Disgrazias ella Val Tujetsch
La presenta pagina cumpeglia las suandontas parts:
    

1. Cruschs e dolurs ord la Val Tujetsch tenor notizias da pader Baseli Berther: Glogn 1943
2. Zacontas cruschs els logs da disgrazia tenor notizias da pader Baseli Berther: Glogn 1943
3. Cruschs en la Val Tujetsch Tarcisi Hendry tenor indicaziuns da Franzestg Berther
4. Las murias en Tujetsch da mistral Teofil Schmid CR 1987; pagina 280
5. La lavina da Rueras dils 6 da fevrer 1749 G.Gadola: Glogn 1943
6. La lavina da Rueras dils 6 da mars 1817 G.Gadola: Glogn 1943
7. La lavina da Giuv, Nadal 1836 G.Gadola: Glogn 1943
8. La lavina da Selva dils 13 da december 1808 G.Gadola: Glogn 1943
9. Cronica da disgrazias Nudau tuttas disgrazias cronologicamein entras Tarcisi Hendry
10. Cronica da disgrazias tenor pader Placi a Spescha en: Pater Placidus a Spescha - Sein Leben und seine Schriften; 1913 Hager/Pieth

 

1. Cruschs e dolurs ord la Val Tujetsch  

Muria gronda
1558 Anno 1558. Quei onn ei miert en Tujetsch 600 persunas. La glieud survegnevien biergnas da marscha, che rumpevien anen, enstagl ano e tussegavien quell'uisa ils malsauns. (Anniversari fol.15)
1568 Anno 1568. Era quei onn ein 200 persunas mortas dalla muria en Tujetsch. Ina stermentusa surlischada, sch'ins patratga, ch'in decenni avon 600 persunas eran mortas!
1584 Anno 1584 sin 1585 ei stau igl onn dalla vera „muria gronda". Quella ha raffau naven 800 Tujetschins e Tujetschinas. Ardüser di en sia cronica: 500 persunas! Seigi sco ei vegli: Tujetsch stuev'esser zun populau da gliez temps, schiglioc fuss quei stau nunpusseivel suenter las duas empremas murias grondas. (Pareglia: „Cuorta Memoria" e Brügger, Natur-Chronik).
1635 1635 ha l'aschinumnada „pestilenza dallas biergnas" furiau en Tujetsch e fatg murir en pign temps 70 persunas. Silsuenter seigi quella arrivada entochen a Segnas, Mustér e fatg murir leu 30 persunas, ch'ein vegnidas satradas tuttas davos la caplutta dad oz.
La „Synopsis" di, che la pestileaza dallas biergnas en Tujetsch hagi giu liug 1637 „ineunte autumno", nua che pader Amadeus da Mortara, O.Cap. seigi vegnius tarmess en Tujetsch per gidar ora. - Quei onn seigi era la mumma dalla nobla famiglia "de Medell" morta si Cungieri da quella malsogna. Quei ei probabel stau la mumma ni la tatta dil renomau avat Adalbert I. de Medell-Castelberg.
   
La mort maluardada
1596 1596 ei Desax Andriu ius alla catscha sin gaglinas selvadias; vegnius ella lavina, bess sur in grep giu e restaus morts. (Anniv. fol. 21b.)
1667 1667 ils 18 da schaner ei Melchior dil Tieni vegnius en in squatsch neiv e morts (impetu nivium Gaspausa).
1667 1667 ils 6 da settember ei Durschei (Duriciei) Martin daus sur in precipezi ella Val Mila e rut la totona (percipio in Vale Mila).
1670 1670 ils 25 d'uost, rumpend giuadora crappa giud in cuolm (in montibus) ei Mr. Giachen de Salins vegnius pella veta.
1691 1691 ils 18 da matg ei Ludivic Durschei curdaus sil cuolm Davi sur in precipezl giu e staus morts. (1906 ils 17 d'avrel ei la davosa persuna dalla schlatteina Durschei, in giuven da Sedrun, morts en Tujelsch.)
1691 1691 ils 12 d'uost ei Margreta, dunna dil Giachen Gion Pieder sedisgraziada, curdond in quader dalla baselgia veglia da Sedrun, sin ella. 1695 ils 26 d'october ei Gion Jagmet curdaus ella Val Strem sur in precipezi e staus morts.
        
1702 1702 ils 6 da zercladur ei Mathäus Nadeler ex Stiria schelaus morts sil cuolm d'Ursera. - Quei vegn strusch ad esser stau in Tujetschin?
1704 1704 ils 28 d'uost ei vegniu satrau a Sedrun in pigrè da Bergamo, ch'era vegnius ella lavina en Val Curnera (inter nives lapsus mortuus inventus).
1707 1707 "hai jeu satrau a Sedrun in pigrè, curdaus a Curnera e staus morts sillas rivas dalla Curnera", scriva il sur plevon da Tujetsch danovamein el cudisch da mortoris.
1708 1708 ils 21 da mars ein vegni ella lavina dadens Tschamut Gion Rest Peder e Simon Oliva (nivibus obrupti funt prope pagum Ciamut versus Ursariam).
1712 1712 ils 29 da settember ei Catrina Nurschei vegnida sut in lenn egl uaul e stada morta-smaccada (ligno opresea).
1719 1719 ils 10 da schaner ei Catrina e Margreta da Vienna da Selva vegnidas ella lavina ellas Vals (=da Selva).
1730 1730 ils 31 da mars ei Martin Rumias Curschellas vegnius ella lavina a Vidauas-Tschamut e morts.
1731 1731 ils 14 da fenadur ei Giusep Sievi daus sur in precipezi ella Val Strem e stuiu murir.
1734 1734 ils 17 da fenadur ei Felici Durschei daus giud il tetg d'in clavau e staus morts (e tecto stabularii precipitatus ...).
1786 1786 ils 26 da schaner ei Giuliana Schrefer da Tschamut vegnida ella lavina ella Val s.Martin, dado Selva, la fontauna.
1738 1738 ils 11 da fenadur ei Maria Culastia Casparin, ina mattatscha da circa 14 onns dada ell'aua e vegnida anflada morta suenter dus dis.
1746 1746 ils 26 d'october ei Pieder Paul Hendri vegnius per la veta sut in lenn (in labore lignarem suffocatus).
1749 1749 ils 6 da fevrer ein 64 persunas vegnidas per la veta ella lavina da Rueras. Il medem di suentermiezdi vi ei plevon Giachen Biart (sur Giachen dalla lavina!) cun autras 5 persunas vegnidas ella lavina dadens Zarcuns; el e treis cumpogns han ins cavau ora morts.
1750 1750 ils 28 da matg ei Giachen Caviezel morts tut anetgamein si la Val Bugnei; ei fuva la damaun da Sontgilcrest.
1755 1755 ils 29 d'october ei Onna Margreta Capieder, dunna da Clau Riedi, returnond dad Ursera, morta dal freid sil cuolm (Ursaria redux frigore confecta).
1757 1757 ils 14 da november ei Gion Capaul vegnius sturnius dad ina buora, ch'ei ruclada giud igl Uaul Niregl.
1764 1764 ils 23 da zercladur ei Martin Riedi daus ell'aua e morts.
1768 1768 ils 29 dad uost ei Caspar Riedi daus sur in precipezi giu en Val Strem e restaus morts sil plaz.
1769 1769 ils 19 da zercladur ei il giuven Giachen Antoni Schmed, 28 onns vegls, vegnius sut in pegn en egl uaul Cavorgia e staus morts.
1782 1782 ein treis umens, mond per fein a pastg ella Val Gierm (=Terms) vegni ella lavina. "Sur els ella neiv mava in uors, che leva untgir els. Sut ils peis da quel ei la neiv sbuada ed ha formau ina lavina, che ha tratg igl uors ed ils umens giuaden ella profunditad dalla val. In ei vegnius anflaus plinensi tut smaccaus. Ils dus auters giudem la val, mo tuts treis sturni." La veglia scartira, che relata quei fatg, remarca cheutier: ils umens che eran babs da bia affons han ins deplorau, mo pigl uors ha negin bargiu. (Mira: Theobald, Bündner Oberland, p. 111).
1784 1784 ils 23 da mars ein suandonts 5 umens, tuts da Cavorgia, vegni ella lavina sil Vanatsch, Val Gierm: statalter Sep Maria Beer, Gion Casperin cun ses dus fegls Gion Flurin e Sep Maria e Gion Antoni de Pelly, che ein vegni cavai ora plaun a plaun cun gronda breigia e stenta. Ils tschun paternos suenter la s.messa a S.Leci (Cavorgia) vegnan detgs mintgamai per quels tschun umens, vegni per la veta en quella lavina.
1786 1786 ils 18 da zerdadur, Sontgilcrest da Rueras, ei il capitani da mats, Giachen Antoni Alig, vegnius sittaus giu sper la porta baselgia entras malprecauziun dad in auter; el veva 30 onns.
1787 1787 ils 4 da zercladur. Sin quei di ha la vischnaunca da Tujetsch giu fatg ina prozessiun a Trun tier Nossadunna dalla Glisch. Returnond a casa, ei statalter Giachen Antoni de Florin daus entuorn e restaus morts oragiu sut il vitg Mompe-Tujelsch En quei liug steva circa 100 onns ina crusch.
1789 1789 ils 2 da settember ei Paul Andriu Gieriet vegnius pella veta da far fein a pastg ella Val Milar. Silsuevter senumva quei liug „la Palla digl Andriu".
1792 1792 ils 10 da settember ei la giuvna da 27 onns, Maria Victoria Venzin, ruclada da rischlar fein a pastg en Val Giuv. Il di avon fuv'ella stada silla fiasta dil Num da Maria a Trun, nua ch'ella veva retschiert ils ss. sacraments.
1793 1793 ils 27 da november, ei Martin Caspar Quinter da Bugnei, fagend lavur cumina, vegnius smaccaus dad in grep, ch'ei ruclaus giu sin el. Quei fuss stau il bab digl avat Anselm Quinter e quinau da plevon Giachen Antoni de Gonda.
1794 1794 ils 28 da zercladur ein las duas soras, Onna Maria Berther, dunna da Gion Battesta de Pelly e la giuvna Maria Culastia Berther, returnond dad in pelegrinadi a Nossadunnaun, mortas dalla stauncladad e ferdaglia ella Val Strem.
1797 1797 ils 22 da mars ei Giachen Antoni Fidel de Florin, in um maridau, vegnius sut in lenn en e morts.
1797 1797 ils 7 da zercladur ei Mathias Caviezel, in um maridau, vegnius sturnius dad in crap orasi la Val Bugnei.
1797 1797 ils 18 da november ei Barclamiu Berther, in um maridau, ius alla catscha e vegnius anflaus morts sut in grep en.
1799 1799 ils 6 da mars, ei sur Giachen Antoni Condrau, caplon da Rueras e Gion Fidel Venzin da Rueras, frar da Sur Vigeli Venzin, plevon a Sedrun, vegni pigliai dals Franzos, menai a Mira, nua ch'els ein vegni mazzai da quels barbaricamein. Il medem di ein vegni sittai giu dals Franzos: il giuven Giachen Martin Berther da Camischolas a Putnengia, stalter Giachen Venzin el vitg Bugnei, vulend fugir ord casa, e Gion Gieri Monn en sia atgna casa vulend sedefender.
1799 1799, ils 3 da matg, ein ils suondonts Tujetschins curdai ella battaglia encunter ils Franzos: Gion Giossi da Bugnei, Clau Giossi, Vigeli Giusep Beer, Sedrun, Vigeli Giusep Schmidt, Giachen Antoni Soliva, Giachen Antoni Schmidt, e Martin Curschellas, Cavorgia. Il sulet Franzos ch'ils da Tujetsch han mazzau, ei stau quel, ch'il "Leci Patrona" ha sturniu giu gl' Uaul Surrein. (?)
         
El 18avel tschentaner eis ei aunc miert enzacons jasters sils cuolms da Tujetsch. Aschia per exempel:
1774, ils 19 d'avrel, Franziscus Doval da Paris, e Maria La Croix, dunna da Samuelis Mercier, patria Bernensis; els ein schelai en „in Monte Crispaulta".
Mond sur il "Ritzli" sesanflavan aunc avon paucs decennis dal maun uranès, sper ils tschalers dil stavel, pliras cruschs en memoria dallas disgrazias succedidas sin quei pass.
1808 1808, ils 12/13 da december all'ina dalla notg ei la lavina da Selva vegnida ed ha satrau 25 persunas, ferton che 17 autras ein vegnidas spindradas.
1809 1809, il schaner ein dus fermezia umens vegni mazzai dalla lavina dador il vitg Selva. En quei liug stevan pli baul ual dado la fontauna las "Cruschs dil Rest."
1811 1811 ils 25 d'avrel, returnond Maria Barla Monn da Mustér, eis ella dada sur in piogn giu el Rein. Perveseders han anflau ella l'auter di o Acla e tratg ella ord l'aua.
1812 1812 ils 7 da settember ei Giusep Antoni Giossi ruclaus da far fein a pastg silla Plaunca da Rotz (Val Bugnei) e vulend alzar si el, eis el morts.
1816 1816 ils 24 da settember ei Vigeli Liberat Monn serendius temps da notg ord tegia dil cuolm Davi e curdaus sur in precipezi giu el Drun da Bugnei e staus morts.
1817 1817 ils 6 da mars, la sera dallas otg, ei la secunda gronda lavina da Rueras vegnida. En quella han 28 persunas anflau la mort; 19 autras han ins pudiu spindrar.
1817 1817 ils 28 da mars han ins anflau Vigeli Giusep Riedi, returnaus dad Ursera, schelaus sil Cuolm d'Ursera.
1821 1821 ils 12 da settember ei Vigeli Giusep de Florin vegnius pella veta cun far fein a pastg el baun Tschinglatsch (praeceps lapsus et mortuus).
Naven da 1821 entochen ils da 14 da fenadur 1829 ei ina largia el cudisch da mortoris!  
1829 1829 ils 23 d'uost ei il nurser Rest Valentin Beer da Camischolas daus sur in precipezi giu silla Puzza, els Neidis, e staus morts.
1833 1833 ils 6 da mars, ei Gion Rest Monn, in giuven da 17 onns, vegnius en in sguatsch lavina ella Val da Claus e restaus morts.
1834 1834 ils 22 da zercladur ei il mattatsch da 15 onns, Rest Giusep Riedi, daus en in vadretg ellas Vals e vegnius anflaus morts suenter quater dis buca dalunsch dil liug dalla disgrazia.
1836 1836 ils 25 da december, la sera circa allas quater, ein statalter Giachen Antoni Monn da Zarcuns e Sep Lurenz Schmed da Rueras vegni ella lavina sin Giuv ferton ch'els pervesevan. L'auter di ein ei vegni cavai ora morts. Aunc quater auters perveseders ein vegni quei di ella lavina, ch'ein denton mitschai cun la veta. "Il Grischun Romonsch", 1837, nr. 45 dils 3 da schaner, porta la remarca: Ei vegn detg, ch'en Tujetsch, a S. Giachen (Rueras) hagi la lavina priu dus giuvens. Ei fuss da giavischar, che quella nova seconfirmass buc!" Probabel setract'ei cheu dils sura dus?  
1843 1843 ils 23 da matg ei Giusep Martin Peder da Rueras vegnius per la veta en in squatsch lavina en Val Giuv sut il Draus cun far nitschuns. El veva 53 onns.  
1853 1853 ils 30 da november, ei Sep Antoni Giossi da Surrein sedisgraziaus dadens Nacla, selischnond dalla glatscha giu entochen en via encunter ina buora. Ina crusch-lenn stat en sia memoria dador Burganez, siper in pegn; quella steva pli baul sin in crest sut via dadens Nacla. Quei medem onn ei probabel era Balzer Antoni Curschellas da Surrein (?) sedisgraziaus sper la punt da Cavorgia.
1853 1853. Quei onn ei Giusep Schmed da Rueras, in buobet da circa 6 onns, vegnius sut in vadretg enasi la Valatscha (Val Milar) per vigelgia s.Gions; ed ei lu vegnius tratgs ora morts dadens ils praus Milar.
1859 1859 ils 6 da december ei Vigeli Venzin da Selva, returnond da Segnas, daus per tiara vi amiez il vitg Sedrun ed en paucs muments, staus ina bara.
1863 1863, ils 20 da zercladur ha il buobet da nov onns, Caspar Muggli da Rueras, catschond duas vaccas sur la punt da Rueras vi, survegniu dad ina da quellas in stausch, ch'el ei daus ell'aua. Pér sut Sedrun giu eis ei reussiu da trer igl affon miert ord il Rein.  
1865 1865, ils 4 da fevrer ei il giuven Flurin Venzin da Selva vegnius ella lavina visavi Selva, els Banaus, mond alla catscha sin cots selvadis.
1866 1866, bunamein morts! La davosa fiera da Ligiaun ei ida buca mal, aschia era la fiera d'Altdorf dils 29 da november. In marcadont da Medel, che ha frequentau quella, ha stuiu schar ventscher sill'Alpsu duas vaccas ella lavina, duas ha ei pudiu liberar, mo stuiu schar ventscher ellas la notg sil cuolm. El sez e siu cumpogn da viadi ein dalla lavina vegni fiers vi el lag, mo ein mitschai cun la tema e cun schar anavos ella neiv caput e capetscha." (Mira: Gasetta Romontscha nr. 49, dils 5 da december 1866).
1869 In pastur da Tujetsch ha anflau sur il Lag da Toma sper il Badus l'ossa d'in carstgaun, carteivel d'in mistergner, che veva avon entgins onns falliu la via sur l'Alpsu. (Mira: Nova Gasetta Romontscha 1869, nr. 33, dils 13 d'uost).
1870 Pli bugen durmir che murir! Ella cufla dils davos dis d'october havess in Cavegn da Breil gleiti anflau la mort sill'Alpsu. Venderdis vargau ha el bandunau Ursera per allas duas suentermiezdi. Vegnend sisum il lag er'ei stgir ed el veseva buca pli ils barricars sco fastitgs dalla via. Per buca riscar dad ira surengiu ella stgiraglia seresolva el da restar grad eri. El batta in toc buna via e va cheu a spass en tutta aura dallas 6 dalla sera entochen las 6 dalla damaun. Lura anfla el il stradun e va in toc vinavon. Nunpudend rumper via po el susentar umens da Tschamut, che vegnan encunter ad el. Ella Rheinquelle a Tschamut, pren el sin sia aventura in bien solver e dorma lu 24 uras e sededesta viscals e da bunaveglia. (Mira: Gasetta Romontscha 1870, nr. 44).
1871 Pli bugen sin ina loma meidia, ch'en ina freida fossa. Dacuort vegnan dus Englès giu dal Badus el Hotel Rheinquelle a Tschamut e spetgan leu sin lur tierz cumpogn, che fuva restaus empau anavos sul lag da Toma si. Ei vegn notg ed igl Englès selai aunc buca ver. Ses camerats plein tema, ch'el hagi falliu la via, ni ch'ei seigi schabiau zatgei, tarmettan umens cun latiarnas e proviant sil cuolm per encurir el. L'entira notg traverseschan quels plirs cuolms e vals, greschan e schulan, mo anflan negin fastitg dil sepiars. Allas treis arrivan els anavos a Tschamut e declaran, che sch'el sesanfli aunc sils cuolms, seigi el buca pli en veta; tschelluisa havessien ei cun dar sinzur stuiu anflar el. En mesa desperaziun van allura ils dus Englès culs dus umens sin nova tscherca, ferton ch'ei vegneva a Sedrun patertgau vid il cavar la fossa per il disgraziau. La nova expediziun ei buca stada s'avazada ton lunsch, ch'ella entaupa igl Englès cartius morts. Quel di, ch'el vevi falliu ier la via e nunsavend nua semanar el stgir, seigi el sefiers sin ina meidia fein a pastg e durmiu stagn e bein tochen per la damaun vi. En triumf meinen ei el el hotel, nua ch'el ha dustau siu appetit engles cun in brav "solver alla savetscha" e pagau generusamein ils umens, che vevan encuretg el. Ina tala aventura vala bia marenghins els egls d'in Englès." (Mira: Gasetta Romontscha nr. 35, 1871).
1872 1872 ils 12 da settember ei Giachen Fidel Maria Cavegn vegnius tuccaus dad in crap ruclont en Val Giuv cun cavar cristallas e vegnius bess en ina fessa d'in glatscher, nua ch'ins ha anflau ei schelaus e morts. 
1876 1876 ils 10 da schaner ein statalter Stiafen Schmed, in bab da 9 affons; ed il giuven Gion Fidel Peder da 18 onns, omisdus da Tschamut, vegni ella lavina; fagend via ellas Vals Curnera per vegnir ora cun fein a pastg. Dus auters giuvens, in da 16 e l'auter da 18 onns, han ins aunc pudiu cavar ora vivs. (Mira: Gasetta Romontscha nr. 2, 1876).
1880 1880 entuorn ils 9 d'october ei Gion Antoni Deragisch da Sedrun morts o Bigliel da far si magliacs. En sia memoria penda ina crusch vid il clavau sper il stradun a Bigliel-sura.  
1888 1888 ils 14 da fevrer, per mardis-tscheiver, ein ils dus giuvens frars, Barclamiu e Vigeli Giusep Peder da Selva, mond per ina vaulta draussa, vegni ella lavina gia beinmarvegl en Plaun Viradas, nua ch'els ein vegni fiers sur in grep giu el Rein. Barclamiu veva 15 e siu frar Vigeli Giusep 17 onns. In han ins anflau per la primavera en ina buola sut Selva. Els fuvan fegls da statalter Gion Antoni Peder da Selva.  
1888 "Il cavrer Giachen Antoni Curschellas da Surrein, in giuven da circa 17 onns, ei sin ina plaunca semess giu per durmir, la capiala sut il tgau ed il fest enta maun, mo ei buca levaus si pli. Vegnend las cauras la sera persulas a casa, han ils vischins sminau ina sventira, ein spert i silla tscherca da lur cavrer, ed anflau quel morts ella posiziun descreta. Cunpatg ch'ei era vegniu giu in crap, che ha sturniu el." En sia memoria stat ina crusch vid il Sontget dils Mats dal maun dadora. (Mira era: Gasetta Romontscha 1888, nr.25, dils 21 da zerdadur.)  
1890 1890(?). Gion Antoni Jacomet da Sedrun, in affon da dus onns, ei daus ell'aua sper il Falun da Salins e tratgs ora morts.
1892 1892 ils 4 da fevrer ein ils dus giuvens frars Giusep e Vigeli Giusep Valier da Camischolas vegni ella lavina en las Ruinas da Pardatsch cun ir per lenna e restai morts.
1896 1896 il zercladur ei Gion Antoni Gieriet da Sedrun-Gonda, in buob da circa 8 onns, daus en in vadretg sil Crest liung en Val Milar, ch'ins ha anflau  l'auter di morts sur la punt miez.
1896 1896 il fenadur ei il cavrer Sep Martin Lutz da Soliva-Medel ruclaus ella Val Strem, el „Pastuir digl Albin" encunter cuolm Davi e morts en paucs dis per consequenza dallas blessuras. - Quei medem onn ei Margreta Monn da Rueras morta orasi "Sur giassa" ina dumengia da stad mond a Sedrun a messa. Ina crusch stat leu en sia memoria.
        
