„Consolaziun della olma devoziusa" ei il tetel d’in cudisch vegl da canzuns spiritualas, che ha giu da siu temps ina eminenta muntada en baselgia ed en famiglia. Gia las biaras ediziuns, augmentadas e remediadas, ein ina evidenta perdetga dalla gronda influenza da quei cudisch. Schegie che la davosa ediziun da 1856 senumna da sisavla ediziun, han ins ussa constatau, che quei cudisch hagi giu buca meins che nov ediziuns, igl onn 1731 perfin duas, ina a Mustér e l’autra a Bonaduz. Sco ei para han ins quintau las differentas ediziuns mo tenor quella dalla Partsura e tier quei aunc tratg ensemen las duas da 1749 en ina, ferton che las duas ediziuns a Bonaduz vegnan quintadas apparti. Mo aschia san ins capir ils divergents numers enten fixar las ediziuns.

La „Consolaziun" ei zuar buc igl emprem cudisch da canzuns spiritualas catolicas en Surselva, mo quei cudisch ei staus il pli propagau e lunsch ora il pli ditg els mauns dil pievel. - Igl emprem cudisch da canzuns spiritualas romontschas da part catolica ha, sco enconuschent, il premurau plevon Balzer Alig da Vrin ediu, che Gion Gieri Barbisch ha squitschau a Cuera si Cuort 1674. Igl ei da star mal, che quei cudisch ha buca giu aunc autras ediziuns; segiramein havess el purtau en ina nova ediziun aunc autras, veglias canzuns, ch’ein forsa idas a piarder cul temps. La mort da sur Balzer Alig, probabel 1677, vegn ad esser stada la raschun, poda era da siu stampadur Gion Girei Barbisch, che svanescha ord la stampa romontscha, suenter ch’el ha giu stampau a Cumbel 1685 - 87 „La glisch sin il candalier" e denter en a Luven 1686 „Soing discurs" da Joh. Moeli.

Il secund cudisch da canzuns spiritualas catolicas ei da pader Zacharias de Salo O.Cap., stampaus da Gion Gieri Barbisch a Cumbel 1685. - La secunda ediziun ei cumparida a Bonaduz 1695.

Pader Zacharias ha giu zun gronds merets per la litteratura romontscha cun sias ovras „Spieghel da devotiun" 1665 e 1676, „Canzuns devotiusas" 1685 e „La glisch sin il candelier" 1685-87, cudischs, ch’ein stai zun propagai en Lumnezia. Pader Zacharias ei morts ils 27 da fevrer 1705 ed ei satraus en baselgia a Cumbel. Aschibein sur Balzer Alig, sco era pader Zacharias meritassen ina pli liunga biografia.

La „Consolaziun" ei cumparida pér 1690, mo ei survivida sias duas soras datier da 200 onns. Quei che nus anflein en quei cudisch, particularmein en sias duas empremas ediziuns da 1690 e 1703, ein buca mo las canzuns sco talas; cun ils pli biars exemplars da quellas ediziuns ei per ordinari uniu: „Fuorma de cantar igl offici della soingia Messa" (1731 B.) - „Sin il di della domengia, sin las fiastas de nossa Donna, sin las fiastas dils Soings, u Soingias", (703 B.) - pia ina specia da „Graduale", naturalmein senza notas. Plinavon ei ligiau vitier: „Officium B. Mariae, sco era „Ordnung der Psalmen in der Vesper durch das ganze Jahr" - antifonas e himnis (1690 Trun). Ins astga forsa concluder, che l’isonza da far igl Uffeci da Nossadunna firaus e dumengias avon messa gronda, sco igl ei aunc ussa usitau tscheu e leu, seigi vegnida en moda da quei temps e che nies „Cudisch d’Uffeci", en tontas ediziuns, hagi cheu sia entschatta.

Las canzuns partidas en tenor il temps ecclesiastic e silsuenter quellas dils sogns e sontgas e denter en ina u l’autra latina, vegnevan cantadas mintgamai dils cantadurs e dallas cantaduras, in cuors per in, suenter „Alzar si" entochen suenter la communiun dil spiritual. E quella isonza ha cuzzau tier nus tochen viaden els 80 dil tschentaner vargau, nua ch’ins ha fatg valer, che la s. messa dueigi vegnir cantada entiramein ton dil spiritual sco dils cantadurs. Il „Bendictus" han ins lu cantau suenter „Alzar si", ed ei restava memia pauc temps entochen il „Pater noster" per cantar la respectiva canzun. Aschia han ins schau sut ella; ins ha emblidau via viarva e melodia ed ha naturalmein era buca duvrau novas ediziuns dalla „Consolaziun". Quell’uisa ein nossas bialas, veglias canzuns spiritualas svanidas ord baselgia ed era ord nossas famiglias.

Senza entrar pli lunsch el cuntegn da quei interessant cudisch, ni vuler intercurir tgei ei original ni tgei deriva dad auters lungatgs, ni vuler discuorer sur siu lungatg e sia ortografia, che semidan quasi en mintga ediziun, lessen nus dar sulettamein ina cuorta survesta dallas differentas ediziuns e zuar cronologicamein cun entginas notizias bibliograficas. Nus dein exactamein il tetel da mintga ediziun e secartein da porscher cheutras in survetsch als filologs ed a nos scribents romontschs, che seregordan bein savens da quei cudisch, in dils pli custeivels da nossa litteratura. Ins ha ditg buca giu il dretg sclariment dallas differentas ediziuns. Sez igl erudit e nunstunclenteivel professer dr. Ed. Böhmer, che ha rimnau ed ei ius atras il pli exact nossa litteratura romontscha, ei buca staus el clar cullas diversas ediziuns dalla „Consolaziun" sco las remarcas en siu „Verzeichnis Rätoromanischer Litteratur" pag. 175 dattan d’entellir. Nus resumein e nudein quei, ch’ins ha anflau entochen ussa da quellas varts.

