Detgas
e praulas da Tujetsch
Deutsch
1.
Il striun ch'era ius a mesiras
enta Maighels
Cura
quels dado igl uaul ein ira inagada a mesiras enta Maighels, han ei era dau in
clom ad in vischin da Selva per far vegnir quel cun els. Quel ha dau per risposta: „Vus mu mai, avaun tga vus saigies vidain; sund ju schon era lo!" Ils
umens ein ira vinavon. Cura ch'els ein stai enasisum. l'alp da Tschamut, vegneva il da Selva per o
sper la caplutta da s.Clau en. Mo cura ch'ils umens ein serabitschai en tegia
da Maighels, durmeva il da Selva schon uras ora en treglia. - Quei era il striun
da Selva ch'ei han lu mess vi cun catschar cugns.
2.
L'uolp ch'era rentada cun in sughet vid in begl da
piertg ell'alp da Tschamut
Inagada
per igl atun vi mava in catschadur a catscha. Quel ei serabitschaus entochen
sill'alp da Tschamut e viu sper in begl da piertg ina hazer bial'uolp, ch'era
rentada cun in sughet vid il begl. Enaquella ch'il catschadur vul sittar sin
ella, stat l'uolp sillas combas davos e fa spergaments, sco sch'ella rugass da
buca sittar. Cura ch'il catschadur ha viu quei ha el giu cumpassiun ed ei ius
pli vitier. Vesend l'uolp quei, ha ella mussau grond plascher, cun far si hazers
cumpliments siper il catschadur. Sin quei ha el vuliu tagliar il sughet e schar
liber l'uolp, mo da quei vuleva l'uolp saver nuot, bein aber dat ella d'entellir
ad el cullas toppas e culla bucca, ch'el dueigi disnuar tut ils nuvs ch'eran el
sughet. Mintga gada ch'el veva disnuau in, sche litgava l'uolp siu maun. Cura
ch'el ha giu fatg ora tut ils nuvs, ha l'uolp dau il tgau ed ei ida dalla
plaunca si; mo ella mirava trasora anavos e deva il tgau sco per engraziar.
Tuttenina ei l'olp stada stulida. - Quei era ina paupra femna, che stueva far la
stria e leva buc. E sin quella moda eis ella vegnida liberada.
3.
La stria dalla schuba cotschna
La
stria dalla schuba cotschna vegneva mintg'onn la primavera si e da Crestas en, a
Rueras. Cura ch'ella vegneva vevan ils purs bugen, pertgei che lu dev'ei adina
buns onns.
4.
La buora che perdeva saung
Inagada
ein ils da Tujetsch i a catschar gl'uors e vegni sper in ur d'in uaul. En in hui
ei gl'uors staus stulius ord lur egls. Avon che turnar a casa ein els sesi giu
sin ina bellezia buora scursada e marendau pacificamein. Duront ch'ei magliavan
catschavan ei en lur cuntials ella buora mo senza malart. Tuttenina vesan ei che
quella buora perdeva saung. - E quei era ina stria ch'era uors epi sefatga
buora.
5.
La platta dil barlot
Si
Caschlè eis ei ina gronda platta, nua ch'ins vesa aunc oz ils peis dallas
strias, ch'ein nudai en el crap. Sin quella platta schischevan ils cavrers bien
a savens, mo mintga gada cura ch'ei sedestadavan eran ei sper la platta giu.
Gie, in era inagada schizun tochen giu Rodunda cura ch'el ei sedestadaus. Quei
di ch'il prer ha scungierau il striegn, ruclav'ei buca legher crappa sur el ora.
Mo el veva si la stola ed aschia savevan las strias far nuot dil mal. Mo inaga
cura ch'il prer leva ira enta Zarcuns vev'el emblidau la stola e; cu'l ei staus
en ord Camischolas, sch'udevan quels che mavan ordavon e che vegnevan suenter:
„Stuschei, stuschei, il ner vegn." Enaquella ei la lavina vegnida giu e
satrau el.
6.
Quella dil cuolm Davi
Il
paster dil cuolm Davi ei ius ina sera ad entscheinas cun sias vaccas ch'ina da
quellas peglia tuttenina naven cun ina stermentusa canera, vi e dallas plauncas
giu ed ord ils egls. Tut encurir in'entira sera e notg ora ha gidau nuot.
L'autra - damaun era la vacca en stavel cun tschellas e muncava nuot, deno
ch'ella veva spigias garnun ellas greflas. Quella stueva esser stada lunsch
enzanua!
7. La
praula dils treis cavals
Inagada vegneva in da Surrein neu Sedrun a messa. Cu el ei staus giu sur la
punt digl uaul Surrein ha el viu leu pasculond treis cavals che vevan si
bellezia sialas. El seglia sin in da quels e quel porta el cun ina stermentusa
spertadad lunsch, lunsch naven en tiaras jastras. Tutteninaga er'el ord il mund
ed el Tirol e saveva buca co. En buca ditg eis el vegnius ellas miserias ed avon
che murir dalla fom ha el pertgirau pors in tschuppel onns. In di ha el entupau
ina femna veglia, che saveva romontsch. Quei er'ina che saveva pli che mo far si
paun. Quella ha lu dau d'entellir ad el, co el stoppi far per vegnir a casa. El
stoppi gl'emprem ira cheu e cheu e lura anfliel in cavagl cun si siala; el
dueigi lu siglir sin quel e setener vid la bèra. Cura ch'el seigi sper la mar
dueigi el siglir sin tschei cavagl che seigi leu, epi seigi el gleiti a casa. Il
da Surrein ha fatg sco la veglia ha detg ed ei staus en in giena, gie, spert sco
il cametg, giu sper la punt digl uaul Surrein. Cheu tuccav'ei grad da nozaas.
„Tgi o nozzas?" ha el dumandau. Quella e quella ha in detg e quei era sia
atgna dunna, che maridava cun in auter. Sin quei eis el currius sin baselgia e
sco ch'el ei staus leu el mument ch'il prer leva enzinnar en ils spus, tila el
sia capetscha avon igl altar. Sin quei ha il prer dumandau, tgei ch'el vegli. Il
da Surrein ha lu detg, ch'el seigi igl um da quella spusa. Sin quei ha il prer
buc'enzinnau en quels dus, mo il gentar da nozzas han
ei tuttina magliau e giu legher. - Quels dus han lu aunc viviu ditg
ensemen e sch'els ein buca morts, sche vivan ei aunc ussa!
8.
La caura dad aur enasi Putnengia
Ina
sera da stgir miravan treis frars da Rueras orda finiastra e lura han ei viu ina
caura dad aur che tarlischava sco ina cazzola si spel casti da Putnengia. Sin
quei ein ei i per pigliar ella, mo han viu nuot pli. - Quei era in scazi zuppau,
ed ins stueva ver ina certa caussa per vegnir vitier.
9.
La resgia dad aur el dutg orasi gl'Uaul Nual
Inagada
mava in buob cun siu hab a caschar. Tuttenina vesa il bab buca pli siu buob. Cun
clamar e clamar ei quel vonzeivi vegnius siado dal dutg, che cuora sper igl Uaul
Nual giuadora. Il bab ei buca pauc surstaus e damonda il pign nua ch'el seigi
staus. Sin quei di il buob ch'el seigi staus en ina resgia dad aur, nua che
nanins resgiavien cristallas. Il resgiem eri sco il sulegl e l'aua che menavi la
roda eri tut pleina da pedras custeivlas. Il bab ha lu era mirau el dutg, mo viu
nuot.
10.
Quel dalla scola nera
In
scolar dalla scola nera ha detg inagada siper ils da Sedrun, che sil Drun ella
greppa seigi in grond scazi zuppau. Mo negin ha vuliu pagar ad el enzatgei da
cavar sido quel e perquei ei il scazi aunc adina zuppaus el Drun.
11. La
fontauna dad aur ella greppa giusut la caplutta da s. Leci a Cavorgia
Mintg'onn vegneva in signur da zanunder lunsch neutier en Tujetsch e mava
giun Cavorgia ella greppa sut la caplutta de s. Leci per ina butteglia plein
aur, che culava ord ina fontauna. Ei mava adina in entir onn avon che quella
seigi pleina e lura turnava el a metter suten in'autra. In onn ha el lu detg als
Tujetschins: ussa seigi el rehs avunda e vegni buca pli. Sin quei han ils da
Cavorgia encuretg ditg e liung quella fontauna mo mai anflau nuot. E sch'ella ei
buca schigiad'en, sch'eis ella aunc oz leu.
12. Il striegn si Caschlè
Ina
notg tuttenina ha ei fatg ina sgarscheivla canera on stavel da vaccas, sco
sch'ei fuss rut en la pli gronda malaura e tuttina sclarevan las steilas ed era
serein. Ils fumegls en treglia han udiu bein e scoiauda co tut las vaccas en
stavel sgulavan sul tetg dalla tegia ora, enagiu encunter Mila. Il signun seglia
dabot ord tegia e tila suenter il guoter d'aua benedida. La fumeglia ei lu ida
suenter ed anflau tut la muaglia en ina retscha osum la pli aulta greppa. Sin
quei han els puspei catschau las vaccas en stavel. Mo turnond anavos cun ellas,
han ei viu co ei ruclava zugls dalla spunda si. Quei era il striegn.
13.
La trocca dil giavel el turmegl
In
di rischlavan ei giu Surrein epi s'ei vegniu in turmegl ed ius cun bunamein tut
il fein. Cheu ha in perveseder dabot tratg suenter il cunti aviert e cu quel ei
vegnius giudo dal turmegl era el sefuritgaus ella trocca dil giavel; ina clara
enzenna, che las strias devan troccas quei di.
14.
Il mat herox da Cavorgia
In um ed ina dunna da Cavorgia vevan in pop, ni pli gronds ni pli pigns
ch'auters pops e poppas. Ina primavera ch'ei luvravan sin in frust agl ur digl
Uaul
Cavorgia, vevan ei mess a durmir il pop sut in pegn, buca lunsch naven dad els.
Senza ch'ei vesien u sentien zatgei, ei igl uors dalla Val Gierm ius sper quei
pegn ora, ha priu il pop pil tappun e purtau el en sia tauna.