1902 1902 il november ei Onna Catrina Deflorin da Tschamut dada ell'aua ella "Punt nova" cun in buordi draussa si dies. Ins ha anflau ella morta ell'aua cul buordi si dies. En sia memoria stat ina crusch-lenn via il mir sper la porta dalla caplutta da Tschamut.
1903 1903 il settember ei Francestg Jacomet da Sedrun, in buob da circa 7 onns daus giud la punt da Sedrun-Surrein, ch'ins ha tratg ora morts in tschancun oragiusut, nua ch'el era sefermaus vid in cagliom.
1905 1905 ils 8 da zercladur ei Sigisbert Berther da Rueras vegnius sut in cusch en cun resgiar ora lenna egl uaul Cavorgia e restaus morts.
1926 1926 ils 19 da fenadur ei il buobet Ignaz Cavegn, da 7 onns, fegl da Florentin Cavegn da Sedrun (Sontget), vulend traversar il stradun, vegnius sut in automobil brasilian, che vegneva sur l'Alpsu ed ei staus bara en ina mes'ura. Paucs onns avon era ina buobetta da Florentin Cavegn vegnida sut ina pluna lenna e restada morta. lna crusch vid il Sontget dils Mats regorda nus da quella disgrazia.
1927 1927 ils 28 da fenadur ei in automobil ius surengiu el tierz caraun sur la tegia dils viès silla vart grischuna dall'Alpsu. Ei fuva treis dels: Cont Wilhelm da Waldburg-Zeil da Rimpach, Württemberg cun sia dunna e sia quinada. Il cont ei restaus morts, la quinada ei vegnida blessada, ferton che la dunna che menava igl auto, ei restada viva. (Mira: Gasetta Romontscha nr. 31, 1927).
1931 1931 ils 7 da fenadur ei il recrut Gustav Hunziker da Turitg sedisgraziaus en Val Maighels tier in exercezi da sittar cun maschina da buis. El ei vegnius tuccaus d'ina balla amiez il cor e staus morts sil plaz.  

 

2. Zacontas cruschs, che stevan, ni stattan aunc oz els logs da disgrazia
Tenor notizias da pader Baseli Berther  

1. O l'Acla, cura ch'ins vegn da Mustér sin via nova. Cheu stattan duas cruschs si pil clavau. Ina per memoria da Gion Battesta Sialm, ch'udeva tier la cumpagnia dils catschadurs da Mustér e ch'ei vegnius sittaus giu cheu d'in schuldau franzos anno 1799. L'autra stat en memoria da Gion Antoni Deragisch.
2. Giudem il Drun da Bugnei stat ina crusch encunter la bova, che Vigeli Monn Berther ha tschentau si.
3. Ina autra crusch steva vi sum la Val Bugnei sur via, ch'ei ussa svanida.
4. Ina si pil clavau da Rest Antoni Gieriet, odem il vitg Sedrun, en memoria da Vigeli Venzin, la quala steva avon giudem igl iert dalla casa da Jacomet.
5. A Mira si pil clavau en memoria da sur Condrau e Gion Fidel Venzin, mazzai dals Franzos 1799. 
6. A Zarcuns si per la casa da Sep Antoni Schmid en memoria da sur Beart dalla lavina, morts 1749.
7. Orasi Sur Giassa (Rueras) en memoria da Margreta Monn.
8. Ina sut casa da Duri Vigeli Cavegn (Rueras) si pil clavau.
9. Sut l'ustonza da Rueras.
10. A Dieni spel Sontget duas cruschs. 
11. Sin Giuv dado la baselgia, per memoria dalla lavina da 1836.
12. Ina brev da vendita digl onn 1762 numna in liug a Sedrun: „auf Budas sort dalla Chrusch" (Mira: Urbari dalla caplania a Sedrun p. 121).
13. A Selva e Tschamut sesanflavan aunc 1926 circa 15 cruschs-lenn sin praus e plauncas encunter casas e capluttas, che regordan nus aunc oz vid las numerusas disgrazias da lavinas. Ins vegli mantener e renovar quellas, sinaquei ch'ils numerus paupers disgraziai, parentai pli u meins cun scadina casa e famiglia, svaneschien buc ord la memoria dils pietus vegnentsuenter.

 

3. Cruschs en la Val Tujetsch
tschentau ensemen da Tarcisi Hendry cun agid d'indicaziuns da Francestg Berther

Introducziun
Tgi che ei viandaus e spassegiaus empau per la val entuorn, ha segiramein anflau sin sias excursiuns loghens nua che carstgauns han tschentau cruschs. Aschia eisi segiramein curdau si las pli differentas cruschs eregidas sin pézs, crests ni francadas vid baghetgs e casas. Il pli savens ein quellas indicaziuns da schabetgs historics ni en memoria d'ina disgrazia ni d'in u l'auter eveniment.
Quella survesta duei clamar en memoria las differentas cruschs tschentadas si en nossa val, era quellas ch'ein gia daditg svanidas e mo pli enconuschentas entras scartiras e documents.

L'entschatta pren sisum la val, sil Cuolm d'Ursera

1. La pli dominonta crusch sin nies intschess ei bein la crusch sil Calmut. Ella ei vegnida eregida igl onn 1932 e regorda a cusseglier naziunal G. Baumberger da Turitg. El ei staus in grond benefactur e fautur dalla populaziun dallas muntognas svizras. En sia memoria ei la crusch vegnida tschentada quei onn en preschientscha dallas autoritads federalas, cantunalas, districtualas e communalas. Anteriur president communal e deputau Gion Felici Monn ha giu organisau e preparau in digna fiasta sil Calmut. L'inscripziun secloma: "Et montibus salus".
2. Entochen 1927 existeva era in crusch sin l'Alp Tiarms enasisum il Tierm. Duront igl unviern 1927 ha ina secziun schuldada bivacau per pli liung temps sill'alp. Muort la gronda scheltira e ferdaglia han els perfin duvrau la lenna dalla crusch per far fiug e sescaldar. Suenter eis ella buca pli vegnida eregida e mantenida.
3. Ina crusch ei dapi 1986 veseivla sil Crest dil trutg da Puozas dil Lai. Quella crusch ei vegnida eregida sin iniziativa privata entras signur Vils da Bad Ragaz. Sia idea primara fuva l'erecziun d'ina caplutta sil Pass Alpsu. Pli tard eis el secuntentaus cun la crusch che sesanfla en in veramein bi liug che vegn visitaus il temps da stad da fetg bia turists.
4. Ella storta dalla via dil Pass Alpsu gest sur la tegia dil viè ei in monument cun crusch en memoria dalla disgrazia cun automobil dil cont Waldburg-Zeil da Württemberg.
5. En Val Maighels ha Giusep Schmet da Salins giu fermau ina crusch sin in crap avon tegia.
6. Ella vischinonza dil lag da Maighels, gest sper via sin in terment crap, ei ina tabla cun ina crusch en memoria dil recrut Gustav Hunziker da Turitg ch'ei sedisgraziaus enten far exercezis cun muniziun.
7. Ina crusch existeva era pli baul en prau Mulins/Tschamut sin in baghetg odem giudem. Ella steva en memoria d'ina disgrazia da lavina ni forsa en regurdientscha  da Onna Catrina Deflorin che fuva vegnida sut draussa en traversond l'aua dil Rein.
(Dunna dil grond da Tschamut, nov. 1902)
8. En Val Curnera ei tschentau ina crusch per Stiafen Giger negaus el Rein ils 21 d'uost 1958. La crusch ha Ignazi Gadola schau ereger.
9. La crusch per igl inschignier Renato Grassi ruclaus enten ademplir sia lavur traversond in dutg cuvretgs cun glatsch e sesturnius sin la via sur il Stavel da Cavradi ils 4 da november 1965. El derivava dalla Italia, sia dunna fuva ina Glarunesa, feglia d'in miedi. La crusch sesanfla en in grep sur la via al lag da Curnera.
10. Sin l'alp Tschamut, gest sper la senda viers il Lai da Tuma ei tschentau ina crusch en in grep en memoria dil disgraziau pilot J.Bischof †26.4.1986.
11. Ils davos onns ei vegniu eregiu ina crusch enta Maighels el liug numnaus Siara.
12. Era sin la veglia stalla da Tschamut fuva ei pli baul ina crusch. Ussa eis ella tschentada vid la tegia d'alp.
13. A Tschamut fuvan pli baul treis cruschs da maun sut dretg dalla entrada en caplutta da s.Clau. Sco intervegniu fuva ina dallas cruschs per in luvrer talian sedisgraziaus 1862 duront l'erecziun dalla via Alpsu entras schluppentar greppa e morts dadens l'aua dalla Val Val. Ina crusch duess esser stada per ina buoba ni matta che era ruclada davos Tschmut giu el Rein.
La tiarza en memoria dad Onna Catrina Deflorin sedisgraziada 1902.
14. Treis cruschs pendevan vid la caplutta da Nossadunna a Sutcrestas; ina en memoria dils frar Peder, il Barclamiu e Vigeli sedisgrazai ils 14 da fevrer 1888 vi Plaum Miradas. L'autra regurdava vid Flurin Venzin sedisgraziaus dad ir a catscha e la tiarza fuva en regurdientscha da Franz Loretz ch'ei daus giud ina suga duront in transport da draussa; 27.10.1945.
15. Sur il vitg da Selva exista aunc ina crusch per il vegl nurser da Tujetsch il Sep Maria Albin che ha giu ina attacca dil cor en quest liug e morts.
16. Ina crusch sesanfla dador il vitg da Selva, nua che il scolast Gion Giusep Giossi ei daventaus ina unfrenda dalla lavina giu da Milez igl onn 1951.
17. Dado Selva nua che la via veglia, ni meglier detg la via veglia dalla val vegneva atras, vegn numnau las Cruschs dils Rests. Eisi stau cheu ina ni pliras cruschs. Segiramein han beinenqualin, cheu denter Carmihut e Selva stai en prighel da veta entras lavinas. La cronica da disgrazias plaida da differnetas disgrazias sin quei tschancun.
18. Per il disgraziau Edmund Simon sin la via cantunala 25.7.1970 ei ina  crusch agl ur dalla via dado il dutg da Caspausa.
19. Ina crusch en memoria dil buobet Isidor Loretz daus a s.Brida sur la greppa giu ei ussa prida naven. Quei buobet fuva in frar da Franz Loretz numnaus sut 14.
20. Pli da vegl existeva ina crusch si Caspausa vid il baghetg enagidem encunter Selva. Quella ei gia dapi biars onns svanida. Ella regurdava vid la mort d'in giuven vegnius en in squatsch neiv si Caspausa, entuorn 1670.
21. Vid il secund baghetg odem Caspausa ei eregiu ina crusch en memoria da Giachen Giusep Venzin-Riedi da Selva, morts leu en nuegl.
22. Sur stavel da Cuolm Val sum entadem il plaun ei tschentau si ina crusch en memoria dil giuven Leci Antoni Caduff da Rueras tuccaus leu dil cametg la sera dils 25 da fenadur 1958 pertgiront las vaccas dall’alp dil cuolm.
23. En la medema alp orasi sur il stavel da tegia gronda ei tschentau si ina crusch per l’alp. Ussa vegn quella mantenida dalla societad dils runals. 
24. Ina crusch en memoria dil scolast da skis Antieni Cavegn ei eregida alla staziun sisum dil runal Cuolm Val. El ei vegnius en la lavina seniester en la val da Plaunca biala ils 2 da mars 1972.
25. Per il disgraziau Serafin Cavegn da Rueras, era ina unfrenda dil sport da skis, ei tschentau si ina crusch a Scharinas vid il baghetg da Duri Vigeli Cavegn, morts igl emprem da mars 1978.
26. A Mulinatsch ei tschentau si ina crusch enasisum ils baghetgs da maun da Craps. Leu existevan avon onns dus baghetgs, il tschaler d’alp ed il baghetg da Sigisbert Berther. Quels e quater auters baghetgs ein vegni destrui en Mulinatsch. La lavina fuva vegnida tochen oargiu la Rufna da Giuv dalla Val oragiu entochen l’acla numnada. La crusch han ils da Mulinatsch tschentau si.
27.

Pli da vegl fuvan treis cruschs vid la caplutta da sogn Bistgaun a Giuv. Ina per ils morts dalla lavina digl onn 1836 ils 24 da december a Giuv; ina per Rest Giusep Peder ruclaus da far nitschuns 1843 en Val Giuv e l’autra ei buca pli enconuschent.

28. Ina crusch pli nova ha in idealist dalla megliuraziun da funs schau metter si si Muschnatscha sin in faner. Era ina idea!
29. Ina crusch existeva sin in faner sin Budas per il Lucas Cavegn da Cadruvi morts leu dalla mort anetga.
30. Orasi sut ils baghetgs da Malamusa fa ina crusch endamen la mort prematura dil buobet Gion Giachen Monn da Rueras ruclaus enasi dadens il Baun dil Detg 6-8-1936.
31. Ina crusch fuva a Dieni vid il vegl sontget, ussa mess neu en in monument pli modern, vid la garascha da Baseli Gieriet.
32. La crusch sur il vitg ei vegnida tschentada sur Venzin Gion, il qual duess ver empermess che la lavina hagi buca pli da far donn a nies vitg. Eregida igl onn 1924, renovada entras Felici Monn e Flurin Berther!
33. Era sil Péz Badus ei avon entgins onns vegniu mess si ina crusch fier entras Bruno Berther, Rueras.
34. Medemamein il Péz Culmatsch ha survegniu ina gronda crusch lenn rabitschada si entras Paul Berther da Dieni.
35. Amiez il vitg da Rueras sin igl aschinumanu clavau dils Stens Vigelis ei fermau ina crusch en memoria d’il giuven Giachen Antoni Alig, ch’ei entras malprecauziun tier ina fiasta da parada vegnius per la veta 1786. Quella crusch han ils vegnesuenter dils Vigelis Stens(Schmid) adina manteniu; Duri Vigeli Cavegn.
36. Orasi sur Giassa, nua che las duas vias vegnevan plia baul ensemen, fuva ei era montau ina pintga crusch en memoria d’ina matta veglia tschocca che veva en quei liug giu pegliau ina daguota. Mantenida dils vegnesuenter da Duri Battesta Muggli. La matta veva schlatteina Monn.
37. A Zarcuns sin la casa stada da Sep Antoni Schmid gerau. El ha sez giu fabricau ina crusch empau gronda e massiva cun divers utensils da tortura, en memoria dallas persunas vegnidas leu en la lavina cun vuler dar agid als disgraziai da Rueras igl onn 1749 ils 6 da fevrer. La crusch ei cunzun ina memoria da sur plevon Giachen Biarth e tschun da ses gidonters. Sco il sura citau Sep Antoni ha giu raquintau fuvi ei avon bein si ina crusch leu mo sin dar giu e smarschida. El ha giu fatg quella existenta sin agen quen per pietad e memoria dils disgraziai.
38. Ora a Mira dadens la caglia da Mira fuva ei pli baul in vegl clavau e sin quel ina crusch en memoria dil caplon Giachen Antoni Condrau e Gion Fidel Venzin vegni assassinai leu dils Franzos 1799. La crusch sesanfla oz sin la casa da Emil Schmid a Gonda.
39. Egl Uaul Siaras, Val Nalps,  fuva tschentau si ina sempla crusch per ils dus giuvens Valier Vigeli Giusep morts en la lavina ils 4-2-1892.
40.

Era sil vegl clavau ni faner da Burganetz fuva ei pli da baul ina crusch.

41. Dadens il dutg da Val Stgira/Val Nalps fuva tschentau si ina crusch per Sep Antoni Giossi da Surrein che ei ruclaus dil glatsch giu tochen en via e sesturnius 1853. La crusch ei la davosa gada vegnida restaurada da scolast Barclamiu Peder ils quals fussen stai parentai cun il disgraziau.
42. Ina enconuschenta crusch existeva o l’Acla oragiusut Bugnei per in Gion Battesta Sialm, era ina unfrenda dils Franzos 1799.
43. Buca lunsch dadens sper via veglia da Bugnei la crusch dil Vigeli Monn, morts 1931.
44. Sedrun odem il vitg dadens Sontget dils gedius fuvan dus baghetgs; in da „Vigeli Venzin“ cun ina crusch per sur Desax, cumissiun per ir per farer: Nus vein farer e morts sil plaz! 
45. Sontget dils mats treis cruschs: Florentin Cavegn, Locatelli, cun platta scalegl e Curschellas Giachen Antoni
   
Quella lavur ei insumma buca finida e cumpleta. Per indicaziuns ed informaziuns davart cruschs ella val, sundel engrazieivels!!

   

4. Las murias en Tujetsch
L'emprema muria dil sedischavel tschentaner ch'ei serasada en Surselva, ei plaunsiu era arrivada tochen en Tujetsch, nua ch'ella ha caschunau igl onn 1568 la mort a 200 persunas (Pfister p. 43).
Terribla sgarschur e dolur ha la muria gronda dils onns 1584-85 derasau. En quei temps ha la pesta raffau naven 800 persunas, pia la gronda part dalla populaziun tuatschina. Denter quellas unfrendas sesanflava era il preziau plevon sur Gion Liem. Tenor la tradiziun er'ei restau a Selva mo dus survivents. Els temevien aschi fetg da pegliar in da l'auter la pesta, ch'els mavien las dumengias (aunc ditg pli tard) mo tochen ora a Sumsassi per assister en quella distanza al survetsch divin a Sedrun. Per evitar tut contact mavi in da vart seniastra e l'auter da vart dretga dil Rein.

