai serrai 12, 15, 18 e 20 uras sut la neiv
denter travs e palauncas, mirs e tabliaus e perfin enamiez cadavers da glieud e
biestga armentiva. E duront che la glieud mureva en sgarscheivl'agonia e la
biesfga burleva scols animals scarponts, stremblavan las pezzas e las vals
danovamein d'ina ramur, sco sch'igl uffiern fuss sesaviarts per in mument ed
havess dau ina tragedia per plascher e deletg a tut ils nauschasperts amiez
larmas e suspirs ed ils grius dils moribunds.
Circa
la mesadad dils satrai ein vegni liberai e mitschai ed han aunc saviu dar novas,
nua ch'ins pudessi cavar per liberar ulteriurs disgraziai.
Mo tgei aspect immediat suenter la catastrofa! Dalla caplutta eran sfraccadas en
tuttas finiastras, mo buca pli bia donn. En caplania haveva la lavina stuschau
en ina dallas preits aschi filau encunter l'autra, ch'il caplon ch'era gia
semess a maus, ei staus bloccaus uras ed uras, sco en ina stretga perschun
senz'escha e finistrels. Buca meins ruinadas e sbutanadas fuvan era las autras
casas, ch'eran buc ual satradas diltut sut la neiv; ed en scadina da quellas
miezsmasadas regeva tema ed anguoscha e rebattevan grius e burlidas, ch'igl ei
strusch da descriverl
Mo cun quei dueva la tragedia buc aunc esser finida! Udend era il sur plevon,
Giachen Biart da Sedrun, il stermentus fraccass, ch'empleneva cuolms e vals e
zaccudeva las casas dils vitgs ed uclauns en ina ura distanza, eis el immediat
semess sin via cun aunc dudisch umens, per purtar agid e confiert a vivs e
moribunds. Mo tgei davent'ei, sesanflond quella colonna d'agid circa allas
endisch dalla notg a Zarcuns, sin via denter Camischolas e Rueras? Els eran
strusch aunc ord il vitg, ch'ina secunda, aunc pli rabiada lavina sederscha
neuagiu da Londadusa e cuviera en in amen sis clavaus cun ina casa e tut la
biestga, duas truaischs ed ina casa cun otg persunas (dallas qualas sis ein
vegnidas liberadas) ensemblamein cun sur Giachen Biart e ses dudisch cumpogns.
Il bien sur Biart e treis da ses cumpogns ein stai cuvretgs e stenschi sil plaz,
ferton ch'ils auters han sez pudiu siado dalla freida fossa e mitschar cun la
tema. Quellas
sis unfrendas ein stadas las davosas da quella sgarscheivla notg! Ed
ussa regeva in ruaus sepulcral sur l'entira val, sco sche la pasch en persuna
smanass la bitgetta sur cuolms e vals, sur casas e clavaus, satrai profundamein
sut la neiv. Havend tuccau da stuornas da tut ils clutgers dalla val, eis ei
plaunsiu dau neutier glieud cun palas e badels e la februsa lavur da liberaziun
ha cuzzau tutta notg e l'auter di entochen far stgir.
Igl emprem ch'ins ha excavau ei stau „sur Giachen dalla lavina" e ses
cumpogns, ch'ins ha purtau tras la stgira notg, accumpignai dagl entir pievel
tujetschin bargend e suspirond en ina casa vischina da Zarcuns e leu mess en
bara sin baun-pegna.
Dals
vischins da Rueras cavai si vivs, havevan ils biars fatg quen cun quest mund e
spitgavan mo la mort pli. Da quels ch'ein mitschai cun la tema e mo vegni
stratgs vidaneu sin la surfatscha dalla lavina, raquentan las treis sura
indicadas scartiras enzaconts remarcabels schabetgs. En ina casa ei mo la
stiva-miez, nua che tschun persunas sesanflavan, vegnida stuschada en, epi
spurlada vido el liber, nua che dus dèls ein vegni mazzai e treis auters,
suenter ditg sestentar e barhar atras preits e tabliaus, han pudiu sefuritgar
alla surfatscha. - In affon pign d'ina autra casa han ins anflau silla naiv,
durmend stagn e bein e sper el giu sia tgina, ord la quala el era vegnius bess e
ch'era manizzada en tschien e melli scalgias. - In auter affon da 6 onns, ch'il
buf veva stermanau ord letg, ei setschentaus saunamein ella neiv giu sper il
Rein! Sedestadaus vonzeivi, ha ei stavlau ensemen ella neiv ils paucs battegls,
ch'el veva tratg o la sera sper siu letg ed ei lu currius si el vitg sauns e
frestgs, encurend ses geniturs. - In um da 60 onns, ch'era gia la damaun dil di
avon vegnius en ina pli pintga lavina dalla Vallatscha e ch'era staus satraus
uras ora duront il di en nuegl denter preits e palauncas cun cauras e nuorsas e
ch'ins veva saviu deliberar cun resgiar ora ins ruosna en ina preit derschida
encunter el - ei sedestadaus per l'auter di tard encunter miezdi e tgei egls
ch'el ha fatg! Miez
morts dalla stauncladad era el ius la sera da sia emprema disgrazia bien e baul
a letg e durmiu tutta notg sc'in tais, malgrad che tut las furias furiavan sin
veta e mort. Sedestadaus plaunsiu, ha el gl'emprem giu gronda breigia da
s'orientar! Sia casa era vegnida stuschada in toc plidengiu, mo el veva sentiu
nuot, schebi che siu schiender, che steva en casa cun el, era vegnius mazzaus
dalla lavina en la combra dasperas. Vulend el ussa finalmein vegnir ord letg,
sesanfla el bloccaus radicalmein per la secunda gada! Davon el aissas e quaders
crusch e traviers; davos ei mobilias sfraccadas tut empaglia e sur el in arviul
da neiv e crappa tut in tener. Revegnius in techet ch'el fuva e buc anflond sia
vestgadira, eis ei sezugliaus en in lenziel, epi ha el entschiet a cavar ina
ruosna culs mauns atras il plantschiu da crappa e neiv - ed ei lu, suenter haver
luvrau in per uras cun tutta pazienzla, arrivaus sauns e viscals alla surfatscha
da sia freida fossa. Tgei egls ch'il vegl ha puspei fatg, vesend il clar e bi
sulegl e tschiens e tschiens Tujetschins luvrond prusamein cun palas e badels
sur il vitg sutterau, pon ins cumprender . . .
Auters - stai excavai ed ametsch - han raquintau interessantas e commuentontas
scenas, vividas ella profunditad dalla freida fossa! Aschia sesanflavien era
duas famiglias en ina casa derschida e satrada dalla lavina, ch'erien per
ordinari malperina. Suenter il buf e l'emprema sturnida ein ils cussadents da
quella casa puspei vegni neunavon ed en schientscha - e nua sesanflavan els? On
zulè, tuts in denter l'auter, crusch e traviers e pressai aschi stretg in
encunter l'auter, ch'ei havessen buca pudiu alzar in bratsch ni muentar las
combas per sefar libers. E tgei han ei fatg en quella situaziun? Ses-chignai?
Segriu? Seziplau? Sedau? Strusch! Gl'emprem han ei bargiu e suspirau, sco sch'ei
fussen i suenter bara a sesez e stessen agl ur da lur atgna fossa; epi han ei
entschiet a dir il rusari grond, ils tschun pugns, la litania per las paupras
olmas - ed alla finala han ei schizun confessau in l'auter lur puccaus, dumandau
per perdun e fatg pasch! Vonzeivi suenter esser stai satrai vivs 20 uras en
quella remarcabla fossa communabla, ein „ils buns vischins" vegni excavai
sco buns amitgs - e probabel era sedepurtai sco tals tut ils dis da lur veta!
La tradiziun tujetschina raquenta, ch'en ina casa dubla dil vitg fagevien ils
purs tscheiver da camifo quella sera. Els buevien vin e vinars, magliavien petta
cun péra e rasials cun uettas manedlas; grevien, cantavien, saltavien e
schevien si sgnoccas buca dallas pli innocentas. Vegnend la malaura pli e pli
recenta ed ils bufs pli e pli vehements, cantavien zacons ch'erien gia ualti
tschaberlins:
„Mondi preit e paglia,
Mo ch'ei resti la panaglia!"
(Tgi
che so romontsch, sa che l'expressiun "panaglia" ha pliras e
differentas muntadas!) - Tuttenina dat ei ina sfraccada sc'ina canunada. La
respectiva casa dubla vegn sfraccada petta-plat, tut ei uliv sco in'aissa e
mureri miert deno la panaglia, ch'era on tgaminada e ch'ei sco suletta caussa
entira setschentada senza soli sulet sgreffel silla surfatscha dalla casa
splatergnada! -
Havend raquintau aunc autras e semigliontas scenas succedidas sut la greva cozza
da neiv, apostrofescha avat Bernard da Frankenberg en sia brev a cardinal
Querini sco suonda quels eveniments, paregliond els cul tscheiver (mo buca cun
quel da Rueras) na, cul tscheiver che hagi liug il medem temps ell'Italia. (Jeu
laschel suandar quei passus el lungatg original dalla brev, essend che mintga
Romontsch capescha quei text):
"E ciò nell’istesso tempo, quando, singolarmente
in Italia, tanti, e tanti sogliono divertirsi nelle occupazioni Carnevalesche
delle Commedie, ed Opere, delle Maschere, e de’ Rinfreschi, de’ Balli, e
Giuochi. Vorrei, Eminentissimo Signore, che aves si potuto invitare cotesti a
vedere senza spese, anzi con loro gran Profitto Spirituale, e temporale la
suadetta strana Tragedia, come una belissima Opera, con equisita Musica d’un
Sconcerto concertato, e composto da chi Ludens in Orbe terrerum, essendo
„Magno Opera Domini, exquisita in omnes Voluntates Eius." E che Maschere
vi sarebbono state da considerarsi in tutti travestiti con abiti, merli, e bordi
di quella condidissima Lana, portata da lontano da chi da Nivem sicut Lanam, e
tutti con volti non di Carta, o di Cera, ma di neve, da cui impalliditi, furono
tristissima Mortis Imago. Che Rinfreschi? stando tutti, nell’istessa
Chiacciara abbondante di Condite, e Sorbetti attissimi di spegnere il Caldo. Che
Balli, che Festini? che Salti festiniti a rompicollo? che Ballonchi? a tempo di
suono d’una burrasca, non di Burea. Che carolare al la rinfusa, precipizio? O!
Sconciata Ballata! E che Giuochi? Il Ridetto, sebene imbiancato, fa orrore.
Guivi a tutti venne cattivo punto nel Giuoco, tutti erano sfortunati. In questo
giuoco di Balla, la balla vinceva i Giucatori. Vi era il giuoco della cieca, ed
un pauroso Giuoco all’Ombra. Si giuocava sforzamente, e più a Caso, che alla
Bassetta, ed a Faraone, arrischiendosi ognuno e la Sustanza, el la Vita, e la
maggiore parte perdette questa, e tutti perdettero quella, non guadagnandone
niuno."
Ils
8 da fevrer suentermiezdi, havend entochen lu excavau varga 50 aunc vivs e
trenta morts, che eran vegni mess silla neiv tut en retscha, han ins zugliau
quels in e scadin en lenzeuls, cargau las baras sin sliusas e targliuns e menau
els cun bos a Sedrun sin santeri, nua ch'ins veva cavau ina grouda fossa
communabla per els. Tgei
conduct da bara quei ei stau e tgei sepultura maisudida san ins forsa s'imaginar
mo maimai descriver: „indemme bald niemand ware so nicht etwan einen
Verwandten / oder Geschwisfrige / oder Ehrten / oder Kinder / oder Ehegatten /
oder sonsten seinen guten Freund / und Nachbaren / so erst vor zwey Tagen noch
frisch / und Gesund / anjetzo unter disen Hauffen der Todten / und zwar mehreren
theils elendiglich zugerichtet /übel bekleidet /erblicken müsste, Da dan
materi genug vor augen die eitelkeit / und ungewissheit des menschlichen lebens
zu betrachten, indeme ein oder andere person / so bey lebszeiten viles auf schöne
Kleidung gehalten / anjetzo kaum für die ehrbarkeit bedecket dahin lage / ein
oder anderer / so etwan um eine lustbarkeit auf die fastnacht schon bedacht ware
/ anjetzo in disem traurspiel selbst iheil halte / oder doch einen zuseher
abgegeben / ein oder anderer / so villeicht von seinem zeitlichen mitteln / und
vorrath grosse gedancken führete, anjetzo deren allen in einen Moment sich
beraubet sahe / ein oder anderer / so von nichts minders / als von Todt ihnen
einfallen liessen . . ."
Dal reminent carscheva la dolur e malencurada da di en di, essend che suenter
ils 8 da fevrer ein aunc vegni satrai successivamein entochen ils 10 la sera
buca meins che 32 baras; il davos "sur Giachen Biart dalla lavina", il
bien pastur, che veva dau la veta per sias nuorsas: , .. und es ware besonders
ein grosses Weheklagen / und vieles Weinen zu vernemen / als den 10. Hornung
endtlich auch der Pfarrer begraben worden."
Mo
era il donn material da quella cafastrofa ei staus immens, essend che biars
vevan ussa ni casa, ni resti, ni rauba, ni nuot, mobein miseria e pupira, membra
rutta ed ina sanadad caducca.
Nus
capin fetg bein, sch'igl avat da Mustér finescha sia brev agl amitg cardinal
sco suonda: „Non è or capace il mio penello di farne nn ritratto piu minuto
di questo Caso disaventurato. E ben vero l'assioma Peripatetico, „Albedo est
disgregativo visus", ma qui congrega la vista interiore, e di cio
„congitanti mihi flere magis libet, quam aliquid scribere."
Jeu
fineschel la descripziun da questa catastrofa culs davos plaids dalla cuorta
notizia, che sur Degonda ha scret egl urbari vegl da Sedrun e ch'ei era vegnida
suandada dals cars Tujetschins: „Requiescant in pace. Der solches hier
geschrieben bittet instendigist den günstigen leser . . . ein Vater Unser und
Ave Maria vir deren armen sellen, quorum nomina singula in libro defunctorum
Ecclesiae parochialis adinveniuntur, at facit Deus ut in Libro vitae pariter
conscripta sint omnia."
