Emigraziun tujetschina els Stadis Uni


Ils Loretz

(versiun 2.28 (28-02-08) en lavur!; per informaziuns ed indicaziuns duvrei l’adressa: email)

 

En Tujetsch ein els secasai all’entschatta dil 19avel tschentaner e quei neu digl Uri. Per propi ein els derivonts dalla Val S.Pieder; da leu ein els serendi egl Uri ed en Tujetsch/Selva. Schebein quei ei la via ch’els han fatg ei grev da dir e da confirmar. Ina Loretz da Val (ex Valli sancti Petri) ha maridau igl Jacob Hendry igl onn 1693; existevan pia cuntacts cun Val; entras igl esser Gualsers, ni fuvan gia lezs onns Loretz en Tujetsch ed ein lu serendi da Tujetsch anora vi el Cantun Uri?

 

 

Ils Loretz da Tujetsch

"Il Toni tudestg, numnaus aschia a raschun che sia dunna fuva della Baviera, ei in original, in cumpogn malruasseivel, che ha plaz negliu sco il gediu perpeten. En siu malruaus ha el fatg treis gadas viadi ell’ America e giul Schuob quater gadas. Ina damaun fuva el tuttenina svanius, sco las schualmas igl atun. Gnanc sia dunna saveva cura ni nua ch’ il consort era pegliaus vi. Suenter in per onns fuva el in di tuttenina puspei a Selva. De sia gronda famiglia ein ils biars emigrai en Minnesota ed auters giul Schuob. Avon in per onns eis el vegnius dall’ America cun siu fegl giuven, il Mehel, e staus lu a Selva. La casa nova odem Selva s’auda a Mehel Loretz. El fa il pur, mo lavura aunc de lennari, miradur, va a catscha e cava cristallas. De ses dudisch  fegls ed ina feglia vivan aunc oz la gronda part, mo negin enta Selva pli."

                                                      ord: Regurdientschas de Selva (Avon 50 onns)
da scol. Tumaisch Venzin Pelegrin 56/1955 nr. 12

 

Theresa Fischer

Sep Antoni Loretz

Il Toni tudestg ei Sep Antoni Loretz naschius ils 6 da mars 1845 a Tschamut e morts 1924. El ei carschius si a Selva ni Tschamut sco affon da Giusep Maria Loretz ed Elisabeth Berther ensemen cun aunc sis fargliuns. La veta affonila da lezs onns fuva era quella digl ir giul Schuob, oravontut tier ina aschi numeruas famiglia. Naven da Selva a pei giu el Schuob, leu luvrar ina entira stad ora per vestgiu e calzers e lu turnar anavos a casa. Sto esser che quei ira e vegnir sco ils utschals emigronts ha influenzau la veta da Sep Antoni. Sco giuven da biabein trenta onns serenda el on Baviera e sepladescha a Maxelrain sco fumegl tier in bein signeril. El ei buca sulets Tujetschin, aunc plirs da sia possa partan quei destin e sepladescha lezs ed ils suandonts onns sco fumegls on Baviera.

Ils 3 da fenadur 1876 noda Gion Antoni Soliva dil Uffeci civil Tujetsch il suandont en siu register da maridaglias: Den 3. Juni 1876 wurden in Beyharting, Königr. Bayern mit Zustimmung des Z.B. von Tavetsch getraut:  Joseph Anton Lorez, Schweizer, von Tavetsch in Maxlrain, Königr. Bayern, Sohn des Joseph Maria Lorez und der Anna Maria Lisabeth, geb. Berther, ledig, geboren den 6. März 1845 zu Tschamut, und Thereisa Fischer, Söldnerstochter, von Tragenschwand, Königr. Bayern, wohnhaft zu Wilpasing, Tochter des vormaligen Söldners Joseph Fischer und dessen Ehefrau Theresia geb. Sax, ledig, geboren 24. Oktober 1852, zu Tragenschwand.

Verkündet in Tavetsch 12. April 1876.