Cura ch'ils geniturs han vuliu prender il pop ed ir a casa, han ei anflau ni pop
ni stratscha, malgrad igl encurir ch'ei encurevan. Basta, il pop ei staus
svanius e sparius per uss ed aunc ditg.
Igl uors ha fatg da mumma cul pop dils da Cavorgia. El nutrev'el di per di - e
siu mat adoptiv vegneva gronds e ferms. Suenter tschun onns ha igl uors fetg ina
spassegiada cun siu mat entochen Pultengia. Leu avon il casti steva in hazer
pegnun cun roma lada e profundas ragischs. Mussond sin quel, ha igl uors detg a
siu mat: "Til'ora quei tschaffun!" - Il mat ha empruau e turnau ad
empruar, mo il pegn ha strusch dau in schliep. Sin quei ha igl uors fatg:
"Ti, ragneret, che ti eis, has nuota giu latg avunda; tei sai jeu nuot aunc
zavrar." –
Ed el ei ius cun el dagl uaul Surrein ora e si Val Gierm en sia tauna, nua ch'el
ha nutriu el aunc ina ga tschun onns. E lu eis el ius cun el per la secunda gada
a Pultengia, per mirar sch'el possi muentar... Quella ga er'ei bia meglier, mo
buc aunc bien diltut. Ei ha schluppegiau dil ridischen ellas ragischs, mo la
finala ha il mat da Cavorgia tuttina stuiu ceder. "Aunc tschun onns
latg-uors, epi va ei!" Detg e fatg!
Suenter la tiarza ga tschun onns, ha il pop da Cavorgia tratg ora il pegnun, sco
da trer in pal ord ina classena. Quei ha plaschiu agl uors ed el ha detg a siu
pop: "Ussa pren quei pegn per fest e va a casa tiella mumma!"
Il pop ha fatg per camond ed ei ius a casa tiella mumma, mo lezza ha nuota
enconaschiu el, e teniu el per in vagant dalla comba liunga. El hagi nuota fom e
seit ha'l detg alla mumma e vessi bugen zatgei da ruir. La mumma ha vuliu dar in
paun, in toc tschagrun ed in cup scotgascha. Mo il schani magliadrun ha dau ina
cullas ragischs da sia fest vid il paner che tut ils pauns ein dai giud
clavella. En in hui ein ei stai magliai e svani, crusta e miulas, ruba, e
strubas! Mo quei ei buc aunc stau avunda! Culla roma da siu fest-pegn ha el
scuau tut ils tgaus-tschagrun giud ils perseuls dallas finiastras e magliau
tuts: ils dirs ed ils verds, ils sbutanai e cavergnai, ils bials e macorts, ils
murglinus e mulaunus! Quei ha fatg seit; el ei ius en tschaler ed ha buiu ora
dus scutgès scotgascha en dus sitgs. La mumma ha entschiet a far sfracs e dau
ad el dal magliadrun e buèdragl...
Cheu ha il pop da tschels onns schau siglir la chicra, ei ius giuadora e
sill'alp Pazzola, nua ch'el ha svidau gl'entir tschaler purment: magnuccas,
panazuns e tschagruns e purtau quei tut alla mumma, schend: "Cheu has in
entir tschaler d'alp per quei tec paun e tschagrun!" Epi eis el puspei ius
dad esch ora e peis a pèr o Mustér el tschaler dalla claustra per siat buots
vin vuclin ch'el porta sco da far termagls, ina si dies e treis a treis sut
bratsch... Vegnend avon casa, ha el mess giu quella sauma-vin ed ha detg:
"E cheu has vin per quels dus sitgs scotgascha" ed ei ius dalla val
oragiu.
Staus ch'el ei a Cuera, vegnend dalla tiara giuadora, eis el sepladius sco
fumegl tiel burgameister dil marcau. Per pagaglia ha el dumandau nuot auter che
d'astgar dar al patrun ina frida giu pil dies. Quei signur ei staus cuntents
aschia, secartend d'haver fatg in bien marcau. Mo vesend la terribla forza da
siu fumegl, ha el entschiet a survegnir la trembletga ellas caultschas. Nuota
curvien ch'el studiava di e notg, co far el ord ils peis "quei glimari
dalla Cadi" e prighel grond da Cuera.
In bi di ha il patrun da Cuera tarmess el giu gl'uffiern per la frina ch'ils
giavels hagien mulau per el. Il burgameister dat ad el siat sacs vits e manegia:
Quei po tonscher! Mo il da Cavorgia engrazia per quels "scarnuz da
Cuera", va en nuegl, sturnescha treis bos, tilla giu la pial a quels,
cuntscha ensemen ellas e va cun quei sac da leusi engiuviars ils mulins da
Cuera. El damonda la frina, mo ils giavels rian e dian: "Ti pos esser in
tgaper ner dalla Cadi!" - Mo paupers giavels quella ga! Els survegnan ina
tanienta purziun ieli da costas ch'els han bugen purtau neutier la frina el sac
grond...
Turnaus a Cuera la sera cun quei malterun frina carnun, ha el manegiau si pil
burgameister: El deigi dar l'autra ga enzanua pli da maneivel da mular, pertgei
che da quels muliners aschi maltratgs hagi el aunc mai entupau! Il burgameister
ch'era in veritabel Cruarun, ha denton speculau: L'autra ga fai ir il schani giu
gl'uffiern per daners! Gliez pudess ira tondanavon sil viv che nos parents fan
flucs cul cherli da Cavorgia.
Buca ditg ed il berox da Cavorgia sto ir egl uffiern e dumandar il tscheins dils
capitals, investai leu dals da Cuera. E prendei mira! Ils giavels, frabiziechels
dils da Cuera, che vevan aunc semnau dapertutanavon sillas costas sidengiu las
nodas brinblauas da tschella ga e che savevan cun tgei patagner els vessen da
far, han immediat pagau il tscheins sin crizzer e cutrin, ed ein stai cuntents
ch'ei vegnien libers da quei schani dalla braunca gronda.
Returnond il fumegl siadó dalla banca dils da Cuera
cul tscheins e tscheins dil tscheins, ha siu patrun e burgameister da Cuera
pegliau tema sin snarir. Essend quei di igl onn dalla pladida ual entuorn, ha il
mat digl uors da Val Gierm e herox dalla Surselva ferma, dau ina tala frida al
maluardau signur da Cuera, ch'el ei sgulaus sc'in paliet entochen sil cumà dil
Calanda, nua ch'el ei splatergnaus petta-plat enamiez la pli aulta preit-crap. -
Cura che la bova gronda dalla Surselva sezuola mintgamai enviers Cuera, miran
aunc oz certs signurs cun sgarschur enasi encunter la tschema dil Calanda, nua
ch'els observan tremblond in tac tgietschen!
15.
Las femnas, che fagevan
camischas enta Strem
Ina gada era ei enta Strem in buob, che pertgirava la muaglia, ed ei era
il di da Sontgilcrest. Mo quei buob saveva buc, ch'ei fussi Sontgilcrest. Lu ha
el viu duas femnas, che fagevan camischas. El ha enconuschiu quellas ed ha dau
ad ellas da sia marenda. Ellas han magliau mo caschiel. Avon ch'ira naven, han
ellas detg ad el: „Mira che ti hagies oz tias genetschas ensemen, pertgei ei
vegn aunc ina burascla!" E beingleiti eis ei vegniu ina terribla malaura
cun neiv.
16.
Igl um e la femna, che fagevan
never si Scharinas
In schliet onn stuevan ils pasturs d'alp savens vegnir culs armauls ella
bassa. In di vegnan dus pasturs culla biestga a Surpaliz, da l'autra vart da
Selva. Pertgirond leu lur biestga observan ei da l'autra vart sin Scharinas in
um ed ina femna en in dutg. Quels mavan pil dutg sidengiu a turschond l'aua. Sin
quei di in dils pasturs siper l'auter: „Lein mirar bein, tgei quels dus cheuvi
fan plaunsiu!" Buca ditg, ed els vesan, ch'ei seglian dil dutg giu, tochen
tier la seiv, che sparta la pastira dil prau. Igl um seglia lu sur la seiv o el
prau e dat a tiara. La femna semetta culla bratscha silla seiv e mira riend, co
gl'um leva si. Igl um cuora dal prau si, tochen ch'el arriva si tier ina casa da
mises. La femna cuora suenter la seiv vi tochen tier quella casa. Ussa semettan
domisdus siper la casa in sper l'auter e lur vestgadira ei vegnida tut alva.
L'auter di ha ei dau neiv tochen ella bassa.
17.
Igl um cul fazalet alv
Plirs umens en la tegia dall'Alp da Tgetlems (midada dalla Alp da
Tschamut!) han ina ga da bi clar di udiu damaneivel da tuttas sorts ramurs e
scadanems, sco sch'ei ruclass leu dallas plauncas giu preuls e calderas,
stgellas e stgalins, tut ch'ei zaccudeva la tiara. Ei van ordaviert e vesan
sisum il fil dalla pézza in um, che mava vi e neu e sdermenava in fazalet alv,
sco sch'el spuentass mustgas. Beingleiti ha ei dau neiv entochen la val.
18.
Las duas femnas sill'Alp da Tiarms
Sill'Alp da Tiarms ha il paster viu ina ga ina dumengia beinmarvegl, cura
ch'el mava cun sia caschada dadens la tegia enasi, sur ils platius dado la Val
Vaglieuna, duas femnas, ina tut en tgietschen e l'autra tut en alv. Quellas
mavan d'in crest a l'auter e perfin sin ils malsegirs grugns e fagevan sco
d'encurir flurs. Ei era in di da stupenta bial'aura. Suenter ch'il paster ei
staus o las pégnas da Calmut, eis ei vegniu ina brentina ord la Val Vaglieuna;
en cuort eis ei stau freid e mitgiert e prest ha ei entschiet a plover, dar
garniala e never da tala maniera, ch'ei han bunamein stuiu schar ira las vaccas
a frusta ed aunc quella sera stuiu ira cun las caschadas giu ella val.
19.
