L’emigraziun tujetschina ell’America

 

Da dr. Guglielm Gadola, Cuera

Cumpariu 1936

1. La situaziun economa e sociala avon l'emigraziun.

 

Ils truffels smarscheschan

Fallius eil greun
Tgi mai al pauper
Dat paun dameun?

(„Il Romonsch" 1847)

 

Tenor ils raschienis da nos buns vegls ha ei dau, avon strusch in tschentaner, ina partida schliats onns da pauc fretg. Ultra da quei fuv'ei ina miseria da vegnir suttetg cun quei pauc che carscheva.

Parcurin nus la pressa romontscha da gliez temps, sche udin nus la medema canzun. Era paupra glieud cun pauc ni nuot dev'ei da lezzas uras ual aschi dariet, sco oz puspei. Tier tut quei astgein nus lu aunc buc emblidar, che la populaziun da nossas vals romontschas era avon ca. 100 onns buca pli pintga ch'ozildi, mobein anzi pli gronda.

Nossas grondas casadas vevan menadas affons e quellas stuevan beiber e magliar per viver, schebi ch'ina gasetta dils anno 40 giu fatg la proposiziun d'introducir «la gigina perpetna per quellas roschas da Niessegner». Quei era gleiti detg, mo il far giginar, il far . ... Denton savein nus, ch'ei vegneva tuttina seregulau zaco, zaco. Casadas tgiembladas cun affons tarmettevan savens la mesadad da quels ed aunc dapli mintg'onn per in temps giul Schuob. «Dieus sei ludaus, ha ina veglia da 80 onns detg ina gada a nus, per im temps fuvan ei giud la maglia!»

Tgi ch'enconuscha quella part da nossa historia grischuna, sa, che la sort dils «Schuobachechers» era buc adina emperneivla. Ei deva bein cass, nua ch'ils affons da nos vegls fruntavan bein e vevan bien en tuts graus, mo aunc pli savens capitav'ei, che «quels paupers utschals dalla murdiu» stevan mal leugiu tiels Schuobs e pitevan da tgierp ed olma. Ed igl ei ju ditg e liung avon che nossa pressa grischuna e nossas autoritads fetschien detschartameim frunt a quella pauc honorifica disa, da tarmetter nos affons aschi lunsch naven dalla patria ed aschi giuvens naven da lur geniturs. Con dirs era il paun dil Schuob! Mo da l'autra vart: con cuntents fuvan bia geniturs, che lur affons «vegnievan per in gro.nd temps giud la maglia».

Entochen 1850 mavan onn per ann ca. 1800-2000 affons grischums giul Schuob; biars mavan l'emprema ga ch'ei vevan strusch otg onns aunc. Cul temps han ins denton cumbattiu ils pli gronds abusis da quei mal - aschi necessari. Il resultad ei stau, che quella emigraziun en massa ei tschessada ad in tschessar e ch'ella ha allura calau dal tuttafatg viers la fin da tschei tschentaner.

Quei che nossa pressa romontscha raquenta dals disavantatgs da quella emigraziun parziala empleness in cudisch - e bein capiu, buc in pign lu! Aunc avon 75 onns par'ei d'esser stau in pauper uorden cugl ira giul Schuob, schebi che nossa pressa ha battiu dapi si'existenza (1836) cun tuts pusseivels mieds encunter quell'isonza. 1861 fa la Nova Gasetta Romontscha numnadamein la sequenta proposta partenent ils Schuobachechers: Il cussegl d'educaziun duess procurar che negins affons obligai tiela scola, bandunien quella avon temps e la polizia cantunala duess mirar sissu pli rigurusamein da schar passar negins affons sut 12 onns e senza 5 frs. daners en sac. Denton eis ei consoleivel, che quella deplorabla emigraziun ei tschessada empau ils davos onns, sco ins vesa ord sequenta tabella da 1850-1860:

 

Onn:

1850

1851

1852

1853

1854

1855

1856

1857

1858

1859

Affons:

856

1144

1012

849

741

609

406

443

349

3781)

            