Ils onns 1636-38 ei la malsogna dallas biergnas rutt'ora en Tujetsch. Tenor las indicaziuns historicas ein 70 persunas mortas en cuort temps en consequenza da quella sgarscheivla pesta. Da gliez temps fuva ei mo in sulet spiritual ella val. Sin instanza digl avat Stöcklin da Mustér ha il prefect dils caputschins, pader Ireneus a Lontsch, tarmess il pader Amadeus de Mortara a Tujetsch per gidar duront quei trest temps ella pastoraziun. El sez ei vegnius tschaffaus duasga dalla pesta, mo ei staus preservaus dalla mort. Concernent igl onn 1637 dalla «Muria dallas biergnas» raquenta pader Placi a Spescha ch'in cert Duri de Florin seigi era vegnius infectaus da quella pestilenza. El havevi ina gronda biergna dad in maun. El ha lu tertgau tier sesez: Finiu eisi tonaton, mo jeu vi aunc mirar avon tgei tissi che quellas biergnas cuntegnan. In mument ch'ils da casa fuvan absents ha el priu in cunti e fatg in ferm tagl ella biergna, ord la quala igl ei flessegiau saung encugliau, aua ed ina specia da garnetschs sco panetscha. La plaga ei migliurada. Silsuenter han plirs auters applicau il medem recept ed ein era mitschai.

Per ch'il Segner protegi da quella pesta ha Tujetsch fetg probabel decidiu da quei temps da far mintg'onn per la vigelgia da s.Gion Battesta, ils 23 da zercladur, ina processiun a Segnas tiels patruns encunter la muria: s.Bistgaun e s.Roc. Dapi 1905 ei quella processiun lu vegnida fatga il medem di a Zarcuns tiel sanctuari da Nossadunna, e quei duront in tschuppel decennis. Ord motivs dil cuntinuau carschament da traffic cun autos sin via han ins entuorn ils anno sissonta stuiu desister da quella processiun.

 

5. La lavina da Rueras dils 6 da fevrer 1749

Ferton che tals e semeglionts eveniments ein per ordinari buca nudai avon la vegnida dalla schurnalistica, possedein aus tuttina enzacontas interessantas fontaunas davart quella sgarscheivla disgrazia. Quellas, cun la tradiziun orala ensemen, dattan a nus in impressiunont e veritabel maletg da quei stermentus schabetg. - L'emprema fontauna en scret  sesanfla egl urbari vegl dalla pleiv da Sedrun (fol. 24b-25b, sub die 30. Junij commemoratio S.Pauli apostoli), scretta per tudestg, da sur Giachen Antoni Degonda, il successur dil „sur Giachen dalla lavina."

Quella secloma:

Anno, da man zelte nacht dia geburth Jesu Christi 1749, namlich den 6ten februarii, hat ess das erschrecklichess unglick in der lobl. kircherung Dawetsch sich zu getragen. alss in kurzer verfassung hier nach gesetz zu lesen ist: In deme zur seilbigen winter zeit ein nur gemeine schne wahre, darauff aber ein warmer regen und gleich nacher ein starckher frost eingefallen, verursachte bilich, das durch ein ganze wochen unaufherliche schnee-wetter, so nachmahlen gefolgt jedermeniglich ein so grosses schrecken, biss endtlich da die Valatscha alß ein vorbott am morgen dess obigen tags die lavina zu dem dorff Roeras nicht ohne schröekhen und schaden auffgetriben. Abenß an eben desselbist wurde da, unglickseligess dörfflein von denen lavinen der ganzen thäller Pulanera und Mila samendlich mit solcher furi und hefftigem sturm angefallen, das gleichsam urpleztlich 23 häuser mit 46 feurstätten, 33 speicher, 39 städel und bestallungen mit 237 klein und grossen vich, 5 mühlen sambt 1 säge hingerissen und zugedecket worden, das grösstes übel wahre, das zu gleich über 100 jung oder alle personen beydes geschlichts darunder kohmen, deren 44 gewaxene und 20 kinder elendlich getehdet worden. Ein stund ungefehr darauf, erat enim hora decima cum dimidia, da die umbligende nochburhten, insonderheit der pfarrer Jacob Biart seinen grösten eiffer, das geleit und wehklagen gehert, in aller eill sambt anderen hin zu geloffen, kohmte aber kaum biß zu dem dorff Carcuns, so wurde selbiges ebenfalß von denen lavinen der Landadusa uber rumplet, alwo der pfarrer auss liebe seiner schäfflein das end des trauriges spels mit dem end eigenes, lebens machen hat müessen sambt 5 andere personen. Requiescant in pace. Der solches hier geschrieben, bittet instendigist den günstigem leser vor ein gnad, so ist ein vatter unser und ave Maria wir derer arme sellen - quoad nomina singula in libro defunctorum ecclesiae parochialis adinveniuntur at faxit deus, ut in libro vitae pariter conscripta sint omnia J(acobus) A(ntonius) D (e) G (onda) P(arochus) I(bidem).

La principala fontauna ei denton la descripziun, che msgr. avat Bernard a Frankenberg ha fatg. Ei setracta cheu numnadamein d'ina broschura, respectif da treis broschuras, squitschadas 1749 en claustra a Mustér. Essenzialmein dian futtas treis il medem, mo en certs fatgs secundars ed arisguard la descripziun da detagls varieschan ellas tscheu e leu e secumpleteschan. Avat Bernard a Frankenberg ei igl autur da tuttas treis. La descripziun latina vegn ad esser stada l'emprema; ella ei pli cuorta che tschellas duas e setegn mo vid ils fatgs principals. Da quella ediziun existan oz mo enzacons fegls fragmentarics.1
La secunda ediziun ei amplificada ed edida per tudestg;2 era quella deriva dagl avat Bernard, sco ina notizia sin pagina 4 dall'ediziun taliana di: .. dopo di averne fatto in ristretto d'una relazione latina, ed una Descrizione Tedesco, ho stimato molto a proposito de darne ancor in Italiano..."
La pli liunga e detagliada descripziun ha igl autur zun versau els differents lungatgs schau stampar per talian, dedicond quella a sia eminenza cardinal-uestg Maria Querini da Brescia,3 ch'era staus igl atun 1748 a Mustér ed ius a cavagl tras la Val Tujetsch sur il Cuolm d'Ursera, aschia ch'el enconuscheva la cuntrada.
Sin fundament da quellas quater scartiras vi jeu sespruar da dar in fideivel maletg da quella pli gronda e tresta disgrazia da nossa Cadi. Dasperas vegn jeu era a risguardar la tradiziun, aschilunsch sco ei para a mi giustificau ed adattau.
Igl unviern 1748/49 ei bein vegnius cun empau neiv, mo buca cun pli bia ch'igl ordinari. Sin quella neivetta ha ei denton pluiu da cauld ed immediat sissu rut en gronda scheltira. Calonda fevrer 1749 ha ei lu neviu ina entira jamna nuninterrutamein sin quella glatschèra e suflau e cuflau senza fin e misericordia.
Ils 6 da fevrer allas 10 dalla sera rumpan ora en in dai las duas lavinas dalla Pulanera e Val Milar - e la terribla catastrofa da Rueras ei succedida! Ina stermentusa massa neiv sederscha cum forza e fraccass dallas pli aultas tschemas giuadora, sesietta sur las palas glatschidas entochen giudem egl iral dalla val, nua ch'il buf e la horrenta nevada, accumpignada da carpuna sco casas, sfraccan, manezzan e setiaran en in giena bunamein gl'entir vischinadi da Rueras: 23 casas cun 46 fiugs, 33 truaischs, 39 nuegls cun 237 armauls e cauras e nuorsas; 5 mulins ed ina resgia ed auters pli pigns baghetgs. E sut quella immensa lavina eran satrai varga 100 persunas dad omisduas schlatteiuas e differenta vegliadetgna, dals quals 43 carschi e 19 affons ein restai morts e stenschi „scadin sco el era fatschentaus quei mument, tgi luvrond, tgi magliond, tgi discurrend, tgi durmend, tgi fagend l'oraziun dalla sera e tgi fagend quei e tschei." Ils auters ein plaun a plaun vegni cavai si vivs, biars denton en ina miserabla situaziun, plein plagas e ruttadiras e cun strusch flad el venter. Plirs da quels ein morts cuort sissu en consequenza da lur fleivlezia e pupira, essend stai serrai 12, 15, 18 e 20 uras sut la neiv denter travs e palauncas, mirs e tabliaus e perfin enamiez cadavers da glieud e biestga armentiva. E duront che la glieud mureva en sgarscheivl'agonia e la biesfga burleva scols animals scarponts, stremblavan las pezzas e las vals danovamein d'ina ramur, sco sch'igl uffiern fuss sesaviarts per in mument ed havess dau ina tragedia per plascher e deletg a tut ils nauschasperts amiez larmas e suspirs ed ils grius dils moribunds.
Circa la mesadad dils satrai ein vegni liberai e mitschai ed han aunc saviu dar novas, nua ch'ins pudessi cavar per liberar ulteriurs disgraziai.
Mo tgei aspect immediat suenter la catastrofa! Dalla caplutta eran sfraccadas en tuttas finiastras, mo buca pli bia donn. En caplania haveva la lavina stuschau en ina dallas preits aschi filau encunter l'autra, ch'il caplon ch'era gia semess a maus, ei staus bloccaus uras ed uras, sco en ina stretga perschun senz'escha e finistrels. Buca meins ruinadas e sbutanadas fuvan era las autras casas, ch'eran buc ual satradas diltut sut la neiv; ed en scadina da quellas miezsmasadas regeva tema ed anguoscha e rebattevan grius e burlidas, ch'igl ei strusch da descriverl
Mo cun quei dueva la tragedia buc aunc esser finida! Udend era il sur plevon, Giachen Biart da Sedrun, il stermentus fraccass, ch'empleneva cuolms e vals e zaccudeva las casas dils vitgs ed uclauns en ina ura distanza, eis el immediat semess sin via cun aunc dudisch umens, per purtar agid e confiert a vivs e moribunds. Mo tgei davent'ei, sesanflond quella colonna d'agid circa allas endisch dalla notg a Zarcuns, sin via denter Camischolas e Rueras? Els eran strusch aunc ord il vitg, ch'ina secunda, aunc pli rabiada lavina sederscha neuagiu da Londadusa e cuviera en in amen sis clavaus cun ina casa e tut la biestga, duas truaischs ed ina casa cun otg persunas (dallas qualas sis ein vegnidas liberadas) ensemblamein cun sur Giachen Biart e ses dudisch cumpogns. Il bien sur Biart e treis da ses cumpogns ein stai cuvretgs e stenschi sil plaz, ferton ch'ils auters han sez pudiu siado dalla freida fossa e mitschar cun la tema.
Quellas sis unfrendas ein stadas las davosas da quella sgarscheivla notg! Ed ussa regeva in ruaus sepulcral sur l'entira val, sco sche la pasch en persuna smanass la bitgetta sur cuolms e vals, sur casas e clavaus, satrai profundamein sut la neiv. Havend tuccau da stuornas da tut ils clutgers dalla val, eis ei plaunsiu dau neutier glieud cun palas e badels e la februsa lavur da liberaziun ha cuzzau tutta notg e l'auter di entochen far stgir.
Igl emprem ch'ins ha excavau ei stau „sur Giachen dalla lavina" e ses cumpogns, ch'ins ha purtau tras la stgira notg, accumpignai dagl entir pievel tujetschin bargend e suspirond en ina casa vischina da Zarcuns e leu mess en bara sin baun-pegna.
Dals vischins da Rueras cavai si vivs, havevan ils biars fatg quen cun quest mund e spitgavan mo la mort pli. Da quels ch'ein mitschai cun la tema e mo vegni stratgs vidaneu sin la surfatscha dalla lavina, raquentan las treis sura indicadas scartiras enzaconts remarcabels schabetgs. En ina casa ei mo la stiva-miez, nua che tschun persunas sesanflavan, vegnida stuschada en, epi spurlada vido el liber, nua che dus dèls ein vegni mazzai e treis auters, suenter ditg sestentar e barhar atras preits e tabliaus, han pudiu sefuritgar alla surfatscha. - In affon pign d'ina autra casa han ins anflau silla naiv, durmend stagn e bein e sper el giu sia tgina, ord la quala el era vegnius bess e ch'era manizzada en tschien e melli scalgias. - In auter affon da 6 onns, ch'il buf veva stermanau ord letg, ei setschentaus saunamein ella neiv giu sper il Rein! Sedestadaus vonzeivi, ha ei stavlau ensemen ella neiv ils paucs battegls, ch'el veva tratg o la sera sper siu letg ed ei lu currius si el vitg sauns e frestgs, encurend ses geniturs. - In um da 60 onns, ch'era gia la damaun dil di avon vegnius en ina pli pintga lavina dalla Vallatscha e ch'era staus satraus uras ora duront il di en nuegl denter preits e palauncas cun cauras e nuorsas e ch'ins veva saviu deliberar cun resgiar ora ins ruosna en ina preit derschida encunter el - ei sedestadaus per l'auter di tard encunter miezdi e tgei egls ch'el ha fatg! Miez morts dalla stauncladad era el ius la sera da sia emprema disgrazia bien e baul a letg e durmiu tutta notg sc'in tais, malgrad che tut las furias furiavan sin veta e mort. Sedestadaus plaunsiu, ha el gl'emprem giu gronda breigia da s'orientar! Sia casa era vegnida stuschada in toc plidengiu, mo el veva sentiu nuot, schebi che siu schiender, che steva en casa cun el, era vegnius mazzaus dalla lavina en la combra dasperas. Vulend el ussa finalmein vegnir ord letg, sesanfla el bloccaus radicalmein per la secunda gada! Davon el aissas e quaders crusch e traviers; davos ei mobilias sfraccadas tut empaglia e sur el in arviul da neiv e crappa tut in tener. Revegnius in techet ch'el fuva e buc anflond sia vestgadira, eis ei sezugliaus en in lenziel, epi ha el entschiet a cavar ina ruosna culs mauns atras il plantschiu da crappa e neiv - ed ei lu, suenter haver luvrau in per uras cun tutta pazienzla, arrivaus sauns e viscals alla surfatscha da sia freida fossa. Tgei egls ch'il vegl ha puspei fatg, vesend il clar e bi sulegl e tschiens e tschiens Tujetschins luvrond prusamein cun palas e badels sur il vitg sutterau, pon ins cumprender . . .
Auters - stai excavai ed ametsch - han raquintau interessantas e commuentontas scenas, vividas ella profunditad dalla freida fossa! Aschia sesanflavien era duas famiglias en ina casa derschida e satrada dalla lavina, ch'erien per ordinari malperina. Suenter il buf e l'emprema sturnida ein ils cussadents da quella casa puspei vegni neunavon ed en schientscha - e nua sesanflavan els? On zulè, tuts in denter l'auter, crusch e traviers e pressai aschi stretg in encunter l'auter, ch'ei havessen buca pudiu alzar in bratsch ni muentar las combas per sefar libers. E tgei han ei fatg en quella situaziun? Ses-chignai? Segriu? Seziplau? Sedau? Strusch! Gl'emprem han ei bargiu e suspirau, sco sch'ei fussen i suenter bara a sesez e stessen agl ur da lur atgna fossa; epi han ei entschiet a dir il rusari grond, ils tschun pugns, la litania per las paupras olmas - ed alla finala han ei schizun confessau in l'auter lur puccaus, dumandau per perdun e fatg pasch! Vonzeivi suenter esser stai satrai vivs 20 uras en quella remarcabla fossa communabla, ein „ils buns vischins" vegni excavai sco buns amitgs - e probabel era sedepurtai sco tals tut ils dis da lur veta!
La tradiziun tujetschina raquenta, ch'en ina casa dubla dil vitg fagevien ils purs tscheiver da camifo quella sera. Els buevien vin e vinars, magliavien petta cun péra e rasials cun uettas manedlas; grevien, cantavien, saltavien e schevien si sgnoccas buca dallas pli innocentas. Vegnend la malaura pli e pli recenta ed ils bufs pli e pli vehements, cantavien zacons ch'erien gia ualti tschaberlins:
„Mondi preit e paglia,
Mo ch'ei resti la panaglia!"
(Tgi che so romontsch, sa che l'expressiun "panaglia" ha pliras e differentas muntadas!) - Tuttenina dat ei ina sfraccada sc'ina canunada. La respectiva casa dubla vegn sfraccada petta-plat, tut ei uliv sco in'aissa e mureri miert deno la panaglia, ch'era on tgaminada e ch'ei sco suletta caussa entira setschentada senza soli sulet sgreffel silla surfatscha dalla casa splatergnada! -
Havend raquintau aunc autras e semigliontas scenas succedidas sut la greva cozza da neiv, apostrofescha avat Bernard da Frankenberg en sia brev a cardinal Querini sco suonda quels eveniments, paregliond els cul tscheiver (mo buca cun quel da Rueras) na, cul tscheiver che hagi liug il medem temps ell'Italia. (Jeu laschel suandar quei passus el lungatg original dalla brev, essend che mintga Romontsch capescha quei text):
"E ciò nell’istesso tempo, quando, singolarmente in Italia, tanti, e tanti sogliono divertirsi nelle occupazioni Carnevalesche delle Commedie, ed Opere, delle Maschere, e de’ Rinfreschi, de’ Balli, e Giuochi. Vorrei, Eminentissimo Signore, che aves si potuto invitare cotesti a vedere senza spese, anzi con loro gran Profitto Spirituale, e temporale la suadetta strana Tragedia, come una belissima Opera, con equisita Musica d’un Sconcerto concertato, e composto da chi Ludens in Orbe terrerum, essendo „Magno Opera Domini, exquisita in omnes Voluntates Eius." E che Maschere vi sarebbono state da considerarsi in tutti travestiti con abiti, merli, e bordi di quella condidissima Lana, portata da lontano da chi da Nivem sicut Lanam, e tutti con volti non di Carta, o di Cera, ma di neve, da cui impalliditi, furono tristissima Mortis Imago. Che Rinfreschi? stando tutti, nell’istessa Chiacciara abbondante di Condite, e Sorbetti attissimi di spegnere il Caldo. Che Balli, che Festini? che Salti festiniti a rompicollo? che Ballonchi? a tempo di suono d’una burrasca, non di Burea. Che carolare al la rinfusa, precipizio? O! Sconciata Ballata! E che Giuochi? Il Ridetto, sebene imbiancato, fa orrore. Guivi a tutti venne cattivo punto nel Giuoco, tutti erano sfortunati. In questo giuoco di Balla, la balla vinceva i Giucatori. Vi era il giuoco della cieca, ed un pauroso Giuoco all’Ombra. Si giuocava sforzamente, e più a Caso, che alla Bassetta, ed a Faraone, arrischiendosi ognuno e la Sustanza, el la Vita, e la maggiore parte perdette questa, e tutti perdettero quella, non guadagnandone niuno."
Ils 8 da fevrer suentermiezdi, havend entochen lu excavau varga 50 aunc vivs e trenta morts, che eran vegni mess silla neiv tut en retscha, han ins zugliau quels in e scadin en lenzeuls, cargau las baras sin sliusas e targliuns e menau els cun bos a Sedrun sin santeri, nua ch'ins veva cavau ina grouda fossa communabla per els. Tgei conduct da bara quei ei stau e tgei sepultura maisudida san ins forsa s'imaginar mo maimai descriver: „indemme bald niemand ware so nicht etwan einen Verwandten / oder Geschwisfrige / oder Ehrten / oder Kinder / oder Ehegatten / oder sonsten seinen guten Freund / und Nachbaren / so erst vor zwey Tagen noch frisch / und Gesund / anjetzo unter disen Hauffen der Todten / und zwar mehreren theils elendiglich zugerichtet /übel bekleidet /erblicken müsste, Da dan materi genug vor augen die eitelkeit / und ungewissheit des menschlichen lebens zu betrachten, indeme ein oder andere person / so bey lebszeiten viles auf schöne Kleidung gehalten / anjetzo kaum für die ehrbarkeit bedecket dahin lage / ein oder anderer / so etwan um eine lustbarkeit auf die fastnacht schon bedacht ware / anjetzo in disem traurspiel selbst iheil halte / oder doch einen zuseher abgegeben / ein oder anderer / so villeicht von seinem zeitlichen mitteln / und vorrath grosse gedancken führete, anjetzo deren allen in einen Moment sich beraubet sahe / ein oder anderer / so von nichts minders / als von Todt ihnen einfallen liessen . . ."
Dal reminent carscheva la dolur e malencurada da di en di, essend che suenter ils 8 da fevrer ein aunc vegni satrai successivamein entochen ils 10 la sera buca meins che 32 baras; il davos "sur Giachen Biart dalla lavina", il bien pastur, che veva dau la veta per sias nuorsas: , .. und es ware besonders ein grosses Weheklagen / und vieles Weinen zu vernemen / als den 10. Hornung endtlich auch der Pfarrer begraben worden."
Mo era il donn material da quella cafastrofa ei staus immens, essend che biars vevan ussa ni casa, ni resti, ni rauba, ni nuot, mobein miseria e pupira, membra rutta ed ina sanadad caducca.
Nus capin fetg bein, sch'igl avat da Mustér finescha sia brev agl amitg cardinal sco suonda: „Non è or capace il mio penello di farne nn ritratto piu minuto di questo Caso disaventurato. E ben vero l'assioma Peripatetico, „Albedo est disgregativo visus", ma qui congrega la vista interiore, e di cio „congitanti mihi flere magis libet, quam aliquid scribere."