 

Denter 1883 e 1886 tuorna el anavos en sia patria a Selva. La famiglia fuva carschida sin sis affons. Pli tard neschan aunc dus a Selva aschia che la famiglia secumponeva sco suonda:

 

prenum datum da naschientscha e mort liug da naschientscha

Maria

3-4-1875 -

Baviera

Giusep

9-3-1877 - 1970

Baviera

Franz Xaver

29-4-1878 - 1879

Baviera

Anton

5-4-1879 -

Baviera

Johann

2-5-1881 - 1937

Baviera

Anton Michel

19-9-1883 - 1953

Baviera

Gabriel

28-9-1886 - 1892

Selva

Elisabeth

17-8-1891 - 1981

Selva

 

A Selva

A Selva ein els arrivai all’entschatta dil 19avel tschentaner e quei confirma la suandonta notizia: “1812, igl october ei sur Pieder Fidel Weller puspei turnaus a Selva sco caplon. En da Wassen ha el priu duas frestgas fumitgasas tudestgas, Marionna, che rugalava ils fatgs en casa e Catrina Loretz, che fageva las lavurs da fumegl.”
Notizia da pader Baseli Berther: Sut mistral Gieriet, il vegl, han ei priu si ils Loretzs per 600 renschs, fatg la tuppa! La dunna, misterlessa, ha giu fatg sfracs la sera, cura che mistral ei vegnius a casa; la dunna era pli mala ch'il mistral, ina fina femna.

Ins savess dir aschia: las soras han fatg via als frars e beingleiti ei il Franz Giusep Loretz, naschius 1772/1775 a Wassen era arrivaus a Selva e secasaus leu. Da quei Loretz derivan tut ils Loretzs da Tujetsch! Duas autras notizias plaidan aschia:
”Per saver augmentar il fondo da scola a Selva, ultra dallas unfrendas privatas, er'ei vegniu vendiu 1854 el mises vi Surrein in bien ton pastira per schar far praus ordlunder a Franz Giusep Loretz ed a Giachen Venzin.”
”Era Francestg Werth e Franz Loretz han giu baghegiau ina casetta per in sper lur clavaus a Sutcrestas.  Denton, per suenter che la caplutta ei stada finida (1852) ed il survetsch divin vegneva tenius leu duront igl unviern, ein las casas semultiplicadas.”

 

En ina dispeta da dertgira (1863) cumparan tenor extract ord il protocol dus Loretzs:

“Per demussar ch'ils da Tschamut seigien en possess dil questiuneivel revier alleghescha advocat Christ, ch'els hagien anno 30 (1830) schau vi per tscheins, schau guder quella pastira senza difficultads e citescha per perdetgas da quellas varts: Heinrich Lorez e Franz Antoni Lorez (omisdus da Wassen/Uri).”

 

Il sura Heinric, naschius 1780, ha maridau ina Giossi; il Franz Giusep Loretz ha maridau l’emprema ga Onna Maria Riedi. Tenor ina survesta neu digl Uri resortescha che Franz Giusep seigi maridaus leu e lu secasaus plitard a Selva, forsa ei era l’emprema dunna morta leu ed entras il secasar a Selva, ha el anflau leu la secunda dunna en Anna Maria Elisabeth Berther. (cheu ei buca propi tut clar!!)
Ord las duas letgs ein resorti ils affons sco ei muossa ora cheusut:

                                                

Descendents da  Franz Giusep Loretz
 

  2a generaziun 3a generaziun datum da naschientscha datum da mort
Franz Giusep Loretz     26 avrel 1772  16 december 1849
oo Onna Maria Riedi        
  Itta Seppa Loretz   18 mars 1812 21 zercladur 1880
  oo Gion Clau Berther   22 mars 1815 26 october 1902
  Giusep Maria Loretz   1814 20 mars 1853
  oo Anna Maria Elisabeth Berther   25 schaner 1811 12 mars 1897
    Anna Maria Loretz 18 schaner 1836 1919
    oo Stiafen Schmid 26 december 1820 1876
    Franz Giusep Loretz 7 schaner 1838  
    Leci Antoni Loretz  22 avrel 1842 1887
    oo Matilda Hannawald 26 schaner 1849  
    Sep Antoni Loretz 6 mars 1845 1924
    oo Theresa Fischer 24 october 1852 4 zercladur 1901
    Maria Catarina Loretz 30 uost 1847 1912
    Rosa Martina Loretz 17 avrel 1850  
    oo Thomas Schmid 9 october 1839  
    Margreta Cristgina Loretz 12 avrel 1853  
    oo Giusep Maria Bundi 17 settember 1854  
         

secunda dunna da Franz Giusep Loretz:                     