Mo tgei ei stau la consequenza da quella retenida dils Schuobachechers? L'augmentaziun dils paupers e rugadurs! Las gasettas da quels onns raquentan a nus, ch'ei devi vischnauncas da 800-1000 habitonts, che vevan 80-100 paupers si dies, che mavan jamna per jamna cul sac per l'escha; sco nus havein gia mussau quei en in auter liug:2) Tgei han las autoritads fatg per sminuir «la bettleraglia»? Pauc ni nuot! In um havein nus denton giu, ch'ha fatg tut siu pusseivel per megliurar la situaziun sociala dalla paupra glieud en nossas muntognas e quei ei stau: P. Theodosi Florentini. El ha onns ora fatg emprovas culs talès e cull'industria, da filar seida, ed ha - cunzun all'entschatta - astgau registrar ina partida bials success. Mo culla mort prematura da quei «pli grond filantrop grischun», han era sias interpresas social-economas el Grischun romontsch priu ina tresta fin. Presapauc il medem temps, ha era il fetg activ plevon da Surrein-Sumvitg, sur Giusep Maria Camenisch, luvrau el medem senn cun introducir ella Cadi l'industria da surcuser, che fatschentava gia bia manuttas, mo gest el pli critic temps, ch'ins havess malamein duvrau siu agid e sustegn, miera el 1847, ella vegliadetgna da mo 55 onns.3) Mo il pli trest eis ei stau, ch'ei havess buca dau in soli um, gnanc d'encurir cun latiarna buc, che havess giu la curascha da surprender sia fetg meriteivla ierta sociala-economa.

 

Enstagl han nossas gasettas grischunas puspei giu «material» da criticar ils schliats temps e far valer, che nossas vischnauncas depaupereschien per motiv dalla surpopulaziun e per munconza da lavur e gudogn. Tgei fuss stau il pli necessari, da quei temps? Segiramein mo l'ovra economica constructiva. Sulettamein ina tal'ovra (in'industria da casa) havess saviu gidar quels ch'entschavevan a depauperar. Il spert iniziativ e persevervod per ina tall'ovra, havess franc pudiu retener quels che stevan aunc buca mal da buca selischnar tochen giuaden el pauperesser. Quei che ha, pia muncau da lezzas uras ei oravon tut stau il ver spert da tener stendiu ed igl agid e sustegn pratic e positiv davart las autoritads, che ha schighoc aunc adina ed en tuts graus giu success. Enstagl da ponderar la caussa madiramein e prender las masiras encunter la depopulaziun da nos uclauns; vitgs e valladas «operavan» nos umens tenor la devisa: laisser faire, laisser aller! Mo igl ei lu era iu sco ei ha pudiu.

 

Igl ei perquei fetg intressant da persequitar la moda e maniera dalla depopulaziun da certas cuntradas grischunas. En quest cuort e muncus studi prendein nus spezialmein en egl la depopulazium e l'emigraziun dalla Val Tujetsch.

En emprerna lingia constatein nus alla fin dil 18avel, entschatta dil 19avel tschentaner, la depopulaziun radicala da pliras uclivas ed uclauns dalla Val Tujetsch. Il meglier mussament per quella ei la dumbraziun dil pievel tujetschin d'anno 1768:                                     ,

 

1768 haveva Tujetsch 888 olmas e da quellas fuvan tiella dumbraziun 27 absentas.

   

Tschamut 14 fiugs cun 67 persunas, 33 umens e 34 femnas
Selva 19 fiugs cun 95 persunas, 48 umens e 47 femnas (da quels 7 absents)
Giuv 5 fiugs cun 22 persunas, 13 umens e 9 femnas (in absent) 4)
Rueras 51 fiugs cun 212 persunas, 104 umens e 108, femnas (5 umens absents)
Zarcuns 8 fiugs cun 23 persunas, 9 umens e 14 femnas, (2 umens absents)
Camischolas 17 fiugs cun 77 persunas, 38 umens e 39 femnas (in absents)
Salins 8 fiugs cun 27 persunas, 7 umens e 20 femnas (in absent)
Gonda 17 fiugs cun 64 persunas, (im um absents)
Sedrun 38 fiugs cun 136 persunas, 69 umens e 67 femnas (5 umens absents)
Bugnei 12 fiugs cun 46 persunas, 18 umens e 28 femnas (absents 2 umens e 3 femnas)
Nacla e Canadal 4 fiugs cun 18 persunas; 8 umens e 10 femnas (absents 2 umens ed ina femna). 5)
Foppas 6 fiugs cun 19 persunas, 8 umens ed 11 femnas
Surrein 7 fiugs cun 35 persunas, 18 umens e 17 femnas
Cavorgia 5 fiugs cun 17 persunas, 11 umens e 6 femnas (absents 1)
Il Plaun 2 fiugs cun 8 persunas, 4 umens e 4 femnas
Cavorgia sura,6) 3 fiugs cun 20 persunas, 9 umens ed 11 femnas
Nislas 2 fiugs7) cun 8 persunas, 4 umens e 4 femnas (2 maskels (sic !) absents) 8)