La platta da Caschlè
Sill'alp Caschlè seteneva il striegn si fetg bugen e fageva il barlot
sin ina platta, che senumnava la platta dil barlot. In spiritual ei ius si ed ha
benediu quella platta, aschia ch'il striegn ha stuiu ceder da quella e sin la
platta ha el tagliau en il num da Jesus. Cura ch'el vegneva engiu, leva el
beiber aua ord in dutg. Cheu vegnev'ei giu carpuna, per impedir quei. Il
spiritual veva denton negina tema da quella crappa. Las strias han griu plein
rabia: „Ina gada che ti has buca la scrotta nauscha cun tei, pudein nus schon
tier tei!" In pèr onns suenter mava quei spiritual igl unviern, cura ch'ei
era ina nevada, da Sedrun a Rueras, ed el veva emblidau la stola. Cheu greschan
las strias: „Fagei i la lavina! El ha buca la scrotta." El fui en il vitg
Zarcuns davos in clavau. La lavina vegn e pren naven da quei vitg sulet quei
baghetg; el vegn ella lavina e miera en quella.
La platta dil barlot a Caschlè ei aunc adina leu cun il num da Jesus lien; ins
di, ch'il striegn hagi transportau quella stermentusa platta sin in fil seida
dal Badus neu a Caschlè. Ins vesa osum il crap ils calcogns dils calzers dil
sunadur dil barlot.
20.
Il
bov ner
En in'alp da Tujetsch eis ei vegniu ina notg in bov ner, che ha
siglientau tut ils stiarls da moda, ch'ei ruclavan in sur l'auter en stavel.
Cura ch'ils pasturs han udiu la ramur, ein ei segli ord tegia ed han clamau il
sogn num da Diu. Sil fletg ei il bov stulius ed ils stiarls ein stai eri.
21.
Las tschalareras da Val Giuv, che
catschan las vaccas el malsegir
Ina sera da stad, duront ch'ils pasturs tschenavan, levan las vaccas en
stavel anetgamein si e fuian, sco sch'ellas isassan sil pli fetg. Las
tschalareras, che vegnevan a bratsch, catschavan ellas tut empaglia. In grond
stierl grisch seglia gl'emprem sur in grep giu ed ils auters suenter. Ils
pasturs astgavan buc ira suenter per tema da sesurdar, pertgei ei fuva denton
vegniu stgir. L'autra damaun eran tut ils tiers puspei en stavel.
22.
Striegn e tschorvaments sillas
pallas dallas alps tujetschinas
Savens capitav'ei, che biestga mava ordlunder, encunter in malsegir ni
direct en quel. Si Caschlè, renomaus pervia da sia platta dil barlot,
mava ina ga in armaul, cu ei eran buca leu culla biestga, tut en furia giu
encunter l'Ondadusa e dallas pallas giu.
Enasi Val mala mavien duas vaccas dalla pli tessaglia palla viaden, nua che
strusch cauras san ira. Ils umens giu Mulinatsch levan cuorer viasi. Mo cheu
vevi stalter Paul Venzin giu detg: „Mo schei fa quei; quei ei
tschorvament!" La sera ein tut las vaccas puspei vegnidas en stavel.
Dal
temps ch'ins cargava aunc vaccas sil Cuolm Davi, era il Tiner, sco aunc bia
gadas ius giu la Palla Gronda cun vaccas. Quella palla vegn ozildi segada ed
astga buca vegnir pasculada pli. Tuttenina vegn ina vacca afuns e serocla dalla
spunda giu. Il Tiner, in um da forza e grondezia sco mai in ella val - el veva
aunc surviu sut il papa - ei maneivel ed emprova da tener la vacca. Mo
nungrazia! En terments tgaubrochels rocla ella giu el Run. Il paster pign sto
spert ira giu e schar saver. Mo vegnend ils umens nua che la vacca havess stuiu
esser, encorschan ei ni peil ni pelegn da quella. Leu si vevan ei tut las
vaccas!
23.
Il striegn el moni-missla..
Il starlèr da Cuolm Davi veva ina notg stuiu levar si. Ei plueva e
draccava senza fin e misericordia. Las stiarlas eran levadas e vegnevan giuado
ord il muletg. El pren siu fest e sia missla e va en tutta dracca. Mo staus si
sper sias stiarlas, vesa el che siu moni-missla fuva tut in fiug, malgrad la
plievgia. Ei gida nuot ni pitgar in bugnar. El stermeina pli lunsch il moni e
las stiarlas ein stadas mureri.
24.
lls calzers femna orasi Culmatsch
Il signun da Culmatsch veva rabitschau la rauba a tschaler. Ei era stau
in di da calira. El tuorna puspei siadora cun siu targliun. Vonzei vesa el sin
in crap in per bials calzers femna. El ha tuttina in tec marveglias e vul
prender giu ils calzers. Mo quels ein rentai sco fier vid il crap. El vegn tut
freids e sa nuota tgei tertgar, caminond puspei siadora tier la tegia. Quei di
aunc ei vegniu ina detga garniala dalla Val Giuv e Culmatsch oragiu.
25.
La zagrenda cul tgau-vacca sut il
scussal...
In di er'ei puspei vegniu el vitg ina partida zagrenders. Quei ha mia
tatta raquintau a mi. Quels mavan per l'escha a rugond e tschappond. La dunna
dil cauvitg vegn vilada da quella mulesta e sevila mordio sin ina veglia
bagorda. Quella fa in pèr smuldidas ed aulza lu il scussal. E tgei vesa
l'autra? Il tgau d'ina vacca. L'auter di ei ruclau ina vacca dad els enta l'alp.
26.
Il
Mathias tudestg...
Dal Mathias tudestg, ch'era ius a mesiras enta Maighels sin in buc alv da
funs las Vals Curnera en, ditg suenter ils auters, e ch'ei staus en avon ch'els,
ei aunc ussa la resdada en Tujetsch. Quel ei lu vegnius avon dertgira! (Mira
quella detga pli sura!)
27.
Il striegn e l'enzenna da s.
Benedetg..
Anno 22 ei succediu in remarcabel schabetg orasi Culmatsch. Ei fuva las
uras da mulscher e las vaccas ein en stavel in di da bialaura. La fumeglia, in
tscheu ed in leu, eran vid il mulscher; il signun pesava ual ina sadiala latg en
tegia. Cheu dat ei ina scarsada sco ina lavina e tut las vaccas sco ina camiada
ord stavel e d'in rieven giu en ina gonda! Ils mulschèders sin la supia e la
sadiala giun plaun, las vaccas naven stulidas senza ch'els sappien co! Ils
pasters cloman puspei siado las vaccas e vesan pér uss, che las quater vaccas
d'in pur schaian aunc leu en in cantun dad in maun. Ils buobs han marveglias
pertgei e perco e vesan lu, che quellas vaccas han tuttas fermau vid la curregia
in'enzenna da s.Benedetg. Raquintond quei a sur Venzin da pia memoria, di el,
ch'in siu amitg da scola sin pervenda giu S.Gagl, scrivi era d'in semegliont
cass. Leu eri il stavel circumdaus d'in mir e tuttenina erien las vaccas dador
il mir. Sur Venzin ha allura l'auter onn benedend l'alp, fatg fermar sin la
preit dalla tegia in crucifix dil perdun e suenter han ins mai udiu zatgei pli.
28.
Igl uors, la mulesta dallas
pastiras ed alps tujetschinas
Nos vegls vevan ina gronda mulesta culs uors, tuttavia en las alps. Tochen
els anno 60 dil 19avel tschentaner, ha ei dau da quels schanis en Tujetsch. Era
professer Theobald di en sia descripziun dalla Surselva, 1861, ch'ei detti aunc
uors en Tujetsch. Havevan ins cattau ad agur in tal glimari, sche stuevan ins
star guardia la notg, scadenar schumbers ni far fiug. Cons pegns ein curdai ella
Val Tuietsch per unfrenda da scatschar ils uors! En beinenqual alp vevan ins
fatg in claus da mir per tener ensemen la biestga, sch'igl uors era ella
vischinonza. Restonzas da tals claus ein aunc en Val Val, a Valtgèva, Nual etc. Nums
da Val Uors, Plaun Uors etc. ein aunc oz usitai. Denter auter vegn ei raquintau,
ch'igl uors vevi si Mut perfin attaccau il taur; a Nual eri el ius cun zacons
purschals. Igl Alexi Hetz vevi entupau in uors vi Plaun-miez e l'auter di vev'el
sfraccau in triep nuorsas vi Pazzola.
Il davos uors ha il Tumaisch Riedi (Madleiner) da Rueras sittau vi si Caschlè.
(Riedi viveva aunc 1865). El eri perfin staus amauns inaga ad in. Ei eri dus
ensemen e cun la muniziun ch'el vevi, er'el mo vegnius da blessar in e stuiu ir
a casa per quei di. L'auter di ha el aunc fatg vegnir auters catschadurs.
Schegie ch'igl uors veva piars saung, han ins buca pli anflau el. Igl onn
suenter han ins anflau l'ossa dad in ch'era ruclaus.
29.
Il rustg
In catschadur ha mintgadi purtau in camutsch a casa. Quei ei curdau si alla
glieud. In auter catschadur ha dumandau el, sch'el savessi vegnir inagada cun el
a catscha. "Pertgei buc?" ha igl emprem catschadur detg ed els ein i
in di en las Vals da Curnera. Spert han ei viu in camutsch. L'auter ha vuliu
sittar, mo igl emprem ha buca vuliu. L'auter ha viu da lunsch, ch'il camutsch
vuleva fugir, mo saveva buca. Lu eis el ius vitier e viu ch'in rustg teneva il
camutsch per ina comba ed aschia saveva il camutsch buca ir. L'auter ha saviu
che quei era buca zatgei gest. Il rustg, quei era il giavel. Lura ha l'auter
detg: "Jeu mon a casa. Ussa sai jeu che ti sas far striegn." Ed el ei
buca pli ius cun quei catschadur.
30.
