Emigraziun tujetschina els Stadis Uni
Ils Loretz
(versiun 2.28 (28-02-08) en lavur!; per informaziuns ed indicaziuns duvrei
l’adressa: email)
![]() |
En Tujetsch ein els secasai all’entschatta dil 19avel tschentaner e quei neu digl Uri. Per propi ein els derivonts dalla Val S.Pieder; da leu ein els serendi egl Uri ed en Tujetsch/Selva. Schebein quei ei la via ch’els han fatg ei grev da dir e da confirmar. Ina Loretz da Val (ex Valli sancti Petri) ha maridau igl Jacob Hendry igl onn 1693; existevan pia cuntacts cun Val; entras igl esser Gualsers, ni fuvan gia lezs onns Loretz en Tujetsch ed ein lu serendi da Tujetsch anora vi el Cantun Uri? |
Ils Loretz da Tujetsch
"Il Toni tudestg, numnaus aschia a raschun che sia dunna fuva della Baviera, ei in original, in cumpogn malruasseivel, che ha plaz negliu sco il gediu perpeten. En siu malruaus ha el fatg treis gadas viadi ell’ America e giul Schuob quater gadas. Ina damaun fuva el tuttenina svanius, sco las schualmas igl atun. Gnanc sia dunna saveva cura ni nua ch’ il consort era pegliaus vi. Suenter in per onns fuva el in di tuttenina puspei a Selva. De sia gronda famiglia ein ils biars emigrai en Minnesota ed auters giul Schuob. Avon in per onns eis el vegnius dall’ America cun siu fegl giuven, il Mehel, e staus lu a Selva. La casa nova odem Selva s’auda a Mehel Loretz. El fa il pur, mo lavura aunc de lennari, miradur, va a catscha e cava cristallas. De ses dudisch fegls ed ina feglia vivan aunc oz la gronda part, mo negin enta Selva pli."
ord:
Regurdientschas de
Selva (Avon 50 onns)
da scol. Tumaisch Venzin Pelegrin 56/1955 nr. 12
![]() Theresa Fischer |
![]() Sep Antoni Loretz |
Il Toni tudestg ei Sep Antoni Loretz naschius ils 6 da mars 1845 a Tschamut e morts 1924. El ei carschius si a Selva ni Tschamut sco affon da Giusep Maria Loretz ed Elisabeth Berther ensemen cun aunc sis fargliuns. La veta affonila da lezs onns fuva era quella digl ir giul Schuob, oravontut tier ina aschi numeruas famiglia. Naven da Selva a pei giu el Schuob, leu luvrar ina entira stad ora per vestgiu e calzers e lu turnar anavos a casa. Sto esser che quei ira e vegnir sco ils utschals emigronts ha influenzau la veta da Sep Antoni. Sco giuven da biabein trenta onns serenda el on Baviera e sepladescha a Maxelrain sco fumegl tier in bein signeril. El ei buca sulets Tujetschin, aunc plirs da sia possa partan quei destin e sepladescha lezs ed ils suandonts onns sco fumegls on Baviera. Ils 3 da fenadur 1876 noda Gion Antoni Soliva dil Uffeci civil Tujetsch il suandont en siu register da maridaglias: Den 3. Juni 1876 wurden in Beyharting, Königr. Bayern mit Zustimmung des Z.B. von Tavetsch getraut: Joseph Anton Lorez, Schweizer, von Tavetsch in Maxlrain, Königr. Bayern, Sohn des Joseph Maria Lorez und der Anna Maria Lisabeth, geb. Berther, ledig, geboren den 6. März 1845 zu Tschamut, und Thereisa Fischer, Söldnerstochter, von Tragenschwand, Königr. Bayern, wohnhaft zu Wilpasing, Tochter des vormaligen Söldners Joseph Fischer und dessen Ehefrau Theresia geb. Sax, ledig, geboren 24. Oktober 1852, zu Tragenschwand. Verkündet in Tavetsch 12. April 1876. |
Denter 1883 e 1886 tuorna el anavos en sia patria a Selva. La famiglia fuva carschida sin sis affons. Pli tard neschan aunc dus a Selva aschia che la famiglia secumponeva sco suonda:
| prenum | datum da naschientscha e mort | liug da naschientscha |
|
Maria |
3-4-1875 - |
Baviera |
|
Giusep |
9-3-1877 - 1970 |
Baviera |
|
Franz Xaver |
29-4-1878 - 1879 |
Baviera |
|
Anton |
5-4-1879 - |
Baviera |
|
Johann |
2-5-1881 - 1937 |
Baviera |
|
Anton Michel |
19-9-1883 - 1953 |
Baviera |
|
Gabriel |
28-9-1886 - 1892 |
Selva |
|
Elisabeth |
17-8-1891 - 1981 |
Selva |
A Selva
A Selva ein els arrivai all’entschatta dil 19avel tschentaner e
quei confirma la suandonta notizia: “1812, igl october ei sur Pieder Fidel
Weller puspei turnaus a Selva sco caplon. En da Wassen ha el priu duas frestgas
fumitgasas tudestgas, Marionna, che rugalava ils fatgs en casa e
Catrina Loretz, che fageva las lavurs da fumegl.”