Jeu fineschel la descripziun da questa catastrofa culs davos plaids dalla cuorta notizia, che sur Degonda ha scret egl urbari vegl da Sedrun e ch'ei era vegnida suandada dals cars Tujetschins: „Requiescant in pace. Der solches hier geschrieben bittet instendigist den günstigen leser . . . ein Vater Unser und Ave Maria vir deren armen sellen, quorum nomina singula in libro defunctorum Ecclesiae parochialis adinveniuntur, at facit Deus ut in Libro vitae pariter conscripta sint omnia."

Remarcas:

1. "Descriptio brevis cujusdam tristis casus, qui in Superioris Grisei foederis Comunitate Disertinensis nuperrime evenit."
2. Kurtze Beschreibung des in der Landschafft und Hochgericht Disentis in oberen oder Grauen Pundt jungst sich ereigneten bedauernswürdigen Zufalls. Getruckt in dem Fürstlichen Gottshaus Disentis durch Josephum Antonium Huchler. Anno 1749." (5 p. 4° Biblioleca cantunala.)
3. Quella, en fuorma da brev stampada, secloma: „All Eminentissimo / et Reverendissimo Signor Cardinale Querini / della S.R.C. Bibliotecario / Vescovo di Brescia ect. ect. / Lettera / dell'Jllustrissimo Bernardo e Reverendissimo / Monsignor Bernardo di Frankenberg / Abate del Monasterio di Disentis / e Principe del S.R.I. ect." (Alla fin: Disentis li XXIII Marzo MDCCXLIX. - 12 p. 4°; 19/31 cm. Biblioteca dalla claustra da Mustér.)


6. La lavina da Rueras dils 6 da mars 1817

Igl onn 1816/17 ei buca mo stau in onn da fom e miseria per glieud e biestga; el ei era staus in onn da sgarschurs e pitgiras per diember vitgs e cuntradas da nossa tiara, oravontut pil vitg Rueras, che veva tuttavia buc aunc emblidau la catastrofa da 1749.
Dapi ils 20 da fevrer vev'ei neviu quei onn stratscha e stratscha tut en ina tratga, entochen ils 6 da mars. E sco pader Placi a Spescha raquenta en in artechel, screts per la „Churer Zeitung" (nr. 21 dils 14 da mars), havev' ins pli che 15 dis buca viu ina solia ga in tac blau en tschiel. Las casas erien svanidas talmein ella nevada, ch'ins vesevi mo pli ils spitgs da quellas ed auter lidinuot; ils tetgs sesfraccavien sut la pesanca dalla neiv e da vias e vials, punts e piogns negin fastitg pli! Ils vitgs ed uclauns eran isolai da tutta communicaziun cul mund.
A Rueras temevan ins sin tremblar. Scochemai tschenau quella sera, las biaras famiglias eran seradunadas en stiva entuorn la meisa sut il crucifix ed havevan entschiet il rusari per las paupras olmas. Mo prendei mira! Exact a mesa las nov, il mument che pli che la mesadad dil vitg recitava l'oraziun dalla sera, dat ei ina rumplanada che fa stremblar la tiara - epi suondan aunc pliras da quellas, accumpignadas da stermentusas buffadas - e la disgrazia ei fatga! Circa la mesadad dallas casas dil vitg ein satradas e la cozza-neiv, che schai sin quella profunda freida fossa, tonscha entochen sil spitg dil clutger-baselgia. La lavina veva priu si'entschatta bunamein sisum il Pez Ner, veva scarpau si in toc dil glatscher, raffond cun ella la horrenta nevada dall'entira Val Milar, epi cuvretg cun tut il ruasseivel vitg Rueras !
Dallas 47 persunas che la lavina veva sdrapau sut sias brauncas, ein 27 restadas mortas sil plaz; 19 han pudiu ora sezzas en tutta desperaziun e la suletta (ina robusta matta), ch' ins ha excavau il davos aunc viva, ha mo saviu prender penetienzia, epi murir. Sper quella era satraus in buobet da 12 onns, che ha fatg oraziun cun ella duront 14 uras, epi eis el curdaus en profunda sien. lls umens che han cavau ed anflau el, cartevan fermamein ch'el seigi morts. Sin el schischevan dus craps-pegna aunc tievis, che vevan barschau malamein in bratsch al pauper pign, aschia ch' el senteva nuot pli da quel. Mo suenter zaconts dis ha il bratsch puspei survegniu veta, il puls ha entschiet a dar - ed il pign ei mitschaus.
La mumma e duas soras dalla matta moribunda schischevan mo ton sc'in meter naven dad ella, stagn mortas tuttas treis. La matta ha aunc saviu dir avon che murir: ell'hagi udiu dad ellas mo in per schems e nuot pli. Ella habitaziun sura dalla medema casa sesanflava la mumma dil buob cul bratsch smardigliau. Udend a vegnend la lavina, er'ella currida cun in pop sin bratsch d'ina combra en l'autra, essend en ina da quellas aunc dus da ses buobs, in enta letg e l'auter en tgina. Domisdus, resp. tuts treis ein vegni smaccai dalla neiv encunter la preit dalla combra e la mumma bunamein smadergliada denter quaders e travs. Enaquella dat ei in ulteriur buf; els vegnan libers, sgolan si encunter il tetg, dattan giu silla neiv ed ein ametsch - pertgei che quei davos buf veva stuschau en quei mument las combras or el liber! La casa Caduff era satrada totalmein dalla lavina; il davos han ils cussadents d'ina mesadad da quella (ils Caduffs) pudiu far vau si e da tgamin ora. L'autra mesadad dalla medema casa encuntercomi, era sfraccada aschi manez e marsialas, ch'ins havess detg: zatgi hagi spons ina mahoia zuplrins giun plaun! En in'autra casa, sentend a vegnend la lavina, han ins bess ils affons en camischa da finiastr'ora; els ein fugi e mitschai dalla mort, ch' era stada ualti filau sils calcogns!

Malgrad tutta tristezia havev'ei dau quella sera aunc beinenqual scena comica. Aschia ha pader Baseli Berther raquintau ina ga a mi, che cura ch' ins hagi cavau ora si'onda Barla Catrina Schmed, seduvravi in um stermentus e miravi nuota nua ch'el devi cun siu fassuir. Siu cumpogn fa attents el e di : „Fai adatg, zacherblé!" E l'auter sissu: „Morta s'ella tuttina!" - In auter eri sedestadaus per giu Plaun da pors (toccun plinengiu!). E cura ch'el ei vonzeivi vegnius si el vitg tier tschels, hagien ei emprau el: „Tgei has e tar-tgau cu tge te ais sedestadaus ?" - „Oh, nuet. Il plé mal stund ju tg' ju a anflau mu la tgamischa ed in cazè!" E sissu ina risada entuorn entuorn..

Mo survesend l'entira disgrazia, ha ei scatschau il rir: 27 persunas mortas; 9 casas, 5 mulins ed ina resgia sfraccai empaglia. Da 43 armauls han ins aunc pudiu excavar 16 ed in cavagl vivs; dallas numerusas cauras e nuorsas eran pli che la mesadad smardegliadas. La lavina ei ida tocca Rein e perfin semenada suenter l'aua en. Pader Placi fa la remarca en in da ses manuscrets, nua ch'el descriva la lavina, che dallas 30 casas da Rueras seigien mo 4 segiras dalla lavina.
Per cumpletar e terminar la descripziun dalla lavina da Rueras dils 6 da mars 1817, laschel jeu suandar cheu duas interessantissimas brevs, che pertuccan quella disgrazia e ch'ein senza dubi las meglieras fontaunas. L'emprema ei ina brev dil caplon da Rueras adressada al caplon da Selva. Igl original dalla copia da quella, che sesanfla (la copia) oz ella biblioteca romontscha a Mustér, era aunc 1923 (tenor notizia da pader Baseli Berther!) en mauns da sgr. Gion Antoni Peder a Selva, ed ei adressada :

„Agli Sigr. Sur Pieder a Selva."
Quella secloma :

Dilectissim Sigr Confrar !

„Roeras ils 12 da Marz 1817
Manus Domini tetigit il Vig Roeras. Giefia vargada ils 6 de Martz mesa las nof della Sera ha Diaus entras et cun la Lavina, chei vegnida ord della Vall Milla, ruta enasisum il glatscher de nossa Dunaun, mess sut e schmacau 27 persunas. 17 grondas communicadas, e 10 affons buca pervergiai, las qualas en: Paul Giusep de Salins cun sia Duna e 3 affons, in era pervergiaus; Duna dil Domeni cun 3 affons, in era pervergiaus; Brida della Nescha cun siu Feigl cheran i vi tier il Paul de Salins cun rucha per mirar ora ina vacca che veva de far vadi; Duna dil Rest Caveng cun 2 affons; las 4 Michelas tuttas; la Rosa han ei gliauter di cavau ora chella fuva aung viva, aber en valsen de 2 uras ha era stoviu morir, muort las stremblidas chei han stoviu far de cavar ora cun tagliar entocs la lena, chera sur ella en per puder tier; in affon dil Str. Plazi ; in auter affon dil Str. Plazi, miu figliol, era sut sper la Rosa, ei vegnius cavaus ora vifs et ei aung ussa vifs, aber mal enpai, tut a frusta. Dapli en Schmacai Baba Cavorgia cun 3 affons; Giachen Ant. Durschei cun Sia Duna et Baba Peder . . .
Ils Cadufs en mitschai si dil Camin ora; quels dil Paul della pon cun Brida della Nescha et siu Feigl et quels dil Dumeni cun sia sora Librata han ei nuota anflau aung ni speronza de saver anflar aung ussa; ils auters havein nus satterau Domengia et oz dus affons. La casa dil Schimun ei schmacada en, aber la glieud en mitschai; quella dils Cavorgias ei era schmacada et la glieut mitschai; quella dil Biscuolm ei schmacada en in cantun e la glieut mitschai ; quella dil Str. Duri ha survegniu in stausch e quella dil Str. Gion Rest curclada en entuorn cun lavina; la mia ei stada inviolada per ventira. Ei era smanatschau ded ira tut, quei ch' era dadens la casa dil Scarvon Luccas. Fetschien las Messas per ils Dischgratiai e fetschien dir paternos ils dadens, che Diaus fetschi gratia als Mazai e pertgiri e schurmegi ils mitschai, ton tschau ora sco lau en.
Nus essan aung tras ora el prigel et essen tuts fugi el vig dadora. Jau sun ora si chil Scarvon Luccas a quartier, en bi e bien quartier. - -

Scret en prescha Lur Confrar Vigeli Venzin"

L' autra ei ina brev, scretta da Lucas Cavegn, Rueras; adressada ad in Christian de Curtins „Schweizer Nebsternau, in Schweiganga (?)", che survegn las novas, che sia entira famiglia seigi morta sut la lavina. Igl original da quella appartegn a frars Riedi-Giger, Rueras, ed ei vegnida copiada 1913 da pader Baseli Berther e mess'en salv ella biblioteca romontscha dalla claustra da Mustér. Quella tuna sco suonda, havend jeu midau empau la grafia e disligiau la suletta construcziun, che fa ora l'entira brev.

„Tujetsch, ils 14 da mars 1817.
Jeu stoi a Vus far de saver trestas novas, las qualas ein daventadas cul vitg Rueras, ch'ei corcolaus in ton dalla lavina. Nov casas ein tut a frusta. La dunna dil Dumeni e la Librata e 3 affons; il Paul e sia dunna e ses 3 affons; e la Brida Berther e siu mat eran tuts en casa ed ein era morts. Vossa dunna Mariurschla e vos 2 affons ein era morts ella lavina e zuar smaccai enta letg. La lavina ei vegnida ils 6 de mars allas 8 uras de notg. Als Caduffs ha la lavina tschinclau en la casa, mo tuts pudiu ora. Las Mihelas ein tuttas 4 mortas e tschels ein mitschai. Gion Ludivic era buc en casa; mo la dunna e 3 affons ein morts. La casa dil Crest ei era ida e Giachen Antoni, la dunna e la Baba ein era morts. Il Tschimun e sia dunna e ses affons, il Martin Grisch e siu fegl e la Brida han pudiu fugir en camischa. Igl assistent Schmed e sia dunna han era pudiu fugir; ses 5 affons ein vegni sut la lavina, mo alla finala tuts mitschai . . . Giachen Andriu e sia dunna han era pudiu fugir. La lavina ei vegnida ord la Val Milar e la Pulanera e leu si eis ei aunc neiv ault sco la baselgia; ei va mai o tut, tutta stad bucl Vossa vacca ei era mazzada ella lavina. Mei han ei curnmandau ugau sin Vies fatg. Il clavau e la casa ein tut en tocs. Per vid stad hai jeu schon clavau de metter en Vies fretg. Jeu sai pauc co cussegliar de far a da Vus; igl ei mal far. Il Vigieli ha detg, ch' el cussegliassi de buca vegnir si, pertgei ch' igl ei ina tala miseria e strusch de puder viver; tonaton, jeu sai nuota tgei jeu dueigi dir: Fagei grad sco Vus leis; sco jeu sai, vi jeu far, ei stat tut en Vossa libertad. Ella havein nus anflau ualti gleiti, ils affons era. Quels dil Paul e dil Dumeni han ei buc anflau ed anflan probabel era buc tochen il matg. Il mulin dil Dumeni e nies falun; ils dus clavaus e la casa dil Paul; il mulin dil Giachen Schmed ed il mulin dil Biscuolm ed il clavau dil Lélla san ins anflar gnanc in zulprin. Las messas per Vossa dunna han ei fatg; miu cordial salid a Vus ed a vossa feglia. Il meglier eis ei de dir paternos e remetter tut ei maun de Diu. Vossa dunna veva ni da beiber ni da magliar; ella veva zun nuot e spitgava vess sin daners, ch' ella havess de viver. Ella veva fatg empristar Str. Placi ina curtauna graun e daners ed era cumprau 3 curtaunas graun. Quei ei iu a piarder ed hai buca de turnar ed ei spetgan vess.

Luccas Caveng."


7. La lavina da Giuv, Nadal 1836

Quel che ha legiu la pli biala scartiretta da pader Baseli Berther: „Sas era nua Giuv ei?" sa, che per serender a Giuv, ston ins ira da Rueras a Dieni, da leu a Muschnatscha, da Crusch da Giuv si, epi ein ins el liug. Dapi 1805 ei Giuv in'ucliva depopulada; casas vesan ins buc ina pli, gnanc ils suloms ein pli veseivels! E tuttina ha in e scadin, era sch' el sa buc, il sentiment ch'ei seigi stau cheu in vitg; stat gie l'isolada e carina capluttetta da s.Bistgaun aunc adina amiez ina partida clavaus, sco sch'ella stuess proteger in entir vitg sut sias alas tut alvas. Mo plaun a plaun ein ses protegi e favori sgulai anoragiu e secasai a Rueras. Il davos habitont da Giuv ei stau Tschimun Decurtins, miu basat davart la mumma, che pader Baseli ha aunc enconuschiu da buob. Plaunsiu ei era la casa vita dil Tschimun, che steva leu aunc enzaconts onns suenter 1805 (tenor pader Placi a Spescha) vegnida transportada a Rueras, aschia che 1836, igl onn dalla lavina gronda da Giuv, negin fiug ardeva pli leu. Encuntercomi temps d'unviern, duront l'envernonza dalla biestga, sesanflavan jamnas ora entirs trops perveseders a Giuv naven dalla sera las 4 las 5 entochen la damaun suenter perver.

Aschia stev'ei cun Giuv per Nadal 1836, cura che la lavina gronda ei vegnida. E nus astgein bein dir: Per cletg e ventira era Giuv depopulaus quei onn, schiglioc havess ei dau ina semeglionta catastrofa sco 1749 e 1817 a Rueras!

Pader Baseli di en sia bellezia monografia sur Giuv: „Dador la baselgia stat sper il mir si ina sempla crusch-lenn, che porta il num da Jesus ed igl onn 1836. Nies cor vegn penetraus da dolur, essend che quella enzenna dil salit regorda nus vid la disgrazia, ch'ei succedida cheu la sera dalla fiasta da Nadal entras ina lavina." - Tgei ch'ei schabiau quella sera, raquenta a nus pli detagliau la cronica dalla claustra da Mustér („Acta capitularia et simul chronica Monasterii Desertinensis ab anno 1821 -1837 inclusive. - T. III. p. 177 f. Copia ella biblioteca romontscha), screta da sias uras da pader Augustin Schuoler da Danis, e che jeu suondel cheu en ses factums principals :

Circa allas 4 suenter miezdi ei schabegiau a Giuv sut il Culmatsch in trest cass, che ha contristau ils habitonts da Rueras. La lavina ei vegnida giu entochen alla caplutta da s. Bistgaun, ha destruiu 7 clavaus cun entirs muvels biestga, dals quals 20 armauls ein vegni smaccai e stenschi. Mo quei ei buc uonda! Tschun stupents mats ein vegni curclai dallas nevadas: Hans Giachen e Gion Antoni Decurtins, dus frars (quei fuss stau dus augs da miu tat! - Igl autur da quest studi.), che han giu la ventira da plaunlur sez puder sefuritgar ord la lavina; item Giusep Maria Monn e siu frar Giachen Antoni, Giusep Luregn Schmed, ensemblamein cun Martin Valier, treis giuvenots, ch'eran en zona e pervesevan las nuorsas, han giu avunda da vegnir satrai vivs. Giusep Maria Monn udend a tschintschond sur el ella neiv, ha griu e saviu vegnir excavaus aunc quei di. Mo meins cletg han ils auters treis giu. Cura che Giusep Maria ei staus liberaus da sia freida fossa, ha el detg siper ses liberaturs: Martin Valier, ch'era en nuegl cun mei sto esser morts, pertgei che jeu hai clamau el, mo negina risposta. Sin quei han ils presents detg: Sch'ei stat aschia, sche mein nus per oz en num da Diu a casa, pertgei ch' igl ei gia stgira notg. Il Valier denton viveva aunc ed udeva era plaid per plaid tut quei che vegneva plidau sur siu tgau. Udend ils davos plaids, ha el griu e burliu sc' in ch'ei curdaus ord la grazia da Diu; gie, el ha perfin mess dus dets en bucca e schulau quei ch' el ha pudiu, per ch'ei po vegnien en agid. Mo tut adumbatten! Ils buns vischins udend buca stec sut lur peis, ein serendi miez ventschi encunter casa.

O tgei tresta sort! Tgi less pesar, tgi miserar las anguoschas dall'olma e las dolurs dil tgierp, che quei pauper carstgaun ha suffriu quella notg? Il Segner ha denton exaudiu ei. L'auter di, ils 26, han ins excavau vivs il Valier, schebi ch'el era serraus cun las combas denter dus quaders dalla preit-nuegl, che quellas eran tut smardigliadas; cunzun ina! Tgei stermentusas dolurs! Tgei situaziun! Sias combas ein mo pli in frust carn: u ch'el miera, ni ch'el sto schar amputar domisduas combas! -
(Pli tard, ils 28 da zercladur 1839, scriva in auter maun la sequenta remarca sigl ur dalla cronica: Oz hai jeu viu el a Mustér, mo en tgei miserabla situaziun! Siu pei dretg ei amputaus entochen schanugl ed il seniester san ei buca curar. Tgei pupratsch! digns da tutta cumpassiun!)

Martin Valier ei denton mitschaus culla veta, ha empriu pli tard da fravi d'irom e cuntschacazzettas; ei maridaus, ha giu 10 affons e vegnius vegls, malgrad sia ruina corporala. (Jeu hai rimnau interessantas notizias sur dad el e vegnel in di cun caschun a far enzatgei ordlunder).
Il medem di han ei excavau morts Giusep Luregn Schmed, ch'era vegnius sturnius d'in quader, sco ins ha saviu constatar. E suenter ei era Gion Antoni Monn, ch'era stenschius e ch'ins ha buca pli saviu clamar en veta...
Aschilunsch il cronist claustral!Pader Baseli Berther scriva ella scartira sura citada: „Denter quels (ils dus morts!) sesanflava in miu aug, G.L. Schmed, che steva en ses 28 onns. Tgei dolorusa nova ei quei stau per geniturs e fargliuns!"

Tenor in protocol dil Cumin dalla Cadi dils 11 da matg 1837 semuossa ei, ch' ins ha organisau agid material e collectau pils donnegiai da quella nauscha lavina.