La nebla
Ina damaun han ils pasters da Tgatlems viu, che endisch persunas mavan cun
ina bandiera alva da sumfil si. Encunter sera cura ch'ils tiers eran en stavel,
eisi vegniu ina nebla stgira ed ei ha dau in grond uradi. Ils animals ein vegni
pri ord stavel e purtai naven. Lura ha ina vusch dumandau: "Nua lein metter
els?" Ils pasters han griu: "Mattei els, nua che vus veis priu
els!" Lura ein ils animals vegni sut il Tgiern en e tuts vevan ina spigia
salin en las greflas.
31.
L'uolp ligiada
Sut
Rueras veva in catschadur mess ora estga per las uolps. Quei era gl'unviern. In
di ha el anflau ina uolp ligiada vid in caschner cun ina corda. Cun l'emprema
egliada ha el viu, che quei era buca zatgei recli, che la uolp fuva buca libra.
Perquei ha el buca sittau. El ha tagliau la corda e schau liber l'uolp e quella
ei svanida.
L'auter atun eis el ius culs animals a fiera giu Ligiaun. En
ina ustria ha la survienta purtau cul gentar siu cunti cun sia noda casa. El ha
enconuschiu siu cunti e detg quei ad ella. Ella ha raquintau tut: ella eri stada
gl'emprem en ina cumpignia da striegn. La
stad cura ch'ils purs fagevien fein, hagien ils striuns fatg in turmegl. In
di ha il pur vilau fiers siu cunti el turmegl ed ha blessau quella stria en ina
comba. Il turmegl quei era striegn. Ussa ha la survienta priu il cunti e dau
anavos ad el ed engraziau, ch'el hagi tagliau la corda. Ella veva enconuschiu el
immediat. Suenter ch'ella eri blessada en quei turmegl entras il cunti, savevi
ella buca pli ira schi dabot culla cumpignia da striegn e per castitg vevan ei
ligiau ella vid il caschner, ed il catschadur veva liberau ella dil striegn.
Suenter stueva ella buca pli ira cun quella cumpignia. Ella ha pagau ad el tut
ils animals sco engraziament. Ils marcadonts mavan cun biars e suenter ha el
saviu vender aunc tuts sin fiera.
32.
Il calzer dad aur
In di era il cavrer sil Crap dalla buna veglia
sut la Siala. In artg steva sul Rein vi. Il cavrer ha viu la dunna veglia che
steva sut il crap en ed ella ha detg ad el: sch'el possi trer in calzer sugl
artg ora, sche vegni anavos in dad aur. Mo il cavrer ha patertgau: sche jeu
tilel siadora in calzer, sche lu hai jeu mo pli in, ed el ha buca fiers.
33.
Reglas da purs
Ils pors vegnan mazzai ell'enzenna dil bov e da carschen.
Ils vadials vegnan schai ora ell'enzenna dalla stadera.
Las muias vegnan mussadas da trer ell'enzenna dil bov.
Las nuorsas tundan ins da carschen.
Sch'ei bischa da carschen-matg, sche neiva ei tuttas carschen la stad.
Sch'ei plova da Sontg'Antoni, sche plova ei era da Sogn Placi.
Sch'igl artg ei dadens il vitg, vegn ei ina gronda malaura.
Sche ti smaccas in schnec, sche rocla da vus la pli
biala vacca!
34.
La
platta dil Toni-Fidel
Sut il Crap buna veglia, buca lunsch naven dalla punt, sur Crest Punt ei la
platta da striegn ni dil Toni Fidel. Suten sesanfla ina tauna. Ins scheva, ch'il
Toni Fidel vevi sut quella platta en siu latg dallas vaccas e fageva siu purment
la primavera. Sin quella platta sesevan inagada dus buobs. Tuttenina ei la
platta sevulvida ed ils buobs ein restai suten.
35. Il prer cun il cudisch
Sin
Tschamut en Prauina da quei maun dalla punt ei in mir vegl. Sut quei mir ora
vegneva adina la sera denter stgir e clar in prer, in um grond cun in cudisch
enta maun. Quel mava sper il Rein si ed engiu, e lu eis el puspei svanius. Nus
mattauns temevan quel. Sche jeu stuevel ir leu a segar, sundel jeu ida a casa avon ch'ei vegni
stgir. Quei prer stueva probabel far penetenzia e leger siu brevier ch'el veva
negligiu ina gada.
36.
Il Crap dunna veglia
sesanfla
sin in crest dadens Tschamut. Si leu havein nus savens fatg termagls sco affons. Quei
ei in crap liung, mess ensemen da plattas, che stattan sidretg sco in cudisch.
Quei ha mia tatta raquintau: Inagada ei in buobet vegnius speras ora giu dalla
Siala, il paster pign. Ei era in di freid e bletsch. Cheu ei il crap sesaviarts
si avon el, sesaviarts si sco in cudisch. Endadens era ei da veser tut
pusseivel: ina rucal da rintgas dad aur, pintgas cadeinas dad argien, cristallas
tarlischontas, biala vischala ed in per calzers novs, bein fatgs. Ina vusch ha
dumandau, tgei ch'el vessi bugen. El ha mirau entuorn, entuorn ed il davos ha el
priu ils calzers, perquei ch'el veva freid ed ei plueva fetg, ed el mava pei
blut. El veva scaldau ils peis sut sia caura che spundeva aua.
Suenter ch'el ha giu priu ils calzers ei il crap seserraus cun in schem
lamentont. Il buob ha udiu ina vusch tresta. Mia tatta ha tertgau, che l'olma en
quei crap fussi stada spindrada, sch'il buob vessi giavischau tut quei ch'era da
veser el crap. El ha gest giavischau quei ch'el duvrara en quei mument, perquei
ch'el veva freid ils peis. El ha buca tertgau pli lunsch, ch'el savessi aunc
duvrar dapli. El ei ius a casa cun in pèr calzers novs.
37. Nadalnotg en nuegl
Mintga sera sun jeu ida en nuegl culla latiarna per mirar, sche tuts animals
sigien rentai. Mo da Nadalnotg sun jeu buca ida. Jeu hai giu tema, perquei ch'ei
dian, ch'ils animals resdien duront che la messa da Nadalnotg vegni legida.
Si Caspausa era ei in pur che mudergiava e carpentava siu muvel. Quel leva buca
crer, ch'ils animals resdassien da Nadalnotg duront messa, ed alla finala ha el
tuttina fatg ina emprova, per mirar, sche quei seigi ver ni buc. El ei staus sin
clavau e tedlau ora. El era sura la palaunca che veva ina ruosna ed el ha
veramein udiu a resdond ils animals. Tuts eran malcuntents cul patrun, tuts
selamentavan, tgi dallas fridas e tgi dalla maglia. Ina muia ha selamentau,
ch'ella stoppi ira ora egl uaul per trer lenna. El carghi memia bia sila
schliusa e bastuni ella, sch'ella vegli ruassar in tec e suenter survegni ella
gnanc bien fein e mo pauc. Mo quei pegli gleiti ina fin, quella tirania. Ella
detschi inagada ina curnada ad el, ch'el stetti sil plaz. Allura ha el tertgau:
"Aha, ussa fas auter culs tiers!" e suenter eis el staus megliers ed
ha giu bien uorden e mai bastunau pli ils animals, dau da magliar detgavunda ed
aschia ha el perservau sia veta da disgrazias.
38.
La
buoba loscha
Sin
Tschamut fuva ei igl usit ch'in vischin stueva pertgirar ils pors las fiasta a
casa. Quei mava en roda. Inagada ha ei tuccau ad ina matta ualti luscharda ed
adina beinvestgida. Quella fuva buca cuntenza ch' ella saveva buca ira a Sedrun
a Sontgilcrest cullas mattauns. Ella leva buca pertgirar ils pors. Perquei ha
ella dau tissi a siu piertg e la damaun era il piertg ventschius e cu tuts
auters fuvan pinai per ira giu Sedrun ha ella griu suenter ad ina autra:
"Giu culla purschalla!
Si culla tschupella!
Miu
piertg ei schluppaus!"
Ella
ha fatg ina sgnocca per buca stuer star a casa ed ei ida cun las autras a far
Sontgilcrest. Per castitg eis ella vegnida scungierada suenter la mort sil
Badus. Si leu ha ella stuiu star ella greppa dumengias e luvardis.
39. Zagrenders
Inagada
eran zagrenders vegni a Selva. Ina zagrendra ei ida en ina casa, nua che la
patruna fageva gest coccas. La zagrendra ha detg: "Da ina!" La patruna
ha dau ina ad ella. Lu ha la zagrendra dumandau: "Aunc ina!" E la
patruna ha aunc dau ina ad ella. Lu ha lezza dumnadau la tiarza. Mo la patruna
ha buca vuliu dar. Sinquei ha la zagrendra detg: ussa dueien las coccas ira ord
la cazzetta e da tgamin si. E lu sgulavan las coccas ord la cazzeta encunter il
tgamin e turnavan anavos puspei engiu silla platta da fiug, enqualina en la
cazzetta ed enquala silla platta ad fiug. Lu ha la zagrendra detg: "Dai a
mi aunc ina, sche van ellas buca pli ord la cazzetta." Lu ha la patruna dau
ina ed aunc duas, e lu ei la zagrendra ida.
40.
Ils
scolars dalla scola nera
Ina
stad ha miu bab segau sper la via vedra. Lu ein siat scolars dalla scola nera
vegni speras ora. In dad els ha dumandau il bab: "Taglia ei bein?" Il
bab ha detg: "Mo empau!" Lu ha in da quels detg, il bab
41. Il derschalet
Ina
sera si Tgatlems, ei era pli stgir che clar, han ils pasters viu a mond las
vaccas. Ellas eran mulschidas ed ils pasturs levan catschar ellas ad
entscheinas, mo els savevan buca pli tener ellas. Tuttenina fuvan las vaccas
buca pli cheu. In dils pasturs ha griu: "Mei alli giavel!" L'autra
damaun eran las vaccas puspei en stavel ed ellas vevan spigias-terc denter las
greflas.
42. La pesta a
Selva
Cura
che la muria gronda era stada a Selva, vivevan leu 70 avdonts. Quasi tuts ein
morts dalla pesta. Mo dus ein restai vivs e quels eran aunc malperina ed ein i
in ord l'auter. In ei ius dalla Punt da Surrein-Selva e lu dalla Punt da Plaun
miez orasi Rueras e l'auter ei ius orasi Caspausa da lezzza via oragiu a Rueras.