Remarcas:
| 1. | "Descriptio brevis
cujusdam tristis casus, qui in Superioris Grisei foederis Comunitate
Disertinensis nuperrime evenit." |
| 2. | Kurtze Beschreibung des in der Landschafft und Hochgericht Disentis in oberen
oder Grauen Pundt jungst sich ereigneten bedauernswürdigen Zufalls. Getruckt in
dem Fürstlichen Gottshaus Disentis durch Josephum Antonium Huchler. Anno
1749." (5 p. 4° Biblioleca cantunala.) |
| 3. | Quella, en fuorma da brev stampada, secloma: „All Eminentissimo / et Reverendissimo Signor Cardinale Querini / della S.R.C. Bibliotecario / Vescovo di Brescia ect. ect. / Lettera / dell'Jllustrissimo Bernardo e Reverendissimo / Monsignor Bernardo di Frankenberg / Abate del Monasterio di Disentis / e Principe del S.R.I. ect." (Alla fin: Disentis li XXIII Marzo MDCCXLIX. - 12 p. 4°; 19/31 cm. Biblioteca dalla claustra da Mustér.) |
6. La
lavina da Rueras dils 6 da mars 1817
Igl
onn 1816/17 ei buca mo stau in onn da fom e miseria per glieud e biestga; el ei
era staus in onn da sgarschurs e pitgiras per diember vitgs e cuntradas da nossa
tiara, oravontut pil vitg Rueras, che veva tuttavia buc aunc emblidau la
catastrofa da 1749.
Dapi ils 20 da fevrer vev'ei neviu quei onn stratscha e stratscha tut en ina
tratga, entochen ils 6 da mars. E sco pader Placi a Spescha raquenta en in
artechel, screts per la „Churer Zeitung" (nr. 21 dils 14 da mars), havev'
ins pli che 15 dis buca viu ina solia ga in tac blau en tschiel. Las casas erien
svanidas talmein ella nevada, ch'ins vesevi mo pli ils spitgs da quellas ed
auter lidinuot; ils tetgs sesfraccavien sut la pesanca dalla neiv e da vias e
vials, punts e piogns negin fastitg pli! Ils vitgs ed uclauns eran isolai da
tutta communicaziun cul mund.
A
Rueras temevan ins sin tremblar. Scochemai tschenau quella sera, las biaras
famiglias eran seradunadas en stiva entuorn la meisa sut il crucifix ed havevan
entschiet il rusari per las paupras olmas. Mo
prendei mira! Exact a mesa las nov, il mument che pli che la mesadad dil vitg
recitava l'oraziun dalla sera, dat ei ina rumplanada che fa stremblar la tiara -
epi suondan aunc pliras da quellas, accumpignadas da stermentusas buffadas - e
la disgrazia ei fatga! Circa la mesadad dallas casas dil vitg ein satradas e la
cozza-neiv, che schai sin quella profunda freida fossa, tonscha entochen sil
spitg dil clutger-baselgia. La lavina
veva priu si'entschatta bunamein
sisum il Pez Ner, veva scarpau si in toc dil glatscher, raffond cun ella la
horrenta nevada dall'entira Val Milar, epi cuvretg cun tut il ruasseivel vitg
Rueras !
Dallas
47 persunas che la lavina veva sdrapau sut sias brauncas, ein 27 restadas mortas
sil plaz; 19 han pudiu ora sezzas en tutta desperaziun e la suletta (ina robusta
matta), ch' ins ha excavau il davos aunc
viva, ha mo saviu prender penetienzia, epi murir. Sper quella era satraus in
buobet da 12 onns, che ha fatg oraziun cun ella duront 14 uras, epi eis el
curdaus en profunda sien. lls umens che han cavau ed anflau el, cartevan
fermamein ch'el seigi morts. Sin el schischevan dus craps-pegna aunc tievis, che
vevan barschau malamein in bratsch al pauper pign, aschia ch' el senteva nuot
pli da quel. Mo suenter zaconts dis ha il bratsch puspei survegniu veta, il puls
ha entschiet a dar - ed il pign ei mitschaus.
La mumma e duas soras dalla
matta moribunda schischevan mo ton sc'in meter naven dad ella, stagn mortas
tuttas treis. La matta ha aunc saviu dir avon che murir: ell'hagi udiu dad ellas
mo in per schems e nuot pli. Ella habitaziun sura dalla medema casa sesanflava
la mumma dil buob cul bratsch smardigliau. Udend a vegnend la lavina, er'ella
currida cun in pop sin bratsch d'ina combra en l'autra, essend en ina da quellas
aunc dus da ses buobs, in enta letg e l'auter en tgina. Domisdus, resp. tuts
treis ein vegni smaccai dalla neiv encunter la preit dalla combra e la mumma
bunamein smadergliada denter quaders e travs. Enaquella dat ei in ulteriur buf;
els vegnan libers, sgolan si encunter il tetg, dattan giu silla neiv ed ein
ametsch - pertgei che quei davos buf veva stuschau en quei mument las combras or
el liber! La casa Caduff era satrada totalmein dalla lavina; il davos han ils
cussadents d'ina mesadad da quella (ils Caduffs) pudiu far vau si e da tgamin
ora. L'autra mesadad dalla medema casa encuntercomi, era sfraccada aschi manez e
marsialas, ch'ins havess detg: zatgi hagi spons ina mahoia zuplrins giun plaun!
En in'autra casa, sentend a vegnend la lavina, han ins bess ils affons en
camischa da finiastr'ora; els ein fugi e mitschai dalla mort, ch' era stada
ualti filau sils calcogns!
Malgrad
tutta tristezia havev'ei dau quella sera aunc beinenqual scena comica. Aschia ha
pader Baseli Berther raquintau ina ga a mi, che cura ch' ins hagi cavau ora
si'onda Barla Catrina Schmed, seduvravi in um stermentus e miravi nuota nua
ch'el devi cun siu fassuir. Siu cumpogn fa
attents el e di : „Fai adatg, zacherblé!" E l'auter sissu: „Morta
s'ella tuttina!" - In auter eri sedestadaus per giu Plaun da pors (toccun
plinengiu!). E cura ch'el ei vonzeivi vegnius si el vitg tier tschels, hagien ei
emprau el: „Tgei has e tar-tgau cu tge te ais sedestadaus ?" -
„Oh, nuet. Il plé mal stund ju tg' ju a anflau mu la tgamischa ed in cazè!"
E sissu ina risada entuorn entuorn..
Mo
survesend l'entira disgrazia, ha ei scatschau il rir:
27 persunas mortas; 9 casas, 5 mulins ed ina resgia sfraccai empaglia. Da
43 armauls han ins aunc pudiu excavar 16 ed in cavagl vivs; dallas numerusas
cauras
Per
cumpletar e terminar la descripziun dalla lavina da Rueras dils 6 da mars 1817,
laschel jeu suandar cheu duas interessantissimas brevs, che pertuccan quella
disgrazia e ch'ein senza dubi las meglieras fontaunas. L'emprema ei ina brev dil
caplon da Rueras adressada al caplon da Selva. Igl original dalla copia da
quella, che sesanfla (la copia) oz ella biblioteca romontscha a Mustér, era
aunc 1923 (tenor notizia da pader Baseli Berther!) en mauns da sgr. Gion Antoni
Peder a Selva, ed ei adressada :
„Agli
Sigr. Sur Pieder a Selva."
Quella secloma :
Dilectissim
Sigr Confrar !
„Roeras
ils 12 da Marz 1817
Manus
Domini tetigit il Vig Roeras. Giefia vargada ils 6 de Martz mesa las nof della
Sera ha Diaus entras et cun la Lavina, chei vegnida ord della Vall Milla, ruta
enasisum il glatscher de nossa Dunaun, mess sut e schmacau 27 persunas. 17
grondas communicadas, e 10 affons buca pervergiai, las qualas en: Paul Giusep de
Salins cun sia Duna e 3 affons, in era pervergiaus; Duna dil Domeni cun 3
affons, in era pervergiaus; Brida della Nescha cun siu Feigl cheran i vi tier il
Paul de Salins cun rucha per mirar ora ina vacca che veva de far vadi; Duna dil
Rest Caveng cun 2 affons; las 4 Michelas tuttas; la Rosa han ei gliauter di
cavau ora chella fuva aung viva, aber en valsen de 2 uras ha era stoviu morir,
muort las stremblidas chei han stoviu far de cavar ora cun tagliar entocs la
lena, chera sur ella en per puder tier; in affon dil Str. Plazi ; in auter affon
dil Str. Plazi, miu figliol, era sut sper la Rosa, ei vegnius cavaus ora vifs et
ei aung ussa vifs, aber mal enpai, tut a frusta. Dapli en Schmacai Baba Cavorgia
cun 3 affons; Giachen Ant. Durschei cun Sia Duna et Baba Peder . . .
Ils Cadufs en mitschai si dil Camin ora; quels dil Paul della pon cun Brida
della Nescha et siu Feigl et quels dil Dumeni cun sia sora Librata han ei nuota
anflau aung ni speronza de saver anflar aung ussa; ils auters havein nus
satterau Domengia et oz dus affons. La casa dil Schimun ei schmacada en, aber la
glieud en mitschai; quella dils Cavorgias ei era schmacada et la glieut
mitschai; quella dil Biscuolm ei schmacada en in cantun e la glieut mitschai ;
quella dil Str. Duri ha survegniu in stausch e quella dil Str. Gion Rest
curclada en entuorn cun lavina; la mia ei stada inviolada per ventira. Ei era
smanatschau ded ira tut, quei ch' era dadens la casa dil Scarvon Luccas.
Fetschien las Messas per ils Dischgratiai e fetschien dir paternos ils dadens,
che Diaus fetschi gratia als Mazai e pertgiri e schurmegi ils mitschai, ton
tschau ora sco lau en. Nus
essan aung tras ora el prigel et essen tuts fugi el vig dadora. Jau sun ora si
chil Scarvon Luccas a quartier, en bi e bien quartier. - -
Scret
en prescha Lur Confrar Vigeli Venzin"
L' autra ei ina brev, scretta da Lucas Cavegn, Rueras; adressada ad in Christian
de Curtins „Schweizer Nebsternau, in Schweiganga (?)", che survegn las
novas, che sia entira famiglia seigi morta sut la lavina. Igl original da quella
appartegn a frars Riedi-Giger, Rueras, ed ei vegnida copiada 1913 da pader
Baseli Berther e mess'en salv ella biblioteca romontscha dalla claustra da Mustér.
Quella tuna sco suonda, havend jeu midau empau la grafia e disligiau la suletta
construcziun, che fa ora l'entira brev.
„Tujetsch,
ils 14 da mars 1817.
Jeu
stoi a Vus far de saver trestas novas, las qualas ein daventadas cul vitg
Rueras, ch'ei corcolaus in ton dalla lavina. Nov
casas ein tut a frusta. La
dunna dil Dumeni e la Librata e 3 affons; il Paul e sia dunna e ses 3 affons; e
la Brida Berther e siu mat eran tuts en casa ed ein era morts. Vossa dunna
Mariurschla e vos 2 affons ein era morts ella lavina e zuar smaccai enta letg. La
lavina ei vegnida ils 6 de mars allas 8 uras de notg. Als
Caduffs ha la lavina tschinclau en la casa, mo tuts pudiu ora. Las
Mihelas ein tuttas 4 mortas e tschels ein mitschai. Gion
Ludivic era buc en casa; mo la dunna e 3 affons ein morts. La casa dil Crest ei
era ida e Giachen Antoni, la dunna e la Baba ein era morts. Il Tschimun e sia
dunna e ses affons, il Martin Grisch e siu fegl e la Brida han pudiu fugir en
camischa. Igl assistent Schmed e sia dunna han era pudiu fugir; ses 5 affons ein
vegni sut la lavina, mo alla finala tuts mitschai . . . Giachen Andriu e sia
dunna han era pudiu fugir. La lavina ei vegnida ord la Val Milar e la Pulanera e
leu si eis ei aunc neiv ault sco la baselgia; ei va mai o tut, tutta stad bucl
Vossa vacca ei era mazzada ella lavina. Mei
han ei curnmandau ugau sin Vies fatg. Il clavau e la casa ein tut en tocs. Per
vid stad hai jeu schon clavau de metter en Vies fretg. Jeu
sai pauc co cussegliar de far a da Vus; igl ei mal far. Il Vigieli ha detg, ch'
el cussegliassi de buca vegnir si, pertgei ch' igl ei ina tala miseria e strusch
de puder viver; tonaton, jeu sai nuota tgei jeu dueigi dir: Fagei grad sco Vus
leis; sco jeu sai, vi jeu far, ei stat tut en Vossa libertad. Ella havein nus
anflau ualti gleiti, ils affons era. Quels dil Paul e dil Dumeni han ei buc
anflau ed anflan probabel era buc tochen il matg. Il mulin dil Dumeni e nies
falun; ils dus clavaus e la casa dil Paul; il mulin dil Giachen Schmed ed il
mulin dil Biscuolm ed il clavau dil Lélla san ins anflar gnanc in zulprin. Las
messas per Vossa dunna han ei fatg; miu cordial salid a Vus ed a vossa feglia.
Il meglier eis ei de dir paternos e remetter tut ei maun de Diu. Vossa dunna
veva ni da beiber ni da magliar; ella veva zun nuot e spitgava vess sin daners,
ch' ella havess de viver. Ella veva fatg empristar Str. Placi ina curtauna graun
e daners ed era cumprau 3 curtaunas graun. Quei ei iu a piarder ed hai buca de
turnar ed ei spetgan vess.
Luccas
Caveng."
Quel che ha legiu
la pli biala scartiretta da pader Baseli Berther: „Sas
Aschia stev'ei cun Giuv per
Nadal 1836, cura che la lavina gronda ei vegnida. E nus astgein bein dir: Per
cletg e ventira era Giuv depopulaus quei onn, schiglioc havess ei dau ina
semeglionta catastrofa sco 1749 e 1817 a Rueras!
Pader Baseli di en sia bellezia
monografia sur Giuv: „Dador la baselgia stat sper il mir si ina sempla
crusch-lenn, che porta il num da Jesus ed igl onn 1836. Nies cor vegn penetraus
da dolur, essend che quella enzenna dil salit regorda nus vid la disgrazia,
ch'ei succedida cheu la sera dalla fiasta da Nadal entras ina lavina." -
Tgei ch'ei schabiau quella sera, raquenta a nus pli detagliau la cronica dalla
claustra da Mustér („Acta capitularia et simul chronica Monasterii
Desertinensis ab anno 1821 -1837 inclusive. - T. III. p. 177 f. Copia ella
biblioteca romontscha), screta da sias uras da pader Augustin Schuoler da Danis,
e che jeu suondel cheu en ses factums principals :
Circa allas 4 suenter miezdi ei
schabegiau a Giuv sut il Culmatsch in trest cass, che ha contristau ils
habitonts da Rueras. La lavina ei vegnida giu entochen alla caplutta da s.