8. La lavina da Selva dils 13 da december 1808

Dalla generaziun veglia, che stat oz agl ur dalla fossa, dat ei probabel paucs pli, che han aunc giu en scola il „Cudisch instructiv" (1857) da professer Placi Condrau. En quel steva ina cuorta, mo zun interessanta descripziun dalla „Lavina da Selva." Dapli ha era pader Baseli Berther giu descret cuortamein quella gronda disgrazia en siu bi cudischet: „Selva avon 100 onns" (1909). Quella biala monografia cultur-historica ei oz gest aschi nunenconuschenta sco il cudisch da professer Placi Condrau. Cun excepziun dils Tujetschins vegnan paucs ad enconuscher „Selva avon 100 onns", essend quei cudischet gia daditg exhaurius e svanius. Perquei eis ei giustificau, che jeu risguardi era quella lavina en connex cun las autras grondas dalla Val Tujetsch. Per buca repeter quei ch'ils dus   sura auturs han gia detg davart quella, mettel jeu cheu per romontsch quei che pader Placi a Spescha ha scret per tudestg, ils 29 da december 1808, partenent quella; ina interessantissima descripziun ed exact rapport, ch'astgass esser enconuschents als pli paucs lecturs dil Glogn. - Quei manuscret original sesanfla egl archiv dalla claustra da Mustér e porta il tetel:

„Unglück von Selva im 13ten Tag des Christmonats 1808"

Pader Placi raquenta :
Selva, il secund davos liug dalla Val Tujetsch ella Cadi, schai odem in plaun-paliu e buca lunsch naven dallas fontaunas dil Rein anteriur. - Siu num deriva dal vegl retic, che vul dir: uaul (selva) e vegn aunc oz numnaus dals Uranes tudestgai: „Zum Holz", pertgei quei vitget era baghiaus egl uaul. - Il vitg da Selva, ch'era strusch serefatgs dapi il berschament da 1785 e ch'era dapi lu vegnius baghiaus tut da niev, veva ussa 13 casas-lenn e gest tons clavaus cun buns nuegls. Il vitget schischeva silla riva settentrionala dil Rein sin in rieven; el possedeva surasiviars in trit e rar uaulet. Selva ei in beneficiat cun baselgia.
Da neueneu ei il vitget staus smanatschaus da duas lavinas; d'ina encunter mesanotg e da l'autra encunter miezdi, da surengiu e da sutensi. Quella dal Rein sutensi stremblava e spurlava si il vitg bunamein onn per onn; ella tementava ils vischins e schizun sdernava per tiara quels che vegnevan memi datier; vargava denton il pli savens senza caschunar pli gronds donns che rumper en finiastras, derscher entuorn caschners e scarplir las slondas dils tetgs. - Quella dalla Val dil Plaun encuntercomi, quella da surengiu, mava savens cun baghetgs, cuvreva vi glieud e biestga e quei malgrad ils cugns-crap construi sur ils baghetgs per rumper la lavina, sco igl ei era stau il cass avon dus onns.
Ins sperava denton silla protecziun da Diu ed essend ch'ei deva gest el liug dil vitg ina bun'aua, bunas pastiras e tut il cumadeivel per- in'existenza da glieud e biestga, cartevan ins d'astgar viver en prighel.
Gliez unviern era la neiv in um aulta; ei sufflava e cuflava senza fin e misericordia. Stgirezia e sclaridas anetgas sebrattavan giu e la fin finala fageva ei ton da selvadi, ch'ils habitonts han buca ughiau da semuentar ord casa quella sera, gnanc da perver e buentar.
Ei schabegia schiglioc buca da rar, cunzun a Tschamut, ch'ei sufla e cufla aschi vehement, che las cuflas, pugnond ina cuna l'autra, petgan fiug. Mo quella sera fagev'ei tondanavon, che tgi che leva buca stenscher e vegnir tschocs, steva a casia. La lavina meridionala, che schulava giud las palas dil Ruinatsch e vegneva giu bunamein onn per onn, temevan ils da Selva buca quellas caussas, ed ein per quei motiv fugi lezza sera ellas casas giudem il vitg, ch'eran bein pli maneivel da quella, mo pli allontanadas dalla lavina sura, settentrionala.
Per carezia e quitau pil beneficiat dil liug: Peter Weller, han ils vischins supplicau el da vegnir cun els; el sappi gie bein aunc seregurdar, ch'avon dus onns, la lavina hagi cuvretg sia casa, la baselgia e sfraccau la casa vischina. El ha denton snegau quei beinmanegiau invit e replicau zun modest a sias nuorsas: La divina providientscha hagi destinau quella casa per el; el sappi subir il prighel cun ses vischins e banduni buca siu post.
Tgei sgarschur e stgiraglia notg; ils suffels burlevan e scadenavan cun vehemenza encunter las casas; talmein, che la cufla sefuritgava dalla pli stretga rusn'en. Ei veva dau las 12 e stuschava encunter l'ina dalla notg. Ils vischins eran tgi iu a letg, tgi scheva rusari, tgi vegliava - che la disgrazia ei stada cheu!
La zun extendida, profunda e teissa Val Ruinatscha sedestacca e sesfuola cun vehemenza giuadora - e cun quella era l'aschi numnada lavina da Benaus! Domisduas sederschan giuadora cun stermentusa ramur, entochen giuaden el Rein, e leu s'entupond cun forza e sfraccass nundescrivibel, sesiettan ellas burlend ed urlond dal rieven Rein siadora. La davosa dat ina menada nunspitgada all'emprema, enviers mesanotg per liung ora; ellas contonschan domisduas il Plaun e sederschan cun vehemenza sul vitg en. Semanond ell'ussa aunc dalla vart meridionala suranora, ei la catastrofa completa. Tut quei ch'ei en via va en scalgias e vegn el medem temps satrau. La tschaguola dalla tuor-baselgia e la crusch sgolan tras l'aria ensemblamein cun slondas e tetgals, che vegnan purtai entochen si egl uaulet sur il vitg.
Sis casas ein sfraccadas ensemen diltuttafatg; ina ei donnegiada ed in'autra ha buca fastitg da tetg pli. Tschun clavaus ein destrui radicalmein e ston vegnir baghiai da niev dal sulom alla crusch-spitg; dus sulets ein restai senza donn. 42 persunas, pia la mesadad dils habitonts ed in affon aunc buca naschiu, 37 armauls e circa 200 tiers manedels ein satrai sut la neiv e las ruinas dils baghetgs.
Il beneficiat cuora immediat giuadora, va vin baselgia e tucca il zenn da stuornas; quei um spir forza e vertid, che fa bunamein miraclas per libeberar sias nuorsas satradas vivas!
Ils Tschamuters che han udiu il rumplanem ed il zenn da stuornas, cuoran sut agen prighel da veta atras l'altezia nevada ed ein ils emprems silla plazza da disgrazia. Mo tgei ston els veser immediat? Treis da lur vischins cun biestga e tut sturni per plaun e senza enzenna da veta.
Plirs umens da Selva pervesevan lur muvels sillas aclas da Caspausa, ina mes'ura sur Selva encunter mesanotg ed han udiu nuot. Per l'auter di la damaun han ins pudiu dar sinzur ad els e scochemai ein ei curri tras las nevadas dallas plauncas teissas neu encunter Selva, senza schar dar el tgau, che era els pudessen mintga mument vegnir satrai dalla lavina.
Il medem di, che fuv'ina mesjamna, ei il plevon dalla  Val Tujetsch, sur Luregn Schmed, cun tschuppel umens da leuora, semess sin via encunter Selva, mo essend la via stupada ed aunc adina periclitada dad ulteriuras lavinas, ha er'el stuiu ir a Caspausa, e per la medema via dils perveseders eis el finalmein arrivaus a Selva plein quitau e premura per sias paupras nuorsas. El era in um grev da 60 onns e suava tut en in'aua, sco dis da stad ella pli gronda calira.
Treis umens ed in mattatsch han pudiu sedeliberar da sesez ord la lavina; 13 persunas ein vegnidas excavadas vivas e buca fetg donnegiadas; las autras han ins anflau mortas.
Rest Giusep Riedi, in um sil meglier e sia entira famiglia han stuiu passentar 15 uras sut neiv e crappa e senza saver magliar la minima caussa. El era mo en camischa. Els fagevan oraziun, seconsolavan, grevan ed udevan in l'auter bein e scoiauda, schebi separai in da l'auter. Plaunsiu han ins udiu lur vuschs, grend tuts el tact tgei ch'ei mo pudevan - ed els sezs en lur fossa udevan uss era ils cavaders. Ed uss han ins entschiet a cavar, mo vonzeivi ein ins stai necessitai da schar ira giuden ina resgia vid in sughet, sinaquei ch'il cau-casa sappi gidar a trer ella per arver ina ruosna, ch,ei possien siadora.
La tradiziun raquenta, ch'in buobet muncavi aunc; ins ha clamau el pil num epi hagi ei rispundiu frestgamein: „Ju sun ain pegna ad ai tgaud e bien!" Il buf veva pia bess il plat-pegna pli lunsch ed il pign che durmeva sin quella, ei daus lien - e nuota schelaus!
Gion de Plaz, in um da 60 onns, zugliaus mo en in lenziel, ha luvrau uras ora ella neiv per liberar sesez e sia dunna, mo ha tuttina stuiu schar schelar ella. Anflond el miezmorts, tut steris e senza vusch, semiglionts ad in moribund, han ins purtau el en sia stiva caulda, scaldau si las solas-pei cun plattas-crap bunamein burnidas, epi eis el puspei vegnius neu e vivius. Naven dil mardis endamaun, che la disgrazia ei succedida, entochen il venderdis-sera, han ins excavau 16 morts. Mo co satrar tontas baras, cu ins saveva ni purtar ni menar ellas a Caspausa e la via anora era serrada e pli prigulusa che mai? La finfinala han ins fulau e cavau via en tut prighel da veta, e lu transportau las baras: tgi zugliai en lenzeuls e tgi mess danter aissas, cargai sin pliras sliusas da maun.
La sonda han ins satrau 19 e la dumengia las davosas 6 baras. Ins po cumprender cun tgei dolur e tristezia els cors dils presents! Cuolms e vals rebattevan dallas lamentaschuns dils zenns ed ils mirs santeri dal bargir e plirar dil pievelun en malencurada. E la ferdaglia era aschi recenta, che las larmas schelavan sin fatscha!
Pader Placi concluda allura sia descripziun cun ils plaids : Vegli po Dieus, il buntadeivel e misericordeivel, emplenir il cor dils concarstgauns cun commiseraziun ed ils habitonts dil vitg cun prudientscha, sinaquei ch'ils ins gidien els ed ils auters seresolvien da transportar lur habitaziuns en in liug segir.
Cun agid da Diu e buna glieud han ins baul suenter las disgrazias da 1808 a Selva e 1817 a Rueras construiu rempars, plantau uaul e fatg auters indrezs encunter las lavinas e quels han bandischau per in bienton il prighel grond. A Selva han ins entuorn 1850 schizun translocau il vitg a Sutcrestas per temps d' unviern (mira Glogn, 1933); ed a Rueras han ins, d'anno 1818-1825, construiu cun agid cantonal in'ustonza, che ha rut beinenqualga la furia dalla lavina e scuntschanau sia forza brutala. - Fatg tremblar ha la lavina aunc bia ga ils da Selva e Rueras, mo da pli grondas disgrazias raquenta la cronica buca pli . . .
Per completar miu studi, lasch' jeu aunc suondar cheu entginas notizias davart lavinas, che sesanflan ella pressa romontscha dapi 1850:
„Rueras". Nos aults dueian aunc haver ina grondissima massa neiv, la quala metta en gronda tema ils habitonts muntagnards. A Rueras ei avon pign temps vegniu giu ina gronda lavina e fatg cauld als habitonts, nunditgond la fortezia fatga per defender encunter la lavina" (Amitg dil Pievel, 1851, nr. 16).
„Selva ". (1862) Er a Selva eis ei vegniu giu la lavina ed ha priu dus clavaus; en in nua ch'ei era biestga, ha ella per ventira mo splanau surora il clavau e schaniau il nuegl. Essend serrai giu da tutta communicaziun, han ils da Selva stuiu salvar si plirs dis ina bara en baselgia" (Nova Gasetta Romontscha, 1863, nr. 3.).
Selva e Rueras, 1874. „Circa miez decemher ha ei dau grondas nevadas el Grischun. A Selva e Rueras eran plirs fugi ord casa per tema dalla lavina, mo per ventira ein els mitschai cun la tema." (Gasetta Romontscha, 1874, nr. 51).

 

  

9. Cronica da disgrazias

 

Malsognas e murias, onns da miserias, fiugs, auas grondas, lavinas ed ulteriurs schabetgs e disgrazias.

 

Nudau cronologicamein

 

1558   Muria gronda. Quei onn ei miert en Tujetsch 600 persunas. La glieud survegneva biergnas da marscha che rumpevien anen enstagl ano e tussegavien quell'uisa ils malsauns.
1566   Fetg bia neiv.
1568   200 persunas mortas dalla muria.
1584/1585   Muria gronda; 800 persunas seigien mortas.
1588   Negin graun en Tujetsch.
1617    Scart da fein la primavera.
1628   Gronda miseria e fomaz.
1635   Pestilenza da biergnas. Quella ha fatg murir en pign temps 70 persunas.
1637   La «Synopsis» raquenta che la pestilenza da biergnas hagi giu liug en Tujetsch.
1637    Duront la pestilenza da 1637 ein 70 persunas mortas en Tujetsch en cuort temps. Sin la supplica d'avat Augustin da Mustér ha il prefect dils paders caputschins giu tarmess pader Amadeus de Mortara quei temps en Tujetsch e quei per plirs meins. Il sulet pader caputschin che ha carteivel pastorau en Tujetsch.
1596   Desax Andriu lus alla catscha sin gaglinas selvadias, vegnius ella lavina, bess sur in grep giu e restaus morts.
1622   Onn da fom e miseria.
1667

18-01

ei Melchior dil Toni vegnius en in squatsch neiv e morts si Caspausa.
1667 06-09 ei Durschei Martin daus sur in precipezi ella Val Milar e rut la totona.
1670 25-08 ei de Salins Giachen vegnius per la veta, rumpend giuado crappa giud in cuolm.
1691 18-05 ei Durschei Ludivic daus sil Cuolm da Vi sur in grep giu e staus morts.
1691 12-08 ei Margreta, dunna dil Giachen Gion Pieder, sedisgraziada, curdond in quader dalla baselgla veglia da Sedrun sin ella.
1695 26-10 ei Jagmet Gion curdaus ella Val Strem sur in precipezi e morts.
1702 06-06 ils 6 da zercladur ei Nadeler Mathaeus ex Stiria schelaus e morts sil Pass Alpsu.
1704 28-08 ils 28 d'uost han ins satrau a Sedrun in pigrer da Bergamo ch'era vegnius ella lavina en Curnera.
1707   «hai jeu satrau a Sedrun in pigrer, ruclaus a Curnera e staus morts sillas rivas dalla Curnera», scriva il sur plevon da Tujetsch el cudisch da morts.
1708 21-03 ils 21 da mars ein vegni ella lavina dadens Tschamut Peder Gion Gest e Oliva Simon.
1712 29-09 ils 29 da settember ei Nurschei Catrina vegnida sut in lenn egl uaul e stada smaccada e morta.
1719  10-01 ils 10 da schaner ei Catrina e Margreta de Vienna a Selva vegnidas ella lavina ellas Vals da Selva.
1730 31-03 ils 31 da mars ei Curschellas Martin Rumlas vegnius ella lavina a Vidauas/Tschamut e morts.
1731 14-07 ils 14 da fenadur ei Sievi Giusep daus sur in precipezi ella Val Strem ed ha stuiu murir.
1734 17-07 ils 17 da fenadur ei Durschei Felici daus giud il tetg d'in clavau e staus morts.
1736 26-01

ils 26 da schaner ei Schrefer Giuliana da Tschamut vegnida ella lavina ella Val sogn Martin, dado Selva.

1738 11-07 ils 11 da fenadur ei Casperin Maria Culastia, ina mattatscha da circa 14 onns, dada ell'aua e vegnida anflada morta suenter dus dis.
1746 26-10 ils 26-10 ei Hendry Pieder Paul vegnius per la veta sut in lenn.
1749 06-02 ils 6 da fevrer, la sera allas diesch, suenter haver neviu e cuflau ina entira iamna, sederschan las duas lavinas da Pulanera e Val Milar a val. La lavina destruescha 23 casas, 33 truaschs, 39 nuegls, 5 mulins ed ina resgia. Ella satiara 100 persunas e 327 animals; 43 carschi e 19 affons han anflau la mort. (La lavina che ha pretendiu ils pli bia morts ell'Europa.)
1749   Il medem di sco sura ein plevon Giachen Biart cun aunc 5 persunas vegni ella lavina dadens Zarcuns; el e treis cumpogns han ins cavau ora morts. Els fuvan sin via per dar agid als disgraziai a Rueras.
1750 28-05 ils 28 da matg ei Caviezel Giachen morts tut anetgamein orasi la Val; ei fuva la damaun da Sontgilcrest.
1755 29-10 ils 29 d'october ei Capieder Onna Margreta, dunna da Clau Riedi, returnond dad Ursera, morta dil freid sil Cuolm d'Ursera.
1757 14-11 ils 14 da november ei Capaul Gion vegnius sturnius dad ina buora ch'el ruclada giu digl uaul Niregl.
1764 32-06 ils 23 da zercladur ei Riedi Martin daus ell'aua e morts.
1768 29-08 ils 29 d'uost ei Riedi Casper daus sur in precipezi giu en Val Strem e restaus morts sil plaz.
1769 19-06 ei il giuven Schmed Giachen Antoni, 28 onns vegls, vegnius sut in pégn en egl uaul Cavorgia e staus morts.
1774 19-04 ils 19 d'avrel ein Doval Franciscus da Paris e la Crois Maria, dunna da Samuelis Mercier da Berna, schelai "in Monte Crispaulta".
1782  

Ein treis umens mond per fein a pastg ella Val Gierm vegni ella lavina:

"Sur els ella neiv mava in uors che leva untgir els. Sut ils peis da quel ei la neiv sbuada ed ha formau ina lavina che ha tratg igl uors ed ils umens giuaden ella profunditad dalla val. In ei vegnius anflaus plinensi tut smaccaus. Ils dus auters giudem la val, mo tuts treis sturni." La veglia scartira che relata quei fatg remarca cheutier: Ils umens ch'eran babs da bia affons han ins deplorau, mo pigl uors ha negin bargiu.

1784   A Cavorgia ella caplutta da sogn Leci fuva pli baul igl usit da recitar suenter rusari tschun paternos per ils tschun vischins da Cavorgia ch'ein vegni ils 23 da mars en ina lavina sil Vanatsch ella Val Gierm. Els havevan leu ina meidia fein a pastg. La disgrazia ha tuccau str. Beer Sep Maria, Casperin Gion cun ses dus fegls Gion Flurin e Sep Maria e de Pelly Gion Antoni. Quei bi usit ei semantenius entochen entuorn 1930.
1785 15-10 ils 15 d'october ei igl entir vitg da Selva barschaus giu.
1786 18-06 ils 18 da zercladur, Sontgilcrest da Rueras, ei il capitani da mats, Alig Giachen Antoni vegnius sittaus giu sper portabaselgia, entras malprecauziun dad in auter; el veva 30 onns.
1787 04-06 ils 4 da zercladur ha la vischnaunca da Tujetsch giu fatg ina processiun a Trun tier Nossadunna dalla glisch. Returnond a casa ei str. de Florin Giachen Antoni sederschius e restaus morts oragiu sut il vitg Mumpé-Tujetsch.
1789 02-09 ils 2 da settember ei Gieriet Paul Andriu vegnius per la veta da far fein a pastg ella Val Milar. Il liug senumna aunc oz la "Pala digl Andriu".
1792 10-09 ei la giuvna da 27 onns, Venzin Maria Victoria, ruclada da rischlar fein a pastg en Val Giuv.
1793 27-11 ils 27 da november ei Quinter Martin Caspar da Bugnei, fagend lavur cumina, vegnius smaccaus dad in grep ch'ei ruclaus giu sin el.
1794 28-06 ils 28 da zercladur ein las duas soras Berther Onna Maria, dunna da Gion Battesta de Pelly e la giuvna Berther Maria Culastia, returnond dad in pelegrinadi a Nossadunnaun, mortas dalla stauncladad e ferdaglia ella Val Strem (neu dil Pass dallas Cruschs).
1797 22-03 ils 22 da mars ei de Florin Glachen Antoni Fidel, in um maridau, vegnius sut in lenn en e morts ella Val Bugnei.
1797 10-06 ils 10 da zercladur ei Caviezel Mathias, in um maridau, vegnius sturnius dad in crap orasi la Val Bugnei.
1797 18-11 ils 18 da november ei Berther Barclamiu, in um maridau, ius alla catscha e vegnius anflaus morts sut greppa en.
1799 06-03

ils 6 da mars ein sur Condrau Giachen Antoni, caplon da Rueras, e Venzin Gion Fidel da Rueras vegni pigliai dils Franzos, menai a Mira, nua ch'els ein vegni mazzai da quels barbaricamein.