Notizia da pader Baseli Berther: Sut mistral Gieriet, il vegl, han ei priu si
ils Loretzs per 600 renschs, fatg la tuppa! La dunna, misterlessa, ha giu fatg
sfracs la sera, cura che mistral ei vegnius a casa; la dunna era pli mala ch'il
mistral, ina fina femna.
Ins savess dir aschia: las soras han fatg via als frars e beingleiti ei il Franz
Giusep Loretz, naschius 1772/1775 a Wassen era arrivaus a Selva e secasaus leu.
Da quei Loretz derivan tut ils Loretzs da Tujetsch! Duas autras notizias plaidan
aschia:
”Per saver augmentar il fondo da scola a Selva, ultra dallas unfrendas privatas,
er'ei vegniu vendiu 1854 el mises vi Surrein in bien ton pastira per schar far
praus ordlunder a Franz Giusep Loretz ed a Giachen Venzin.”
”Era Francestg Werth e Franz Loretz han giu baghegiau ina casetta per in sper
lur clavaus a Sutcrestas. Denton, per suenter che la caplutta ei stada finida
(1852) ed il survetsch divin vegneva tenius leu duront igl unviern, ein las
casas semultiplicadas.”
En ina dispeta da dertgira (1863) cumparan tenor extract ord il protocol dus Loretzs:
“Per demussar ch'ils da Tschamut seigien en possess dil questiuneivel revier alleghescha advocat Christ, ch'els hagien anno 30 (1830) schau vi per tscheins, schau guder quella pastira senza difficultads e citescha per perdetgas da quellas varts: Heinrich Lorez e Franz Antoni Lorez (omisdus da Wassen/Uri).”
Il sura Heinric, naschius 1780, ha maridau ina Giossi; il Franz
Giusep Loretz ha maridau l’emprema ga Onna Maria Riedi. Tenor ina survesta neu
digl Uri resortescha che Franz Giusep seigi maridaus leu e lu secasaus plitard a Selva,
forsa ei era l’emprema dunna morta leu ed entras il secasar a Selva, ha el
anflau leu la secunda dunna en Anna Maria Elisabeth Berther.
(cheu ei buca propi tut clar!!)
Ord las duas letgs ein resorti ils affons sco ei muossa ora cheusut:
Descendents da Franz Giusep Loretz
| 2a generaziun | 3a generaziun | datum da naschientscha | datum da mort | |
| Franz Giusep Loretz | 26 avrel 1772 | 16 december 1849 | ||
| oo Onna Maria Riedi | ||||
| Itta Seppa Loretz | 18 mars 1812 | 21 zercladur 1880 | ||
| oo Gion Clau Berther | 22 mars 1815 | 26 october 1902 | ||
| Giusep Maria Loretz | 1814 | 20 mars 1853 | ||
| oo Anna Maria Elisabeth Berther | 25 schaner 1811 | 12 mars 1897 | ||
| Anna Maria Loretz | 18 schaner 1836 | 1919 | ||
| oo Stiafen Schmid | 26 december 1820 | 1876 | ||
| Franz Giusep Loretz | 7 schaner 1838 | |||
| Leci Antoni Loretz | 22 avrel 1842 | 1887 | ||
| oo Matilda Hannawald | 26 schaner 1849 | |||
| Sep Antoni Loretz | 6 mars 1845 | 1924 | ||
| oo Theresa Fischer | 24 october 1852 | 4 zercladur 1901 | ||
| Maria Catarina Loretz | 30 uost 1847 | 1912 | ||
| Rosa Martina Loretz | 17 avrel 1850 | |||
| oo Thomas Schmid | 9 october 1839 | |||
| Margreta Cristgina Loretz | 12 avrel 1853 | |||
| oo Giusep Maria Bundi | 17 settember 1854 | |||
|
secunda dunna da Franz Giusep Loretz: oo Barla Catrina Berther |
||||
| Maria Barla Catrina Loretz | 24 mars 1821 | 1908 | ||
| oo Gion Martin Peder | 23 zercladur 1811 | |||
| Sep Antoni Loretz | 23 mars 1823 | 30 zercladur 1884 | ||
| oo Onna Maria Peder | 27 fevrer 1817 | 24 settember 1879 | ||
| Franz Giusep Loretz | 3 fevrer 1850 | 1905 | ||
| oo Maria Lucia Riedi | 7 zercladur 1842 | |||