Forsa han quels dus stuiu star sil mund per penetenzia, perquei ch'els vegnevan
buca perina.
43. Sinzur
Ina
femna habitava a Selva en ina casa veglia. Ella era ina pulita femna e mava a
gidar ils auters. Il fegl, che veva num Vigeli, era maridaus a Gonda. Ils dus
davos onns steva ella a Gonda cul fegl. Allura eis ella morta a Gonda. Quella
notg ch'ella ei morta, eis ella cumparida cheu en nossa casa dad esch-stiva en.
Mia dunna durmeva en stiva. La dunna ch'ei cumparida ha detg nuot. Ella era
vestgida bein. Lura eis ella turnada dad esch ora e serrau igl esch culla falla
ed ida. Nus
vein udiu ils pass, che mavan naven. Ella
ha vuliu far da saver, ch'ella seigi morta. Quei era ina buna femna.
44.
La
stria cun la schuba cotschna
Sill'Alp
Tgom era ei ina stria cun schuba cotschna. Quella fageva per temps in viadi.
Ella mava tochen en Curnera, sur la spunda enasi e siglieva, fagend segls dad
ina caglia a l'autra. Cura ch'ils purs vesevan quei, han ei entschiet a tuccar
ils zenns e grevan: "Fagei vinavon, avon che Gion e Paul greschan."
Cura ch'ils zenns tuccavan, era la stria svanida. Quei era bien, schiglioc vess
ei dau garniala. Quei
hai jeu udiu dil basat.
45. Il derschalet
Sill'Alp
Tschamut ein las vaccas, cura ch'ellas eran mulschidas, tuttenina svanidas naven
dil stavel, ed ils paster han buca saviu, nua ch'ellas eran. Els
han tertgau, ch'ellas seigien tuttas rucladas. Suenter han ils pasters priu il
cudisch d'evangelis ed han legiu igl evangeli da sogn Gion. E cu els han giu
finiu da leger, ein las vaccas puspei stadas leu en stavel cullas greflas plein
spigias carnun. Ellas
eran idas giul Tessin.
46.
Processiun
Ins
ha viu ina processiun a mond naven da Nurschalas, umens
e femnas cun resti tgietschen cun ordavon in cafanun. Els
ein i encunter il Badus, da clar bi di.
47.
La
signura cun ina schuba cotschna
Quei
era sco in barometer: Vesevan ins ina signura dunschala cun ina schuba cuorta,
cotschna cun capi e cun carolina cotschna a mond a spass sil fil dil Nurschalas
si ed engiu, lu spitgavan ils purs ina gronda malaura, in grond stemprau. Ed ils
purs che fenavan, fagevan combas per vegnir zacu sut tetg. Ils
pasters stavlavan ils animals en loghens segirs, sch'els vesevan la dunschala
cul capi e cun carolina cotschna.
48. Legenda
da Sontgaclau
In
di mava in um da Selva a Tschamut tier sia famiglia. El stueva ir ensi. La
famiglia spitgava gia daditg sin el e quei plein anguoscha. Els temevan la
lavina. Ussa fuva el sin via e mava sur Sutcrestas. Leu fuva ei il pli segir,
buca aschi malsegir sco sur Cargnola. Ventireivels eis el arrivaus tochen tier
la caplutta da Sontgaclau. “Ad el è ius ain capluta da Sontgaclau par angraziè,
tg'era betga vegniu giu la lavina, tg'el tumeeva, tg'el eera aun adina co, ad o
fatg oraziun tier Sontgaclau. Ain
quai mumen sai vegniu tut stgir ain capluta. El
so tut tge quai munta. El so: ussa sè la lavina vegnida! Ad
uscheia sel staus liberaus d'l prighel. Scha'l
mava betga ain capluta, sch'er'el morts ain la lavina.”
49.
Il
signun ed il giavel
En la tegia si Culmatsch era ei inagada in signun. Quel veva la moda da
sgiavlar. Adina scheva el:"Tg'al giavel porti via!" El manegiava ch'il
giavel seigi la cuolpa da tut discletg, sch'ina caussa mava mal. In di ha el
sgarmau duas sadialas groma e cumandau al purtgèr da far fiug. Il medem mument
ha el derschiu il latg el priel. El ha buca dau adatg e derschiu ora in detg
pultaun latg giun plaun. "Poret'al giavel via," ha el sevilau mordio e
buca schau vegnir endamen, ch’il giavel seigi adina dasperas, laghegiaus da
cudizzar ins e ch’el savess vegnir inagada en persuna e buca mo davos noda.
En quei mument stat il giavel sigl esch tegia en persuna cun bucca rienta – buca tec vilaus – e damonda, tgei ch’el vegli? Pertgei ch’el clomi cun tala ravgia? Il signun ha rispundiu, el seigi in um disgraziau spir dsicletg. “Il bien latg per la tegia entuorn ed ella miarda!” Il giavel era da buna luna ed ha stuiu rir. El ha detg: “Quei ei buca grond discletg, aba, quei ei mo latg.” La groma steva en duas sadialas buca lunscha naven e pinada per far la pischada ed il signun stueva entscheiver a caschar. Lu ha il giavel detg: “Il meglier ei quei, la groma, e quella veis gie aunc cheu. Mo pervia dil latg, quei ei buca in aschi grond donn!” Mo il signun era buca cuntents cun quei, el era aunc adina vilaus. “Mo la groma cheu! Ch’il giavel porti e via quella cul latg e tut.” “Bien!” ha il giavel immediat fatg per camond. El ha priu las duas sadialas groma ed ei ius ord tegia e svanius. E lu ha il signun giu ni groma ni latg.
50.
Il
signun da Culmatsch era in um da discletg. El sgiavlava adina. El
carteva, che da tut quei che mava en mal, seigi il giavel la cuolpa. Sche
mo ina clavella deva giun plaun, ni sch’el scarpitschava en in tarden, ni sche
ina mustga murdeva sil nas, sche fuva il giavel l’empudientscha da quei.
Perquei era il giavisch adina da vegnir inagada a pugn cul giavel sez.
In bi di da runar giu dals aults da Culmatsch in buordi purment ha il signun giu
in grond discletg. Duront ch'el runava a sgiavlond la rauba dalla spunda
giuadora sesluetta ina magnucca, la quala el haveva emblidau da marcar cun la
crusch, ord il blah e rocla giu en la gonda tut che fema. Aunc ditg suenter mava
ei siadora fem e flimadas. (Ei fuva moda da far si ina crusch cun cotgel sin
mintga magnucca e tschagrun sinaquei ch'il giavel sappi buca nuscher.) Savens
selamentava il signun: sch'el fussi staus sperts avunda da furar la magnucca en
las costas cun in cunti, sche spindravi el ella.
Cuort temps suenter daventa in auter bia pli grond discletg. In di da macortaura
e freid era il signun da Culmatsch occupaus vid il caschar e quei cun schliata
luna pervia dalla neiv che smanatschava da vegnir giu sin l'alp e forsa aunc
stuer midar stavel. En quella fatalitad era il giavel senz'auter puspei la
cuolpa. Mintga curtè latg ch'el svidava el priel fineva cun ina sgiavlada. Avon
che dar cuagl ha il signun aunc giu marveglias, tgei l'aura fetschi. En stavel
era la neiv gia setschentada. Sinquei vegn il signun sgarscheivel vilaus e tila
cun in calzer encunter il scotgè e grescha quei ch'el po: “Gie, sturnir duess
ins èl, tgel fuss sturnius ignèda par adina!”
Strusch finiu quels plaids ch'ei dat ina termenta botscha
el mir, sco sch' enzatgi havess cargau il tschep da lenna avon tegia e sdermenau
quel encunter la cantunada dalla tegia. Entras
la stremblida dat la fueina ensemen. La
tschagna (tschaghegna) sederscha cun priel e tut neu amiez la tegia - il priel
quasi seviults entuorn - il latg per la tegia entuorn, mo pauc latg restaus el
priel. Anetgamein cumpara il giavel sin esch-tegia cun la fuortga entamaun e
cloma: “Cheu vegn quel che ti giavischas adina. Tgei maunca ei? Vul forsa
sturnir mei?” Il signun da tema e sgarschur fui el tschaler da latg. Il giavel
sederscha en tegia cun la fuortga agradora e cloma: “Neu tscheu ti vierm dalla
tiara!” Il signun emprova da mitschar enzanua tras ina sgrema, mo adumbatten.
En sia miseria sdrappa el siu scapulier orda siu resti. Sco in stausch
sesnuescha il giavel in per pass anavos. Vesend ch'ei fuva da far nuot cul
signun, tschappa el las duas sadialas groma, penda quellas sin l’elva da sia
fuortga, ina per vart e sin schui cun tut e scappa da tegia ora laschond anavos
in tuffien da rietscher beglia e buttatsch.
51.
Da
Medel
In da Medel ei ius cul tren giu Cuera. A Mustér ha el priu in bigliet sempel
Giu Cuera han ei detg ad el, ch’el vessi stuiu prender in bigliet anavos, quei
fussi stau pli bienmarcau. Lu esi el ius ed ha priu in bigliet anavos per turnar
si Mustér pli bienmarcau.
52.
Ha la péra si peis?
Inagada ei ina femna da Tschamut ida cun sia feglia giu Cuera. La feglia veva
aunc mai viu puma. La sera ha in pur dau suttetg ad ellas en ina stalla da
cavals enamiez in curtin. Leu
fuvan pirers. La
feglia veva queidas da magliar péra e la mumma ha detg ad ella: “Enzacuns son
ins schon prender, quai fo nuet,” e lu ha la mumma scurlau in pirer ed in pèr
pérs ein dai giun plaun. La feglia peglia in pér ed entscheiva a magliar. Lura
damonda ella: “O la paira se pais?” La mumma ha detg: “O, na, la paira o
betga pais!” Lu ha la feglia detg:”Sche la paira o betga pais, vai ju
magliau in rustg!”
53.