Bistgaun, ha destruiu 7 clavaus cun entirs muvels biestga, dals quals 20 armauls
ein vegni smaccai e stenschi. Mo quei ei buc uonda! Tschun stupents mats ein
vegni curclai dallas nevadas: Hans Giachen e Gion Antoni Decurtins, dus frars
(quei fuss stau dus augs da miu tat! - Igl autur da quest studi.), che han giu
la ventira da plaunlur sez puder sefuritgar ord la lavina; item Giusep Maria
Monn e siu frar Giachen Antoni, Giusep Luregn Schmed, ensemblamein cun Martin
Valier, treis giuvenots, ch'eran en zona e pervesevan las nuorsas, han giu
avunda da vegnir satrai vivs. Giusep Maria Monn udend a tschintschond sur el
ella neiv, ha griu e saviu vegnir excavaus aunc quei di. Mo meins cletg han ils auters treis giu. Cura che Giusep Maria ei staus liberaus da sia freida
fossa, ha el detg siper ses liberaturs: Martin Valier, ch'era en nuegl cun mei
sto esser morts, pertgei che jeu hai clamau el, mo negina risposta. Sin quei han
ils presents detg: Sch'ei stat aschia, sche mein nus per oz en num da Diu a
casa, pertgei ch' igl ei gia stgira notg. Il Valier denton viveva aunc ed udeva
era plaid per plaid tut quei che vegneva plidau sur siu tgau. Udend ils davos
plaids, ha el griu e burliu sc' in ch'ei curdaus ord la grazia da Diu; gie, el ha perfin mess dus dets en bucca e schulau
quei ch' el ha pudiu, per ch'ei po vegnien en agid. Mo tut adumbatten! Ils
buns vischins udend buca stec sut lur peis, ein serendi miez ventschi encunter
casa.
O tgei tresta sort! Tgi less
pesar, tgi miserar las anguoschas dall'olma e las dolurs dil tgierp, che quei
pauper carstgaun ha suffriu quella notg? Il Segner ha denton exaudiu ei. L'auter
di, ils 26, han ins excavau vivs il Valier, schebi ch'el era serraus cun
las combas denter dus quaders dalla preit-nuegl, che quellas eran tut
smardigliadas; cunzun ina! Tgei stermentusas dolurs! Tgei situaziun! Sias combas
ein mo pli in frust carn: u ch'el miera, ni
ch'el sto schar amputar domisduas combas! -
(Pli tard, ils 28 da zercladur 1839, scriva in auter maun la sequenta remarca
sigl ur dalla cronica: Oz hai jeu viu el a Mustér, mo en tgei miserabla
situaziun! Siu pei dretg ei amputaus entochen schanugl ed il seniester san ei
buca curar. Tgei pupratsch! digns da tutta cumpassiun!)
Martin Valier ei denton mitschaus culla veta, ha empriu pli tard da fravi d'irom
e cuntschacazzettas; ei maridaus, ha giu 10 affons e vegnius vegls, malgrad sia
ruina corporala. (Jeu hai rimnau interessantas notizias sur dad el e vegnel in
di cun caschun a far enzatgei ordlunder).
Il medem di han ei excavau morts Giusep Luregn Schmed, ch'era vegnius sturnius
d'in quader, sco ins ha saviu constatar. E suenter ei era Gion Antoni Monn,
ch'era stenschius e ch'ins ha buca pli saviu clamar en veta...
Aschilunsch il cronist claustral!Pader
Baseli Berther scriva ella scartira
sura citada: „Denter quels (ils dus morts!) sesanflava in miu aug, G.L.
Schmed, che steva en ses 28 onns. Tgei dolorusa nova ei quei stau per geniturs e
fargliuns!"
Dalla generaziun veglia, che stat oz agl ur dalla fossa, dat ei probabel paucs pli, che han aunc giu en scola il „Cudisch instructiv" (1857) da professer Placi Condrau. En quel steva ina cuorta, mo zun interessanta descripziun dalla „Lavina da Selva." Dapli ha era pader Baseli Berther giu descret cuortamein quella gronda disgrazia en siu bi cudischet: „Selva avon 100 onns" (1909). Quella biala monografia cultur-historica ei oz gest aschi nunenconuschenta sco il cudisch da professer Placi Condrau. Cun excepziun dils Tujetschins vegnan paucs ad enconuscher „Selva avon 100 onns", essend quei cudischet gia daditg exhaurius e svanius. Perquei eis ei giustificau, che jeu risguardi era quella lavina en connex cun las autras grondas dalla Val Tujetsch. Per buca repeter quei ch'ils dus sura auturs han gia detg davart quella, mettel jeu cheu per romontsch quei che pader Placi a Spescha ha scret per tudestg, ils 29 da december 1808, partenent quella; ina interessantissima descripziun ed exact rapport, ch'astgass esser enconuschents als pli paucs lecturs dil Glogn. - Quei manuscret original sesanfla egl archiv dalla claustra da Mustér e porta il tetel:
„Unglück
von Selva im 13ten Tag des Christmonats 1808"
Pader
Placi raquenta :
Selva, il secund davos liug dalla Val Tujetsch ella Cadi, schai odem in
plaun-paliu e buca lunsch naven dallas fontaunas dil Rein anteriur. - Siu num
deriva dal vegl retic, che vul dir: uaul (selva) e vegn aunc oz numnaus dals
Uranes tudestgai: „Zum Holz", pertgei quei vitget era baghiaus egl uaul.
- Il vitg da Selva, ch'era strusch serefatgs dapi il berschament da 1785 e
ch'era dapi lu vegnius baghiaus tut da niev, veva ussa 13 casas-lenn e gest tons
clavaus cun buns nuegls. Il vitget schischeva silla riva settentrionala dil Rein
sin in rieven; el possedeva surasiviars in trit e rar uaulet. Selva ei in
beneficiat cun baselgia.
Da neueneu ei il vitget staus smanatschaus da duas lavinas; d'ina encunter
mesanotg e da l'autra encunter miezdi, da surengiu e da sutensi. Quella dal Rein
sutensi stremblava e spurlava si il vitg bunamein onn per onn; ella tementava
ils vischins e schizun sdernava per tiara quels che vegnevan memi datier;
vargava denton il pli savens senza caschunar pli gronds donns che rumper en
finiastras, derscher entuorn caschners e scarplir las slondas dils tetgs. -
Quella dalla Val dil Plaun encuntercomi, quella da surengiu, mava savens cun
baghetgs, cuvreva vi glieud e biestga e quei malgrad ils cugns-crap construi sur
ils baghetgs per rumper la lavina, sco igl ei era stau il cass avon dus onns.
Ins sperava denton silla protecziun da Diu ed essend ch'ei deva gest el liug dil
vitg ina bun'aua, bunas pastiras e tut il cumadeivel per-
in'existenza da glieud e biestga, cartevan ins d'astgar viver en prighel.
Gliez unviern era la neiv in um aulta; ei sufflava e cuflava senza fin e
misericordia. Stgirezia e sclaridas anetgas sebrattavan giu e la fin finala
fageva ei ton da selvadi, ch'ils habitonts han buca ughiau da semuentar ord casa
quella sera, gnanc da perver e buentar.
Ei schabegia schiglioc buca da rar, cunzun a Tschamut, ch'ei sufla e cufla aschi
vehement, che las cuflas, pugnond ina cuna l'autra, petgan fiug. Mo quella sera
fagev'ei tondanavon, che tgi che leva buca stenscher e vegnir tschocs, steva a
casia. La lavina meridionala, che schulava giud las palas dil Ruinatsch e
vegneva giu bunamein onn per onn, temevan ils da Selva buca quellas caussas, ed
ein per quei motiv fugi lezza sera ellas casas giudem il vitg, ch'eran bein pli
maneivel da quella, mo pli allontanadas dalla lavina sura, settentrionala.
Per carezia e quitau pil beneficiat dil liug: Peter Weller, han ils vischins
supplicau el da vegnir cun els; el sappi gie bein aunc seregurdar, ch'avon dus
onns, la lavina hagi cuvretg sia casa, la baselgia e sfraccau la casa vischina.
El ha denton snegau quei beinmanegiau invit e replicau zun modest a sias
nuorsas: La divina providientscha hagi destinau quella casa per el; el sappi
subir il prighel cun ses vischins e banduni buca siu post.
Tgei sgarschur e stgiraglia notg; ils suffels burlevan e scadenavan cun
vehemenza encunter las casas; talmein, che la cufla sefuritgava dalla pli
stretga rusn'en. Ei veva dau las 12 e stuschava encunter l'ina dalla notg. Ils
vischins eran tgi iu a letg, tgi scheva rusari, tgi vegliava - che la disgrazia
ei stada cheu!
La zun extendida, profunda e teissa Val Ruinatscha sedestacca e sesfuola cun
vehemenza giuadora - e cun quella era l'aschi numnada lavina da Benaus!
Domisduas sederschan giuadora cun stermentusa ramur, entochen giuaden el Rein, e
leu s'entupond cun forza e sfraccass nundescrivibel, sesiettan ellas burlend ed
urlond dal rieven Rein siadora. La davosa dat ina menada nunspitgada
all'emprema, enviers mesanotg per liung ora; ellas contonschan domisduas il
Plaun e sederschan cun vehemenza sul vitg en. Semanond ell'ussa aunc dalla vart
meridionala suranora, ei la catastrofa completa. Tut quei ch'ei en via va en
scalgias e vegn el medem temps satrau. La tschaguola dalla tuor-baselgia e la
crusch sgolan tras l'aria ensemblamein cun slondas e tetgals, che vegnan purtai
entochen si egl uaulet sur il vitg.
Sis casas ein sfraccadas ensemen diltuttafatg; ina ei donnegiada ed in'autra ha
buca fastitg da tetg pli. Tschun clavaus ein destrui radicalmein e ston vegnir
baghiai da niev dal sulom alla crusch-spitg; dus sulets ein restai senza donn.
42 persunas, pia la mesadad dils habitonts ed in affon aunc buca naschiu, 37
armauls e circa 200 tiers manedels ein satrai sut la neiv e las ruinas dils
baghetgs.
Il beneficiat cuora immediat giuadora, va vin baselgia e tucca il zenn da
stuornas; quei um spir forza e vertid, che fa bunamein miraclas per libeberar
sias nuorsas satradas vivas!
Ils Tschamuters che han udiu il rumplanem ed il zenn da stuornas, cuoran sut
agen prighel da veta atras l'altezia nevada ed ein ils emprems silla plazza da
disgrazia. Mo tgei ston els veser immediat? Treis da lur vischins cun biestga e
tut sturni per plaun e senza enzenna da veta.
Plirs umens da Selva pervesevan lur muvels sillas aclas da Caspausa, ina mes'ura
sur Selva encunter mesanotg ed han udiu nuot. Per l'auter di la damaun han ins
pudiu dar sinzur ad els e scochemai ein ei curri tras las nevadas dallas
plauncas teissas neu encunter Selva, senza schar dar el tgau, che era els
pudessen mintga mument vegnir satrai dalla lavina.
Il medem di, che fuv'ina mesjamna, ei il plevon dalla
Val Tujetsch, sur Luregn Schmed, cun tschuppel umens da leuora, semess
sin via encunter Selva, mo essend la via stupada ed aunc adina periclitada dad
ulteriuras lavinas, ha er'el stuiu ir a Caspausa, e per la medema via dils
perveseders eis el finalmein arrivaus a Selva plein quitau e premura per sias
paupras nuorsas. El era in um grev da 60 onns e suava tut en in'aua, sco dis da
stad ella pli gronda calira.
Treis umens ed in mattatsch han pudiu sedeliberar da sesez ord la lavina; 13
persunas ein vegnidas excavadas vivas e buca fetg donnegiadas; las autras han
ins anflau mortas.
Rest Giusep Riedi, in um sil meglier e sia entira famiglia han stuiu passentar
15 uras sut neiv e crappa e senza saver magliar la minima caussa. El era mo en
camischa. Els fagevan oraziun, seconsolavan, grevan ed udevan in l'auter bein e
scoiauda, schebi separai in da l'auter. Plaunsiu han ins udiu lur vuschs, grend
tuts el tact tgei ch'ei mo pudevan - ed els sezs en lur fossa udevan uss era ils
cavaders. Ed uss han ins entschiet a cavar, mo vonzeivi ein ins stai necessitai
da schar ira giuden ina resgia vid in sughet, sinaquei ch'il cau-casa sappi
gidar a trer ella per arver ina ruosna, ch,ei possien siadora.
La tradiziun raquenta, ch'in buobet muncavi aunc; ins ha clamau el pil num epi
hagi ei rispundiu frestgamein: „Ju sun ain pegna ad ai tgaud e bien!" Il
buf veva pia bess il plat-pegna pli lunsch ed il pign che durmeva sin quella, ei
daus lien - e nuota schelaus!
Gion de Plaz, in um da 60 onns, zugliaus mo en in lenziel, ha luvrau uras ora
ella neiv per liberar sesez e sia dunna, mo ha tuttina stuiu schar schelar ella.
Anflond el miezmorts, tut steris e senza vusch, semiglionts ad in moribund, han
ins purtau el en sia stiva caulda, scaldau si las solas-pei cun plattas-crap
bunamein burnidas, epi eis el puspei vegnius neu e vivius. Naven dil mardis
endamaun, che la disgrazia ei succedida, entochen il venderdis-sera, han ins
excavau 16 morts. Mo co satrar tontas baras, cu ins saveva ni purtar ni menar
ellas a Caspausa e la via anora era serrada e pli prigulusa che mai? La
finfinala han ins fulau e cavau via en tut prighel da veta, e lu transportau las
baras: tgi zugliai en lenzeuls e tgi mess danter aissas, cargai sin pliras
sliusas da maun.
La sonda han ins satrau 19 e la dumengia las davosas 6 baras. Ins po cumprender
cun tgei dolur e tristezia els cors dils presents! Cuolms e vals rebattevan
dallas lamentaschuns dils zenns ed ils mirs santeri dal bargir e plirar dil
pievelun en malencurada. E la ferdaglia era aschi recenta, che las larmas
schelavan sin fatscha!
Pader Placi concluda allura sia descripziun cun ils plaids : Vegli po Dieus, il
buntadeivel e misericordeivel, emplenir il cor dils concarstgauns cun
commiseraziun ed ils habitonts dil vitg cun prudientscha, sinaquei ch'ils ins
gidien els ed ils auters seresolvien da transportar lur habitaziuns en in liug
segir.