1690 „Consolaziun della olma devoziusa quei ei Canzuns spiritualas de cantar enten Baselgia, sur tutt onn, sin las fiastas, de Nies Signer de Nossa Donna; e dils Soings Shentadas giu e squicciadas, a Thront tier Nossa Donna della Glisch: Tras ils Religius degl Uorden de soing Benedeig; della Claustra de Mostér. Enten igl onn 1690. Con lubencia dils Superiurs".
Cun tetel, canzuns, 3 pag. register ensemen 264 pag. 120. Contegn 61 canzun. Negina prefaziun.
Autur da quell’emprema ediziun vegn ad esser stau fetg probabel pader Carli de Curtins O.S.B. da Mustér, che haveva fatg ses studis ella claustra da Muri e forsa era vegnius inspiraus leu tier l’idea da metter si ina stampa ella patria. Pader Carli Decurtins ha pastorau sco caplon a Nossadunna dalla glisch 33 onns (1679 - 1712), ed ei morts leu ils 25 da zercladur 1712 e ruaussa leu en baselgia sper ses otg confrars, aschinavon che paders da Mustér han procurau la caplania da Nossadunna dalla glisch circa 150 onns. Pader Carli Decurtins ha giu baghegiau danovamein il sanctuari da Nossadunna dalla glisch ed ha senza dubi gronds merets per la stampa claustrala da Mustér, che ha priu leu sia entschatta. L’emprema ovra dalla stampa claustrala ei stau, aschi lunsch sco ins ha saviu constatar entochen ussa - remarcabel! - il cudisch „Geistlicher Blumengarten" ... „Auffgesetzt und gedruckt in Valle SS. Petri et Pauli. Typis Monastery Desertinensis. Anno 1685".

1703 (1702). „Consolatiun della olma devotiusa, quei ei Canzuns spiritualas de cantar enten Baselgia sur tut onn, sin las fiastas de Nies Segner, de Nossa Donna a dils Spoings. Uss de nief squicciau a Panadutz de Pater Moron gl’onn 1703".

Tetel + secund tetel, 2 pag. prefaziun, canzuns, 6 pag. register, complet 526 pag
120. Contegn 112 canzuns.

Quella ediziun, ina dallas pli raras, ha, sco detg, aunc in secund tetel cul medem text, denton cun autras letras, cun different onn e liug da stampa: „Squicciau a Cuera tras Peter Moron enten il onn 1702". Quei ha surmanau enqualin da pretender, ch’ei seigi duas differentas ediziuns, ina da 1702 e l’autra da 1703, il qual nus savein buca crer. Nus havein confruntau treis exemplars ed havein anflau, che tuts treis han il medem squetsch, las medemas canzuns e 526 paginas. En in bi exemplar, che nus havein anflau da siu temps a Cumbel, ei igl emprem tetel (1703) mo fermaus vid l’emprema boga A, ferton ch’il secund tetel (1702) auda tier boga A. - Nus essan aschia dal’opiniun, che Peter Moron hagi entschiet a stampar quei cudisch 1702 ed hagi finiu quella lavur per 1703 e vuliu dar alla fin in pli bi tetel cun rama cun stampar quel (1703) apparti e tschentar davontier.

Il plaid „Cuera" el secund tetel (1702) vegn forsa ad esser ina „errur da stampa", pertgei nus savein buca seperschuader, che Peter Moron hagi stampau quei ualti grond cudisch 1702 a Cuera e l’auter onn a Bonaduz.

Dasperas han ils treis Morons: Peter, Mathias ed Anton, aschi lunsch sco lur stampa ei enconuschenta a nus, adina stampau las caussas romontschas a Bonaduz (1693 - 1773), mai enzanua auter.

Ils dus exemplars da quella ediziun, che sesanflan ella biblioteca cantunala a Cuera, ein il medem. En igl exemplar da 1702 han ins semplamein schau naven il tetel da 1703, ed en igl exemplar da 1703 eliminau il tetel da 1702, aschi che la boga A ha mo endisch fegls. Tut auter ei en omisdus exemplars il medem, pia mo ina ediziun.

En quella ediziun anflein nus per l’emprema ga ina prefaziun: „Chara catolica giuventetgna" sin duas paginas suttascretta: „Vies fideivel P.C.C.", che vegn ad esser Pader Carli de Curtins, igl autur dalla emperma ediziun. Peter Moron a Bonaduz vegn probabel ad haver supplicau P.C.C. da procurar ina nova ediziun dalla „Consolaziun" per sia stampa, seigi per corrispunder al general giavisch per ina nova ediziun, ni forsa era per propagar quei cudisch el Plaun e contuorn.-

Quei ei l’emprema ediziun a Bonaduz ed ha 51 canzun da pli, che quella da „Thront 1690", ina enzenna, ch’ins seigi sedaus tutta breigia per il cudisch. Ina „lubiencia dils Superiurs" cuntegn el buc.

1731 Mustér. „Consolaziun della olma devotiusa quei ei Canzuns spiritualas de cantar enten Baselgia sur tut onn, sin las fiastas de Nies Segner, de Nossa Donna à dils Soings. Sco era enzacontas canzuns alla fin dil codisch novameing mess’vitier, las qualas en particularas Baselgias della part sura en desideradas. uss’l’autra gada quicciau ent’la pricip. Claustra da Musté de Franz Ant. Binn gl’onn 1731"

Tetel + 2 pag. prefaziun + 581 pag. 120. Contegn 125 canzuns.

La prefaziun ei la medema sco ella ediziun da 1703, schegie che P. C.C. era gia morts 1712. - Pag. 522: „Appendix de enzacontas canzuns novas"(14).