La
nebla nera
Inagada era ei sill’Alp Curnera in paster grond. Quel veseva adina la damaun
da bialaura ina nebla nera che setschentava sin la Siara da Curnera e cuvreva
gl’entir stavel, ch’ins veseva buca pli las vaccas. Ils pasters pigns
temevan ed ei han fatg vegnir il caplon da Selva per benedir la nebla, las
vaccas, ils pasters e la tegia. Mo la nebla ei buca fugida. Ils pasters han giu
curascha. Ina damaun ei il paster ius sin tetg tegia ed ha spitgau la nebla. El
ha viu a vegnend da sutsi quella gronda nebla ed ha aviert ora la bratscha ed
embratschau la nebla e buca schau liber ella. Lezza ha tratg il paster grond ad
ault suls cuolms sil Badus. Leu fuva in pign laghet cun pauc’aua. Il paster
grond ha tratg la nebla a funs el lag pign. Lu eis ella semidada en aua. Per
cletg ha il paster saviu senudar, ed aschia eis el mitschaus dall’aua freida e
dalla mort cun sia curascha. Da lura navei eis ei stau in pli grond lag sil
Badus e suenter pli bia aua el Rein. La nauscha nebla ei denton stada svanida
per adina. Ils pasters han fatg ina crusch cun crappa silla Siara da Curnera,
che stat aunc oz.
54. L’uolp
rentada
Giusut
il vitg da Rueras stat aunc oz in begl da lenn per buentar ils tiers. Inagada
mava in perveseder la damaun giu Mila a perver. Cheu vesa el ina uolp rentada
cun in sughet vid la petga dil begl. El pren ora il cunti per tagliar il sughet,
mo l’uolp ha griu sgarscheivel. Il pur ha giu cumpassiun, ha fatg ora ils nuvs
dil sughet e schau liber l’uolp. Quella ei fugida dalla punt via egl Uaul da
Surrein.
Gl’atun sisura ei quei pur da Rueras ius a fiera giu Ligiaun. Cheu ei vegniu
ina femna tier quei pur ed ha detg, ch’ella vegni ad engraziar ad el. El hagi
liberau ella. Ella fuvi ina stria, e las strias hagien rentau ella vid la petga dil begl, e sch’el vessi
tagliau giu il sughet, fussi ella morta ed ida egl uffiern. Ussa seigi ella
liberada dil nausch e secunvertida. Ed ella ha bia gadas engraziau ad el
persuenter.
55. Il
turmegl
Quei
hai jeu viu sco buob. Quei ei schabegiau a Zarcuns sil prau da Martin Valier.
Mintg’onn mava il fein da quei prau ell’aria suls cuolms. Sinquei ei igl aug
vegl, il Luis, vegnius vilaus. El ha tratg il cunti da sac suenter il turmegl da
fein e quei cunti ei staus naven per quella stad. Gl’atun ei il Luis ius a
fiera o Mustér da Sogn Martin. Cheu ei vegniu ina dunna da Medel cun in cunti.
Quellas femna ha turnau il cunti, che Luis veva tratg suenter il fein sil prau a
Zarcuns e detg: Vus veis spindrau mei. Jeu vevel fatg patg cul gianter ed ussa
sun jeu puspei secunvertida. Jeu engraziel persuenter e dun a vus il cunti per
in survetsch bein fatgs.
56. Il
stauschbena striunau
Inagada veva in pur in stauschbena. Quel vegneva naven la notg.
57.
Cuglienai
Gion Paul da Camischolas ed aunc plirs giuvens dils mises, da Mulinatsch e Milez eran i a mattauns giu Selva e fatg l’entira notg striegn e
barlot e vilentau las mattauns sco la bargada dalla notg fa.
Encunter
la damaun han ei tuccau il zenn dalla baselgia da Selva per spass e lu vuliu
turnar a mises. Els ein i ditg e liung per igl Uaul da Sontga Brida entuorn ed
ein vegni staunchels. Lu han ei detg: Uss essan nus stai tier las strias e
quellas han pudiu tier nus! Lein trer ora ils calzers. Ed els han tratg ora e
midau quels, il dretg el pei seniester. Lu han ei viu nua ch’ei eran. Ei
eran dadens igl Uaul Tschuppina. Da cheu naven han ei schau en ruaus las
mattauns da Selva. Quella
historia ei vera.
58. Striegn
si Caschlè
Da gliez temps pertgiravan dus pasters las stiarlas en Val Mila e dus auters en
Val Strem. La
stad vegnevan els ensemen cun tuttas stiarlas si Caschlè. Quei era legher,
quater pasters ensemen sin la Platta da barlot.
Gl’entir di vevan nus fatg legher silla platta, ris ora, fatg beffas cun
striegn e strias. La sera vein nus catschau ensemen nos tiers en stavel sur la
tegia si, fatg ensemen oraziun ed i a letg e durmiu sco retgs. Tuttenina ha ei
suflau, tunau, camegiau, dau garniala e fatg sgarscheivel. Las stiarlas
siglievan, burlevan e scadenavan ils saclins. Nus vein pigliau tema e sigli ord
tegia per catschar ensemen nos tiers. Ei mavan adina giu encunter las plauncas
da l’Ondadusa e surengiu dallas plauncas da l’Ondadusa. Pliras stiarlas eran
cotschnas sco fiug e siglievan per tut las plauncas malsegiras entuorn senza
ruclar. Cheu ha in dils pasters detg: “Quei ei buca enzatgei recli, nus vein
neginas stiarlas cotschnas cun fiug sils corns e silla cua. Nus mein en tegia e
schein far peiver il striegn. Quel vul menar nus sutsura, perquei che nus vein
vilentau strias e striegn.” Nus vein suandau siu cussegl ed i en tegia. Per
segirezia vein aunc mess ora aua benedida e fatg la sontga crusch e pendiu ina
latiarna envidada avon tegia. Ei fuva las dudisch dalla notg. Ils pasters gronds
eran stauchels dil siglir entuorn, ed ils pigns dalla tema e bargir ed essan
gleiti sedurmentai. La damaun essan nus levai baul e mirau da nos tiers. Quels
eran tuts el medem liug, nua che nus vevan stavlau els.
Giu els vitgs dalla val era ei stau ina biala, ruasseivla notg plein glina e
steilas, han ils da casa detg. Ussa vein nus
saviu, tgi che ha mudergiau nus quella notg: quei striegn che nus vevan
mudergiau e vilentau gl’entir di avon. Nus vein mai pli fatg beffas cun
quellas caussas da striegn.
59.
Dus
vadials
Si
Pardatsch en nuegl ei quei schabegiau. La damaun sun jeu ius si Pardatsch per
ina mugia per trer grascha. Jeu
vevel diesch ni dudisch onns. Lu
hai jeu viu dus vadials en ina cadeina. Jeu sun ius avon nuegl e griu e bargiu,
ch’ei han udiu giu Cadentschuns, nua che mi bab arava. Els
han udiu e fatg vegnir il frar, per mirar tgei che seigi schabegiau. Jeu
hai detg a miu frar, che dus vadials en nuegl seigien en ina cadeina, ed jeu
astgel buca ir en nuegl. Lu
ei il frar ius en nuegl ed ei era veramein dus vadials en ina cadeina. Senza
tema ha el schau liber la cadeina, ch’era buca stretga. Quei vadi, che udeva
buca en quella cadeina, ei ius da nuegl ora e svanius. Suenter
ei tut stau en uorden en nuegl.
60. La
loscha matta
A Tschamut era ei ina matta fetg loscha. Per che tut vesi sia biala vestgadira,
mava ella adina pér en baselgia cu tut era a messa. Aschia stuevan tuts mirar
sin ella. Perquei eis ella suenter sia mort vegnida scungierada sil Badus, nua
ch’ella sa aunc oz sesplenghegiar cun siu resti si per la greppa.
61. L'ura ei cheu
Sut
Sedrun eran duas mattauns vid il zerclar. Tuttenina han ellas udiu ord igl uaul
sut Cavorgia ina vusch che scheva: L’ura ei cheu, mo igl um ei buca cheu.
Cuort suenter arriva in um sil meglier tut a spruns dils Plauns Sedrun giu ed ha
detg: Jeu stoi spert ir a pinar in badugn giuls Rovens. Las zerclunzas, che
vevan gest udiu il clom misterius, sminavan nuot bien e levan retener igl um, mo
quel ha buca schau metter giud via. Returnond igl um buca anavos da miezdi, han
las zerclunzas temiu ed ein immediat idas egl uaul sut Cavorgia per mirar, tgei
che seigi schabegiau, e lu han ellas anflau igl um morts spel badugn giu.
62. Gionet da Giuf
Sin Giuv viveva pli da vegl in um pietus che veva num Gionet Beer. Quel meditava
ils plaids dil paternies, ch’el scheva plaunsiu da bass, schi ditg, ch’el
veva dad ir da Giuv tochen Zarcuns, ch’ei bunamein in’ura viadi. Sin quei
viadi ei Nossadunna in di cumparida a quei um da Giuv. Ella ha empermess, che da
cheu naven vegni ei adina a dar graun en Tujetsch. Tochen lura deva ei buca
graun en Tujetsch. Sin quei han ils vischins baghegiau ina baselgia en honur da
Nossadunna a Zarcuns, e mintga sonda naven da Sogn Placi tochen Sogn Michel fa
l’entira vischnaunca, priu ora ils dadens gl’uaul, per engraziament ina
processiun en la baselgia da Zarcuns, e leu vegn fatg messa, sunau orgla e
cantau veglias canzuns romontschas e rugau, che Nossadunna laschi madirar bein
il graun en Tujetsch.
La baselgia ei ornada cun bials maletgs da Nossadunna. In maletg fetg vegl
muossa Gionet da Giuv, che stat enschanuglias avon Nossadunna, e sigl altar ei
ina statua da Nossadunna vestgida sco ina regina cun in bellezia mantel tessiu.
Ils Tuatschins tegnan ault quei liug e fan enqual pelegrinadi tier Nosadunna
enta Zarcuns e speronza semantegn quei era da cheu naven.