Cun agid da Diu e buna glieud han ins baul suenter las disgrazias da 1808 a
Selva e 1817 a Rueras construiu rempars, plantau uaul e fatg auters indrezs
encunter las lavinas e quels han bandischau per in bienton il prighel grond. A
Selva han ins entuorn 1850 schizun translocau il vitg a Sutcrestas per temps d'
unviern (mira Glogn, 1933); ed a Rueras han ins, d'anno 1818-1825, construiu cun
agid cantonal in'ustonza, che ha rut beinenqualga la furia dalla lavina e
scuntschanau sia forza brutala. - Fatg tremblar ha la lavina aunc bia ga ils da
Selva e Rueras, mo da pli grondas disgrazias raquenta la cronica buca pli . . .
Per completar miu studi, lasch' jeu aunc suondar cheu entginas notizias davart
lavinas, che sesanflan ella pressa romontscha dapi 1850:
„Rueras". Nos aults dueian aunc haver ina grondissima massa neiv, la
quala metta en gronda tema ils habitonts muntagnards. A Rueras ei avon pign
temps vegniu giu ina gronda lavina e fatg cauld als habitonts, nunditgond la
fortezia fatga per defender encunter la lavina" (Amitg dil Pievel, 1851,
nr. 16).
„Selva ". (1862) Er a Selva eis ei vegniu giu la lavina ed ha priu dus
clavaus; en in nua ch'ei era biestga, ha ella per ventira mo splanau surora il
clavau e schaniau il nuegl. Essend serrai giu da tutta communicaziun, han ils da
Selva stuiu salvar si plirs dis ina bara en baselgia" (Nova Gasetta
Romontscha, 1863, nr. 3.).
Selva
e Rueras, 1874. „Circa miez decemher ha ei dau grondas nevadas el Grischun. A
Selva e Rueras eran plirs fugi ord casa per tema dalla lavina, mo per ventira
ein els mitschai cun la tema." (Gasetta Romontscha, 1874, nr. 51).
Malsognas
e murias, onns da miserias, fiugs, auas grondas, lavinas ed ulteriurs schabetgs
e disgrazias.
| 1558 | Muria gronda. Quei onn ei miert en Tujetsch 600 persunas. La glieud survegneva biergnas da marscha che rumpevien anen enstagl ano e tussegavien quell'uisa ils malsauns. | |
| 1566 | Fetg bia neiv. | |
| 1568 | 200 persunas mortas dalla muria. | |
| 1584/1585 | Muria gronda; 800 persunas seigien mortas. | |
| 1588 | Negin graun en Tujetsch. | |
| 1617 | Scart da fein la primavera. | |
| 1628 | Gronda miseria e fomaz. | |
| 1635 | Pestilenza da biergnas. Quella ha fatg murir en pign temps 70 persunas. | |
| 1637 | La «Synopsis» raquenta che la pestilenza da biergnas hagi giu liug en Tujetsch. | |
| 1637 | Duront la pestilenza da 1637 ein 70 persunas mortas en Tujetsch en cuort temps. Sin la supplica d'avat Augustin da Mustér ha il prefect dils paders caputschins giu tarmess pader Amadeus de Mortara quei temps en Tujetsch e quei per plirs meins. Il sulet pader caputschin che ha carteivel pastorau en Tujetsch. | |
| 1596 | Desax Andriu lus alla catscha sin gaglinas selvadias, vegnius ella lavina, bess sur in grep giu e restaus morts. | |
| 1622 | Onn da fom e miseria. | |
| 1667 |
18-01 |
ei Melchior dil Toni vegnius en in squatsch neiv e morts si Caspausa. |
| 1667 | 06-09 | ei Durschei Martin daus sur in precipezi ella Val Milar e rut la totona. |
| 1670 | 25-08 | ei de Salins Giachen vegnius per la veta, rumpend giuado crappa giud in cuolm. |
| 1691 | 18-05 | ei Durschei Ludivic daus sil Cuolm da Vi sur in grep giu e staus morts. |
| 1691 | 12-08 | ei Margreta, dunna dil Giachen Gion Pieder, sedisgraziada, curdond in quader dalla baselgla veglia da Sedrun sin ella. |
| 1695 | 26-10 | ei Jagmet Gion curdaus ella Val Strem sur in precipezi e morts. |
| 1702 | 06-06 | ils 6 da zercladur ei Nadeler Mathaeus ex Stiria schelaus e morts sil Pass Alpsu. |
| 1704 | 28-08 | ils 28 d'uost han ins satrau a Sedrun in pigrer da Bergamo ch'era vegnius ella lavina en Curnera. |
| 1707 | «hai jeu satrau a Sedrun in pigrer, ruclaus a Curnera e staus morts sillas rivas dalla Curnera», scriva il sur plevon da Tujetsch el cudisch da morts. | |
| 1708 | 21-03 | ils 21 da mars ein vegni ella lavina dadens Tschamut Peder Gion Gest e Oliva Simon. |
| 1712 | 29-09 | ils 29 da settember ei Nurschei Catrina vegnida sut in lenn egl uaul e stada smaccada e morta. |
| 1719 | 10-01 | ils 10 da schaner ei Catrina e Margreta de Vienna a Selva vegnidas ella lavina ellas Vals da Selva. |
| 1730 | 31-03 | ils 31 da mars ei Curschellas Martin Rumlas vegnius ella lavina a Vidauas/Tschamut e morts. |
| 1731 | 14-07 | ils 14 da fenadur ei Sievi Giusep daus sur in precipezi ella Val Strem ed ha stuiu murir. |
| 1734 | 17-07 | ils 17 da fenadur ei Durschei Felici daus giud il tetg d'in clavau e staus morts. |
| 1736 | 26-01 |
ils
26 da schaner ei Schrefer Giuliana da Tschamut vegnida ella lavina ella
Val sogn Martin, dado Selva. |
| 1738 | 11-07 | ils 11 da fenadur ei Casperin Maria Culastia, ina mattatscha da circa 14 onns, dada ell'aua e vegnida anflada morta suenter dus dis. |
| 1746 | 26-10 | ils 26-10 ei Hendry Pieder Paul vegnius per la veta sut in lenn. |
| 1749 | 06-02 | ils 6 da fevrer, la sera allas diesch, suenter haver neviu e cuflau ina entira iamna, sederschan las duas lavinas da Pulanera e Val Milar a val. La lavina destruescha 23 casas, 33 truaschs, 39 nuegls, 5 mulins ed ina resgia. Ella satiara 100 persunas e 327 animals; 43 carschi e 19 affons han anflau la mort. (La lavina che ha pretendiu ils pli bia morts ell'Europa.) |
| 1749 | Il medem di sco sura ein plevon Giachen Biart cun aunc 5 persunas vegni ella lavina dadens Zarcuns; el e treis cumpogns han ins cavau ora morts. Els fuvan sin via per dar agid als disgraziai a Rueras. | |
| 1750 | 28-05 | ils 28 da matg ei Caviezel Giachen morts tut anetgamein orasi la Val; ei fuva la damaun da Sontgilcrest. |
| 1755 | 29-10 | ils 29 d'october ei Capieder Onna Margreta, dunna da Clau Riedi, returnond dad Ursera, morta dil freid sil Cuolm d'Ursera. |
| 1757 | 14-11 | ils 14 da november ei Capaul Gion vegnius sturnius dad ina buora ch'el ruclada giu digl uaul Niregl. |
| 1764 | 32-06 | ils 23 da zercladur ei Riedi Martin daus ell'aua e morts. |
| 1768 | 29-08 | ils 29 d'uost ei Riedi Casper daus sur in precipezi giu en Val Strem e restaus morts sil plaz. |
| 1769 | 19-06 | ei il giuven Schmed Giachen Antoni, 28 onns vegls, vegnius sut in pégn en egl uaul Cavorgia e staus morts. |
| 1774 | 19-04 | ils 19 d'avrel ein Doval Franciscus da Paris e la Crois Maria, dunna da Samuelis Mercier da Berna, schelai "in Monte Crispaulta". |
| 1782 |
Ein
treis umens mond per fein a pastg ella Val Gierm vegni ella lavina: "Sur
els ella neiv mava in uors che leva untgir els. Sut ils peis da quel ei la neiv sbuada ed ha formau ina lavina che
ha tratg igl uors ed ils umens giuaden ella profunditad dalla val. In ei vegnius anflaus plinensi tut
smaccaus. Ils dus auters giudem la val, mo tuts treis sturni." La veglia
scartira che relata quei fatg remarca cheutier: Ils umens ch'eran babs da
bia affons han ins deplorau, mo pigl uors ha negin bargiu. |
|
| 1784 | A Cavorgia ella caplutta da sogn Leci fuva pli baul igl usit da recitar suenter rusari tschun paternos per ils tschun vischins da Cavorgia ch'ein vegni ils 23 da mars en ina lavina sil Vanatsch ella Val Gierm. Els havevan leu ina meidia fein a pastg. La disgrazia ha tuccau str. Beer Sep Maria, Casperin Gion cun ses dus fegls Gion Flurin e Sep Maria e de Pelly Gion Antoni. Quei bi usit ei semantenius entochen entuorn 1930. | |
| 1785 | 15-10 | ils 15 d'october ei igl entir vitg da Selva barschaus giu. |
| 1786 | 18-06 | ils 18 da zercladur, Sontgilcrest da Rueras, ei il capitani da mats, Alig Giachen Antoni vegnius sittaus giu sper portabaselgia, entras malprecauziun dad in auter; el veva 30 onns. |
| 1787 | 04-06 | ils 4 da zercladur ha la vischnaunca da Tujetsch giu fatg ina processiun a Trun tier Nossadunna dalla glisch. Returnond a casa ei str. de Florin Giachen Antoni sederschius e restaus morts oragiu sut il vitg Mumpé-Tujetsch. |
| 1789 | 02-09 | ils 2 da settember ei Gieriet Paul Andriu vegnius per la veta da far fein a pastg ella Val Milar. Il liug senumna aunc oz la "Pala digl Andriu". |
| 1792 | 10-09 | ei la giuvna da 27 onns, Venzin Maria Victoria, ruclada da rischlar fein a pastg en Val Giuv. |
| 1793 | 27-11 | ils 27 da november ei Quinter Martin Caspar da Bugnei, fagend lavur cumina, vegnius smaccaus dad in grep ch'ei ruclaus giu sin el. |
| 1794 | 28-06 | ils 28 da zercladur ein las duas soras Berther Onna Maria, dunna da Gion Battesta de Pelly e la giuvna Berther Maria Culastia, returnond dad in pelegrinadi a Nossadunnaun, mortas dalla stauncladad e ferdaglia ella Val Strem (neu dil Pass dallas Cruschs). |
| 1797 | 22-03 | ils 22 da mars ei de Florin Glachen Antoni Fidel, in um maridau, vegnius sut in lenn en e morts ella Val Bugnei. |
| 1797 | 10-06 | ils 10 da zercladur ei Caviezel Mathias, in um maridau, vegnius sturnius dad in crap orasi la Val Bugnei. |
| 1797 | 18-11 | ils 18 da november ei Berther Barclamiu, in um maridau, ius alla catscha e vegnius anflaus morts sut greppa en. |
| 1799 | 06-03 |
ils
6 da mars ein sur Condrau Giachen Antoni, caplon da Rueras, e Venzin Gion
Fidel da Rueras vegni pigliai dils Franzos, menai a Mira, nua ch'els ein
vegni mazzai da quels barbaricamein. |
| 1799 | 06-03 | Il medem di ein vegni sittai giu dils Franzos: il giuven Berther Giachen Martin da Camischolas a Putnengia, stalter Venzin Giachen el vitg Bugnei, vulend fugir ord casa, e Monn Gion Gieri en sia atgna casa, vulend sedefender. |
| 1799 | 03-05 |
ils
3 da matg ein ils suandonts Tuatschins curdai ella battaglia da Rehanau encunter ils
Franzos: Giossi
Gion da Bugnei Giossi
Clau Beer
Vigeli Giusep, Sedrun Schmidt
Vigeli Giusep Soliva
Giachen Antoni Schmidt
Giachen Antoni e Curschellas Martin, Cavorgia. |
| 1799 | 18-06 | Schnoz Andriu da Sumvitg morts en consequenza dils strapazs da purtar la bagascha dils Franzos sul Cuolm d'Ursera. |
| 1806 | 19-02 | ils 19 da fevrer. Gest sur Selva, ella Val da Plaun, destruescha ina lavina ina casa dubla. |
| 1808 | ils 12/13 da december destruescha ina lavina la gronda part dil vitg da Selva; 25 persunas ein vegnidas satradas ed han anflau la mort, 17 dels perencunter ein vegni spindrai. | |
| Zu
eben dieser Zeit [Dezember 1808] riß sich eine Lauine unter dem Berg Quolm de
Vi ob Salins im Tavetscherthal los und überstürzte in Valtgerva (Valtgeva) 7
mit Futter angefüllte Viehställe, wo nie Lauinen zu begegnen pflegten. Unweit
dieser Gegend brachen zwey andere Schneelauinen los: die einte riß in
Sedrun, im Hauptorte Tavetsch's, ein Haus ein, und die andere deckte
einen Stall und eine Schmidte [Schmiede] zu. Auch diese Lauine war unerhört. 1)Ms. Pl Sp 8. |
||
| 1809 | Il schaner ein dus umens vegni satrai dalla lavina dador il vitg da Selva. | |
| 1810 | Emprem da schaner. La lavina dils Tschenghels da Rusas e quella dalla Val Ruinatsch destrueschan ina casa a Selva. | |
| 1811 | 25-04 | ils 25 d'avrel, returnond Monn Maria Barla en da Must8r, eis ella dada sur in piogn giu el Rein (perveseders han anflau ella l'auter di o l'Acla e tratg ella ord l'aua). |
| 1812 | 07-09 | ils 7 da settember ei Giossi Giusep Antoni ruclaus da far fein a pastg silla Plaunca Droz (Val Bugnei) e vulend alzar si eis el morts. |
| 1816 | 24-09 |
ils
24 da settember ei Monn Vigell Liberat serendius da notg ord tegia dil
Cuolm da Vi e curdaus sur in precipezi giu el Drun da Bugnei e staus
morts.
|
| 1817 | Epidemia a Selva, bia morts. | |
| 1817 | 06-03 | ils 6 da mars, la sera allas 8, ei la secunda gronda lavina da Rueras vegnida a val. En quella han 28 persunas anflau la mort, 19 autras han ins pudiu spindrar. |
| 1817 | 28-03 | ils 28 da mars han ins anflau Riedi Vigeli Giusep, returnaus dad Ursera, schelaus sil Cuolm d'Ursera. |
| 1817 | Onn dalla fom e miseria | |
| 1821 | 12-09 | ils 12 da settember ei de Florin Vigeli Giusep vegnius per la veta cun far fein a pastg el Baun Tschinglatsch. |
| 1822 | 11-07 | Per il di da sogn Placi ei igl entir vitg da Camischolas barschaus giu. Duas persunas ein daventadas las unfrendas dallas flommas: de Pally Onna Maria e Rothmund Maria Liberata, ina mattatscha da 7 onns. |
| 1829 | 23-08 | ils 23 d'uost ei il nurser Beer Rest Valentin da Camischolas daus sur in precipezi giu silla "Puzza", els Neidis, e staus morts. |
Lavina en Tujetsch; maletg da Bleuler 1830 |
||
| 1833 | 06-03 | ils 6 da mars ei Monn Gion Rest da 17 onns vegnius en in squatsch lavina ella Val da Claus e restaus morts. |
| 1834 | 22-06 | ils 22 da zercladur ei il mattatsch da 15 onns, Riedi Rest Giusep daus en in vadretg ellas Vals e vegnius anflaus morts suenter 4 dis buca dalunsch dil liug dalla disgrazia. |
| 1836 | 24-12 |
Nadal.