1731 Bonaduz. „Consolaziun della olma devotiusa, quei ei Canzuns spiritualas de cantar enten Baselgia sur tut on, sin las fiastas de Nies Segner, de Nossa Donna, à dils Soings. Con lubientscha dels Superiurs. Squicciau lautra gada à Panaduz de peter Moron 1731."

Tetel, 2 pag. prefaziun, 564 pag. total 120. Contegn 104 canzuns.

Rama dil tetel e prefaziun il medem sco 1703. -. Pag. 544: „Fuorma de cantar igl,official della soingia Messa." Pag. 559 - 563 regiszter; pag. 564 „Hymnus. Jesu dulcis memoria".

Las canzuns ein partidas en per part autruisa, era schau ora enquala da pli baul e priu si autras, che corrispundan megluier el contuorn de Bonaduz, sco per exempel pagina 350: „Canzun de s.Wechier de Tumegl"; pag. 371: „Cazun de sis ss. Martirs dils quals lur Soingiadat ven honorada enten la Baselgia de Panaduz; pag. 275: „Canzun de N.C.Donna da Citail".

1749. „Consolaziun della olma devoziusa, quei ei Canzuns spiritualas de cantar enten Baselgia sur tut onn, sin las fiastas de Nies Segner de Nossa Donna a dils soings. Con lubienzia disl Superiurs. Tiarza gada squicciau enten la Principala Claustra de Mustér tras Joseph Antoni Huchler gl’onn 1749."

Tetel, 2 pag. prefaziun „Chara catholica giuventetgna .... Vies Fideivel P.C.C.", 576 pag. 120 / 7 ½ / 13 ½ cm.) 127 canzuns. Pag. 510: „Appendix I. De enzacontas canzuns novas" (14 c.); pag. 562: „Appendix II." cun 3 canzuns.

1770 circa. La ediziun da 1749 ei vegnida restampada cul medem tetel, liug,. onn e quantitad canzuns e cun ils dus medems appendix, denton cun autras letras, meglier pupi ed en pli grond format. Era lungatg ed ortografia ein midai per part. El tetel ei il sulet plaid „lubiienzia" midaus en „lubientscha".

Tetl, 2 pag. prefaziun, canzuns, 2 pag. register, ensemen 408 paginas. 120 ( 8 14 ½
cm.) Da pag. 396 tochen alla fin ei il squetsch pli pigns. La canzun da s.Onna pag. 398 sco era in’autra sin pqg. 403 ed il register ein stampai sin duas colonnas per pagina.

Ord tut quei ston ins concluder, ch’igl ei in’autra ediziun, che quella da 1749, ina pli nova, ch’ins astga forsa taxar per circa 20 onns pli tard.

Schebein quell’ediziun seigi stampada a Mustér ni a Bonaduz, ni en in auter liug, ughegein nus buca da decider. Cun quei ch’ella cuntegn las canzuns dallas ediziuns da Mustér, sa quei esser ina raschun, ch’ella ei forsa vegnida stampada leu. Fuss ella stampada a Bonaduz, sche astgassen ins supponer, ch’ins havess restampau la secund ediziun a Bonadus da 1731.

1796. „Consolaziun della olma devoziusa, quei ei Canzuns spiritualas de cantar enten Baselgia sur tut onn, sin las fiastas de Nies Segnes de Nossa Donna a dils Soings. La quarta editiun. Cun lubientscha dils Superiurs. Stampau a Dilingen tier Leonard Bronner stampadur de l’universitat gl’onn 1796."

Tetel, 2 pag. prefaziun (aunc adina la medema da P.C.C.) 439 pag. 80. contegn 140 canzuns, ch’ein partidas en per part autr’uisa. Las 10 canzuns, che sesanflan sin pag. 410 - 433 eran stadas stampadas avon sco separat cun il tetel „Appendix" cun il maletg „Mater Decor Carmeli" sin la davosa pagina 24. onn e liug da stampa ein buca indicai. Quellas 10 canzuns ein buca cuntenidas ell’ediziun da 1749.

Che la „Consolaziun" ei vegnida stampada a Dillingen, deriva forsa da cheu, che la stampa dalla claustra da Mustér luvrava da quei temps pauc e che las stampas da Barbisch e Moron eran gia svanidas. Dil reminent studiavan da quei temps plirs romontschs teologia el collegi da s.Hieronimus a Dillingen, che han procurau bugen la correctura e probabel era la spediziun dils exemplars.

1831 „Consolaziun dell’olma devoziusa, quei ei, Canzuns spiritualas de Nies Segner, Nossa Donna, dils Soings, et autras. Quinta ediziun. Cun lubientscha dils Superiurs. Stampau a Cuera 1831, tras christian Pradella, Stampadur Episcop."

Tetel + 2 pag. prefaziun + 476 pag., + 4 pag. register 120. Cuntegn 140 canzuns, che suondan ina sin l’autra sco ella ediziun da 1796. Pagina 361 - 379 e 465 - 470 ei il squetsch pli pigns.

La prefaziun ei midada in tec all’entschatta ed alla fin. Ella entscheiva: „Per satisfar allas premurusas Requisiziuns, e pietus Gargiamens della catholica Giuventetgna compara alla publica Glisch la Quinta Ediziun dil Cudisch de Canzuns en Ramonsch ..." Alla Fin vegn supplicau da curreger sez las errurs da stampa e concludiu: „veglia Dieus tutts Lecturs e Cantadurs dellas Canzuns Spiritualas consolar, gidar en lur Basens, et in Dy dar ad Els sco al sootoscret la Gloria dil S. Parvis. G.G. Bossi, Canonic Scholastic da Cuera."