63. Ei
vegn saung ord il pegn
In per umens da Sedrun eran i enta Pardatsch vid la sort. Cu els han entschiet a
resgiar in pegn, sei vegniu o saung. Mond ils umens encunter casa, han ei udiu
il zenn da miert. Quel ha tuccau dus cuors, ed ils umens han immediat saviu,
ch'ina femna seigi morta.
64. In
um da Rueras,
in da detgas, quel veva num Giusep Riedi, scheva per spass: «A casa vai jeu
enzatgei fetg intressant. Jeu hai ina gaglina nera, che fa ovs alvs.»
Sche
jeu vess da nescher aunc inagada, vegness jeu ina gaglina. La gaglina, cu ell'
ha fatg gl'iev schon avon ch’il solver, ha fatg tut.
Sch’ei fuss buca pil fein, gnanc segass jeu!
Avon
che murir, lasch jeu la veta!
Jeu hai giu mo dus buobs, a perquei ch’igl ei stau dus buobs, vai jeu grad
tratg si omisdus.
Sche
vus leis maridar, stueis observar ina caussa: Schar stgisar!
In mattatsch ha detg al bab: «Buca sega leu! Leu
vai jeu schon segau.» Il
bab ha detg: «O sche schevas pia!»
In
buob lavava scrottas en in dutg d'aua tschuffa. In che mava speras ora ha detg:
Quei ei aua tschuffa da lavar! «Il buob ha detg: «Quei fa nuot. Quei ei mo
scrottas da tschetsch!»
65. Reglas da purs
Better
ad jarva la primavera da digren, arar da carschen.
Metter
truffels da digren.
Schar
ora ils vadials sin pastira da stadera.
Ed
ir a mises pli bugen da stadera, ch’ei mondien grad.
Mazzar ils pors l'enzenna d'il bov ni dil liun.
Tiella
fumitgasa mazz'ins buca bugen ils tiers.
Tagliar
giu ils cavels alla buobanaglia da glina nera, ch'ils cavels vegnien ners.
Cular
pieun da digren, ch'el mondi
buca surora el parlet.
Tiels peschs vegn la carn eventual bletscha, tiella fumitgasa marscha.
66.
Strias
In
di ch’ei era fiasta gronda a Sedrun, pertgirava in buob las vaccas sin Vons.
Duront ch’ei fageva messa giu la val, ein duas bialas mattauns en resti da
fiasta, vegnidas tiel buob. Il buob ha schon enconuschiu ellas.
Las
mattauns han risdau legramain e
sturnegiau cul buob. El
ha dumandau ellas, pertgei ch’ellas seigien buc idas a messa.
Ellas han detg, quei astgi el buca saver ed el dueigi dir a negin carstgaun,
ch'el hagi viu ellas cheu, schiglioc fetschien ellas el schi manedels, che las
gaglinas sappien magliar si el.
Quei
paster ei ius plitard giul Schuob. Suenter plirs onns eis el turnaus a casa. El
ha dumandau, sche quellas mattauns vivien aunc. Ina vivi aunc, ed ina seigi
morta, han ei detg. Quei e stau avon circa tschien onns. Quei buob veva num
Celestin. Miu bab ha enconuschiu el bein.
67. Umens ferms
In um ferm era il Gion Tschamun, il Gion ferm da Rueras. Inagada levan els far
la punt sul Rein giu Mila. Ei
duvravan siat, otg tochen diesch umens par trer via las travs. Cun els era il
Tschamun. El
ha catschau il zappin en ina trav, ha tratg via sil plaz ella persuls, e lu ha
el detg als auters: «Cura che tuts vulan gidar in tec - cura che mintgin
rabetscha ina trav sil plaz, ei la punt gleiti fatga! » ed ha mess siu zappin
si dies ed ei ius a casa.
68. In
pur da Rueras
e ius giul lag a trer lenna cun siu bov. El veva da cargar ina buora, mo quella
era schelada en la neiv ed en la glatscha, ch’ei era nunpusseivel ad el da far
liber ella, ed el ha stuiu vegnir a casa senza la buora. Cheu vesa el a vegnend
gl'um ferm, il Gion, ed el ha dumandau: «Gion, vul ti buca gidar mei a cargar
quella buora?» «Bein, bein, sco jeu pos, vi jeu schon gidar.» Ed el ha
catschau en la sigir en la buora tochen moni, ed avon ch'il pur seigi pinaus da
gidar, veva il Gion schon alzau la buora sin la sliusa cun glatscha a tut.
69.
Strufientschas
da Medel
In
da Medel era staus malsauns il settember sin murir. Denton eis ei vegnius
meglier. Gl'october ei siu cumpar vegnius grev malsauns. E gl'emprem va a
visitar il malsaun e damonda, co ei mondi. «O,
cun mei va ei mal, jeu stoi murir.» Gl'emprem
di sin quei: «O, ti has bi murir. Ti ch’has scudiu, ti eis staus ad uaul, has
fatg tut. Uss has ti peda da murir. Aber
jeu, che vevel fatg nuot!»
In
da Medel
In
da Medel
Inagada
ei in da Medel
70.
Sontga
Margretta
ha fatg siat onns paster grond sill'alp Cuolm Cavorgia. Ella scheva crescher la
jarva schi biala e plein latg, ch’ils pasters stuevan mulscher las vaccas
treis gadas per di, inagada aunc da mesa notg. La fumeglia d'alp ha saviu nuot.
Mo in di ha il paster pign viu vid il pèz, ch’il paster grond er'ina
dunschala. Mo el ha scumandau ad el da dir ora, schiglioc fetschi ella sfundrar
el. Mo il buob ha buca pudiu cuescher ed ha detg alla fumeglia d'alp ch’il
paster grond seigi ina dunschala. Lura levan ei buca pli schar far ella paster
grond sill'alp Cuolm Cavorgia. Lu eis ella ida, mo il buob ei sfundraus sco ella
veva smanatschau. La jarva da Sontga Margretta e secada dapartut; mo aunc ussa
eis ella medischina par glieud e tiers.
71. La panaglia sin la lavina
A Rueras fagevan ei tscheiver e legher e lu grevan ei :
«Péra mondi preit e paglia! Mo ch’ei resti la panaglia!»
Lu ei vegniu giu la lavina giu dalla Pulanera ed ha mess sut la gronda part dil
vitg e la panaglia era giu Mila sin la lavina. Quei ei stau la pagaglia per las
beffas. Quei ei stau gl'onn 1749. Il farrer da Saedrun mava enta Rueras tier
quella disgrazia ad ei vegnius en la lavina a Zarcuns. Ei schevan, che las
strias da Caschlè hagien fatg vegni quella lavina, perquei ch’il farrer vevi
benediu la platta da barlot.
72. Il gat ner
Inagada mava in giuven da Camischolas per ir a mattauns naven da Camischolas on
Gionda e per la medema via mav'era in giat ner e greva: «Da vegnir anavos mon
jeu plaunsiu! Da
vegnir anavos mon jeu plaunsiu!» El
ha detg quei traso tochen ch’el ei staus on Gionda. E lu cu el ei staus o leu,
ei il giat svanius. Quei giat era striegn en la figura d'in giat sco quella
dunna da Glion, che mav'en la figura d'in cavagl.
73.
Engulau magnuccas
In signun ei ius cun siat, otg magnuccas, ch’el veva engulau duront la stad, a
casa. Suenter la mort eis el vegnius sin tetg-tegia ed
ha
griu. Il
signun en tegia ha buca saviu tgei
far. Il davos
ha el dumandau quel sin tetg, tgei ch’el vegli. E sinquei ha quel detg: El
hagi engulau siat magnuccas. Ils parents dueien pagar il donn. Quels han fatg
quei e suenter ei il signun buca vegnius pli sin tetg-tegia.
74.
Striegn
Ils tiers vesan il barlot e teman, mo di san ei nuot. Nus pervesevan en nuegl
las vaccas; mo ina tumeva, ella sestrunglava culla cadeina. Quei tier ha viu il
barlot e suenter hai jeu bess aua benedida, e lu ei la vacca stada ruasseivla.
75. Striegn
Inagada da bi di suenter miezdi sun jeu vegnida da Surrein giun Cavorgia cun in
bov, che treva la schliusa, a lu spegl uaul da Giepa ei il bov sespuentaus ed ei
ius sur mei ora cun schlius'e tut. Jeu sun dada giu silla fatscha, mo fatg ha ei
nuot. Quei ei stau ina miracla.
Quei
ei schon stau striegn, senz'auter. Quei
e schabegiau cun mei.
76.
Il davos castellan
era nauschs cul pievel. El leva prender ina matta da Selva a Putnengia. La via
vedra era in miserabel trutg pli engiu sut il stradun. Leu mava il castellan
culla spusa ed il bab dalla spusa suenter. Cu els ein stai en spella buola
Bullatscha, ha il bab dau al castellan cul fest, che quel ei ruclaus giu en la
Bullatscha, el Rein, ed il bab e ius culla feglia a casa enta Selva.
77. Si Caschlè
eran dus pasters. Il pign ei in di ius silla platta dil barlot ed ha fatg beffas
cul barlot, il paster grond ha admoniu da buca far tuppadads cul barlot. Il pign
ha detg: «Tgei va quei sidengiu a mei?»
La
notg ha ei tunau e camegiau, ed ils pasters tumevan, ch’ils schetgs mondien en
malsegir. Ei era ina stgiraglia entuorn, entuorn! Ils pasters udevan adina a
vegnend tiers, udevan ina canera, sco schei mass speras ora in'entira caschèda
tiers, mo vesevan nuot; ei era stgir, stgir! e tonaton schischevan ils tiers el
stavel.
Quei era il castitg pil paster pign. Il
barlot ha cudizzau el. E la damaun era ei stupenta bialaura, ed ils tiers eran
ruasseivels.
78.
Strias
Jeu sun ius ina dumengia si Culmatsch.
Lu
hai jeu entupau treis mattauns. Mo quellas han scumandau a mei da di ora, tgi
ch’ellas seigien, schiglioc vegn juu manizzaus empaglia, schi manedels,
ch’ils tgapers sappien magliar si mei.