La sera, circa allas quater, ein statalter
Monn Giachen Antoni da Zarcuns e Schmed Sep Lurenz da Rueras vegni
ella lavina a Giuv, ferton ch'els pervesevan.
L'auter di ein els vegni cavai ora morts.
Aunc quater auters perveseders ein vegni quei di ella lavina, ein
denton mitschai cun la veta. "Ei vegn detg ch'en Tujetsch a Sogn Giachen hagi la lavina priu dus giuvens. Ei fuss d'augurar che quella nova seconfirmass buca." (Il Grischun Romontsch 1837, nr. 45, dils 3-1) Probabei ils sura dus. |
| 1843 | 23-05 | ils 23 da matg ei Peder Giusep Martin da Rueras vegnius per la veta en in squatsch lavina en la Val Giuv sut il Draus cun far nitschuns. El veva 53 onns. |
| 1850 |
Destrucziun
d'ina casa a Selva entras ina lavina. |
|
| 1853 | 09-10 | Quei medem onn ei probabel era Curschellas Balzer Antoni da Surrein sedisgraziaus sper la punt da Cavorgia. |
| 1853 | 30-11 | Il november ei Giossi Sep Antoni da Surrein sedisgraziaus dadens Nacla, selischnond dalla glatscha giu entochen en via encunter ina buora. |
| 1854 | 22-06 | Quei onn ei Schmed Tumaisch Giusep da Rueras, in buobet da siat onns, daus en in vadretg enasi la Vallatscha (Val Milar) per vigelgia sogn Gions, ed ei morts e tratgs ora dadens ils praus da Milar. |
| 1859 | 06-12 | ei Venzin Vigeli da Selva, returnond da Segnas, daus per tiara vi amiez il vitg da Sedrun ed en paucs muments staus morts. |
| 1863 | 11-01 | Val dil Plaun. Ina lavina destruescha dus clavaus a Selva. |
| 1863 | 20-06 | ils 20 da zercladur ha il buobet da 9 onns, Muggli Caspar da Rueras, catschond duas vaccas sur la punt da Rueras vi, survegniu dad ina da quellas in stausch ch'el ei daus ell'aua. Pér sut Sedrun giu eis ei reussiu da trer igl affon miert ord il Rein. |
| 1865 | 04-02 |
ils
4 da fevrer ei il giuven Venzin Flurin da Selva vegnius ella lavina visavi
Selva els Banaus, mond alla catscha sin cots selvadis. |
| 1866 | "La davosa fiera da Ligiaun ei ida buca mal, aschia era la fiera d'Altdorf dils 19 da november. In marcadont da Medel che ha frequentau quella, ha stuiu schar ventscher sill'Alpsu duas vaccas ella lavina, duas ha el pudiu liberar, mo stuiu schar ventscher ellas la notg sil cuolm. EI sez e siu cumpogn da viadi ein dalla lavina vegni fiers vi el lag, mo ein mitschai cun la tema e cun schar anavos ella neiv caput e capetsch." (Gasetta Romontscha, nr. 49, 5-12-1866) | |
| 1868 | october | Aua gronda. Donns da praus sut Rueras. Sbuaus a Sedrun. Donn da 8665. - frs. (1- 4 d'october) |
| 1869 | In paster da Tujetsch ha anflau sur il lag da Tuma sper il Badus l'ossa d'in carstgaun, carteivel d'in mistergner che veva avon entgins onns falliu la via sur l'Alpsu. | |
| 1870 | "Ella
cufla dils davos dis d'october havess in Cavegn da Breil gleiti anflau la
mort sill'Alpsu. Venderdis vargau
ha el bandunau Ursera pér allas duas suentermiezdi.
Vegnend sisum il lag, er'ei stgir ed el veseva buca pli ils
barricars sco fastitgs della via. Per
buca rescar ded ira surengiu ella stgiraglia seresolva el da restar grad
eri. EI batta in toc buna via e va
cheu a spass en tutta aura dallas sis della sera entochen las sis della
damaun. Lura anfla el il stradun e
va in toc vinavon. Nunpudend rumper
via po el susentar umens da Tschamut, che vegnevan
encunter ad el. Ella Rheinquelle a
Tschamut pren el sin sia aventura in bien solver e dorma lu 24 uras e
sededesta viscals e da bunaveglia." GR 1870, nr. 44 |
|
| 1871 |
"Dacuort vegnan
dus Inglès giu dal Badus el hotel Rhein |
|
| 1872 | 12-09 |
ils
12 da settember ei Cavegn Giachen Fidel Maria vegnius cun cavar cristallas e vegnius bess en ina fessa d'in glatscher, nua ch'ins ha anflau el schelaus e stagn morts. |
| 1876 | 10-01 |
ils
10 da schaner ein statalter Schmed Stiafen, in bab de nov |
| 1880 | 09-10 |
Entuorn
ils 9 d'october ei Deragisch Gion Antoni da Sedrun |
| 1888 | 14.02 |
ils
14 da fevrer, per mardis-tscheiver, ein ils dus giuvens frars, |
| 1888 |
"Il
cavrer Curschellas Giachen Antoni de Surrein, in giuven |
|
| 1890 |
Jacomet Gion Antoni da Sedrun, in affon da dus onns, ei daus ell'aua sper il fallun da Salins e vegnius tratg ora morts. |
|
| 1892 | 04-02 | ils 4 da fevrer ein ils dus giuvens frars Valier Giusep e Vigeli Giusep da Camischolas vegni ella lavina en las Ruinas da Pardatsch cun ir per lenna e restai morts. |
| 1892 | 07-02 | gronda lavina a Caspausa - Milez - Rivas. Grond donn vid praus ed uaul. |
| 1896 | Il zercladur ei Gieriet Gion Antoni da Sedrun/Gonda, in buob da pressapauc 8 onns, daus en in vadretg sil Crest liung en Val Milar. Ins ha anflau el l'auter di morts sur la Punt miez. | |
| 1896 | Il fenadur ei il cavrer Lutz Sep Martin da Soliva/Medel ruclaus ella Val Strem, el pastuir digl Albin, encunter Cuolm da Vi e morts en paucs dis per consequenza dallas blessuras. | |
| 1896 | Quei medem onn ei Monn Margreta da Rueras morta orasi Sur Giassa ina dumengia da stad, mond a Sedrun a messa. Ina crusch steva leu en memoria. | |
| 1902 | Il november ei Deflorin Onna Catrina da Tschamut dada ella aua ella Punt nova cun in buordi draussa si dies e morta. | |
| 1903 | Il settember ei Jacomet Francestg da Sedrun, in buob da siat onns, daus giud la punt da Sedrun/Surrein; ins ha tratg ora el morts in tschancun oragiusut, nua ch'el era sefermaus vid in cagliom. | |
| 1905 | 08-06 | ils 8 da zercladur ei Berther Sigisbert da Rueras vegnius sut in cusch en cun resgiar ora lenn egl uaul Cavorgia e restaus morts. |
| 1906 | Lavina caschuna gronds donns vid igl uaul Cavorgia. | |
| 1907 | Barschament a Cavorgia. Baghetg da Jacomet Alois. | |
| 1907 | Lavina a Milar. Donneglau baghetg da Venzin Giachen Antoni. | |
| 1909 | Barschament a Gonda. Baghetg da ... | |
| 1915 | Lavina dil Tgom caschuna gronds donns d'uaul. | |
| 1917 | Gronds donns d'uaul a Plaun miez. | |
| 1922 | 08-12 | ils 8 da december. Lavina dalla Val Milar tochen cuort sur Rueras. Donns vid baghetgs. |
| 1926 | 19-07 |
ils
19 da fenadur ei il buobet Cavegn Ignazi da siat onns, fegl da Cavegn
Florentin da Sedrun, vulend traversar il stradun, vegnius sut in automobil
brasillan ed ei staus morts. Paucs
onns avon era ina buobetta da Cavegn Florentin vegnida sut ina pluna lenna
e restada morta. |
| 1927 | 28-07 | ils 28 da fenadur ei in automobil ius surengiu el tierz caraun sur la tegia dils viers, silla vart grischuna dall'Alpsu. Ei fuva treis dels: Cont Wilhelm da Waldburg-Zeil da Rimpach, Württemberg, cun sia dunna e sia quinada. Il cont ei restaus morts, la quinada ei vegnida blessada, ferton che la dunna, che menava igl auto, ei restada intacta. GR 1927, nr. 31 |
| 1931 | 07-07 | ils 7 da fenadur ei il recrut Hunziker Gustav da Turitg sedisgraziaus en Val Maighels duront in exercezi da sittar culla maschina da buis. EI ei vegnius tuccaus d'ina balla amiez il cor e staus morts sil plaz. |
| 1932 | 26-01 | sedisgraziescha Locatelli Remigio mortalmein da transportar ina pegna cun ina sliusa da corns. Vegnend da Gonda giu, vegn el buca da frenar e cupetga encunter il sontget dils mats. |
| 1936 | 06-08 | Monn Gion Giachen ruclaus ella Val Milar e morts. |
| 1942 | 15-10 | Loretz Isidor, buob da 13 onns, sedisgraziaus a sontga Brida. |
| 1943 | 02-07 | Pally Ludivic sedisgraziaus egl uaul Surrein cun far giu lenna ils 2 da fenadur. |
| 1944 | 11-02 | Lavina destruescha baghetgs e caschuna gronds donns a Selva. |
| 1944 | 18-02 | Lavina da Mulinatsch |
| 1944 | Il paster Cavegn Placi da 10 onns ei daus ell'aua ella Val Strem. | |
| 1945 | 27-10 | Loretz Franz sedisgraziaus da transportar draussa cun ina suga a Tschamut. |
| 1947 | 22-12 | ils 22 da december. Lavina giud il Calmut caschuna gronds donns vid pastira e praus. |
| 1949 | 11-06 | ils 11 da zercladur barschament a Selva. Gl'entir vitg daventa ina unfrenda dallas flommas cun excepziun da duas casas orasisum. Foto |
| 1950 | 14-08 | Tgom: scolast Beer Giusep, 23 onns, morts en consequenza d'ina attacca dil cor duront ina spassegiada. |
| 1950 | 06-12 | Monn Ludivic sedisgraziaus da pinar lenna vigl uaul Cavorgia. |
| 1951 | 20-01 |
Onn
dalla neiv gronda. Lavinas a Selva.