1856 „Consolaziun dell’olma devoziusa quei ei Canzuns spiritualas de Nies Segner, Nossa Donna, dils Soings, et autras. Sisavla ediziun. Cun lubientscha dils Superiurs. Cuera, 1856. Stampau da Gion Pradella, stampadur episc."

Tetel + 2 pag. prefaziun + 476 pag. canzuns + 4 pag register 120. Cuntegn 157 canzuns. La prefaziun ei quasi la medema sco 1831, denton suttascretta: „Igl editur."
 

Avon onns
Studi historic e cultural da rev. pader Baseli Berther

Cronica romontscha VI annada nr. 2 1928 (recensiun)

Publicaziuns da rev. pader Baseli Berther ein en nossa litteratura adina in eveniment, aschi pintgas sco ellas pon esser. Nus savein, ch’ellas ein buca da valetar tenor il diember dallas paginas, anzi ch’ellas ein il product d’exacts studis.
Sut il tetel allegau dedichescha igl autur in studi historic e cultural als dis commemorativs dalla Cadi. Ils relativs artechels publicai el davos temps en la Gasetta Romontscha ein ussa cumpari sco squetsch separau en ina broschura da 22 paginas ella Stampa romontscha a Mustér. Ei drova buca dir, ch’igl autur ha tractau cheu in engrazievel tema, pertgei tals dis commemorativs han finas e fermas ragischs el pievel. Tgei savess esser a nies pievel catolic pli d’engrau che l’explicaziun historica da ses dis commemorativs sco mintga vallada celebrescha aunc tals, malgrad che nus essan era en quei grau empau ella digren e gia daventai culturalmein in bien ton pli paupers che nos perdavons cun lur viv e profund senn religius!
Sco igl autur constatescha regordan quels dis commemorativs pil pli vid trests eveniments, vid pestilenzas, auas grondas, bovas e lavinas, uiaras e barschaments. „Els dattan in agen colorit al liug, els recloman pietad ed engrazieivladad encunter ils perdavons; els leventan il senn historic per nossas atgnas caussas ed implanteschan quei spért vi sin ina nova generaziun."
Ultra dalla muntada religiusa ein quels dis commemorativs cars a nus muort lur coc patriotic, essend carschi ord il spért da nos babuns, ord vegl sulom patern. Il present studi ha perquei aunc in special valzen da vesta dalla tradiziun historica e religiusa da nies tschespet e siu manteniment.
Igl autur tractescha siu tema vitg per vitg: Breil, Trun, Zignau, Surrein, Sumvitg, Medel, Tujetsch e Mustér. El fa era menziun digl anniversari, che vegn celebraus ils 12 da fenadur ella claustra da Mustér en suffragi da quels ch’ein 1799 curdai el cumbat encunter ils Franzos. In di commemorativ en memoria digl incendi, che ha destruiu 1799 vitg e claustra da Mustér, exista buca pli. Igl autur suppona ch’ins possi esser secuntentaus pli tard cugl anniversari dils 12 da fenadur.
La conclusiun dalla lavur formescha la canzun da cauligia Teodor de Castelberg cun in’atgna introducziun ed oraziun, fatga aparti sil gest menziunau di da Mustér, ina reproducziun tenor manuscret digl autur sez, che ha era siu valzen litterar-historic.

Quella publicaziun representa aschia in detagliau, instructiv ed edificont studi, pil qual igl autur meretta engrazieivla renconuschientscha. Sch’ils dis commemorativs vegnan dacheudenvi - buca mo ella Cadi - teni bein ad honur e celebrai cun augmentada pietad, ei quei medemamein in meret digl autur. Igl ei era grondamein da giavischar, che siu special scopo, numnadamein da puspei leventar ina gada il senn historic per nossas atgnas caussas e da stimular tier semegliontas lavurs, vegni legerivlamein contonschius. Ton pli tgunsch serealisass quella finamira, sche talas lavurs vegnessen pigliadas a mauns en mintga capetel cun rimnar sistematicamein il relativ material entras las persunas ch’enconuschan quel ex officio. Ina gada che quei fuss daventau, sedess la cumpiliaziun da sesezza. Tals studis contribuessen era da frestgentar ed approfundir la religiusadad el pievel. Ei fuss in’engrazieivla e meriteivla lavur. La Baselgia ha da vegl enneu considerau per ina sia missiun da cultivar il spért dalla patria. Gest cheu ha la cultivaziun da quei spért patriotic in zun impurtont connex cun la Baselgia. Ozildi duessen usits vegls vegnir cultivai e conservai en lur ver spért cun ton pli bia premura, ch’in bien ton da nos scazis culturals ein en prighel d’ir a piarder. Els han in bien valzen educativ pil pievel e dapi ch’ins sedat pli bia breigia per lur conservaziun demuossa il pievel era pli bia senn e pietad per els. Tier la cultivaziun audan era studis. Il studi da rev. pader Baseli Berther passa en ina cumpleta largia da nossa litteratura.
 

Notizias sur litteratura romontscha
da pader Baseli Berther

Cronica romontscha
nr. 1 / secunda annada / uost 1923 / pag. 3

Els anno 80 dil tschentaner vargau han studiai entschiet a publicar en scartiras periodicas dalla filologia entgins texts romontschs, cunzun ord ovras veglias. Cheutras ei il lungatg romontsch vegnius pli enconuschents tier ils jasters.