A
Selva ei ina zagrendra ida en ina casa ed ha dumandau la mumma da casa in cavegl
da sia buoba. La mumma ha dau in; e suenter in temps, cu ils zagrenders eran
naven da Selva, ha la buoba stuiu ir suenter quels. O Sedrun ha ella pudiu
suenter. Ils da Sedrun han vuliu far star anavos la buoba, mo ils zagrenders han
detg: “Nus duvrein nuota la buoba, nus essan gliued avunda. Ella vegn suenter
senza che nus lein.”
Lu ein quels da Sedrun i dallas Cavorgias ora e stai o Mustér avon ch’ils
zagrenders. Lu ein ei i sin claustra a far vegnir giu gl'avat. Lez ei vegnius
giu e dau ina benedicziun alla buoba, ed aschia han ins pudiu retener ella.
La buoba ha detg, ch’ella seigi buca ida voluntariamain, ella stuevi ira. Ella
seigi vegnida tratga cun stermentusa forza e savevi buca star ni risdar pli.
Ina zagrendra ei era ida en ina casa giu Surrein. En quella casa er'ei ina biala
buoba. La zagrendra ha dumandau la mumma in cavegl da quella buoba. La mumma ha
buca dubitau bien ed ei ida si surcombras. Leu vevan ei pendiu si la cua dad ina
vacca, per in spuentamustgas ni per regurdientscha dad ina vacca. La mumma ha
tratg or'ina zaicla e dau quella dalla cua alla zagrendra. Quella ha priu la
zaicla ed ei ida. Ell'era in pulit mument naven, che la cua si surcombras ha
entschiet a semuentar e mava per las surcombras entuorn a fuss ida tra las
preits, sche la mumma vess buca aviert ina finiastra. E lu seigi la cua ida via
da Sontg Antoni giu ed hagi suatiu ils zagrenders o sut Bugnei.
Sut la caplutta veglia da Sontg Antoni giu Surrein ei in plaz, nua ch’ei resta
buca si neiv igl unviern. Leu ha ina banda da zagrenders satrau ina veglia
zagrendra viva. Ils da Surrein schevan: «Glieud viva setiaran ins buca. Quella
lein nus salvar, quell'ei aunc vescla. »Mo ils zagrenders han detg: «Na, na, cun
otgont'onns sei finiu! Ella sto dar giu.» Lu han ei satrau la veglia viva. Quei
liug enconusch'ins aunc oz. Gl'unviern dat ei ina fessa en la neiv, ch'ins vesa
il terren.
80. La baselgia da Sedrun
Gl'emprem levan ei baghegiar la baselgia da Sedrun sin Cadruvi sut la via nova.
Ei trevan la crappa sin Cadruvi, mo la damaun era la crappa giu sin quei prau,
nua la baselgia stat oz. Ins ei secussegliai sin vischnaunca da baghagiar ella
giu leu, nua ch'ella stat oz.
La crappa pil clutger e crappa tagliada da natira, quella deva ei en Burganez.
Per quella crappa seigien ei i en e purtau ora las dumengias suenter viaspras,
tut la gliued, umens a femnas ed affons. Mintgin purtavi, sco el pudevi; ils
affons prendevan in pign, e quei vegnev'ora in detg magliac crappa.
81. La baselgia spel Run
Cu
ins ha baghegiau si il clutger, levan ei metter ina crusch-fier sisum, ed in um
ei ius si culla crusch sil spitg dil clutger. Allura, cu el ha vuliu metter en
la crusch, ha el viu treis ruosnas, e lu ha el griu giu alla glieud, ch'eran giu
sil plaz, ch’ei seigi treis ruosnas; en tgeinina el dueigi metter en la crusch?
Quels giusut vevan schon saviu, ch'el hagi il schvindel, ed el vesevi treis
ruosnas - ei eri mo ina - ed hagien griu si: «En quell'enamiez!» ed el ha
manegiau, che la ruosna enamiez seigi la vera, ed ei seigi gartegiau. El ha mess
en la crusch ed ei daus giu e staus morts.
82. L'ura ei cheu
Duas zerclunzas eran vid il zerclar giun Dulezi sut la scola da Sedrun. Quellas
han udiu ina vusch digl uaul, che greva: “L'ura ei co, mo gl'um ei buca cheu!”
Lu ein dus umens vegni dil Run giu encunter gl'uaul Surrein ed han resgiau
entuorn in pegn. Lu ei il pegn sederschius, ed in da quels umens ei vegnius sut
il pegn en e staus morts. Quei era la mort, che greva.
83. Ir en sien
Inagada er’ ei in um da Sedrun, ch'era ius ad uaul giun Cavorgia. Cu el ei
vegnius a casa la sera sper ina gronda preit-crap vi, ha el schau dar la sigir
sur la preit-crap giu ed ei era aschi spuretg, ch’ei era nunpusseivel dad ira
giu per ella. Ei er'ina fetg buna sigir. El steva vieti mal. Lu eis el ius a
casa. La notg ha el semiau dalla
sigir, ed el ei levaus en sien ed ei ius per la sigir. E cu el ei staus puspei
avon casa, eis el sedestadaus e veva la sigir enta maun. En sien sa quei
schabegiar. Quei fan las olmas.
84. Scazis zuppai
Naven
da Surrein vesevan ins la sera denter stgir a clar sin in prau in tac ner, in
um, che pertgirava leu siu scazi. Suenter han ins arau quei prau la primavera.
Allura, tuttenina levan las mugias buca ira pli, ed il pur ha smuldiu sillas
mugias e sgiavlau, e lu ha el udiu a bargend enzatgi ed in sballunar daners, e
las mugias ein lu idas e tratg orasi ina manetscha dad in priel. Sch’il pur vess
enstagl sgiavlar detg: «Mei el num da Diu!» vess el giu in priel plein daners a
spindrau in'olma.
85. Ina resgia d’aur
Ins
ha detg, ch'orasi gl'uaul Niregl, sin la pastira, seigi ina resgia dad aur, cha
las gaglinas savessen sgarsar surora. Mo ins anfla buca ella, pertgei la pastira
seigi aschi gronda.
86. L’appariziun sper Mira
In
pur da Camischolas ei ius ina damaun marvegl avon ch’ei tucchi da stizzar per
siu risdiv sin in prau. Lu ha el viu oragiu dador Camischolas sin in prau ina
famiglia che sulveva. El ha enconuschiu la famiglia, mo mai detg ora, tgi ch’ei
eri. Quels vessen fatg, che las gaglinas vessen magliau si el.
87. Ruchegiau tiarms
Sut
Bugnei mava ei pli da ditg enasi ina via da funs. La glieud, che mavan da quella
via encunter Bugnei, nua che la via nova vegn en da Mustér, udevan ualti
savennes ina vusch, che scheva: «Petg, petg!» e lu han ins detg quei al prer, e
quel ha cussegliau da metter leu in petg, cu ei audien la vusch. Allura han ei
fatg quei e mess in petg, ch’ins drova per tut las lavurs da primavera e gl'atun
da cavar truffels. Allura han ins viu, co il petg ha entschiet a cavar ed ha
cavau ora in tierm e mess quel en in auter liug - da bi clar di - e suenter ei
il petg staus ruassaivels leu sil prau, ed ins ha puspei saviu prender el. El
veva fatg sia lavur. Suenter han ins udiu nuot pli. L'olma ei stada liberada.
88. Igl um grond
In mat da Bugnei haveva ina muronza a Rueras e vuleva ira tier quella a
mattauns. Staus vargaus Camischolas, vesa el in hazer um mond ordavon ad el. Per
vegnir sissu, tgeinin che quei seigi, eis el ius pli dabot; mo ei fuva buca
pusseivel da sattiuer il schani. Ei fuva ina stgiraglia, ch'el veseva buca tec,
nua ch'el mava; mo
89. Il saczi da Putnengia
Allas dudisch per Nadalnotg semuossa in custeivel scazi en la tuor da Putnengia;
mo quel ei fetg grevs da survegnir, pertgei in sgarscheivel tgaun ner cun egls
da fiug sesa sin el.
90. Las vaccas da Putnengia
Ei fuva il di avon Sogn Placi, ch'in pur vegneva ina clara e biala sera en
encunter Selva. Arrivaus dadens Dieni aud'el in grond scadenem da tiers. El mira
giu e vesa entuorn las ruinas da Putnengia in rosch vaccas, che pasculavan per
ils praus aunc buca fenai entuorn. Igl um saveva buca capir quei e vegn perquei
en gronda tema. Spertamein va el a casa, mo cura ch'el ei lauter di turnaus orda
Selva, vesa el per siu grond smarvegl ils praus da Putnengia en flur sco avon e
negin havess encurschiu, ch'ei fuss stau en tiers.
91. Il scolar dalla scola nera, che baghegiava casa
Ina gada ha in scolar dalla scola nera detg ad in um si Tujetsch, ch'era vid
baghegiar ina casa, sch'el detti ad el quei, che sia dunna hagi sut il scussal,
vegli el baghegiar la casa e mirar, che la casa seigi si, avon ch'ei tuchi
lauter di da stizzar. Igl um ei staus cuntents da far quei pac cun il scolar
dalla scola nera; pertgei el saveva buca, tgei quel dalla scola nera vegli. Mo
cura ch'igl um ha tschintschau cun il farrer, ha lez bein capiu, tgei il scolar
dalla scola nera hagi manegiau. Il farrer ha detg agl um, el dueigi star
l'entira notg sper ils zenns, e sco ch'ei seigi dau las uras da mesanotg, dueigi
el tuccar da stizzar. Cul serrar notg fuvan vid quella casa luvrers senza fin e
cura ch'ei deva las dudisch dalla notg, era la casa ualti finida. Mo igl um,
ch'era sepinaus en clutger, ha immediat suenter mesanotg tuccau da stizzar e
cheu ei il scolar dalla scola nera e ses luvrers tuttenina stai stuli, che negin
ha viu els pli. Vid la casa muncav'ei mo in barcun e quel han ei mai saviu
fermar si.
| Fontaunas: | Pader Baseli Berther, Rueras/Dieni |
| Mythologische Landeskunde von Graubünden 2.part; Arnold Büchli 1970 | |
| Rätoromanische Chrestomathie; Band II und III; Casper Decurtins 1901 |