Scolast Giossi Gion Giusep piarda la veta en quella dils 20 da
schaner. Ina lavina a Tschamut destruescha la sala dil hotel Rheinquelle e la casa d'inschignier Bernasconi. |
Selva
igl onn 1951 |
||
| 1951 | 16-09 | Hausherr Hedwig sedisgraziada ella Val Strem. |
| 1952 | 24-06 | Schmed Baseli sedisgraziaus ad Andermatt. |
| 1953 | 15-07 | ils 15 da fenadur sedisgraziescha Caduff Ludivic mortalmein en ina gallaria sil Schneehühnerstock. |
| 1958 | 01-01 | Cavegn Regula, buoba da siat onns, sedisgraziada culla scarsola dalla via giu per baselgia. |
| 1958 | 15-07 | Caduff Leci Antoni tuccaus mortalmein dil cametg si Cuolm Val. |
| 1958 | 21-08 | ils 21 d'uost Giger Stiafen daus ell'aua ella Val Curnera. |
| 1959-1968 |
Duront
las lavurs vid ils mirs artificials da fermada a Nalps e Curnera sedisgrazieschan 22 persunas. |
|
| 1959 | 17-09 | barschament el magazin dalla firma Murer a Mira/Sedrun. Decrusch Josef vegn per la veta ellas flommas. |
| 1959 | 03-10 | Albin Giusep Antoni sedisgraziaus cun auto dadens Tschamut. |
| 1959 | 10-10 | disgrazia mortala duront in cuors militar (Grüter Edwin). |
| 1959 | 16-12 | Deragisch Vigeli sedisgraziaus a Basilea. |
| 1959 | 17-12 | ils 17 da december ei Cavegn Vigeli sedisgraziaus cul trax giul Drun/Sedrun. |
| 1960/61 |
Nundumbreivels
squatschs neiv sin la via Alpsu denter Tschamut e Selva. |
|
| 1961 | 15-04 | accident cun auto dador Selva, Venzin Ignazi sedisgraziescha. |
| 1962 | 11-02 | Cavegn Pius, 9 onns, daus ell'aua e negaus giul Drun/ Sedrun. |
| 1962 | Aviun cupetga encunter il Pez Tgietschen/Val Strem, 6 morts. | |
| 1965 | 04-11 | ruclaus dil Pez Cavradi, Grassi Renato, Italia. |
| 1967 | 21-03 | ils 21 da mars accident sil Pass Alpsu. Lavina destruescha pliras baraccas, 5 morts. |
| 1969 | 14-09 | mazzament a Sedrun, 2 morts; denter quels Deragisch Anton da Sedrun. |
| 1969 | 11-10 | attacca dil cor duront l'ascensiun alla tegia da Maighels, Cadonau Casper, Flem. |
| 1969 | 29-10 | ils 29 d'october barschament digl uaul Caschlè. |
| 1970 | 25-07 | accident sin via dil Pass Alpsu. Morts Simon Edmun da 35 onns. |
| 1970 | 20-02 | morts en consequenza d'in accident sin via. Vegnius tuccaus d'in auto a Rueras, miera Monn Gion Antoni, 76 onns. |
| 1972 | 02-03 | ils 2 da mars vegn Cavegn Antleni, Sedrun, ella lavina a Milez, Plaunca biala. |
| 1973 | 08-10 | accident mortal sin via a Bugnei, in miert |
| 1975 | 18-04 | Cathomas Giachen, contact cul conduct electric dalla VFA sill'Alpsu, morts. |
| 1975 | Neiv gronda. Pliras lavinas ils 5/6 e dils 6/7 d'avrel: Lavina dalla Val Vallatscha destruescha lingia electrica da tensiun aulta, lavina da Liez donnegescha in baghetg a Giuv; lavina dalla Val Ruinatsch destruescha plirs baghetgs a Selva. Duront gl'unviern vegnan 20 baghetgs d'economia destrui totalmein entras lavinas, plinavon destrueschan lavinas pressapauc 5 ha uaul. | |
| 1977 | 17-07 | Hagen Willi, BRD, ruclaus si Siat Fontaunas, morts. |
| 1977 | 31-07 | aua gronda a Rueras, Val Milar, l'aua destruescha punt dil vitg da Rueras, per part la resgia entadem il vitg ed inundescha l'entira insla giusut Rueras. |
| 1977 | 17-09 | Remund Ulrich sedisgraziaus mortalmein cun auto a Sontga Brida. |
| 1977 | 18-09 | Giossi Alexi sedisgraziaus cun cavar cristallas en Val Giuv. |
| 1978 | 23-08 | Valier Stiafen sedisgraziaus en Val Giuv cun ir per cristallas. |
| 1978 | 01-03 | Cavegn Serafin sedisgraziaus cun ir cun skis a Scharinas/Cuolm Val. |
| 1979 | 01-01 | lavina Alp Tschamut/Tgatlems, 4 morts. |
| 1980 | 22-02 | Gut Daniel, 16 onns, rocla cun skis sil trasse dalla viafier, vegn tschaffaus dil tren e miera, sur Rueras. |
| 1980 | 14-07 | buoba tschechoslovaca da 12 onns seleischna sin ina penda da neiv silla spunda occidentala dil Péz Cavradi e rocla 150 meters a val e resta morta. |
| 1981 | 14-04 | Schaad Ursula, tier la descensiun cun skis dil Péz Tgietschen, ruclada 100 meters sur in grep giu e stada morta. |
| 1981 | 08-09 | attacca dil cor, in um hollandes da 61 onns, a Dieni. |
| 1982 | 07-10 | Bissig Johann, ruclaus sut Tschamut sur in grep giu, sefatgs mal e stuiu murir. |
| 1983 | 29/30-06 | Monn Florentin sedisgraziaus da cavar cristallas en Val Strem/Cuolm da Vi. |
| 1983 | 14-09 | in Polac sedisgraziaus a Sumsassi, seruclaus sur la via giu, carteivel pigliau mal. |
| 1983 | 15-02 | ils 15 da fevrer. Attacca dil cor duront ina spassegiada sur Rueras. Morts von Scarpatetti H. Jörg da 47 onns. |
| 1984 | 14-07 | Gerber Otto sedisgraziescha d'ir per crappa. |
| 1985 | 19-08 | attacca dil cor duront ina spassegiada en Val Giuv, Schwarz R. da 65 onns. |
| 1986 | 26-04 | aviun militar cupetga encunter la costa dil Pez Nurschalas. Il pilot Bischof J.J. piarda la veta. |
| 1986 | 29-05 | disgrazia mortala el tunnel dalla VFA sil Pass Alpsu. Entras contact cul conduct electric piarda Bräuer Volker la veta. |
| 1987 | 24-03 | Accident mortal a Milez. In skiunz da 30 onns cupetga sur Milez cun ina petga e vegn blessaus mortalmein. |
| 1987 | 27-06 | Enten traversar ina teissa spunda cuvretga cun neiv al Pez Cavradi sedisgraziescha in um tudestg mortalmein. |
| 1988 | 17-10 | Accident mortal sil Calmut. In luvrer da 45 onns croda d'in mast dalla sutgera. |
| 1990 | 27/28-02 | Orcan Vivian destruescha ina gronda part d'uaul; oravontut igl Uaul Bugnei. |
| 1991 | 08-11 | Enguladetsch en baselgia. Las statuas digl altar dalla s.Fossa en baselgia da s.Vigeli vegnan enguladas. La primavera 1992 vegn ina statua, quella da Nossadunna, anflada ad Andermatt. |
| 1993 | 10-01 | Accident mortal cun auto. In um da 49 onns dil Cantun Turitg vegn giud via dador Bugnei/Caschatschas; la mort anfla el entras la scheltira. |
| 1993 | 16-09 | Enten cavar crappa ella Val Curnera, Cavradi, sedisgraziescha in um tudestg da 57 onns mortalmein. |
| 1996 | 12-07 | Ina dunna da 41 onn dil Cantun Berna sedisgraziescha cul paracurdada sil Cuolm da Vi. |
| 1997 | 25-07 | In aviun dil tip Cessna 210 croda egl Uaul Cavorgia; pilot e treis passagiers anflan la mort. Foto |
| 2000 | 08-06 | Accident mortal al plazzal da lavur NEAT; um da 33 onns dalla Tiaratudestga |
| 2001 | 13-03 | Accident mortal al plazzal dalla NEAT; um da 23 onns dalla Africa dil sid |
| 2001 | 05-07 | La buoba da diesch onns, Fabienne Berther da Rueras sedisgraziescha mortalmein a S.Brida. |
| 2003 | 06-02 | Exact sil di che la lavina gronda da Rueras ei vegnida igl onn 1749 ei la Pulanera puspei s'annunziada. La notg ei la lavina rutta ora sin igl entir intschess da Culmatsch. A Malamusa Sut ha ella derschiu dus baghetgs. A Rueras priu ina massa lenna e rasau ora dils plauns giu. El vitg ha ella donnegiau nuot denton per seretenida enta Suloms. - Entuorn miezdi ei la lavina dalla Vallatscha tochen Val Vadretg rutta ora e rut la ligia da forza electrica giu Mila. Omisduas lavinas han caschunau gronds donns da natira. |
Cumpariu el cudisch "Tujetsch" 1987; elavurau ed actualisau da Tarcisi Hendry
10.
Lawinenkatastrophen
und Naturchroniken
(en Tujetsch)
a)
Im 18. Jahrhundert:
Schneelawinen
von Rueras, Sarkans (Zarcuns) und Val Gierm1)
Das
Jahr 1749 war schneereich. Schon beym Eingang des Winters fiel ein beträchtlicher
Schnee, welcher die Ungleichheiten der Thalseiten ausebnete. Der Südwind
blies,und der Schnee setzte sich; dann erfolgte kalte Witterung, und der Schnee
ward erhärtet.
Den 4. des Hornung fieng es an zu schneien und es schneite unaufhörlich 48
Stund. Der Schnee lag schon klafterhoch. Am Abend des 6. des Hornungs
riß sich die Lauine von der Valatscha und stäubte bis gen Mila her, wo dem
Vieh und einem Mann die Stallthüre so verammelt wurde, daß man durch ein eingesägtes Loch in die
hintere Wand des Stalls den Mann losmachen mußte.
Nach Aussag der Alten - welches den Leuten bekannt war - war die Lauine der
Valatscha ein Vorzeichen der Lauinen der Pulanera und Mila, die von Norden her
droheten. Man kehrte sich an die Aussagen der Alten zu wenig und schlief in der
Gefahr ruhig ein.
Um 1/210
Uhr aber, da alles ruhete, begann das Unglück und war schröcklich. Die
Schneelauinen von der Pulanera und Mila rissen sich gleichzeitig los, überfielen
das Dorf Rueras so gewalthätig, daß davon 23 Häuser d. i. 46 Feuerstätten,
33 Speicher, 39 Ställe,
Als der dortmalige Seelsorger von Tavetsch das Unglück durch den Schall der-
Sturmglöcklein von Rueras vernahm, nahm er 5 Männer zu sich und gieng dahin.
Sie waren an dem Weiler Sarcuns noch nicht vorüber, als die Schneelauine von
der Endadusa (Londadusa) loskrachte und auch die wohlthätigen Menschen mit in
das Unglück verwickelte. Drey derer, die voran wateten, riß sie fort; zwei
retteten sich unter einen Stall, darin Vieh lag. Der Stall wurde bis an die
Dille [Diele] überworfen und erdruckte den Seelsorger darunter. - Er nannte
sich: Jacob Biart.2) Nach seinem Tod nannte man ihn: Sur Jacob de la
Lavina d. i. der Herr Jacob von der Lauine. –
Wer
die Scheidung der Kinder von den Ältern, der Ehegatten von den Ehegattinnen,
der Liebenden von den Geliebten, die Trennung der Ewigkeit von der Zeit und den
unbeschreiblichen Eifer des Seelsorgers gegen seine Verunglückten mit
Bedachtsamkeit und Menschengefühl überlegt, dem muß sein Herz vor Mitleiden
übergehen. Berge und Thäler ertönten von dem Geschrey, das sich beym Begräbniß
dieser Verunglückten hören ließ; denn keiner der Anwesenden war da, der seine
Freunde und Anverwandte nicht beweinte.
Viele der Menschen und Thiere, die unter dem Schutte lagen, wurden beschädigt
und verlahmt ausgehoben, viele aber ganz gesund und unverletzt gefunden.
Von vielen war nur das Halbe, von mehreren aber das ganze Haus ergriffen und
mitgeführt. Einige wußten von der Begebenheit nichts, obschon sie in ihrer
Behausung entführt waren; andere schliefen noch, da sie schon begraben waren.
Viele konnten es nicht fassen, warum die Nacht so lang, und der Tag noch nicht
angebrochen war; als sie aber gewahr wurden, daß ihre Fenster und Thüren vom
Schnee verammelt waren, besannen sie sich erst, was ihnen begegnet seyn mußte.
In welchem Umstand der Betrübniß mußten nicht jene gewesen seyn, die wirklich
im Schnee, oder zerquätscht und verengt da liegen und verzagen mußtean? Der
Anblick des Gefundenen und Vermißten, des Glückes und Unglückes, des Todes
und Lebens muß erschröcklich gewesen seyn.
Nachdem die Einwohner des Thals von dem Unglück benachrichtigt waren, liefen
sie dahin. Weil aber die Lauine eine beträchtliche Strecke Landes einnahm, so
wußte man nicht, wo man hingraben sollte, um Leuth und Vieh zu gewinnen. Man
bediente sich der langen und spitzigen Stangen, um die Lauine durchzustechen. -
Man erzählt dabey, daß die Verunglückten die Stimmen der Arbeiter hörten,
diese aber die Stimmen der andern nicht, bis die Lauine nicht ganz
durchgestochen war. Man mußte dabey mit aller Vorsicht zu Werke gehen, damit
man nicht erst jenes tödete, was noch am Leben war. Kurz: dies war die schröcklichste
Scene, die jemals im Tavetsch sich zutrug.
Val Gierm
Ein
dritter, den ersten zwey ganz ähnlicher Zufall [Fall] von der Schneelauine fiel
im Thal Gierm um das Jahr 1782 vor. Man pflegt das Bergheu in Tavetsch am Ende
des Sommers abzumähen und an einen Haufen zu legen, damit man dasselbe beym
guten Schlittweg im Winter nach Haus führen und verfüttern könne.
Als der Hornung vorüber war, giengen 4 Männer nach dem Thale Gierm, um das
gesammelte Heu an der westlichen Seite dieses Thals unter dem Berg Venatsch
(Vanatsch) zu entführen. Als sie das Heu in Stricken gebunden hatten, riß sich
die Schneelauine los, ergriff die Männer samt einem Bären und lieferte alle
der Ewigkeit ein. Einer davon, der die Losreißung des Schnees gewahr wurde und
sich auf das Angesicht geworfen haben mußte, ward auf der Stelle erdruckt; und
die übrigen samt dem Bären, der vermutlich an diesem Unglück Ursach war,
wurden bis in die Tiefe des Thals hinabgeschleudert.
Man beweinte diese Männer als Väter vieler Kinder, den Bären aber beweinte
niemand.
1)
Ms. B. 43 I, pp. 44 ff.
2)
Pfarrer in Sedrun 1736-1749, + 7. Februar 1749 in der Lawine.
b)
Im 19. Jahrhundert:
Unglück von Selva im 13ten Tag des Christmonat 1808 1)
Selva,
der vorletzte Ort im Thale Tavetsch in der Landschaft Disentis, liegt am Ende
einer sumpfichten Ebene und nahe an den Quellen des vorderen Rheins.
Es hatte seinen Namen vom Alt-Rhätischen, welches ein Wald bedeutet, entlehnt
und wird noch heutzutage von den verdeutschten Urseren: „zum Holz"
benamset, weil es im Wald gebauet war.
Selva, das sich kaum von einer Feuersbrunst des Jahres 1785 erholt hatte, und
jetzt neu aufgebauet war, begreift in sich
13 von Holz gebaute Häuser und ebenso viele Viehställe.
Es lag auf dem nördlichen Ufer des Rheins und auf einer Anhöhe, hatte über sich
eine dünngesäte Waldung und war mit einer Beneficiatskirche gezieret.
Es war schon von jeher mit zweyen Schneelauinen: von Norden und von Süden her
d. i. von oben herab und von unten herauf bedrohet. Diese vom Rheinbette herauf
verschüttete und bestäubte den Ort fast jährlich, erschreckte die Einwohner
und streckte nicht selten, die ihr zu nahe kamen, zu Boden, lief aber, einige
Unordnungen und geringe Zerüttungen an den Fenstern abgerechnet, unschädlich
ab.
Jene aber vom Thal de Plaun und von oben herab stieß und warf öfters Gebäude
ein, deckte Vieh und Leute zu und hatte schon sehr oft, ungeachtet der
Schutzwehren, die man hinter den Gebäuden angebracht hatte, beträchtlichen
Schaden angerichtet, wie es vor zwey Jahren der Fall war.2)
Allein
man hoffte auf den Schutz Gottes; und da nur hier gutes Wasser und Viehweide
anzutreffen war und sonst nirgendwo eine bessere Gelegenheit zum Aufenthalt der
Menschen und der Thiere sich darzubieten schien, begnügte man sich indessen in
der Gefahr zu wohnen.
Es
lag ein mannstiefer Schnee, es stäubte und wehete unaufhörlich, Dunkelheit und
Licht mischten sich und wechselten miteinander ab, und es ward endlich so wild
und unsicher, daß mehrere der Einwohner sich nicht getrauten, aus ihren
Wohnungen zu
gehen, um ihr Vieh zu füttern und zu tränken.