1799 06-03 Il medem di ein vegni sittai giu dils Franzos: il giuven Berther Giachen Martin da Camischolas a Putnengia, stalter Venzin Giachen el vitg Bugnei, vulend fugir ord casa, e Monn Gion Gieri en sia atgna casa, vulend sedefender.
1799 03-05

ils 3 da matg ein ils suandonts Tuatschins curdai ella battaglia da Rehanau encunter ils Franzos:

Giossi Gion da Bugnei

Giossi Clau

Beer Vigeli Giusep, Sedrun

Schmidt Vigeli Giusep

Soliva Giachen Antoni

Schmidt Giachen Antoni e

Curschellas Martin, Cavorgia.

1799 18-06 Schnoz Andriu da Sumvitg morts en consequenza dils strapazs da purtar la bagascha dils Franzos sul Cuolm d'Ursera.
1806 19-02 ils 19 da fevrer. Gest sur Selva, ella Val da Plaun, destruescha ina lavina ina casa dubla.
1808   ils 12/13 da december destruescha ina lavina la gronda part dil vitg da Selva; 25 persunas ein vegnidas satradas ed han anflau la mort, 17 dels perencunter ein vegni spindrai.
1808   Zu eben dieser Zeit [Dezember 1808] riß sich eine Lauine unter dem Berg Quolm de Vi ob Salins im Tavetscherthal los und überstürzte in Valtgerva (Valtgeva) 7 mit Futter angefüllte Viehställe, wo nie Lauinen zu begegnen pflegten. Unweit dieser Gegend brachen zwey andere Schneelauinen los: die einte riß in Sedrun, im Hauptorte Tavetsch's, ein Haus ein, und die andere deckte einen Stall und eine Schmidte [Schmiede] zu. Auch diese Lauine war unerhört.
1)Ms. Pl Sp 8.
1809   Il schaner ein dus umens vegni satrai dalla lavina dador il vitg da Selva.
1810   Emprem da schaner. La lavina dils Tschenghels da Rusas e quella dalla Val Ruinatsch destrueschan ina casa a Selva.
1811  25-04 ils 25 d'avrel, returnond Monn Maria Barla en da Must8r, eis ella dada sur in piogn giu el Rein (perveseders han anflau ella l'auter di o l'Acla e tratg ella ord l'aua).
1812 07-09 ils 7 da settember ei Giossi Giusep Antoni ruclaus da far fein a pastg silla Plaunca Droz (Val Bugnei) e vulend alzar si eis el morts.
1816 24-09

ils 24 da settember ei Monn Vigell Liberat serendius da notg ord tegia dil Cuolm da Vi e curdaus sur in precipezi giu el Drun da Bugnei e staus morts.

 

    Riedi Balzer morts ella lavina dalla Bullatscha
      In Schnoz morts cun aunc in auter um en ina lavina dadens Carmihut.
1817   Epidemia a Selva, bia morts.
1817  06-03 ils 6 da mars, la sera allas 8, ei la secunda gronda lavina da Rueras vegnida a val. En quella han 28 persunas anflau la mort, 19 autras han ins pudiu spindrar.
1817 28-03 ils 28 da mars han ins anflau Riedi Vigeli Giusep, returnaus dad Ursera, schelaus sil Cuolm d'Ursera.
1817   Onn dalla fom e miseria
1821 12-09 ils 12 da settember ei de Florin Vigeli Giusep vegnius per la veta cun far fein a pastg el Baun Tschinglatsch.
1822 11-07 Per il di da sogn Placi ei igl entir vitg da Camischolas barschaus giu. Duas persunas ein daventadas las unfrendas dallas flommas: de Pally Onna Maria e Rothmund Maria Liberata, ina mattatscha da 7 onns.
1829 23-08 ils 23 d'uost ei il nurser Beer Rest Valentin da Camischolas daus sur in precipezi giu silla "Puzza", els Neidis, e staus morts.
    Lavina en Tujetsch; maletg da Bleuler 1830
1833 06-03 ils 6 da mars ei Monn Gion Rest da 17 onns vegnius en in squatsch lavina ella Val da Claus e restaus morts.
1834 22-06 ils 22 da zercladur ei il mattatsch da 15 onns, Riedi Rest Giusep daus en in vadretg ellas Vals e vegnius anflaus morts suenter 4 dis buca dalunsch dil liug dalla disgrazia.
1836 24-12

Nadal. La sera, circa allas quater, ein statalter Monn Giachen Antoni da Zarcuns e Schmed Sep Lurenz da Rueras vegni ella lavina a Giuv, ferton ch'els pervesevan. L'auter di ein els vegni cavai ora morts. Aunc quater auters perveseders ein vegni quei di ella lavina, ein denton mitschai cun la veta.

"Ei vegn detg ch'en Tujetsch a Sogn Giachen hagi la lavina priu dus giuvens. Ei fuss d'augurar che quella nova seconfirmass buca." (Il Grischun Romontsch 1837, nr. 45, dils 3-1) Probabei ils sura dus.

1843 23-05 ils 23 da matg ei Peder Giusep Martin da Rueras vegnius per la veta en in squatsch lavina en la Val Giuv sut il Draus cun far nitschuns. El veva 53 onns.
1850  

Destrucziun d'ina casa a Selva entras ina lavina.

1853 09-10 Quei medem onn ei probabel era Curschellas Balzer Antoni da Surrein sedisgraziaus sper la punt da Cavorgia.
1853 30-11 Il november ei Giossi Sep Antoni da Surrein sedisgraziaus dadens Nacla, selischnond dalla glatscha giu entochen en via encunter ina buora.
1854 22-06 Quei onn ei Schmed Tumaisch Giusep da Rueras, in buobet da siat onns, daus en in vadretg enasi la Vallatscha (Val Milar) per vigelgia sogn Gions, ed ei morts e tratgs ora dadens ils praus da Milar.
1859 06-12 ei Venzin Vigeli da Selva, returnond da Segnas, daus per tiara vi amiez il vitg da Sedrun ed en paucs muments staus morts.
1863 11-01 Val dil Plaun. Ina lavina destruescha dus clavaus a Selva.
1863 20-06 ils 20 da zercladur ha il buobet da 9 onns, Muggli Caspar da Rueras, catschond duas vaccas sur la punt da Rueras vi, survegniu dad ina da quellas in stausch ch'el ei daus ell'aua. Pér sut Sedrun giu eis ei reussiu da trer igl affon miert ord il Rein.
1865 04-02

ils 4 da fevrer ei il giuven Venzin Flurin da Selva vegnius ella lavina visavi Selva els Banaus, mond alla catscha sin cots selvadis.

1866   "La davosa fiera da Ligiaun ei ida buca mal, aschia era la fiera d'Altdorf dils 19 da november. In marcadont da Medel che ha frequentau quella, ha stuiu schar ventscher sill'Alpsu duas vaccas ella lavina, duas ha el pudiu liberar, mo stuiu schar ventscher ellas la notg sil cuolm. EI sez e siu cumpogn da viadi ein dalla lavina vegni fiers vi el lag, mo ein mitschai cun la tema e cun schar anavos ella neiv caput e capetsch." (Gasetta Romontscha, nr. 49, 5-12-1866)
1868 october Aua gronda. Donns da praus sut Rueras. Sbuaus a Sedrun. Donn da 8665. - frs. (1- 4 d'october)
1869   In paster da Tujetsch ha anflau sur il lag da Tuma sper il Badus l'ossa d'in carstgaun, carteivel d'in mistergner che veva avon entgins onns falliu la via sur l'Alpsu.
1870    "Ella cufla dils davos dis d'october havess in Cavegn da Breil gleiti anflau la mort sill'Alpsu. Venderdis vargau ha el bandunau Ursera pér allas duas suentermiezdi. Vegnend sisum il lag, er'ei stgir ed el veseva buca pli ils barricars sco fastitgs della via. Per buca rescar ded ira surengiu ella stgiraglia seresolva el da restar grad eri. EI batta in toc buna via e va cheu a spass en tutta aura dallas sis della sera entochen las sis della damaun. Lura anfla el il stradun e va in toc vinavon. Nunpudend rumper via po el susentar umens da Tschamut, che vegnevan encunter ad el. Ella Rheinquelle a Tschamut pren el sin sia aventura in bien solver e dorma lu 24 uras e sededesta viscals e da bunaveglia." 
GR 1870, nr. 44 
1871    "Dacuort vegnan dus Inglès giu dal Badus el hotel Rheinquelle a Tschamut e spetgan leu sin lur tierz cumpogn, che fuva restaus empau anavos sul lag da Tuma si. Ei vegn notg ed igl Inglès selai aunc buca ver. Ses camerats plein tema, ch'el hagi falliu la via, ni ch'ei seigi schabiau zatgei, tarmettan umens cun latiarnas e proviant sil Cuolm per encurir el. L'entira notg traverseschan quels plirs cuolms e Vals, greschan e schulan, mo anflan negin fastitg dil sepiars. Allas treis arrivan els anavos a Tschamut e declaran, che sch'el sesanfli aunc sil cuolm, seigi el buca pli en veta, tschelluisa havessien ei cun dar sinzur stuiu anfla el. En mesa desperaziun van allura ils dus Inglès culs dus umens sin nova tscherca, ferton ch'ei vegneva a Sedrun patertgau vid il cavar fossa per il disgraziau. La nova expediziun ei buca stada s'avanzada ton lunsch, ch'ella entaupa igl Inglès cartius morts. Quel di, ch'el vevi falliu la via e nunsavend nua semanar el stgir, seigi el sefiers sin ina meidia fein a pastg e durmiu stagn e bein tochen per la damaun vi. En triumf meinan ei el el hotel, nua ch'el ha dustau siu appetit inglès cun in brav solver "alla savetscha" e pagau generusamein ils umens, che vevan encuretg el. Ina tala aventura vala bia marenghins els egls d'in Inglès."
1872 12-09

ils 12 da settember ei Cavegn Giachen Fidel Maria vegnius tuccaus dad "in crap ruclont" en Val Giuv

cun cavar cristallas e vegnius bess en ina fessa d'in glatscher, nua ch'ins ha anflau el schelaus e stagn morts.

1876 10-01

ils 10 da schaner ein statalter Schmed Stiafen, in bab de nov affons, ed il giuven Peder Gion Fidel de 18 onns, omisdus da Tschamut, vegni ella lavina, fagend via ellas Vals (da Curnera) per vegnir ora cun fein a pastg. Dus auters giuvens, in da sedisch e l'auter da schotg, han ins aunc pudiu cavar ora vivs. GR 1876, nr. 2

1880 09-10

Entuorn ils 9 d'october ei Deragisch Gion Antoni da Sedrun morts o Bigliel da far si magliacs. En sia memoria pendeva ina crusch vid il clavau sper il stradun a Bigliel-sura.

1888 14.02

ils 14 da fevrer, per mardis-tscheiver, ein ils dus giuvens frars, Peder Barclamiu e Vigeli Giusep da Selva, mond per ina vaulta draussa, vegni ella lavina gla beinmarvegl en Plaun Viradas, nua ch'els ein vegni bess sur in grep giu el Rein. Barclamiu veva 15 onns e siu frar Vigeli Giusep 17 onns. In han ins anflau pér la primavera en ina buola sut Selva. Els fuvan fegls da statalter Peder Gion Antoni da Selva.

1888  

"Il cavrer Curschellas Giachen Antoni de Surrein, in giuven de circa 17 onns, ei sin ina plaunca semess giu per durmir, la capiala sut il tgau ed il fest enta maun, mo ei buca levaus si pli. Vegnend las cauras la sera persulas a casa, han ils vischins sminau ina sventira, ein spert i alla tscherca de lur cavrer, ed anflau quel morts ella posiziun descretta. Cumpatg ch'ei era vegniu giu in crap, che ha sturniu el." En sia memoria steva ina crusch vid il Sontget dils mats dil maun dadora. GR 1888 nr. 25 (21-6).

1890  

Jacomet Gion Antoni da Sedrun, in affon da dus onns, ei daus ell'aua sper il fallun da Salins e vegnius tratg ora morts.

1892 04-02 ils 4 da fevrer ein ils dus giuvens frars Valier Giusep e Vigeli Giusep da Camischolas vegni ella lavina en las Ruinas da Pardatsch cun ir per lenna e restai morts.
1892  07-02 gronda lavina a Caspausa - Milez - Rivas. Grond donn vid praus ed uaul.
1896   Il zercladur ei Gieriet Gion Antoni da Sedrun/Gonda, in buob da pressapauc 8 onns, daus en in vadretg sil Crest liung en Val Milar. Ins ha anflau el l'auter di morts sur la Punt miez.
1896   Il fenadur ei il cavrer Lutz Sep Martin da Soliva/Medel ruclaus ella Val Strem, el pastuir digl Albin, encunter Cuolm da Vi e morts en paucs dis per consequenza dallas blessuras.
1896   Quei medem onn ei Monn Margreta da Rueras morta orasi Sur Giassa ina dumengia da stad, mond a Sedrun a messa. Ina crusch steva leu en memoria.
1902   Il november ei Deflorin Onna Catrina da Tschamut dada ella aua ella Punt nova cun in buordi draussa si dies e morta.
1903   Il settember ei Jacomet Francestg da Sedrun, in buob da siat onns, daus giud la punt da Sedrun/Surrein; ins ha tratg ora el morts in tschancun oragiusut, nua ch'el era sefermaus vid in cagliom.
1905 08-06 ils 8 da zercladur ei Berther Sigisbert da Rueras vegnius sut in cusch en cun resgiar ora lenn egl uaul Cavorgia e restaus morts.
1906    Lavina caschuna gronds donns vid igl uaul Cavorgia.
1907   Barschament a Cavorgia. Baghetg da Jacomet Alois.
1907   Lavina a Milar. Donneglau baghetg da Venzin Giachen Antoni.
1909   Barschament a Gonda. Baghetg da ...
1915   Lavina dil Tgom caschuna gronds donns d'uaul.
1917   Gronds donns d'uaul a Plaun miez.
1922 08-12 ils 8 da december. Lavina dalla Val Milar tochen cuort sur Rueras. Donns vid baghetgs.
1926 19-07

ils 19 da fenadur ei il buobet Cavegn Ignazi da siat onns, fegl da Cavegn Florentin da Sedrun, vulend traversar il stradun, vegnius sut in automobil brasillan ed ei staus morts. Paucs onns avon era ina buobetta da Cavegn Florentin vegnida sut ina pluna lenna e restada morta.

1927 28-07 ils 28 da fenadur ei in automobil ius surengiu el tierz caraun sur la tegia dils viers, silla vart grischuna dall'Alpsu. Ei fuva treis dels: Cont Wilhelm da Waldburg-Zeil da Rimpach, Württemberg, cun sia dunna e sia quinada. Il cont ei restaus morts, la quinada ei vegnida blessada, ferton che la dunna, che menava igl auto, ei restada intacta. GR 1927, nr. 31
1931 07-07 ils 7 da fenadur ei il recrut Hunziker Gustav da Turitg sedisgraziaus en Val Maighels duront in exercezi da sittar culla maschina da buis. EI ei vegnius tuccaus d'ina balla amiez il cor e staus morts sil plaz.
1932 26-01 sedisgraziescha Locatelli Remigio mortalmein da transportar ina pegna cun ina sliusa da corns. Vegnend da Gonda giu, vegn el buca da frenar e cupetga encunter il sontget dils mats.
1936 06-08 Monn Gion Giachen ruclaus ella Val Milar e morts.
1942 15-10 Loretz Isidor, buob da 13 onns, sedisgraziaus a sontga Brida.
1943 02-07 Pally Ludivic sedisgraziaus egl uaul Surrein cun far giu lenna ils 2 da fenadur.
1944 11-02 Lavina destruescha baghetgs e caschuna gronds donns a Selva.
1944 18-02 Lavina da Mulinatsch
1944   Il paster Cavegn Placi da 10 onns ei daus ell'aua ella Val Strem.
1945 27-10 Loretz Franz sedisgraziaus da transportar draussa cun ina suga a Tschamut.
1947  22-12 ils 22 da december. Lavina giud il Calmut caschuna gronds donns vid pastira e praus.
1949 11-06 ils 11 da zercladur barschament a Selva. Gl'entir vitg daventa ina unfrenda dallas flommas cun excepziun da duas casas orasisum. Foto  
1950 14-08 Tgom: scolast Beer Giusep, 23 onns, morts en consequenza d'ina attacca dil cor duront ina spassegiada.
1950 06-12 Monn Ludivic sedisgraziaus da pinar lenna vigl uaul Cavorgia.
1951 20-01

Onn dalla neiv gronda. Lavinas a Selva. Scolast Giossi Gion Giusep piarda la veta en quella dils 20 da schaner.

Ina lavina a Tschamut destruescha la sala dil hotel Rheinquelle e la casa d'inschignier Bernasconi.

    Selva igl onn 1951
1951 16-09 Hausherr Hedwig sedisgraziada ella Val Strem.
1952 24-06 Schmed Baseli sedisgraziaus ad Andermatt.
1953 15-07 ils 15 da fenadur sedisgraziescha Caduff Ludivic mortalmein en ina gallaria sil Schneehühnerstock.
1958 01-01 Cavegn Regula, buoba da siat onns, sedisgraziada culla scarsola dalla via giu per baselgia.
1958 15-07 Caduff Leci Antoni tuccaus mortalmein dil cametg si Cuolm Val.
1958 21-08 ils 21 d'uost Giger Stiafen daus ell'aua ella Val Curnera.
1959-1968  

Duront las lavurs vid ils mirs artificials da fermada a

Nalps e Curnera sedisgrazieschan 22 persunas.

1959 17-09 barschament el magazin dalla firma Murer a Mira/Sedrun. Decrusch Josef vegn per la veta ellas flommas.
1959 03-10 Albin Giusep Antoni sedisgraziaus cun auto dadens Tschamut.
1959 10-10 disgrazia mortala duront in cuors militar (Grüter Edwin).
1959 16-12 Deragisch Vigeli sedisgraziaus a Basilea.
1959 17-12 ils 17 da december ei Cavegn Vigeli sedisgraziaus cul trax giul Drun/Sedrun.
1960/61  

Nundumbreivels squatschs neiv sin la via Alpsu denter

Tschamut e Selva.