| Onna Catarina Loretz | 25 avrel 1851 | 1851 | ||
| Barla Catarina Loretz | 6 zercladur 1852 | 1852 | ||
| Gion Fidel Loretz | 2 settember 1853 | 1853 | ||
| Onna Maria Loretz | 23 settember 1855 | 1910 | ||
| oo Vigeli Giusep Monn | 6 uost 1850 | 11 december 1942 | ||
| Barla Catrina Loretz | 15 fevrer 1857 | 1901 | ||
| oo Vigeli Giusep Schmid | 29 mars 1841 | 1886 | ||
| Sep Antoni Loretz | 17 uost 1859 | 27 fevrer 1914 | ||
| oo Onna Maria Peder | 23 zercladur 1862 | 9 october 1946 | ||
| Onna Maria Cristgina Loretz | 20 settember 1861 | |||
| Franz Giusep Loretz | 26 zercladur 1826 | 12 matg 1906 | ||
| oo Onna Maria Werth | 18 december 1812 | 27 november 1889 | ||
| Maria Cristgina Loretz | 27 zercladur 1855 | |||
La dumbraziun da 1835 muossa ora che aunc 9 Loretz vivevan a Selva ni Tschamut. Igl ein quei a Selva: Franz Giusep (60 onns), bab da famiglia, Barbara Catharina (52 onns) ed Idda da 22 onns. A Tschamut: Joseph Maria (20 onns) cun sia dunna Ellisabeth Berther. Plinavon ein indicai ils affons: Gallus (17), Joseph Anton (11), Barbara (13) e Franz Joseph (8 onns) a Selva.
Il Sep Antoni Loretz
Ils 6 d’october 1904 ei Sep Antoni Loretz emigraus ella America ensemen cun sia dunna Teresa, siu fegl Michel e sia feglia Elisabeth. Giusep e Johann Loretz, dus fegl fuvan gia emigrai igl onn avon, 1903! Els ein secasai a S.Paul, Minnesota. Il Sep Antoni (cun sia dunna) e fegl Michel ein pli tard returnai (da s.Pieder e s.Paul anno 1907) e secasai a Selva. Segir ei era, che Sep Antoni ei staus 1912 puspei els Stadis Uni. Las fotografias, fatgas leu, confirman quei.
Descendents da Sep Antoni Loretz
| affons | datum da naschientscha | datum da mort | ||
| Sep Antoni Loretz | 6 mars 1845 | 1924 | Baviera/USA/Selva | |
| oo Theresa Fischer | 24 october 1852 | 4 zercladur 1901 | ||
| Maria Loretz | 3 avrel 1875 | |||
| oo Giachen Giusep Berther | 12 october 1867 | 26 avrel 1926 | ||
| secund um da Maria Loretz: | ||||
| oo Joseph Spoerndle gen. Senn | 12 schaner 1871 | |||
| Giusep Loretz | 9 mars 1877 | 1970 | USA | |
| oo Rose | 1882 | 1917 | ||
| Franz Xaver Loretz | 29 avrel 1878 | 1879 | ||
| Anton Loretz | 5 avrel 1879 | |||
| oo Katharina Urban | 15 december 1882 | |||
| Johann Loretz | 2 matg 1881 | 1937 | USA | |
| oo Anna Scharfbilig | 1884 | 1959 | ||
| Anton Michel Loretz | 19 settember 1883 | 20 zercladur 1953 | USA/Selva | |
| oo Maria Deflorin | 23 december 1890 | 6 schaner 1944 | ||
| Gabriel Loretz | 28 settember 1886 | 16 fevrer 1892 | ||
| Elisabet Loretz | 17 uost 1891 | 1981 | USA | |
| oo Victor Gangl | 1890 | 1983 |
Tenor indicaziuns ein ils Loretz's serendi a S.Paul/Minnesota. Las informaziuns ein munglusas. Avon entgins onns hai jeu giu pulit cuntact cun Loretz, ni descendents cun autras schlatteinas. Era visetas, in fegl dalla Elisabeth Gangl-Loretz cun dunna ed affons hai astgau beneventar a Sedrun ed egl archiv communal e visitau cun els ensemen Loretz's ella val. Era in Loretz en Frontscha ha possibilitau a mi informaziuns davart ils Loretz a Wasswn/Uri e pertuccont l'emigraziun els Stadis Uni.
Treis fotos dueien documentar ils Loretz americaners.
![]() |
![]() |
| Johann, Sep Antoni (bab), Giusep ed Elisabeth | Johann e sia dunna Anna Scharfbilig |
![]() |
|
| Nozzas Johann ed Anna Scharfbilig; secunda da seniester ei la sora Elisabeth Loretz | |