oo Barla Catrina Berther

     
  Maria Barla Catrina Loretz   24 mars 1821 1908
  oo Gion Martin Peder   23 zercladur 1811  
  Sep Antoni Loretz   23 mars 1823 30 zercladur 1884
  oo Onna Maria Peder   27 fevrer 1817 24 settember 1879
    Franz Giusep Loretz 3 fevrer 1850 1905
    oo Maria Lucia Riedi 7 zercladur 1842  
    Onna Catarina Loretz 25 avrel 1851 1851
    Barla Catarina Loretz 6 zercladur 1852 1852
    Gion Fidel Loretz 2 settember 1853 1853
    Onna Maria Loretz 23 settember 1855 1910
    oo Vigeli Giusep Monn 6 uost 1850 11 december 1942
    Barla Catrina Loretz  15 fevrer 1857 1901
    oo Vigeli Giusep Schmid  29 mars 1841 1886
    Sep Antoni Loretz 17 uost 1859 27 fevrer 1914
    oo Onna Maria Peder 23 zercladur 1862 9 october 1946
    Onna Maria Cristgina Loretz 20 settember 1861  
  Franz Giusep Loretz   26 zercladur 1826 12 matg 1906
  oo Onna Maria Werth   18 december 1812 27 november 1889
    Maria Cristgina Loretz 27 zercladur 1855   

                                                

         

La dumbraziun da 1835 muossa ora che aunc 9 Loretz vivevan a Selva ni Tschamut. Igl ein quei a Selva: Franz Giusep (60 onns), bab da famiglia, Barbara Catharina (52  onns) ed Idda da 22 onns. A Tschamut: Joseph Maria (20 onns) cun sia dunna Ellisabeth Berther. Plinavon ein indicai ils affons: Gallus (17), Joseph Anton (11), Barbara (13) e Franz Joseph (8 onns) a Selva.

 

 

Il Sep Antoni Loretz

Ils 6 d’october 1904 ei Sep Antoni Loretz emigraus ella America ensemen cun sia dunna Teresa, siu fegl Michel e sia feglia Elisabeth. Giusep e Johann Loretz, dus fegl fuvan gia emigrai igl onn avon, 1903! Els ein secasai a S.Paul, Minnesota. Il Sep Antoni (cun sia dunna) e fegl Michel ein pli tard returnai (da s.Pieder e s.Paul anno 1907) e secasai a Selva. Segir ei era, che Sep Antoni ei staus 1912 puspei els Stadis Uni. Las fotografias, fatgas leu, confirman quei.

 

 

Descendents da Sep Antoni Loretz 
 

  affons datum da naschientscha datum da mort  
Sep Antoni Loretz   6 mars 1845 1924 Baviera/USA/Selva
oo Theresa Fischer   24 october 1852 4 zercladur 1901  
  Maria Loretz 3 avrel 1875    
  oo Giachen Giusep Berther 12 october 1867 26 avrel 1926  
  secund um da  Maria Loretz:      
  oo Joseph Spoerndle gen. Senn 12 schaner 1871    
  Giusep Loretz 9 mars 1877 1970 USA
  oo Rose 1882 1917  
  Franz Xaver Loretz 29 avrel 1878 1879  
  Anton Loretz 5 avrel 1879    
  oo Katharina Urban 15 december 1882    
  Johann Loretz 2 matg 1881 1937 USA
  oo Anna Scharfbilig    1884 1959  
  Anton Michel Loretz 19 settember 1883 20 zercladur 1953 USA/Selva
  oo Maria Deflorin 23 december 1890 6 schaner 1944  
  Gabriel Loretz 28 settember 1886 16 fevrer 1892  
  Elisabet Loretz 17 uost 1891 1981 USA
  oo Victor Gangl 1890 1983  

                               

   

Tenor indicaziuns ein ils Loretz's serendi a S.Paul/Minnesota. Las informaziuns ein munglusas. Avon entgins onns hai jeu giu pulit cuntact cun Loretz, ni descendents cun autras schlatteinas. Era visetas, in fegl dalla Elisabeth Gangl-Loretz cun dunna ed affons hai astgau beneventar a Sedrun ed egl archiv communal e visitau cun els ensemen Loretz's ella val. Era in Loretz en Frontscha ha possibilitau a mi informaziuns davart ils Loretz a Wasswn/Uri e pertuccont l'emigraziun els Stadis Uni.

 

Treis fotos dueien documentar ils Loretz americaners.
 

 

Johann, Sep Antoni (bab), Giusep ed Elisabeth Johann e sia dunna Anna Scharfbilig
     
Nozzas Johann ed Anna Scharfbilig; secunda da seniester ei la sora Elisabeth Loretz