Es
pflegt auch sonst bisweilen hier, vorzüglich aber in Tschamut, so
zu winden und zu wehen, daß der übereinander
getriebene Schnee Feuerfunken von sich wirft; allein diesmal war eine solche
Verwirrung der Winde, und stäubte es von allen Seiten her so sehr, daß man
diese Winderscheinung nicht beobachten konnte, ohne erstickt und blind zu
werden.
Wegen
der Schneelauinen im Süden jenseits des Rheins, welche vom Thalgelände
Ruenatsch in das Rheinbett mit Erschütterung und Krachen fast jährlich
herabzustürzen pflegte, waren die Einwohner von Selva jetztmalen unbesorgt und
flohen in jene Häuser - zu unterst im Dorfe, die am nächsten dieser Lauine,
aber von der anderen aus Norden am
entferntesten waren.
Aus
Liebe und Vorsorge für den Herrn Beneficiaten des Orts: Petrus Weller,3)
luden die Einwohner ihn ein, er möchte sich in einen sicheren Ort begeben, da
er wisse, daß vor zwey Jahren sein Haus und die Kirche von der Schneelauine
angedeckt, ein Haus eingeschmettert und ein anderes vom Schnee sey zugedeckt
worden; er aber lehnte diesen sonst wohlgemeinten Antrag von sich
bescheidentlich ab und deutete dahin: die Vorsehung habe diese seine Wohnung für
ihn bestimmt; er müsse die Gefahr mit seinen Mitbürgern theilen, und wich so
dem Unglücke aus.
Die Nacht war finster und unruhig und schaudervoll, die Winde sausten und stießen
an die Häuser, und der Schnee drang in alle Öffnungen der Gebäude ein, Die
Glocke hatte schon 12 Uhr geschlagen. Ein Uhr begann, und da die Leute theils
sich zur Ruhe gelegt hatten, teils betheten und wachten, war das Unglück da.
Die sehr ausgedehnte, tiefe und abschüssige Thalseite des Ruenatsch brach los,
jene von der sogenannten Benaus ebenfalls mit: beyde Lauinen stürzten sich mit
donnerndem Gebrülle in die Tiefe des Rheinbettes, erhoben sich wegen gewalthägiger
Zerschmetterung [Anprall]
neuerdings über das bey 100 Klafter erhöhte Ufer des Rheins; die letztere
Lauine gab der ersteren eine unnatürliche Wendung gegen Nordosten; beyde
gewannen die oben genannte Ebene, überfuhren sie, griffen gemeinschaftlich das
Dorf von Südwesten an, zertrümmerten und begruben alles, was ihnen im Wege
stund, nahmen den Thurmknopf von der Kirche sammt dem Kreuz und die
Dachschindeln von den Gebäuden mit, stäubten und schleuderten alles bis zur
Waldung ob dem Dorfe hin.
6 Häuser wurden zertrümmert, eines stark beschädigt und ein anderes des
Daches beraubt. 5 Ställe sind vernichtet und müssen neu gebauet werden und nur
zwey blieben unbeschädigt. 42 Personen, folglich die Hälfte der Einwohner, und
ein Kind im Mutterleibe, 37 Stück Rindvieh und ungefähr 200 Stück
Schmalthiere lagen unter den Trümmern der Gebäude.
Der Herr Beneficiat des Orts eilte gleich zur Kirche hin und zog die Glöckchen
stürmend an. Er übte auch sonst Wunder der Tugend und Tapferkeit, um seine
Mitbürger zu retten, aus. - Die Tschamuter, welche das Krachen und die Sturmglöckchen
gehört hatten, drangen mit größter Gefahr und Mühe durch den Schnee und
waren die ersten Retter. Sie fanden aber drei Männer, ihre Mitbürger, sammt
ihrer Viehhab verschüttet und tod. Mehrere Männer fütterten ihre Viehhab auf
den Bergmatten Crispausa (Caspausa), welches nördlich ob Selva eine halbe
Stunde entfernt ist, wurden aber des Unglückes nicht gewahr. Man konnte ihnen
erst am anderen Tag ein Zeichen davon geben, und sie eilten über die abschüssigen
Seitenwände ob Selva durch den Schnee, als wenn keine Gefahr und Mühe vor
Handen wären.
Am nemlichen Tage - und dieser war der Mitwoch - kam der Thalpfarrer Laurentius
Schmed 4) mit mehreren Männern aus Tavetsch auch dahin, um Vorsorge
für seine verunglückten Schaafen zu treffen und gieng, weil die Landstrasse
versperrt und wegen anderen Lauinen sehr unsicher war, über die nemlichen Abschüssigkeiten,
obschon er ein 60jähriger und sehr schwerer Herr war, ohne Scheu und Forcht und
brannte vor Seeleneifer mitten im Schnee,
wie er in den heißesten Sommertagen zu brennen pflegte.
Drey Männer und ein halbgewachsener Knab retteten sich selbst aus dem Abgrund,
13 Personen wurden lebendig und wenig beschädigt, und die übrigen tod
herausgegraben. Christ Joseph Riedi, ein Mann von mittlerem Alter und seine
Familie brachten unter dem Schutte 15 Stunden ohne Nahrung zu. Er war nur im
Hemdte eingehüllt. Sie betheten, trösteten sich, schrieen und horchten,
obschon sie von einander abgesondert waren. Man vernahm endlich ihre Stimmen,
die sie samtlich und gewalthätig von sich gaben; und sie vernahmen auch der
Graber ihre. Man grub ihnen zu, wurde aber genöthigt, dem Hausvater durch eine
kleine Öffnung einen Strick hinabzulassen, damit er dadurch eine Holzsäge
ziehen helfe, sich öffnen und sich und die Seinigen retten könnte. Johann de
Plaz, ein 60jähriger Greis, nur mit der
gewöhnlichen Leinwand angethan, arbeitete mehrere Stunden im Schnee und mußte
dennoch sein Weib, da er keine Hilfsmittel bey sich hatte, im
Stiche und erfrieren lassen. Erstarrt und sinnlos gleich einem
ausgehauchten trug man ihn in eine Stube; man brachte gewärmte Steinplatten an
seine Fußsohlen; er kam zu sich und lebt noch.
Von Zinstag [Dienstag] Morgens, wo das Unglück geschah, bis Freytag Abends
hatte man ihrer 19 schon hervorgegraben; allein wie sollten so viele Leichname,
da man gen Crispausa (Caspausa) sie weder tragen noch führen konnte, und, die
Straße zur Pfarrkirche gesperrt und gefährlich war, beerdigt werden? Allein
der Weg ward mit Gefahr und Mühe durchgebrochen; die Leichname, theils in
Brettern, teils in Leinwand verwahrt, wurden auf Handschlitten gelegt und so zum
geweihten Erdreich gezogen.
Am Samstag wurden 19 und am Sonntag die übrigen 6 Personen in der Erde
beygelegt. Es herrschte dabey eine grimmige Kälte. Man kann die Betrübniß,
welche die Herzen und Gemüther der Anwesenden jetzt durchdrang, nicht
beschreiben. Berge und Thäler ertönten von Klageliedern, und die Thränen
froren an den Wangen.
Gott aber, der Vater der Güte und Barmherzigkeit, flöße den Mitmenschen
Mitleiden und den Einwohnern des Orts Vorsicht ein, damit jene diesen hilfreiche
Hand leisten, und diese ihre aufzuführenden Wohnungen an einen sicheren Ort
verlegen mögen!
Von einem Benediktiner des Klosters Disentis, den 29. des Christmonats 1808,
1)
Ms. Pl Sp 8,
2)
Selva liegt am nördlichen linken Ufer des Vorderrheins auf einem ca. 60 m über
dem Rheinbette erhöhten Plateau; das Dörfchen wird erstens durch Lawinen
bedroht von der sehr steilen nördlichen Bergseite her, an die sich die kleine
Ortschaft anlehnt; jetzt ist die Steilhalde aufgeforstet; außerdem sind die Häuser
durch Lawinenschutzwehren, keilförmige Mauern, leidlich gegen Lawinensturz von
dieser Seite her geschützt, Lawinenstürze ereigneten sich damals meist von
dieser Seite her. Deshalb flüchteten sich die Bewohner, deren Häuser dieser
Bergseite zunächst lagen, im Jahre 1808 in die unteren Häuser des Dörfchens,
welche der Südseite zu lagen. Gerade diese Vorsichtsmaßregel wurde ihnen zum
Verhängnis.
Denn eine zweite, aber weit entferntere Lawinengefahr drohte südlich von der
ca. ein Kilometer entfernten, aber sehr hohen und sehr steilen Bergwand der
Alpen Muot-Nual, von der Schlucht Ruenatsch her; dazwischen liegt noch das
breite Rheinbett ca. 60 m tiefer in einer Erosionsmulde. Von dieser Seite her
traf die unerwartete Katastrophe die unglücklichen Bewohner. Denn es lösten
sich von dieser Bergseite gleichzeitig zwei
Riesenlawinen, die unten im Rheinbett in einem spitzen Winkel sich
trafen, riesig aufstauten und sich vereint auf die mit Menschen gefüllten
unteren Häuser des Dörfchens, warfen.
Es mag noch beigefügt werden, dass damals fast die gesamte Bergseite mit der Grünerle
bestanden war. Der Grünerlenbusch vermag aber gewaltige Schneemassen
aufzuspeichern; bei zu hohem Schneedruck legen sich aber die elastischen Zweige
nieder, und eine in Bewegung geratene Lawine gleitet dann über den Erlenbusch
wie auf einer Schlittbahn. Heute ist der Erlenbusch strichweise gereutet und mit
Alpenrosenbeständen durchsetzt.
3)
+ zu Selva
1818. Vgl.
Berther, P. Baseli: Selva avon 100 onns, S. 28. Disentis,
1909,
4)
Pfarrer in Sedrun
1800-1810.
Unglück
vom Jahre 1808.1)
Zu
eben dieser Zeit [Dezember 1808] riß sich eine Lauine unter dem Berg Quolm de
Vi ob Salins im Tavetscherthal los und überstürzte in Valtgerva(Valtgeva) 7
mit Futter angefüllte Viehställe, wo nie Lauinen zu begegnen pflegten. Unweit
dieser Gegend brachen zwey andere Schneelauinen los: die einte riß in
Sedrun, im Hauptorte Tavetsch's, ein Haus ein, und die andere deckte
einen Stall und eine Schmidte [Schmiede] zu. Auch diese Lauine war unerhört.
1)Ms.
Pl Sp 8.
Das
Jahr 1809
Diese
und das Jahr 1809 waren für die Landschaft Disentis wegen den Schneelauinen
schröckvolle Jahre. In der Churerzeitung vom
2.
Jänner 1810 wird der Selver Schneelauinen vom 31. Christm. des vorigen Jahres
gedacht. Herr Bernhard Otto beschreibt die Umstände derselben sehr genau. Er fügt
bei: 500 Schritte gegen Südwesten wäre eine sichere Stelle für das Dorf Selva
und wäre zu wünschen, die Einwohner würden unterstützt.1) In Prau
Mulins stürzte die Lawine 3-4 Ställe um.
1)
Der Plan
wurde verwirklicht; es
wurden mehrere Häuser samt einer Kapelle 1853 in Sut Crestas (Mariahilf)
gebaut, wohin die Bewohner von Selva während der Wintermonate sich zurückzogen.
Seit der Waldanpflanzung ob Selva - Uaul de Rosas - wohnt man während des
Winters wieder in Selva; einzig die Schule wird noch in Sut Crestas gehalten und
zwar wegen der Kinder von Tschamut.
Siehe:
Berther
P. Baseli: „Selva avon 100 onns“.
Redaktionelles:
P.
Placidus a Spescha, welcher im Jahre 1809 von Caverdiras bei Disentis nach Selva
im Tavetschertale übersiedelt war, um die dortige Kaplaneistelle anzutreten,
lernte aus eigener Anschauung die traurigen Verhältnisse der von Lawinen
bedrohten kleinen Ortschaft kennen. Sein Plan ging dahin, den gefährdeten
Wohnsitz der Bewohner an einen geschützteren Ort zu verlegen; er suchte daher
bei der geistlichen wie weltlichen Behörde Hilfe zu erlangen.
„Hochwürdiger
Gnädiger Herr!
Den 22ten des vorigen Monats verließ ich Caverdiras und gieng nach Selva......
Der letzte Tag im Jahre [1809] war für Selva wiederum ein schröckvoller Tag:
um 5 Uhr Morgens riss sich eine Lauine von mitternächtlicher Seite her, riß
ein Haus, worin zwei Familien schliefen, und zwei Viehställe ein und richtete
einen nicht unbeträchtlichen Schaden an. Wenn in den Küchen, auf den Heuställen
oder in der Umgebung was Lebendiges sich eingefunden
hätte, würde es des Todes gewesen seyn.
Ungefähr hundert Schritte östlicher dem eingerissenen Hause liegt das
Pfrundhaus [Spescha's Wohnung]. Im nemlichen Augenblick, als jene Lauine sich
losriß, brach eine andere ob dem Pfrundhaus ab und hielt sich nur ungefähr 100
Schritte ob demselben auf. Der vor sich getriebene Windstoß pfiff über das
Pfrundhaus hinaus und erschütterte es so als wenn es von einem heftigen
Erdbeben erschüttert würde!
Um
12 Uhr des Tags, als der Gottesdienst vorüber war, kamen die Tschamuter in das
Pfrundhaus, um mich nach ihrem Orte zu begleiten. Indem ich mich zur Abreise
anschickte und die übrigen von Tschamut sich in andere Häuser Selvas begeben
hatten, gieng eine andere auf der entgegengesetzten Seite des Thals losgeschälte
Lauine wie vor einem Jahre herab, warf erstlich eine Kornleiter um, rieß Thüren
und Fenster der entgegenstehenden Gebäude samt den Dächern ein und besprengte
alle Häuser und Ställe mit Schnee. Die 12te Stunde des Tags schien die 12te
der Nacht [zu sein], und alles, erwartete diesen Augenblick als den letzten
seines Lebens. Nun weiß ich, wie es einem ist,
wenn er auf dem Mittelpunkte des Lebens und des Todes stehet. Ich trank gleich
den Kaffee und gieng ab. Ich bemerkte nichts in meinem Körper als eine kleine
Zitterung an meinen Händen beym Trinken, und die Reise, die ich vor mir hatte,
war gefahrvoll.
