Tedlar il dialect tuatschin

registraziun 1926 da
Baseli Berther, Dieni
(1887-1970),
pur ed anteriur president communal.
 

Duas detgas en lungatg tuatschin

El cazè ded aur

In dé èra 'l tgavrèe sel crap de buna véglia sut Siala. I èer' in artg sul Rain via. E lu ò 'l tgavrèe viu la dunna véglia, tge stèeva sut el crap ain, ed ell' ò detg li el: sche 'l pussi trâ in cazè sugl artg sédòora, schè végni anavuus in ded aur. Mu 'l tgavrèe ò tertgau: sche 'l tili in cazè sédòora, sche vagi el mu in cazè plé, ad el ò betga tratg.

Platta del barlot

Sella platta del barlot vèz' ins aun oz els fastitgs de ‘ls cumbels, de 'ls pais e de 'ls absaz' da 'ls cazès del striegn, tg' els sesévan sella platta e dèevan el tact li musica. Ainamiez la platta sè ai ina rusna. I schèevan, tge las stréias vaian transpurtau la platta de brlot nò da Culmatsch sen in fil.

Dapli mira era el cudisch da Tujetsch ni il text Il striegn dil calger

Il dialect da Tujetsch ei la varianta regiunala che sedifferenziescha il pli fetg dil lungatg da scartira sursilvan. Las atgnadads dialectalas principalas schain ella pronunzia, ellas  fuormas  ed els plaids, ein pia foneticas, morfologicas e lexicalas. Las atgnadads per propi ein exclusivas e limitadas sin Tujetsch, mo bia fuormas tuatschinas cumparan era en l’ulteriura Romontschia, seigi enta Medel ni el Grischun central ed ell’Engiadina. Las atgnadads tuatschinas ein meins fermas sisum la Val Tujetsch, damai che Selva e Tschamut s’accordan pli fetg cul dialect da Mustér.

Atgnadads foneticas

Ina dallas principalas atgnadads consista ella diftongaziun dils vocals. Ils diftongs ni vocals dubels ein el tuatschin pli numerus ni differents da quels el sursilvan da scartira.

• Il diftong -ái- empei dil sempel -e- cunzun en finiziuns ni suffixs:

- els infinitivs da verbs sco duair, plaschair, schair, vulair empei da duer, plascher (pronunzia plischer), scher, vuler (-r final generalmein met),

- en plaids sco nair, vair empei da ner, ver ed el num local Mustair empei da Mustér,

- en substantivs sco bastimain, leghermain, piemain empei da bastiment, legherment, pigiament (-t final generalmein met),

- en plaids sco ain, ainta, dadains, aindadains empei da en, enta, dadens, endadens,

• il diftong -iá- empei dil sempel -e- en plaids sco ansiamen, cuntianz, dianter e dianterain, marianda, miasa, sianter empei da ensemen, cuntenz (cuntent), denter e denteren, marenda, mesa, suenter,

• il diftong -ué- empei da -úo- en plaids sco buép, nuét, uést empei da buob, nuot, uost,

• il diftong -éi- empei da -e-, -ie- en plaids sco cascheil, eir, greiv, neiv, peida, reiven empei da caschiel, ier, grev, niev, peda, rieven,

• il diftong -áu- empei dil sempel -o- avon -n- en plaids sco avaun, pardanaunza, taun, uffaun, vaunza empei da avon, perdanonza, ton, affon, vonza.

In’autra impurtonta atgnadad consista ella palatalisaziun, vul dir ella pronunzia che aulza la lieunga e strocla ella encunter il palat ni tschiel dalla bucca, producend aschia ils suns palatals. Ella pertucca vocals e consonants e mida -a- tier -e- (aviert, sco tudestg mähen, Fräse), ed en contact cun lez -c- tier -tg-, -g- tier -gi- ni -j-:

• -e- aviert  empei dad -a- en contact cun consonant palatal:

- els  infinitivs dils verbs dalla emprema conjugaziun sco bugner, carger, magler, pazier empei da bugnar, cargar, magliar, piztgar,

- en plaids sco bie (plural biers, feminin biera), cugleda, jeda, tgesa, viedi empei da bia (biars, biara), cugliada, gada, casa, viadi,

- el num da cultira Valtgeva che tunass en sursilvan da scartira Valcava,

• perencunter agl intern da verbs da treis silbas savens -a- empei dad -i- avon palatal, per exempel gartager, ramagler, schurmager, surlascher empei da gartegiar (pronunzia gartigiar, gartiar), remegliar (pronunzia ramigliar), schurmegiar (pronunzia schurmigiar, schurmiar), surlischar,

• -tga- ni -tge- empei da -ca- en plaids sco martgau, tga, tgaura, tgesa empei da marcau, che, caura, casa,

• era tgo- per co- en plaids sco tgomba, tgombra empei da comba, combra,

• gia-, -ge-, gio- empei da ga-, go- en giassa, varger, gionda empei da gassa, vargar, gonda,

• -j- empei da -g- en plaids sco lai, pier (3. persuna paia<, ruier (3. ruia), sier, tussier (3. tusseia) empei da lag, pagar (3. paga), rugar (3. roga), segar, tussegar (3. tusseghescha),