1882-1883 ha dr. G. Ulrich, professer dalla filologia sill’universitad da Turitg, ediu sia „Rhätoromanische Chrestomathie", dus toms, I. Surselva, II. Engiadina, ed in tierz tom „Rhätoromanische Texte" (1883), che ha dau nova veta al lungatg romontsch e probablamein era leventau il patratg tier dr. C. Decurtins da porscher enzatgei semegliont. Cun 1896 cumpara igl emprem tom dalla „Rhätoromanische Chrestomathie" da dr. C. Decurtins, che ha cul temps e cun agid finanzial dalla Confederaziun saviu s’occupar pli extinsivamein cun l’entira litteratura grischuna e ch’ei arrivada tochen ussa sin dudisch, per part voluminus toms. Cun il lungatg dalla Sur- e Sutselva s’occupeschan sis da quels toms, ed ins ei sedaus gronda breigia da rimnar e publicar il principal ord il different material litteraric. Quell’uisa han ins era empriu d’enconuscher nos scribents romontschs.

Sco ei era da preveder en quei grond material, han ins survesiu tscheu e leu enqual autur. Gia avon ch’igl emprem tom dalla Chrestomazia vegni serraus giu, han ins sviu far attents sin quei, che Decurtins ha aunc saviu prender suenter el medem tom „Nachträge" (pag.755). Sez il davos toma dalla Crestomazia, „Die modernen Dichter der Surselva" (1919) par’a nus d’haver survesiu sin u l’auter autur, che ha luvrau ni lavura aunc adina cun pietad e success per nies lungatg, e che nus astgein e duein era tschentar sper ils auters.
Savend ch’in u l’auter Romontsch prendi ussa cul temps era a mauns l’ediziun d’ina cuorta historia dalla litteratura romontscha, che cunteness notizias persunalas dils differents scribents ed il diember da lur lavurs cun entginas emprovas, secartein nus ch’ei seigi d’engrau, sche nus selubin da far attents sin in u l’auter autur, ch’ei vegnius „sterschaus", che meretta denton, che nus seregurdein dad el cun engraziament. In tal ei:

Baselgia Placi Lorenz, canoni e decan dil Capetel grond dalla Surselva, naschius a Rabius ils 4 da november 1821 e morts egl institut da Schluein ils 21 da december 1906. Sper il cudischet: „Devoziuns per affons pigns", dil qual sur canoni Caminada ha procurau 1913 la tiarza ediziun, ha sur Baselgia fatg biaras canzuns, ch’ein per part cumparidas el „Calender Romontsch" e per par restdas inedidas. Sur Baselgia luvrava cun gronda facilitad en rema, denton per ordinari mo sin giavisch e per far in plascher ad auters. Siu lungatg ei populars, cullonts. Biaras da sias canzuns fladseschan oreifer humor e murdenta ironia sur perversas isonzas e cusseidas dil temps. Per dar mo in fleivel maletg dil sura autur sco poet, schein nus suandar cheu entgins tetels da sias canzuns.

1. Lunas dil calender sur il traffic dad ozildi
2. Engirament dils giuvens romontschs
3. La veta humana, Sin la fiasta giuibilara dils scolars dalla scola cantunala da Mustér ils 4 da settember 1883.
4. Laud dils deivets
5. La mumma Helvezia ed il temps present
6. La Baselgia catolica
7. Il mund sutsu
8. Ils sessels verds
9. Daniev. Bien di, bien onn e dei biemaun!
10. Ave Maria
11. Il pur
12. Il Calender Romontsch da 1899
13. La scola moderna
14. Il temps midau
15. Canzun dils pasturs
16. Canzun dil muliner
17. Il meins da matg
18. Legria ella natira
19. Il legher viandont
20. Ils Romontschs
21. Il tubac

Baselgias, capluttas e spiritualesser de Tujetsch
Studi historic da pader Baseli Berther, 1924. Stamparia Theodosiana „Paradies", Ingenbohl.

Recensisun en: Cronica romontscha III annada 1925 nr. 2

Questa monografia ein bein ina dallas pli bialas ed interessantas publicaziuns digl onn 1924, pia in vengonz regal pil giubileum dalla Ligia Grischa dad in fegl dalla Surselva. Mo era negin auter che fuss staus el cass da porscher a nus tala ovra aschi cumpleta, aschi cunscieziuzsamein exacta e scretta cun tonta carezia. Nus savein, che pader Baseli Berther ha rimnau in abundont material historic dalla Surselva, ins satgass dir, ch’el disponi sur dad in arcun historic. Sia distinguida e preziada plema ei era versada sco negin’autra cun tals temas dalla historia locala. En questa sia nova ovra possedein nus pilver in product da diligenta e pazienta lavur d’aviul sco ins anfla per regla mo ellas claustras. Denton per il present studi ha ei aunc duvrau dapli: La carezia pil sulom patern. Ella tarlischa pilver era claramein ord quei mudest cudischet cun aschi prezius cuntegn. Quei sentan ins era el leger, schegie ch’igl autur ha buca spendiu plaids danvonz. El havess insumma saviu far ord sia ovra in voluminus cudisch, denton ei quei mai stau ni sia moda ni sia ambiziun. En questa giavischa el anzi en tutta mudestiadad mo, che sias notizias possien stimular in u l’auter giuven cumpratiot da far cul temps pli detagliau e concernets studis. Quest cudisch vegn pia ad esser ina reha fonatuna. In empediment per interpresas historicas ni litteraras ein ils considereivels cuost da stampa.

L’illustraziun ei veramein reha ed interessanta. Ultra dil maletg inizial e da dus altars porscha el la fotografia da buca meins che 34 spirituals da sia vallada nativa, las qualas el accumpogna cun notizias biograficas, ton sco ins pren entamaun quei cudisch, adina leventa el in interess tut aparti. El ei pliver era la lectura, che auda en mintga stiva romontscha catolica.

Recensiuns: Gasetta Romontscha: 31 (1924). Bündner Tagblatt 203 e 205 (1924).