Die
Südseite, von welcher diese Schneelauine sich losstürzte, beträgt in der
Breite ungefähr eine Viertelstunde und in der Länge um die Helfte mehr. Das rhätische
Wort Ruenatsch bezeichnet einen Berggiebel, der auf der anderen Seite des
Rheinthales [rechtsufrig] dem Dorf Selva Mittag gegenüber liegt; dies heißt im
Deutschen: der grosse Fall; und von diesem Gipfel an stürzte sich der
Schneefall [Lawinenzug]. Vom Rheinbett bis in das Dorf beträgt die sanft
aufsteigende Flächenbreite ungefähr 400 Schritte,
Der Süd- und Westwind bliesen schon am Abend [vorher] und die ganze Nacht
hindurch sehr heftig, stießen Wälle von Schnee zusammen und verursachten der.
Fall. Wenn der Schnee wie vor einem Jahr 3 Ellen gewesen, wie er dies Jahr nur
1 ½ [Ellen] tief gelegen, so würde alles des Todes gewesen seyn. Das Dorf muß
500 Schritt südwestlich versetzt werden. Ich geharre empfehlungs und
achtungsvollst
Euer H. und Gnaden ergebenster
Ds. P. Placidus Spescha, Beneficiat.
Selva den 2tem des Jen, 1810.
Recht
originell ist ein späteres Schreiben von P. Spescha an den regierenden
Landammann des Kantons, Herrn Peter Anton de la Tour:
„Hochedelgebohrner,
Hoch- und Wohlweiser Herr!
Die Vorsehung hat Sie in diesem Jahre zu den höchsten Stufen der Ehre im
Vaterland erhoben und dem Anscheine nach zu einer Wohlthat bestimmt; die in den
geistlichen und weltlichen Annalen unauslöschbar seyn wird. Das verunglückte
Selva ist der Gegenstand davon.
Die Unglücksfälle dieses Orts sind dem kleinen Rath eingesandt worden, und es
[man] versicherte mündlich, ein Empfehlungsschreiben zu Gunsten der Verunglückten
abzugeben. Die Behörden von Disentis [Hochgericht] wurden um ein Zeugniß der
unbehaglichen Vorfallenheiten des Orts [Selva] angesucht und werden dasselbe
erlassen; der Fürstbischof [von Chur] ward um die Erlaubniß und um ein
Empfehlungsschein an die Geistlichkeit und Kirchen seines Bistums angegangen,
damit das Pfrundhaus und eine Kapelle an eine sichere Lage versetzt werden, und
der Kirchgang von beiden Dörfern: Selva und Tschamut, verwahrt werden könne;
und ich habe schriftliche Zusage davon. Nun sollte das Werk in Erfüllung
gesetzt werden.
Allein wie sollte dies in Erfüllung gehen, da die Einwohner und das ganze Land
durch Unfälle des Krieges [1799] und andere Mißgeschicke erschöpft sind?
In Betrachtung dessen schöpfte ich den Muth, um auswärtige Hilfe anzugehen,
damit nicht nur das Pfrundhaus und eine Kapelle, sondern die Kirche und alle Gebäude
von Selva, die insgesamt mit der augenscheinlichen Gefahr des Untergangs bedroht
sind, in eine sichere Lage verlegt werden mögen. In dieser Lage der
mißlichen Umstände gedachte ich, meine Zuflucht zu
dem grossen Almosengeber von Frankreich, der jährlich
so viele Millionen wegen geistlichen Angelegenheiten in alle Welttheile
verwendet [Kaiser Napoleon I], zu nehmen.1)
Zu diesem Versuch scheint mir kein Mittelding
anwendbarer, als ein rührendes Empfehlungsschreiben an diesen vermöglichen
Ausspender, von den viel vermögenden Herren des Kleinen Raths.
Um
die Ausfertigung dieses Empfehlungsschreibens gehe ich Sie und alle Mitglieder
des Hochlöblichen Kleinen Raths innigst an und wünsche nichts mehr, als daß
der allmächtige gütige Gott deroselben Belohner seyn werde. Ich und meine bedrängten
Untergebenen erheben also unsere Hände zu Gott und zu Euch, Ihr Väter des
Vaterlands; und indem wir dieses thun, versichern wir Euch unsere Treue,
Ergebenheit und Hochachtung und werden stets verbleiben
Euer
Hochedelgebohren untergebene Diener:
Die Verunglückten von Selva
und ihr Beneficiat P. Placidus Spescha."
Selva den 13ten des Augustm. 1810.
1)
P. Spescha war für Napoleon sehr eingenommen. Man braucht nur seine
handschriftlichen Jahreschroniken (Ms. Pl Sp 30 a u. b) aufmerksam durchzulesen,
um zu beobachten, mit welchem Interesse Spescha allen Phasen des Napoleonischen
Sterns und Unsterns folgt und wie er für sämtliche blassnahmen Napoleons auf
kirchlichem wie politischem Gebiete immer irgend eine Entschuldigung. oder
Gutheissung in den originellen Anmerkungen zu seinen Zeitungsabschriften sich
zurechtlegt. Man dürfte wohl nicht fehlgehen, anzunehmen, daß auch das
Schreiben von Spescha an den allmächtigen süddeutschen Füratprimas Dalberg,
Napoleons Schützling, den Zweck hatte, für seine verarmten Selver Hilfe zu
erbitten (geschrieben den 1. Sept. 1810 in Airolo; siehe III, 2.:
Forschungsreise von P. Spescha im Gebiete des St.Gotthard). Ein gleichzeitig an
den ihm befreundeten Dr. Ebel in Zürich, der bekanntlich sehr wohltätig war,
gerichtetes Schreiben dürfte wieder dieselbe Absicht
von Spescha verraten.
Die
hohe Regierung hat dann umgehend an die Titl. Behörde der Gemeinde Tavetsch
eine nähere Anfrage gestellt; dies beweist die noch erhaltene Antwort der
Gemeinde Tavetsch an die hohe Regierung, vier Tage später, wie folgt:
Hochgeachteter
Herr Landammann!
Getreue und Liebe Mitglieder des Raths!
Wir haben Euern Auftrag und die Einlage des Herrn Pater Placidus Spescha,
Beneficiat des verunglückten Selva und Kapitularen des Klosters Disentis,
erhalten. Seine Beschreibung über die Unglücksfälle des Orts: einer
Feuersbrunst des Jahres 1785, eines verheerenden Krieges vom Jahre 1799, einer
Schneelauine vom Jahr 1806 und zweier andern in den Jahren 1808 und 1809, welche
alle Gebäude des Dorfs entweder zu Grunde richteten oder beschädigten und 42
Personen - wovon nur 17 gerettet werden konnten - und mehr als 100 Stück Klein-
und Großvieh mit anderen Thieren samt allen Vorräthen begruben und verdarben,
ist richtig, und sein Eifer für die Aufnahme seiner Beneficiatsgenossen ist
bekannt. Folglich halten wir es nicht nur für ein Liebeswerk, sondern auch für
eine Pflicht, seinem Begehren zu entsprechen und den Auftrag, den wir vom Herrn
Landammann und dem ganzen Rathe der Landschaft übernommen haben, zu vollziehen.
Demnach und auch desswegen, weil wir gemäß unserer Kommission die betrübte
Lage Selvens untersucht, und wir selbst Augenzeuge des Unglücks waren, bezeugen
und thun wir vor Gott und der Welt kund, daß obige Beschreibung des Herrn Pater
Placidus wahr sey, daß Selva, welches mit Tschamut nächst an den Quellen des
Vordern Rheins und in unserer Gemeinde liegt, müße wegen augenscheinlicher
Schneelauinengefahr in ein anderes Ort versetzt werden; daß dessen Einwohner,
welche jetzt in tiefer Schuldenlast stecken, dies Vorhaben ins Werk zu setzen
nicht vermögendt seindt; daß das Vaterland wegen mangelhafter Einrichtung, Mißwachs
der Jahren und Erschöpfung durch den letzten Krieg nicht im Stande sey, den
Bedrängten weitere und begnügende Hilfe herfliessen zu lassen; und daß wir
somit mit dem Herrn P. Placidus folgern müssen, die Beihilfe Selvens sey im
Ausland zu suchen.
Nachdem wir Eueren Auftrag genau und richtig vollzogen haben, empfehlen wir
uns
in Euern Schutz und Wohlwollen und geharren mit Achtung
Euere Mitglieder
Gegeben
in unserem Hauptort
Die Geschwornen in der Gemeinde
Sedrun, den 16ten Augsten 1810.
und dem Thale Tavetsch.
Das
Jahr 1810
Selva,
den 15. März 1810,
In der Woche nach Segagesima, den 17 bis 19. Februar, war hier eine seit
Menschengedenken noch nie dagewesene Kälte, Guter Wein gefror in den Fässern.
Den 25ten fieng die Kälte an sich zu verlieren. Es warf einen mittelmäßigen
Schnee; sodann fiel eine sehr warme Zeit ein, die bis heute andauerte. Gestern
um 2 Uhr morgens blitzte und donnerte es sehr heftig. Der älteste Mann hier,
Julius Udalricus (Gili Duri) Riedi de Tschamot, ein 76jähriger Mann, kann sich
nicht erinnern, dass sich derartiges ereignet und so leichtes und unreifes Korn
gegeben habe, wie im verflossenen Jahre. Der
Teig, den ich aus Gerste und Roggen backen ließ, war grünlich gelb; allein
das Brod war dennoch eßbar.
Das Jahr
1811
Heuer
ist ein gesegnetes und um einen Monat früheres Jahr; es war ein fruchtbares
Jahr für Tavetsch: viel Heu und die 10fache Vervielfältigung der Frucht. Um
St.
Joh.Baptista
fiel ein Schnee - und deckte die Saat bis Sedrun; selbe erhob sich aber wieder.
Das
Jahr 1812
Die
Selver behalfen sich mit den Nitschuns, 1)
die sie im Thal Curnera sammelten; denn die Heunoth war groß.
Das
Klafter Heu galt anfangs 6-7-8-9- endlich 14-18 bis 20 Gulden.
1)
Unter „Nitschuns" verstehen die Talbewohner das nicht gemähte und somit
unter Schnee. druck überwinterte Berö und Wildheu der Mähder und
Wildheuplanken, das in Zeiten großer Heunot aucb heute noch erst im folgenden
Frühjahr gesammelt und verfüttert wird.
Das Jahr 1816
Sehr
naße und nicht selten kalte Witterung seit zwei Monaten her. Man mußte im
Monat Junius und Julius den Ofen heitzen, um sich vor Kälte zu schützen. Am 11ten
des Julius kamen desswegen die Gemeinden Tavetsch und Brigels mit Kreuz [in
Procession] hieher [nach Disentis].
Das Lawinenjahr 1817
Den
6ten des Monats löste sich die Lauine von
Rueras [Tavetsch] Abends um 8 Uhr. Sie hatte ihren Anfang am Piz Ner, und
dann riß sich der Schnee vom ganzen Thal Mila los, ergriff das Dorf, die
Menschen und das Vieh damit. Unter 47 Personen, die ergriffen waren, kamen 27
ums Leben; eine einzige grub man lebend aus dem mehrere Klafter tiefen Grabe
hervor; ehe man sie losmachen konnte, beichtete diese Jungfrau dem Priester und
starb gleich darauf. Neben ihr war ein zwölfjähriger Knab, welcher während
dem 20stündigen Begräbniß mit ihr betete und abgesondert schlief; dieser war
von den heißen Ofensteinen sehr verbrannt und stark beschädigt. Er lebt noch.
Der eine Arm war so verklemmt, daß er erstarrte und aufschwoll; erst nach
mehreren Tagen zeigte sich wieder der Puls darin. Die Mutter und zwei Schwestern
der Jungfrau lagen ohnweit dabei todt; sie hatte nur wenig Schluchzer von ihnen
gehört.
In der anderen Hälfte des nämlichen Hauses hatte sich die Mutter des gedachten
Knaben mit, einem Knäblein von der einen zur andern Stube geflüchtet; dort
waren wieder zwei andere Knäblein, die ihr zugehörten, das eine im Bette und
das andere in der Wiege. Beide wurden
vom Schnee überschüttet und die Mutter zwischen Balken, verklemmt. Nun machte
der dritte Lauinenstoß sich los und alle drei befanden sich unter Dach, da die
Kammer dazwischen hinweggestoßen worden war; sie leben noch.
Die Familie Caduff wurde von der Lauine umgehen und sie rettete sich nächst dem
Kamin hinauf; das halbe Haus wurde zerschmettert. Man schmiß, die Lawine
bemerkend, die Kinder zu den Fenstern hinaus, die im Hemde davon liefen; andere
aber flohen bekleidet. Dabei giengen 5 Mühlen und 1 Holzsäge, 9 Häuser und
wohl so viel Ställe zu Grunde. Von 29 Stück Viehes wurden 16 oder 17 sammt
einem Pferdt lebendig ausgegraben. Von den Schmalthieren hat man noch keine
Rechnung aufgenommen. Die Lauine fuhr bis ans Rheinbett und von dort ein Stück
Rheinwärts hinein. Aus Allem schließt man, daß nur 4 Häuser in Rueras von
der Gefahr der Schneelauine sicher sind.
.....
Ich
habe beide Lauinen, jene von Rueras im Tavetsch und diese von Truns und Darvella
in Augenschein genommen und gefunden, dass die Sicherstellung von Rueras, Truns
und Darvella nicht nur möglich, sondern auch höchst nothwendig sei. Man muß nämlich
oberhalb der Dörfer am schicklichsten Orte einen schiefen und allmählich
ableitenden Stein- und Erddamm - Ustonza, Schutzwehr, Uor, Damm - aufführen.
Gegen die Lauinenseite hin ,muss
dieser
senkrecht gleich einer hohen Mauer stehen; gegen die Dörfer aber wird zuerst
die gute Erde bei Seite geschafft, dann die Schutzmauer mit Schutt und der Erde
hinlänglich bis zu oberst zugefüllt; also verliert der Eigenthümer nichts
oder sehr wenig, weil das Seinige gänzlich fruchtbar bleibt.1)
1)
In Rueras, Tavetsch, wurde später unter Leitung des Ingenieur Richard La Nicca
eine große Schutzwehr gegen die drohenden Lawinengefahren erbaut; jetzt ist
diese Schutzmauer im Zerfall.
Fontaunas
Anniversari
da 1456
Cudischs
da morts da 1664-1986
Cudischs
digl uffeci civil 1860-1986
Gadola,
Guglielm: Cruschs
e dolurs ord la Val Tujetsch. En:
Il Glogn, 1943, p. 8-26
Pater Placidus a Spescha - Sein Leben und seine Schriften; 1913 Hager/Pieth