1961 15-04 accident cun auto dador Selva, Venzin Ignazi sedisgraziescha.
1962 11-02 Cavegn Pius, 9 onns, daus ell'aua e negaus giul Drun/ Sedrun.
1962   Aviun cupetga encunter il Pez Tgietschen/Val Strem, 6 morts.
1965 04-11 ruclaus dil Pez Cavradi, Grassi Renato, Italia.
1967 21-03 ils 21 da mars accident sil Pass Alpsu. Lavina destruescha pliras baraccas, 5 morts.
1969 14-09 mazzament a Sedrun, 2 morts; denter quels Deragisch Anton da Sedrun.
1969 11-10 attacca dil cor duront l'ascensiun alla tegia da Maighels, Cadonau Casper, Flem.
1969 29-10 ils 29 d'october barschament digl uaul Caschlè.
1970 25-07 accident sin via dil Pass Alpsu. Morts Simon Edmun da 35 onns.
1970 20-02 morts en consequenza d'in accident sin via. Vegnius tuccaus d'in auto a Rueras, miera Monn Gion Antoni, 76 onns.
1972 02-03 ils 2 da mars vegn Cavegn Antleni, Sedrun, ella lavina a Milez, Plaunca biala.
1973 08-10 accident mortal sin via a Bugnei, in miert
1975 18-04 Cathomas Giachen, contact cul conduct electric dalla VFA sill'Alpsu, morts.
1975   Neiv gronda. Pliras lavinas ils 5/6 e dils 6/7 d'avrel: Lavina dalla Val Vallatscha destruescha lingia electrica da tensiun aulta, lavina da Liez donnegescha in baghetg a Giuv; lavina dalla Val Ruinatsch destruescha plirs baghetgs a Selva. Duront gl'unviern vegnan 20 baghetgs d'economia destrui totalmein entras lavinas, plinavon destrueschan lavinas pressapauc 5 ha uaul.
1977 17-07 Hagen Willi, BRD, ruclaus si Siat Fontaunas, morts.
1977 31-07 aua gronda a Rueras, Val Milar, l'aua destruescha punt dil vitg da Rueras, per part la resgia entadem il vitg ed inundescha l'entira insla giusut Rueras.
1977 17-09 Remund Ulrich sedisgraziaus mortalmein cun auto a Sontga Brida.
1977 18-09 Giossi Alexi sedisgraziaus cun cavar cristallas en Val Giuv.
1978 23-08 Valier Stiafen sedisgraziaus en Val Giuv cun ir per cristallas.
1978 01-03 Cavegn Serafin sedisgraziaus cun ir cun skis a Scharinas/Cuolm Val.
1979 01-01 lavina Alp Tschamut/Tgatlems, 4 morts.
1980 22-02 Gut Daniel, 16 onns, rocla cun skis sil trasse dalla viafier, vegn tschaffaus dil tren e miera, sur Rueras.
1980 14-07 buoba tschechoslovaca da 12 onns seleischna sin ina penda da neiv silla spunda occidentala dil Péz Cavradi e rocla 150 meters a val e resta morta.
1981 14-04 Schaad Ursula, tier la descensiun cun skis dil Péz Tgietschen, ruclada 100 meters sur in grep giu e stada morta.
1981 08-09 attacca dil cor, in um hollandes da 61 onns, a Dieni.
1982 07-10 Bissig Johann, ruclaus sut Tschamut sur in grep giu, sefatgs mal e stuiu murir.
1983 29/30-06 Monn Florentin sedisgraziaus da cavar cristallas en Val Strem/Cuolm da Vi.
1983 14-09 in Polac sedisgraziaus a Sumsassi, seruclaus sur la via giu, carteivel pigliau mal.
1983 15-02 ils 15 da fevrer. Attacca dil cor duront ina spassegiada sur Rueras. Morts von Scarpatetti H. Jörg da 47 onns.
1984 14-07 Gerber Otto sedisgraziescha d'ir per crappa.
1985 19-08 attacca dil cor duront ina spassegiada en Val Giuv, Schwarz R. da 65 onns.
1986 26-04 aviun militar cupetga encunter la costa dil Pez Nurschalas. Il pilot Bischof J.J. piarda la veta.
1986 29-05 disgrazia mortala el tunnel dalla VFA sil Pass Alpsu. Entras contact cul conduct electric piarda Bräuer Volker la veta.
1987 24-03 Accident mortal a Milez. In skiunz da 30 onns cupetga sur Milez cun ina petga e vegn blessaus mortalmein. 
1987 27-06 Enten traversar ina teissa spunda cuvretga cun neiv al Pez Cavradi sedisgraziescha in um tudestg mortalmein.
1988 17-10 Accident mortal sil Calmut. In luvrer da 45 onns croda d'in mast dalla sutgera.
1990 27/28-02 Orcan Vivian destruescha ina gronda part d'uaul; oravontut igl Uaul Bugnei.
1991 08-11 Enguladetsch en baselgia. Las statuas digl altar dalla s.Fossa en baselgia da s.Vigeli vegnan enguladas. La primavera 1992 vegn ina statua, quella da Nossadunna, anflada ad Andermatt.
1993 10-01 Accident mortal cun auto. In um da 49 onns dil Cantun Turitg vegn giud via dador Bugnei/Caschatschas; la mort anfla el entras la scheltira.
1993 16-09 Enten cavar crappa ella Val Curnera, Cavradi, sedisgraziescha in um tudestg da 57 onns mortalmein.
1996 12-07 Ina dunna da 41 onn dil Cantun Berna sedisgraziescha cul paracurdada sil Cuolm da Vi.
1997 25-07 In aviun dil tip Cessna 210 croda egl Uaul Cavorgia; pilot e treis passagiers anflan la mort. Foto
2000 08-06 Accident mortal al plazzal da lavur NEAT; um da 33 onns dalla Tiaratudestga
2001 13-03 Accident mortal al plazzal dalla NEAT; um da 23 onns dalla Africa dil sid
2001 05-07 La buoba da diesch onns, Fabienne Berther da Rueras sedisgraziescha mortalmein a S.Brida.
2003 06-02 Exact sil di che la lavina gronda da Rueras ei vegnida igl onn 1749 ei la Pulanera puspei s'annunziada. La notg ei la lavina rutta ora sin igl entir intschess da Culmatsch. A Malamusa Sut ha ella derschiu dus baghetgs. A Rueras priu ina massa lenna e rasau ora dils plauns giu. El vitg ha ella donnegiau nuot denton per seretenida enta Suloms. -  Entuorn miezdi ei la lavina dalla Vallatscha tochen Val Vadretg rutta ora e rut la ligia da forza electrica giu Mila. Omisduas lavinas han caschunau gronds donns da natira.

Cumpariu el cudisch "Tujetsch" 1987; elavurau ed actualisau da Tarcisi Hendry

 

 

10. Lawinenkatastrophen und Naturchroniken (en Tujetsch)

a) Im 18. Jahrhundert:

Schneelawinen von Rueras, Sarkans (Zarcuns) und Val Gierm1)
Das Jahr 1749 war schneereich. Schon beym Eingang des Winters fiel ein beträchtlicher Schnee, welcher die Ungleichheiten der Thalseiten ausebnete. Der Südwind blies,und der Schnee setzte sich; dann erfolgte kalte Witterung, und der Schnee ward erhärtet.
Den 4. des Hornung fieng es an zu schneien und es schneite unaufhörlich 48 Stund. Der Schnee lag schon klafterhoch. Am Abend des 6. des Hornungs riß sich die Lauine von der Valatscha und stäubte bis gen Mila her, wo dem Vieh und einem Mann die Stallthüre so verammelt wurde, daß man durch ein eingesägtes Loch in die hintere Wand des Stalls den Mann losmachen mußte.
Nach Aussag der Alten - welches den Leuten bekannt war - war die Lauine der Valatscha ein Vorzeichen der Lauinen der Pulanera und Mila, die von Norden her droheten. Man kehrte sich an die Aussagen der Alten zu wenig und schlief in der Gefahr ruhig ein.
Um
1/210 Uhr aber, da alles ruhete, begann das Unglück und war schröcklich. Die Schneelauinen von der Pulanera und Mila rissen sich gleichzeitig los, überfielen das Dorf Rueras so gewalthätig, daß davon 23 Häuser d. i. 46 Feuerstätten, 33 Speicher, 39 Ställe, 5 Mühlen und 1 Säge, 237 kleine und große Thiere und über 100 Personen zugedeckt, und bis an den Rhein und noch darüber fortgerissen wurden. Von den erwachsenen Personen blieben 44 und von den andern 20, folglich 64 tod. - Ein Klagelied über diesen betrübten Gegenstand setzt die Zahl der Todten auf 72 an. Vielleicht sind jene von Sarcuns (Zarcuns) mitgezählt. -
Als der dortmalige Seelsorger von Tavetsch das Unglück durch den Schall der- Sturmglöcklein von Rueras vernahm, nahm er 5 Männer zu sich und gieng dahin. Sie waren an dem Weiler Sarcuns noch nicht vorüber, als die Schneelauine von der Endadusa (Londadusa) loskrachte und auch die wohlthätigen Menschen mit in das Unglück verwickelte. Drey derer, die voran wateten, riß sie fort; zwei retteten sich unter einen Stall, darin Vieh lag. Der Stall wurde bis an die Dille [Diele] überworfen und erdruckte den Seelsorger darunter. - Er nannte sich: Jacob Biart.2) Nach seinem Tod nannte man ihn: Sur Jacob de la Lavina d. i. der Herr Jacob von der Lauine. –
Wer die Scheidung der Kinder von den Ältern, der Ehegatten von den Ehegattinnen, der Liebenden von den Geliebten, die Trennung der Ewigkeit von der Zeit und den unbeschreiblichen Eifer des Seelsorgers gegen seine Verunglückten mit Bedachtsamkeit und Menschengefühl überlegt, dem muß sein Herz vor Mitleiden übergehen. Berge und Thäler ertönten von dem Geschrey, das sich beym Begräbniß dieser Verunglückten hören ließ; denn keiner der Anwesenden war da, der seine Freunde und Anverwandte nicht beweinte.
Viele der Menschen und Thiere, die unter dem Schutte lagen, wurden beschädigt und verlahmt ausgehoben, viele aber ganz gesund und unverletzt gefunden.
Von vielen war nur das Halbe, von mehreren aber das ganze Haus ergriffen und mitgeführt. Einige wußten von der Begebenheit nichts, obschon sie in ihrer Behausung entführt waren; andere schliefen noch, da sie schon begraben waren. Viele konnten es nicht fassen, warum die Nacht so lang, und der Tag noch nicht angebrochen war; als sie aber gewahr wurden, daß ihre Fenster und Thüren vom Schnee verammelt waren, besannen sie sich erst, was ihnen begegnet seyn mußte.
In welchem Umstand der Betrübniß mußten nicht jene gewesen seyn, die wirklich im Schnee, oder zerquätscht und verengt da liegen und verzagen mußtean? Der Anblick des Gefundenen und Vermißten, des Glückes und Unglückes, des Todes und Lebens muß erschröcklich gewesen seyn.
Nachdem die Einwohner des Thals von dem Unglück benachrichtigt waren, liefen sie dahin. Weil aber die Lauine eine beträchtliche Strecke Landes einnahm, so wußte man nicht, wo man hingraben sollte, um Leuth und Vieh zu gewinnen. Man bediente sich der langen und spitzigen Stangen, um die Lauine durchzustechen. - Man erzählt dabey, daß die Verunglückten die Stimmen der Arbeiter hörten, diese aber die Stimmen der andern nicht, bis die Lauine nicht ganz durchgestochen war. Man mußte dabey mit aller Vorsicht zu Werke gehen, damit man nicht erst jenes tödete, was noch am Leben war. Kurz: dies war die schröcklichste Scene, die jemals im Tavetsch sich zutrug.

Val Gierm
Ein dritter, den ersten zwey ganz ähnlicher Zufall [Fall] von der Schneelauine fiel im Thal Gierm um das Jahr 1782 vor. Man pflegt das Bergheu in Tavetsch am Ende des Sommers abzumähen und an einen Haufen zu legen, damit man dasselbe beym guten Schlittweg im Winter nach Haus führen und verfüttern könne.
Als der Hornung vorüber war, giengen 4 Männer nach dem Thale Gierm, um das gesammelte Heu an der westlichen Seite dieses Thals unter dem Berg Venatsch (Vanatsch) zu entführen. Als sie das Heu in Stricken gebunden hatten, riß sich die Schneelauine los, ergriff die Männer samt einem Bären und lieferte alle der Ewigkeit ein. Einer davon, der die Losreißung des Schnees gewahr wurde und sich auf das Angesicht geworfen haben mußte, ward auf der Stelle erdruckt; und die übrigen samt dem Bären, der vermutlich an diesem Unglück Ursach war, wurden bis in die Tiefe des Thals hinabgeschleudert.
Man beweinte diese Männer als Väter vieler Kinder, den Bären aber beweinte niemand.

1) Ms. B. 43 I, pp. 44 ff.
2) Pfarrer in Sedrun 1736-1749, + 7. Februar 1749 in der Lawine.

 

b) Im 19. Jahrhundert:
Unglück von Selva im 13ten Tag des Christmonat 1808
1)
Selva, der vorletzte Ort im Thale Tavetsch in der Landschaft Disentis, liegt am Ende einer sumpfichten Ebene und nahe an den Quellen des vorderen Rheins.
Es hatte seinen Namen vom Alt-Rhätischen, welches ein Wald bedeutet, entlehnt und wird noch heutzutage von den verdeutschten Urseren: „zum Holz" benamset, weil es im Wald gebauet war.
Selva, das sich kaum von einer Feuersbrunst des Jahres 1785 erholt hatte, und jetzt neu aufgebauet war, begreift in sich 13 von Holz gebaute Häuser und ebenso viele Viehställe.
Es lag auf dem nördlichen Ufer des Rheins und auf einer Anhöhe, hatte über sich eine dünngesäte Waldung und war mit einer Beneficiatskirche gezieret.
Es war schon von jeher mit zweyen Schneelauinen: von Norden und von Süden her d. i. von oben herab und von unten herauf bedrohet. Diese vom Rheinbette herauf verschüttete und bestäubte den Ort fast jährlich, erschreckte die Einwohner und streckte nicht selten, die ihr zu nahe kamen, zu Boden, lief aber, einige Unordnungen und geringe Zerüttungen an den Fenstern abgerechnet, unschädlich ab.
Jene aber vom Thal de Plaun und von oben herab stieß und warf öfters Gebäude ein, deckte Vieh und Leute zu und hatte schon sehr oft, ungeachtet der Schutzwehren, die man hinter den Gebäuden angebracht hatte, beträchtlichen Schaden angerichtet, wie es vor zwey Jahren der Fall war.2)
Allein man hoffte auf den Schutz Gottes; und da nur hier gutes Wasser und Viehweide anzutreffen war und sonst nirgendwo eine bessere Gelegenheit zum Aufenthalt der Menschen und der Thiere sich darzubieten schien, begnügte man sich indessen in der Gefahr zu wohnen.
Es lag ein mannstiefer Schnee, es stäubte und wehete unaufhörlich, Dunkelheit und Licht mischten sich und wechselten miteinander ab, und es ward endlich so wild und unsicher, daß mehrere der Einwohner sich nicht getrauten, aus ihren Wohnungen zu gehen, um ihr Vieh zu füttern und zu tränken.
Es pflegt auch sonst bisweilen hier, vorzüglich aber in Tschamut, so zu winden und zu wehen, daß der übereinander getriebene Schnee Feuerfunken von sich wirft; allein diesmal war eine solche Verwirrung der Winde, und stäubte es von allen Seiten her so sehr, daß man diese Winderscheinung nicht beobachten konnte, ohne erstickt und blind zu werden.
Wegen der Schneelauinen im Süden jenseits des Rheins, welche vom Thalgelände Ruenatsch in das Rheinbett mit Erschütterung und Krachen fast jährlich herabzustürzen pflegte, waren die Einwohner von Selva jetztmalen unbesorgt und flohen in jene Häuser - zu unterst im Dorfe, die am nächsten dieser Lauine, aber von der anderen aus Norden am entferntesten waren.
Aus Liebe und Vorsorge für den Herrn Beneficiaten des Orts: Petrus Weller,3) luden die Einwohner ihn ein, er möchte sich in einen sicheren Ort begeben, da er wisse, daß vor zwey Jahren sein Haus und die Kirche von der Schneelauine angedeckt, ein Haus eingeschmettert und ein anderes vom Schnee sey zugedeckt worden; er aber lehnte diesen sonst wohlgemeinten Antrag von sich bescheidentlich ab und deutete dahin: die Vorsehung habe diese seine Wohnung für ihn bestimmt; er müsse die Gefahr mit seinen Mitbürgern theilen, und wich so dem Unglücke aus.
Die Nacht war finster und unruhig und schaudervoll, die Winde sausten und stießen an die Häuser, und der Schnee drang in alle Öffnungen der Gebäude ein, Die Glocke hatte schon 12 Uhr geschlagen. Ein Uhr begann, und da die Leute theils sich zur Ruhe gelegt hatten, teils betheten und wachten, war das Unglück da.
Die sehr ausgedehnte, tiefe und abschüssige Thalseite des Ruenatsch brach los, jene von der sogenannten Benaus ebenfalls mit: beyde Lauinen stürzten sich mit donnerndem Gebrülle in die Tiefe des Rheinbettes, erhoben sich wegen gewalthägiger Zerschmetterung
[Anprall] neuerdings über das bey 100 Klafter erhöhte Ufer des Rheins; die letztere Lauine gab der ersteren eine unnatürliche Wendung gegen Nordosten; beyde gewannen die oben genannte Ebene, überfuhren sie, griffen gemeinschaftlich das Dorf von Südwesten an, zertrümmerten und begruben alles, was ihnen im Wege stund, nahmen den Thurmknopf von der Kirche sammt dem Kreuz und die Dachschindeln von den Gebäuden mit, stäubten und schleuderten alles bis zur Waldung ob dem Dorfe hin.
6 Häuser wurden zertrümmert, eines stark beschädigt und ein anderes des Daches beraubt. 5 Ställe sind vernichtet und müssen neu gebauet werden und nur zwey blieben unbeschädigt. 42 Personen, folglich die Hälfte der Einwohner, und ein Kind im Mutterleibe, 37 Stück Rindvieh und ungefähr 200 Stück Schmalthiere lagen unter den Trümmern der Gebäude.
Der Herr Beneficiat des Orts eilte gleich zur Kirche hin und zog die Glöckchen stürmend an. Er übte auch sonst Wunder der Tugend und Tapferkeit, um seine Mitbürger zu retten, aus. - Die Tschamuter, welche das Krachen und die Sturmglöckchen gehört hatten, drangen mit größter Gefahr und Mühe durch den Schnee und waren die ersten Retter. Sie fanden aber drei Männer, ihre Mitbürger, sammt ihrer Viehhab verschüttet und tod. Mehrere Männer fütterten ihre Viehhab auf den Bergmatten Crispausa (Caspausa), welches nördlich ob Selva eine halbe Stunde entfernt ist, wurden aber des Unglückes nicht gewahr. Man konnte ihnen erst am anderen Tag ein Zeichen davon geben, und sie eilten über die abschüssigen Seitenwände ob Selva durch den Schnee, als wenn keine Gefahr und Mühe vor Handen wären.
Am nemlichen Tage - und dieser war der Mitwoch - kam der Thalpfarrer Laurentius Schmed 4) mit mehreren Männern aus Tavetsch auch dahin, um Vorsorge für seine verunglückten Schaafen zu treffen und gieng, weil die Landstrasse versperrt und wegen anderen Lauinen sehr unsicher war, über die nemlichen Abschüssigkeiten, obschon er ein 60jähriger und sehr schwerer Herr war, ohne Scheu und Forcht und brannte vor Seeleneifer mitten im Schnee, wie er in den heißesten Sommertagen zu brennen pflegte.
Drey Männer und ein halbgewachsener Knab retteten sich selbst aus dem Abgrund, 13 Personen wurden lebendig und wenig beschädigt, und die übrigen tod herausgegraben. Christ Joseph Riedi, ein Mann von mittlerem Alter und seine Familie brachten unter dem Schutte 15 Stunden ohne Nahrung zu. Er war nur im Hemdte eingehüllt. Sie betheten, trösteten sich, schrieen und horchten, obschon sie von einander abgesondert waren. Man vernahm endlich ihre Stimmen, die sie samtlich und gewalthätig von sich gaben; und sie vernahmen auch der Graber ihre. Man grub ihnen zu, wurde aber genöthigt, dem Hausvater durch eine kleine Öffnung einen Strick hinabzulassen, damit er dadurch eine Holzsäge ziehen helfe, sich öffnen und sich und die Seinigen retten könnte. Johann de Plaz, ein 60jähriger Greis, nur mit der gewöhnlichen Leinwand angethan, arbeitete mehrere Stunden im Schnee und mußte dennoch sein Weib, da er keine Hilfsmittel bey sich hatte, im Stiche und erfrieren lassen. Erstarrt und sinnlos gleich einem ausgehauchten trug man ihn in eine Stube; man brachte gewärmte Steinplatten an seine Fußsohlen; er kam zu sich und lebt noch.
Von Zinstag [Dienstag] Morgens, wo das Unglück geschah, bis Freytag Abends hatte man ihrer 19 schon hervorgegraben; allein wie sollten so viele Leichname, da man gen Crispausa (Caspausa) sie weder tragen noch führen konnte, und, die Straße zur Pfarrkirche gesperrt und gefährlich war, beerdigt werden? Allein der Weg ward mit Gefahr und Mühe durchgebrochen; die Leichname, theils in Brettern, teils in Leinwand verwahrt, wurden auf Handschlitten gelegt und so zum geweihten Erdreich gezogen.
Am Samstag wurden 19 und am Sonntag die übrigen 6 Personen in der Erde beygelegt. Es herrschte dabey eine grimmige Kälte. Man kann die Betrübniß, welche die Herzen und Gemüther der Anwesenden jetzt durchdrang, nicht beschreiben. Berge und Thäler ertönten von Klageliedern, und die Thränen froren an den Wangen.
Gott aber, der Vater der Güte und Barmherzigkeit, flöße den Mitmenschen Mitleiden und den Einwohnern des Orts Vorsicht ein, damit jene diesen hilfreiche Hand leisten, und diese ihre aufzuführenden Wohnungen an einen sicheren Ort verlegen mögen!
Von einem Benediktiner des Klosters Disentis, den 29. des Christmonats 1808,

1) Ms. Pl Sp 8,
2) Selva liegt am nördlichen linken Ufer des Vorderrheins auf einem ca. 60 m über dem Rheinbette erhöhten Plateau; das Dörfchen wird erstens durch Lawinen bedroht von der sehr steilen nördlichen Bergseite her, an die sich die kleine Ortschaft anlehnt; jetzt ist die Steilhalde aufgeforstet; außerdem sind die Häuser durch Lawinenschutzwehren, keilförmige Mauern, leidlich gegen Lawinensturz von dieser Seite her geschützt, Lawinenstürze ereigneten sich damals meist von dieser Seite her. Deshalb flüchteten sich die Bewohner, deren Häuser dieser Bergseite zunächst lagen, im Jahre 1808 in die unteren Häuser des Dörfchens, welche der Südseite zu lagen. Gerade diese Vorsichtsmaßregel wurde ihnen zum Verhängnis.
Denn eine zweite, aber weit entferntere Lawinengefahr drohte südlich von der ca. ein Kilometer entfernten, aber sehr hohen und sehr steilen Bergwand der Alpen Muot-Nual, von der Schlucht Ruenatsch her; dazwischen liegt noch das breite Rheinbett ca. 60 m tiefer in einer Erosionsmulde. Von dieser Seite her traf die unerwartete Katastrophe die unglücklichen Bewohner. Denn es lösten sich von dieser Bergseite gleichzeitig zwei Riesenlawinen, die unten im Rheinbett in einem spitzen Winkel sich trafen, riesig aufstauten und sich vereint auf die mit Menschen gefüllten unteren Häuser des Dörfchens, warfen.
Es mag noch beigefügt werden, dass damals fast die gesamte Bergseite mit der Grünerle bestanden war. Der Grünerlenbusch vermag aber gewaltige Schneemassen aufzuspeichern; bei zu hohem Schneedruck legen sich aber die elastischen Zweige nieder, und eine in Bewegung geratene Lawine gleitet dann über den Erlenbusch wie auf einer Schlittbahn. Heute ist der Erlenbusch strichweise gereutet und mit Alpenrosenbeständen durchsetzt.
3) + zu Selva 1818. Vgl. Berther, P. Baseli: Selva avon 100 onns, S. 28. Disentis, 1909,
4) Pfarrer in Sedrun 1800-1810.