Manusscrets
 

Cruschs e disgrazias
manuscret (buca ediu)
Ei mava encunter la fin digl uost e nus havevan el senn da far in pèr dis vacanzas en Tujetsch, ella patria denter parents e vegls enconuschents. Cheu vegn jeu clamaus in di suenter messa gronda alla porta claustrala. „Bien di, ludaus sei Jesus Cristus. Sch’jeu astgass rugar e supplicar! Els van probabel gleiti en vacanzas en Tujetsch, e cheu havess jeu ina gronda supplica.“ „Bugen, sch’jeu sai far.“ „Sch’Els schessen a miu nevs, al Gion Antoni, che stat grad sur il Gion Michel, ch’el dueigi surtut haver quitau e mirar che la crusch enta Nacla, che stat leu en memoria da nies bien bab, ch’ei disgraziaus leu, vegni mantenida. Jeu hai negin leuen pli datier ed jeu stess mal, sche la crusch svaness.“
Bugen hai jeu empermess da drizzar ora quella cumissiun, gl’ei stau miu emprem quitau a Tujetsch, e mond l’auter onn tras Nacla per ir enta Nalps hai jeu observau gia dalunsch, ch’ina nova crusch pendeva dador Burganez vid in pegn, ferton che la vedra steva dadens Nacla sin in crest sut via, nua che Sep Antoni Giossi da Surrein era disgraziaus 1848.
La crusch a Nacla e quella cumissiun han fatschentau nus silsuenter savens, leventau novs patratgs e differentas regurdientschas. Contas disgrazias ein succedidas en Tujetsch, en quellas vals, cons ein vegni per la veta sin quels cuolms, en quels uauls, en quels stretgs, en lavinas, tier quella e tschella prigulusa lavur? Quei sa negin dir, quei stat scret negliu. Quei bein, van ins dalla val viaden ni per ina ni l’autra senda e dattan ins bein adatg, sche vesan ins tscheu e leu ina crusch ord vegl e niev temps, che regorda vid ina disgrazia, vid la mort, che ha surpriu tut anetgamein in da nos cars vischins. Enconuschan ins la crusch san ins pertgei ella stat cheu, sche seregordan ins cun dolur e tristezia dalla disgrazia, ch’ei succedida leu ni leu el contuorn; ins ha beinduras tschentau la crusch damaneivel dalla via ni senda, sinaquei che scadin, che va speras ora, seregordi e roghi dall’olma, che Niessegner ha clamau sur ura tier el. Ed ils avdonts dalla vallada fan quei stediamein e cun pietad mond speras ora. E tgi ch’enconuscha la crusch ed ha peda, quel seferma bugen in mument e seregorda dalla dolur e dallas midadas, che quella disgrazia ha purtau en quella ni tschella famiglia. In sa studiar cheu sper la crusch sin atgna moda la sort da bein enqual famiglia, la historia d’in u l’auter vischinadi. E bandunond commuentaus reciteschan ins bugen in „De profundis” mettend vitier il suspir: „Niessegner vegli po pertgirar da semegliontas disgrazias!”
Denton buca per tuttas disgrazias succedidas ella vallada stattan cruschs. A proporziun cullas nundumbreivlas disgrazias regordan mo paucas cruschs vid talas, e bein enquala crusch han ins schau ir sut cul temps.
La crusch a Nacla e la cumissiun dalla venerabla dunna oriunda da Tujetsch ha madirau cul temps in agen partratg, numnadamein da metter ensemen ina gada las disgrazias succedidas ella Val Tujetsch. Tscheu e leu havein nus el decuors dils onns anflau notizias. Glieud veglia raquenta bugen e cun temperamet da quei ch’els han udiu e sez fatg atras. Denton eis ei nunpusseivel da dumbrar si tuttas e sez quei che stat scret cunzun en cudischs vegls ei beinduras nudau aschi cuort, ch’ins survegn buc in clar maletg. Pia tut mo notizias, fragments ord la historia da Tujetsch.
Il temps da nossas vacanzas era arrivaus ed in di semettein nus sin viadi, il pli bugen a pei e tut persuls. Buca sil stradun. Ils autos destureschan la tgeuadad ed ins ei strusch segirs senza ir ella chinetta. Ultra da quei vegn ins dis da bial’aura tut alvs, dis d’in tec plievgia tut gagls. Pliras gadas e cun special plascher essan nus i per la via vedra Cuoz-Buretsch-Mompé Tujetsch-Bugnei, ni aunc pli bugen da tschei maun: Valzeina, enagiu vida l’aua tras ils mises da Cavorgia, S. Leci, S. Antoni, tras igl uaul encunter casa. E bein enqualga havein nus duvrau in entir di per arrivar el destinau liug, denton era quei in di da particular legherment e resultat.
La via vedra da Tujetsch haveva in bien num e gia il patratg che tons dils perdavons era i e returnai cun lur quitaus per quella via fageva sin nus impressiun. Aunc sin intschess da Mustér, in tschancun oragiusut il vitg Mompé-Tujetsch steva pli daditg ina crusch si per in crap. Ils da Mompé numnan aunc ussa quei liug: „Ora giu la Crusch.“ Ils 4 da zercladur 1787 han ils da Tujetsch giu fatg ina processiun a Trun tier Nossadunna dalla Glisch. Returnond a casa ei statalter Giachen Antoni de Florin daus entuorn en quei liug e restaus morts.

