 |
Cruschs da lenn, metal e crap accumpognan nossa veta. Ina tut apartia crusch sesanfla a Zarcuns. Als pli biars ei quella enconuschenta sco regurdientscha alla lavina digl onn 1749 cun la destrucziun d’ina gronda part dil vitg da Rueras e priu la veta a varga sisonta persunas da tutta vegliadetgna. |
Pader Baseli Berther noda il suandont
davart la crusch a Zarcuns en sia ovra „A Camischolas“:
Nus alzein ils egls envi. Ei para sco
nus udessen la ramur ed il fraccass dalla lavina dall’Ondadusa. Ella vegn cun
furia encunter Zarcuns e satiara sur Giachen Biart, plevon da Sedrun, cun
tschun autras persunas: Giusep de Medell (il davos da quella schlatta), Casper
Durschei, Sep Maria Caviezel, Onna Maria ed Onna Barla, feglias da Giachen
Berther. Plevon Biart, numnaus silsuenter sur Giachen dalla lavina, leva purtar
cun quels treis umens gl’emprem agid als vischins da Rueras tier la terribla
catastrofa dils 6 da fevrer 1749 ed ein daventai sez ina heroica unfrenda da
carezia
proximala ed han augmentau la profunda consternaziun dall’entira vallada. Ina
gronda crusch lenn, fermada vid la casa da Sep Antoni Schmed a Zarcuns, da maun
sura, nua che la via menava pli daditg speras ora, regorda aunc ozildi vid
quella stermentusa disgrazia. - „Sur Biart haveva giu benediu la platta dil
barlot si Caschlè e grittentau cheutras sil pli ault grad las strias, che han
giu engirau perpetna vendetga sil mument senza stola ed ussa pudiu menar atras
lur plan, purtond neutier massa neiv e stuschond quella encunter Zarcuns. -
Stuschei, stuschei avon che s. Giachen greschi!“ aschia raquentan fablas e
detgas da Tujetsch . . .
La crusch a Zarcuns ei atgna e singulara per nossa val e regiun. Igl ei ina aschi numnada „crusch arma cristi“. Il plaid latin arma ensiara il plaid armatura che munta uaffens ed armas cun las qualas Jesus ei vegnius crucifigaus. Aschia vegn l’entira crucifigaziun da Cristus documentada vid la crusch sco in cudisch da maletgs. Antruras oravontut per ils carstgauns che savevan ni leger e scriver.
Requisits che han giugau ina rolla duront la crucifigaziun vegnan aschia presentai vid la crusch. Cheu vesan ins ils quadrels, cun ils quals ils schuldai romans han partiu il vestgiu da Jesus; il calisch; las lontschas; la spungia; il marti; las guotas ed ina zaunga. Lu il tgiet, che ha cantau treis gadas; la scala e la gheisla.
Dapi primavera (2001) sepresenta la crusch en
niev vestgiu. Ils onns vevan fatg il siu e la crusch fuva daventada macorta
entras ils vents, plievgia e dracca. Cun agid dil Forum cultural Tujetsch che ha
organisau la restauraziun e mirau per las finanzas paradescha ussa ina biala
crusch giud casa a Zarcuns. Engraziament meretan tut quels che han susteniu,
oravontut ils donaturs ed ils umens dil schurmetg civil che han fatg la lavur da
transport e montascha.
A tuts: Fagei ina viseta a Zarcuns!