Unglück vom Jahre 1808.1)
Zu eben dieser Zeit [Dezember 1808] riß sich eine Lauine unter dem Berg Quolm de Vi ob Salins im Tavetscherthal los und überstürzte in Valtgerva(Valtgeva) 7 mit Futter angefüllte Viehställe, wo nie Lauinen zu begegnen pflegten. Unweit dieser Gegend brachen zwey andere Schneelauinen los: die einte riß in Sedrun, im Hauptorte Tavetsch's, ein Haus ein, und die andere deckte einen Stall und eine Schmidte [Schmiede] zu. Auch diese Lauine war unerhört.
1)Ms. Pl Sp 8.

Das Jahr 1809
Diese und das Jahr 1809 waren für die Landschaft Disentis wegen den Schneelauinen schröckvolle Jahre. In der Churerzeitung vom 2. Jänner 1810 wird der Selver Schneelauinen vom 31. Christm. des vorigen Jahres gedacht. Herr Bernhard Otto beschreibt die Umstände derselben sehr genau. Er fügt bei: 500 Schritte gegen Südwesten wäre eine sichere Stelle für das Dorf Selva und wäre zu wünschen, die Einwohner würden unterstützt.1) In Prau Mulins stürzte die Lawine 3-4 Ställe um.

1) Der Plan wurde verwirklicht; es wurden mehrere Häuser samt einer Kapelle 1853 in Sut Crestas (Mariahilf) gebaut, wohin die Bewohner von Selva während der Wintermonate sich zurückzogen. Seit der Waldanpflanzung ob Selva - Uaul de Rosas - wohnt man während des Winters wieder in Selva; einzig die Schule wird noch in Sut Crestas gehalten und zwar wegen der Kinder von Tschamut.
Siehe: Berther P. Baseli: „Selva avon 100 onns“.

Redaktionelles:
P. Placidus a Spescha, welcher im Jahre 1809 von Caverdiras bei Disentis nach Selva im Tavetschertale übersiedelt war, um die dortige Kaplaneistelle anzutreten, lernte aus eigener Anschauung die traurigen Verhältnisse der von Lawinen bedrohten kleinen Ortschaft kennen. Sein Plan ging dahin, den gefährdeten Wohnsitz der Bewohner an einen geschützteren Ort zu verlegen; er suchte daher bei der geistlichen wie weltlichen Behörde Hilfe zu erlangen.

„Hochwürdiger Gnädiger Herr!
Den 22ten des vorigen Monats verließ ich Caverdiras und gieng nach Selva......
Der letzte Tag im Jahre [1809] war für Selva wiederum ein schröckvoller Tag: um 5 Uhr Morgens riss sich eine Lauine von mitternächtlicher Seite her, riß ein Haus, worin zwei Familien schliefen, und zwei Viehställe ein und richtete einen nicht unbeträchtlichen Schaden an. Wenn in den Küchen, auf den Heuställen oder in der Umgebung was Lebendiges sich eingefunden hätte, würde es des Todes gewesen seyn.
Ungefähr hundert Schritte östlicher dem eingerissenen Hause liegt das Pfrundhaus [Spescha's Wohnung]. Im nemlichen Augenblick, als jene Lauine sich losriß, brach eine andere ob dem Pfrundhaus ab und hielt sich nur ungefähr 100 Schritte ob demselben auf. Der vor sich getriebene Windstoß pfiff über das Pfrundhaus hinaus und erschütterte es so als wenn es von einem heftigen Erdbeben erschüttert würde!
Um 12 Uhr des Tags, als der Gottesdienst vorüber war, kamen die Tschamuter in das Pfrundhaus, um mich nach ihrem Orte zu begleiten. Indem ich mich zur Abreise anschickte und die übrigen von Tschamut sich in andere Häuser Selvas begeben hatten, gieng eine andere auf der entgegengesetzten Seite des Thals losgeschälte Lauine wie vor einem Jahre herab, warf erstlich eine Kornleiter um, rieß Thüren und Fenster der entgegenstehenden Gebäude samt den Dächern ein und besprengte alle Häuser und Ställe mit Schnee. Die 12te Stunde des Tags schien die 12te der Nacht [zu sein], und alles, erwartete diesen Augenblick als den letzten seines Lebens. Nun weiß ich, wie es einem ist, wenn er auf dem Mittelpunkte des Lebens und des Todes stehet. Ich trank gleich den Kaffee und gieng ab. Ich bemerkte nichts in meinem Körper als eine kleine Zitterung an meinen Händen beym Trinken, und die Reise, die ich vor mir hatte, war gefahrvoll.
Die Südseite, von welcher diese Schneelauine sich losstürzte, beträgt in der Breite ungefähr eine Viertelstunde und in der Länge um die Helfte mehr. Das rhätische Wort Ruenatsch bezeichnet einen Berggiebel, der auf der anderen Seite des Rheinthales [rechtsufrig] dem Dorf Selva Mittag gegenüber liegt; dies heißt im Deutschen: der grosse Fall; und von diesem Gipfel an stürzte sich der Schneefall [Lawinenzug]. Vom Rheinbett bis in das Dorf beträgt die sanft aufsteigende Flächenbreite ungefähr 400 Schritte,
Der Süd- und Westwind bliesen schon am Abend [vorher] und die ganze Nacht hindurch sehr heftig, stießen Wälle von Schnee zusammen und verursachten der. Fall. Wenn der Schnee wie vor einem Jahr 3 Ellen gewesen, wie er dies Jahr nur
1 ½ [Ellen] tief gelegen, so würde alles des Todes gewesen seyn. Das Dorf muß 500 Schritt südwestlich versetzt werden. Ich geharre empfehlungs und achtungsvollst
Euer H. und Gnaden ergebenster                                
Ds. P. Placidus Spescha, Beneficiat.
Selva den 2tem des Jen, 1810.                                   

Recht originell ist ein späteres Schreiben von P. Spescha an den regierenden Landammann des Kantons, Herrn Peter Anton de la Tour:

„Hochedelgebohrner, Hoch- und Wohlweiser Herr!
Die Vorsehung hat Sie in diesem Jahre zu den höchsten Stufen der Ehre im Vaterland erhoben und dem Anscheine nach zu einer Wohlthat bestimmt; die in den geistlichen und weltlichen Annalen unauslöschbar seyn wird. Das verunglückte Selva ist der Gegenstand davon.
Die Unglücksfälle dieses Orts sind dem kleinen Rath eingesandt worden, und es [man] versicherte mündlich, ein Empfehlungsschreiben zu Gunsten der Verunglückten abzugeben. Die Behörden von Disentis [Hochgericht] wurden um ein Zeugniß der unbehaglichen Vorfallenheiten des Orts [Selva] angesucht und werden dasselbe erlassen; der Fürstbischof [von Chur] ward um die Erlaubniß und um ein Empfehlungsschein an die Geistlichkeit und Kirchen seines Bistums angegangen, damit das Pfrundhaus und eine Kapelle an eine sichere Lage versetzt werden, und der Kirchgang von beiden Dörfern: Selva und Tschamut, verwahrt werden könne; und ich habe schriftliche Zusage davon. Nun sollte das Werk in Erfüllung gesetzt werden.
Allein wie sollte dies in Erfüllung gehen, da die Einwohner und das ganze Land durch Unfälle des Krieges [1799] und andere Mißgeschicke erschöpft sind?
In Betrachtung dessen schöpfte ich den Muth, um auswärtige Hilfe anzugehen, damit nicht nur das Pfrundhaus und eine Kapelle, sondern die Kirche und alle Gebäude von Selva, die insgesamt mit der augenscheinlichen Gefahr des Untergangs bedroht sind, in eine sichere Lage verlegt werden mögen. In dieser Lage der mißlichen Umstände gedachte ich, meine Zuflucht
zu dem grossen Almosengeber von Frankreich, der jährlich so viele Millionen wegen geistlichen Angelegenheiten in alle Welttheile verwendet [Kaiser Napoleon I], zu nehmen.1) Zu diesem Versuch scheint mir kein Mittelding anwendbarer, als ein rührendes Empfehlungsschreiben an diesen vermöglichen Ausspender, von den viel vermögenden Herren des Kleinen Raths.
Um die Ausfertigung dieses Empfehlungsschreibens gehe ich Sie und alle Mitglieder des Hochlöblichen Kleinen Raths innigst an und wünsche nichts mehr, als daß der allmächtige gütige Gott deroselben Belohner seyn werde. Ich und meine bedrängten Untergebenen erheben also unsere Hände zu Gott und zu Euch, Ihr Väter des Vaterlands; und indem wir dieses thun, versichern wir Euch unsere Treue, Ergebenheit und Hochachtung und werden stets verbleiben

Euer Hochedelgebohren untergebene Diener:
Die Verunglückten von Selva
und ihr Beneficiat P. Placidus Spescha."
Selva den 13ten des Augustm. 1810.

1) P. Spescha war für Napoleon sehr eingenommen. Man braucht nur seine handschriftlichen Jahreschroniken (Ms. Pl Sp 30 a u. b) aufmerksam durchzulesen, um zu beobachten, mit welchem Interesse Spescha allen Phasen des Napoleonischen Sterns und Unsterns folgt und wie er für sämtliche blassnahmen Napoleons auf kirchlichem wie politischem Gebiete immer irgend eine Entschuldigung. oder Gutheissung in den originellen Anmerkungen zu seinen Zeitungsabschriften sich zurechtlegt. Man dürfte wohl nicht fehlgehen, anzunehmen, daß auch das Schreiben von Spescha an den allmächtigen süddeutschen Füratprimas Dalberg, Napoleons Schützling, den Zweck hatte, für seine verarmten Selver Hilfe zu erbitten (geschrieben den 1. Sept. 1810 in Airolo; siehe III, 2.: Forschungsreise von P. Spescha im Gebiete des St.Gotthard). Ein gleichzeitig an den ihm befreundeten Dr. Ebel in Zürich, der bekanntlich sehr wohltätig war, gerichtetes Schreiben dürfte wieder dieselbe Absicht von Spescha verraten.

Die hohe Regierung hat dann umgehend an die Titl. Behörde der Gemeinde Tavetsch eine nähere Anfrage gestellt; dies beweist die noch erhaltene Antwort der Gemeinde Tavetsch an die hohe Regierung, vier Tage später, wie folgt:

Hochgeachteter Herr Landammann!
Getreue und Liebe Mitglieder des Raths!
Wir haben Euern Auftrag und die Einlage des Herrn Pater Placidus Spescha, Beneficiat des verunglückten Selva und Kapitularen des Klosters Disentis, erhalten. Seine Beschreibung über die Unglücksfälle des Orts: einer Feuersbrunst des Jahres 1785, eines verheerenden Krieges vom Jahre 1799, einer Schneelauine vom Jahr 1806 und zweier andern in den Jahren 1808 und 1809, welche alle Gebäude des Dorfs entweder zu Grunde richteten oder beschädigten und 42 Personen - wovon nur 17 gerettet werden konnten - und mehr als 100 Stück Klein- und Großvieh mit anderen Thieren samt allen Vorräthen begruben und verdarben, ist richtig, und sein Eifer für die Aufnahme seiner Beneficiatsgenossen ist bekannt. Folglich halten wir es nicht nur für ein Liebeswerk, sondern auch für eine Pflicht, seinem Begehren zu entsprechen und den Auftrag, den wir vom Herrn Landammann und dem ganzen Rathe der Landschaft übernommen haben, zu vollziehen.
Demnach und auch desswegen, weil wir gemäß unserer Kommission die betrübte Lage Selvens untersucht, und wir selbst Augenzeuge des Unglücks waren, bezeugen und thun wir vor Gott und der Welt kund, daß obige Beschreibung des Herrn Pater Placidus wahr sey, daß Selva, welches mit Tschamut nächst an den Quellen des Vordern Rheins und in unserer Gemeinde liegt, müße wegen augenscheinlicher Schneelauinengefahr in ein anderes Ort versetzt werden; daß dessen Einwohner, welche jetzt in tiefer Schuldenlast stecken, dies Vorhaben ins Werk zu setzen nicht vermögendt seindt; daß das Vaterland wegen mangelhafter Einrichtung, Mißwachs der Jahren und Erschöpfung durch den letzten Krieg nicht im Stande sey, den Bedrängten weitere und begnügende Hilfe herfliessen zu lassen; und daß wir somit mit dem Herrn P. Placidus folgern müssen, die Beihilfe Selvens sey im Ausland zu suchen.
Nachdem wir Eueren Auftrag genau und richtig vollzogen haben, empfehlen
wir uns in Euern Schutz und Wohlwollen und geharren mit Achtung
Euere Mitglieder

Gegeben in unserem Hauptort            Die Geschwornen in der Gemeinde
Sedrun, den 16ten Augsten 1810.                und dem Thale Tavetsch.

Das Jahr 1810
Selva, den 15. März 1810,
In der Woche nach Segagesima, den 17 bis 19. Februar, war hier eine seit Menschengedenken noch nie dagewesene Kälte, Guter Wein gefror in den Fässern. Den 25ten fieng die Kälte an sich zu verlieren. Es warf einen mittelmäßigen Schnee; sodann fiel eine sehr warme Zeit ein, die bis heute andauerte. Gestern um 2 Uhr morgens blitzte und donnerte es sehr heftig. Der älteste Mann hier, Julius Udalricus (Gili Duri) Riedi de Tschamot, ein 76jähriger Mann, kann sich nicht erinnern, dass sich derartiges ereignet und so leichtes und unreifes Korn gegeben habe, wie im verflossenen Jahre. Der Teig, den ich aus Gerste und Roggen backen ließ, war grünlich gelb; allein das Brod war dennoch eßbar.

Das Jahr 1811
Heuer ist ein gesegnetes und um einen Monat früheres Jahr; es war ein fruchtbares Jahr für Tavetsch: viel Heu und die 10fache Vervielfältigung der Frucht. Um St. Joh.Baptista fiel ein Schnee - und deckte die Saat bis Sedrun; selbe erhob sich aber wieder.

Das Jahr 1812
Die Selver behalfen sich mit den Nitschuns, 1) die sie im Thal Curnera sammelten; denn die Heunoth war groß. 
Das Klafter Heu galt anfangs 6-7-8-9- endlich 14-18 bis 20 Gulden.

1) Unter „Nitschuns" verstehen die Talbewohner das nicht gemähte und somit unter Schnee. druck überwinterte Berö und Wildheu der Mähder und Wildheuplanken, das in Zeiten großer Heunot aucb heute noch erst im folgenden Frühjahr gesammelt und verfüttert wird.

 
Das Jahr 1816
Sehr naße und nicht selten kalte Witterung seit zwei Monaten her. Man mußte im Monat Junius und Julius den Ofen heitzen, um sich vor Kälte zu schützen. Am 11ten des Julius kamen desswegen die Gemeinden Tavetsch und Brigels mit Kreuz [in Procession] hieher [nach Disentis].


Das Lawinenjahr 1817
Den 6ten des Monats löste sich die Lauine von Rueras [Tavetsch] Abends um 8 Uhr. Sie hatte ihren Anfang am Piz Ner, und dann riß sich der Schnee vom ganzen Thal Mila los, ergriff das Dorf, die Menschen und das Vieh damit. Unter 47 Personen, die ergriffen waren, kamen 27 ums Leben; eine einzige grub man lebend aus dem mehrere Klafter tiefen Grabe hervor; ehe man sie losmachen konnte, beichtete diese Jungfrau dem Priester und starb gleich darauf. Neben ihr war ein zwölfjähriger Knab, welcher während dem 20stündigen Begräbniß mit ihr betete und abgesondert schlief; dieser war von den heißen Ofensteinen sehr verbrannt und stark beschädigt. Er lebt noch. Der eine Arm war so verklemmt, daß er erstarrte und aufschwoll; erst nach mehreren Tagen zeigte sich wieder der Puls darin. Die Mutter und zwei Schwestern der Jungfrau lagen ohnweit dabei todt; sie hatte nur wenig Schluchzer von ihnen gehört.
In der anderen Hälfte des nämlichen Hauses hatte sich die Mutter des gedachten Knaben mit, einem Knäblein von der einen zur andern Stube geflüchtet; dort waren wieder zwei andere Knäblein, die ihr zugehörten, das eine im Bette und das andere in der Wiege. Beide wurden vom Schnee überschüttet und die Mutter zwischen Balken, verklemmt. Nun machte der dritte Lauinenstoß sich los und alle drei befanden sich unter Dach, da die Kammer dazwischen hinweggestoßen worden war; sie leben noch.
Die Familie Caduff wurde von der Lauine umgehen und sie rettete sich nächst dem Kamin hinauf; das halbe Haus wurde zerschmettert. Man schmiß, die Lawine bemerkend, die Kinder zu den Fenstern hinaus, die im Hemde davon liefen; andere aber flohen bekleidet. Dabei giengen 5 Mühlen und 1 Holzsäge, 9 Häuser und wohl so viel Ställe zu Grunde. Von 29 Stück Viehes wurden 16 oder 17 sammt einem Pferdt lebendig ausgegraben. Von den Schmalthieren hat man noch keine Rechnung aufgenommen. Die Lauine fuhr bis ans Rheinbett und von dort ein Stück Rheinwärts hinein. Aus Allem schließt man, daß nur 4 Häuser in Rueras von der Gefahr der Schneelauine sicher sind.

.....

Ich habe beide Lauinen, jene von Rueras im Tavetsch und diese von Truns und Darvella in Augenschein genommen und gefunden, dass die Sicherstellung von Rueras, Truns und Darvella nicht nur möglich, sondern auch höchst nothwendig sei. Man muß nämlich oberhalb der Dörfer am schicklichsten Orte einen schiefen und allmählich ableitenden Stein- und Erddamm - Ustonza, Schutzwehr, Uor, Damm - aufführen. Gegen die Lauinenseite hin ,muss dieser senkrecht gleich einer hohen Mauer stehen; gegen die Dörfer aber wird zuerst die gute Erde bei Seite geschafft, dann die Schutzmauer mit Schutt und der Erde hinlänglich bis zu oberst zugefüllt; also verliert der Eigenthümer nichts oder sehr wenig, weil das Seinige gänzlich fruchtbar bleibt.1)

1) In Rueras, Tavetsch, wurde später unter Leitung des Ingenieur Richard La Nicca eine große Schutzwehr gegen die drohenden Lawinengefahren erbaut; jetzt ist diese Schutzmauer im Zerfall.

 

Fontaunas
Anniversari da 1456
Cudischs da morts da 1664-1986
Cudischs digl uffeci civil 1860-1986
Gadola, Guglielm: Cruschs e dolurs ord la Val Tujetsch. En: Il Glogn, 1943, p. 8-26  
Pater Placidus a Spescha - Sein Leben und seine Schriften; 1913 Hager/Pieth