Rueras
manuscret (buca ediu) 17.8.1915

Pressapauc amiez la vallada da Tujetsch sesanfla il vitg da Rueras. Situaus plitost en ina ruosna porsch’el dalunsch il maletg d’ignivs da hirundellas spess in denter l’auter, casas e clavaus brin-ners dil sulegl, denter ils quals la baselgia cun ses mirs alvs sepresenta vengonzamein. Nuotatonmeins traversescha per miez il vitg en ina grada buna via, la via vedra, che dat empau difficultads temps d’aura bletscha da mantener en solit bien uorden, ferton ch’autras vias, per part cun sulada, meinan sidengiu, vi e neu. Rueras haveva pli baul in’autra posiziun, fuva pli damaneivel dall’aua, che vegn ord la Val Mila. Sco ins encorscha aunc bein, divideva l’aua da Mila e dalla Pulanera, che haveva da lezzas uras sia cumpleina libertad, il vitg en treis parts. In ton dall’aua mava pil vau dad ussa e cuntentava mulins, resgia e falluns, l’autra part dall’aua cursava grad dadens la baselgia giu e la tiarza part spisgentava la fontauna e pistregn amiez il vitg dad ussa, curreva vinavon e menava giu Mila falluns e mulins. Mila vegn gie da mulins. La gronda part dil vitg vegl dadens la baselgia ei svanida ed ha schau anavos il num „suloms“; la part denter la baselgia e la fontauna ha las pli veglias restonzas, ferton che la part vargond ora ei da pli niev datum. Gest sur il vitg en meina dapi 1863, en quasi miez rudi igl emperneivel stradun e quei ch’ei modern, ustrias e stizuns, setschenta ussa sper la via.
Cun quei che l’aua da Mila haveva dad in temps cumpleina libertad e traversava il vitg da tuttas auras sco ei plascheva, haveva Rueras atgnamein buca la megliera posiziun. Entras l’ustonza han ins sfurzau l’aua da cuorer tschecamein e cuntinuadamein dad in maun giu, denton grad sco sch’ella less prender vendetga, il terren nua ch’ina gronda part dil vitg stat, ei buca buns, el stat sin grava, sablun ed ei renda sidoragiu, per aschi che beinenqual casa ei humida, freida, senza tschintschar dalla baselgia temps d’unviern. Il vitg fuss staus bia meglier ora si sur giassa, pli sulegliv e sanadeivel. Denton, ils pievels, habitonts, dils aults ein da tut temps setschentai bugen sper bunas auas, sper vias e sendas, sper trutgs e pastiras e quei ha Rueras en abundonza. Ed ils vischins fan era nuota cass, sch’ins descriva Rueras da ruina, grava, gravèra.
Rueras ei senza dubi in dils pli vegls vitg dalla vallada. Dad in temps fuva el buc aschi gronds sco ussa. Sco il historiografs pretendan havevi la claustra da Mustér siu ugau el casti da Putnengia ed il migiur dils beins stevi a Rueras. Ins manegia che la casa da Duri Riedi cun sia miraglia apparti seigi aunc restonzas da quels temps. Quels che havevan mintgamai ils beins claustrals s’udevan tiels nobels e senumnan de Rueras. Aschia vegn ei avon ella historia in cert Martin de Ryfären (senza dubi de Rueras), ch’ei staus 1399 mistral dalla Cadi.
Pli daditg, ed aunc ussa beinduras, numnavan ins Rueras semplamein tenor siu patrun baselgia  S.Giachen. Sin cartas ed atlas vegls vegn ei per ordinari nudau: S. Giacomo. Ils dad Uri, che vegnevan pli da vegl sur l’Alpsu ni Pass las Cruschs mavan semplamein „uf St. Jacob aba“. Rueras haveva da siu temps ina certa muntada. Da cheu anno mavan ins sul Pass las Cruschs vi ad Amsteg, cheu entschavevan ils trutgs ch’ins mava da Sudada (via sulada) si per serender vi d’Ursera, dasperas van ins da cheu anora ellas grondas alps Val Giuv e Val Val, che pagavan dad in temps lur tscheins alla claustra cun product natural.

Tujetsch
manuscret (buca ediu)

Ei era emperneivels bials dis odem la stad. Nus setenevan si per in temps ella tgeua villa „Dieni“ e fagevan da leu ano pintgas excursiuns per guder puspei ina gada ils bials prospects, che la maiestusa Val Tujetsch porscha en aschi gronda abundonza. In suentermiezdi havein nus era priu avon da far ina viseta „Dadens gl’uaul“ e suenter haver priu aunc in glas „Raverulas“ ord tschaler dil Sep, essan nus serendi tut persuls sil stradun encunter Tschuppina.
Cheu essan nus sefermai e stend ell’umbriva dalla draussa d’in pegn havein nus gudiu ditg e bein la magnifica vesta, ch’ins ha da cheu ano sull’entira Val Tujetsch. Giu da bass gaudan ins negliu ina pli biala vesta, che grad cheu sin quei punct. Grad avon nos peis las ruinas dil casti da Putnengia cun las aclas Satur, Casti e Putnengia. Vargond serasan las spaziusas squadras denter las auas Val Giuv, Val Mila, Strem e Drun e Val Bugnei. Dil maun sura encunter mesanotg sesaulzan emperneivlas spundas, mises, alps e pezza naven da la Puza viadora giu entochen il Bostg formond quasi in miezrudi, che porscha stupenta variaziun. Denter quellas squadras verdas sesanflan ils vitgs cun lur capluttas alvas e casas neras turidas e barschadas dil sulegl, ordlunder clavaus e faners sterni e spuentai in ord l’auter. Plitost entuorn ils vitgs eran la glieud fatschentai sco furmiclas, havevan ins grad entschiet cul risdiv, ferton che las femnas manipulavan sil pli ault grad glins e borlas. Ei fuva era l’aura persuenter!  Il sulegl steva  clars e bials neu sur miez il Tgom e barsava risdiv e borlas. Aunc dus da quels dis e las borlas san ins better e risdiv dat ei sco coca.
In bi maletg che nus havein tschitschau en cun nos egls e cun nossa fantasia entochen funs. Fuss nies plan buca staus fatgs dad ir vinavon, nus fussen buca vegni unfis da guder quei idilic prospect filaus e tessius cun da tuttas sorts reminiscenzas, tochen sera. Denton avanti!
Il stradun fa ussa tuttenina ina, per carrs e cavals prigulusa, storscha encunter sera. Cura ch’ins ha baghegiau quella via, han ils impressaris vuliu midar giu quella storscha sin lur agen quen, mo igl inschigner ha buca vuliu capir. Ins passa tras uaul, igl Uaul Tschuppina. Quel sextenda naven dil Rein d’ina spunda si ed in crest liung viadensi circa ina ura lunsch. Uolps e cavreuls setegnan si bugen cheu ed han era per oridnari bien ruaus. Quei dies cugl uaul para da vuler serrar giu la vallada e da porscher siu maun alla spunda Surrein da tschei maun dall’aua per formar aschi in bi rudi.
In per pass sin il stradun anavos tras gl’uaul, ed ins ha nuot pli dalla biala vesta sur Tujetsch. Visavi da tschei maun sepresenta la spaziusa pastira da casa dils da Rueras, Surrein, nua che enzacons vadials remaglian sin crests e spuentan las mustgas. Sper „la fontauna tgavrera“ spassegian „cotschens“ vi e neu e san buca tgei pigliar a mauns, ferton ch’enzacons pigns affons baghegian tegias e peinan tier da far paun.
Il stradun traversescha ussa la via vedra, che haveva cheu inagada ina gronda pendenza dalla Foppa Tschuppina entochen ora sil crest Tschuppina. Ins sa aunc persequitar dapertut ils fastitgs dalla stretga via vedra, che menava tras la vallada avon ch’il niev stradun vegni construius, denton entscheivan quels fastitgs a svanir pli e pli. Pli grev eis ei d’anflar indicaziuns d’ina autra via pli veglia, che menava da funs enasi; fastitgs da lezza anflan ins ora giu las plauncas a Rueras e lu principalmein damaneivel dalla ruina dil casti da Putnengia sur Bullatscha viasi. Aunc pli baul existeva la via sur ils vitgs, che menava tier differents hofs e las qualas ein tscheu e leu semidadas per part en sendas sco per exempel tras Flurin, Cascharulas, Nurschai etc. e ch’ein per part idas giu; per part ein ellas svanidas. A Pardatsch sur Rueras senumna aunc ussa in toc „prau la giassa“ ed ins encorscha quella aunc ca. 30-40 m liung, steva scadin cass en connexiun cun il vegl uclaun Flurin, ch’ei ussa totalmein svanius. In document vegl da ca. 1367 raquenta sur fatgs da quei uclaun e di denter auter, che l’aua dil dutg grond stoppi ir dador la baselgia giu. La schlatteina Deflorin derivi da quei hof. Dad in temps era la famiglia de Florin ina dallas pli noblas e rehas en Tujetsch ed ord quella derivan avat Gallus de Florin (1716-1724) e mistral Duri de Florin (†1754). Ina dunschala Maria Scolastica Angelica Joanna de Florin anflein nus sco muniessa a Seedorf (†1769). In giuncher de Florin ei vegnius tarmess dils vischins da Tujetsch tier monsignur uestg Jos. Benedetg de Rost, 1749, nua ch’ei ha setractau d’ereger la caplania da Sedrun. La harta digl altar dil maun dallas femnas ella caplutta a Zarcuns porta giu bass l’arma dalla schlatteina de Florin e sis persunas, denter en era in pader benedictin, vestgius cun cuculla e sutvia stat la suttascripziun:
Votum fecit  Gratiam recepit  Durig de Florin 1679, aetatis suae 49

Foppa Tschuppina, cheu dueigien en ina paliu enzacons Franzos esser satrai, ch’ins hagi sittau giu passond atras cheu ils 7 da mars 1799 l’armada da Loison. Il corps da catschadurs era sepostaus egl uaul da Tschuppina, in liug strategic ed hagien battiu per l’emprema ga cheu valerusamein vegnend ils Franzos tras Carmihut. In cert Rumias Curschellas da Selva, che sesanflava denter la cumpignia da Tujetsch eri cun auters viadenasi egl uaul e vesend el in officier sin in cavagl alv, hagi el detg: „Co vi ju tuttina mira, sch’ju gartegia betga quel!“, hagi tschentau la buis sin in cusch, laghegiau e sittau giu el. Ils catschadurs seigien lu seretratgs tras gl’uaul e lu puspei sepostai sur ils baghetgs da Putnengia, nua ch’els ha puspei ders enzacons. Leu seigi era in dils lurs, in giuven da 18 onns, Giachen Martin Berther da Camischolas vegnius blessaus grevamein en in calun. Ils camerats han priu e purtau el sper il buntaduir da Putnengia davos in crest, dad in maun dalla via, secartent ch’ils Franzos vesien buc el; mo ils Franzos han cattau adagur el e mazzau el barbaricamein.

Il stradun meina ussa tras pli teissa spunda. Visavi vesan ins la Val Vadretg, prigulusa da lavinas; profund giu ella bassa ramura il Rein che va aunc sut in grond toc vadretg ora, cuvretgs cun crappa e tschaffuna. Dadens la Val Vadretg igl Uaul dalla Tgauma, igl Uaul da Crest scadialas e pli anenasi sper l’aua Nual il „Mund da femnas“. Ferton che nus studiavan suenter danunder quei num pudessi vegnir, arrivein nus tuttenina tier ina caplutta postada viaden en ina verda cozza d’in bi prau verd che allegrescha dublamein il viandont. Igl ei la bufatga caplutta da s.Brida, che stat cheu tut isolada en profunda, emperneivla tgeuadad. Buc ina casa ni clavau vesan ins d’entuorn. Ins sa pilver buca far cunmeins, ins sto sefermar cheu e guder quei idilic plaz, che porscha en siu profund ruaus vivonda plitost pil cor, che per ils egls.