 

Dals sura 17 loghens, habitai aunc 1768, existan oz mo aunc 9. Giuv, Salins (mo ina casa pli!) Nacla, Cadanal, Foppas, Il Plaun, Cavorgia sura e Nislas, quels pigns loghens habitai, ch'ins numna sisum la Cadi uclivas ed uclauns, existan gia naven dall'entschatta dil 19avel tschentaner buca pli! Sco pader Baseli raquenta, stevien 1805 mo aunc duas casas, pli a Giuv. 9) Las duas davosas persunas, ch'han habitau a Giuv, ha el aunc enconuschiu, numnadamein: Tschimun Decurtins, ch'ei stau miu basat davart la mumma e Giachen Franzestg Berther, che stevan omisdus silsuenter a Rueras.

Presapauc il medem temps ein era las ulteriuras uclivas ed ils uclauns menzionai stai depopulai.10)

Mo, aunc in'autra caussa muossa la sura fetg exacta dumbraziun da 1768! Numnadamein, ch'ina partida uclivas erien gia depopuladas, per ex. Milez, Caspausa, Scharinas, Flurin etc. sco era ils numerus «hofs» cun mo ina casa, ch'erien, tenor pader Placi a Spescha, spargliai e spatatschai per l’entira Val Tujetsch entuorn.

 

Priu en egl tut, savein nus pia constatar, ch’igl emprem dil tut ei succediu in deplazament, dalla populaziun ord ils hofs 11) en las uclivas ed uclauns, ed il davos, q.v.d: alla fin dil 18avel tschentaner, entschatta dil 19avel, dallas uclivas els uclauns pli gronds ad els vitgs giu ella val, giu egl iral dalla val.

 

En nies cass da Tujetsch ein pia ils habitonts dils sura numnai loghens depopulai, setratgs giu els vitgs per miez la val: a Sedrun, Camischolas, Zarcuns e Rueras. Quei savein nus era prender indirectamein ord il factum, ch'ils uclaums: Bugnei, Cavorgia, Surrein, Selva e Tschamut ein oz bia pli pigns, che per exempel mo avon 70 onns.

 

Las caschuns e raschuns da quei deplazament ein differentas. Oravontut eran ils hofs e las uclivas situai plitost per las plauncas entuorn ed aschia exponi pli fetg allas lavinas. Patertgeien mo vi da Giuv, nua ch'exact avon 100 onns (1836) ina lavina ha destruiu 7 clavaus radicalmein, mazzau ils muvels e suren aunc privau la veta a 3 ni 4 perveseders! Buca d'emblidar ein era ils schliats miets da communicaziun cun quels loghens allontanai e la radicala isolaziun da quels per temps d'unviern. E la finfinala ha quei deplazament era ina raschun sociala. Il carstgaun ei gie in esser social e habitescha pli bugen en compagnia cun quels da siu per, cunzun ils pievels da razza latina. Perquei il setrer giu els vitgs pli gronds, nua che la val ei lada e pli plauna.

Encuntercomi ils imigrants valesans fuvan da razza germana e perquei il secasar spargliadamein en «hofs» ed uclivas. El decuors d'enzaconts tschiens onns, ein denton ils habitonts romontschs dalla Val Tujetsch vegni domine, han romantschau ils Valesans, aschia che la cruschada ha creau ina nova e frestga generaziun, nua ch'igl element romontsch ei vegnius suren e staus suren.

Per quei deplazament san ins era trer en consideraziun raschuns economicas, sco per ex. pli pigns pustretschs, arvès ect.

 

Gia el 18avel ed aunc all'entschatta dil 19avel tschentaner existeva l'emigraziun parziala, en quei senn, che biars giuvens mavan per temps schuldau en tiaras jastras, epi turnavan puspei. Denton muossa la statistica clar e bein, che la populaziun tujetschina ha giu ina successiva carschen maven da 1718 entochen 1850. Naven da quei onn havein mus allura, en consequenza dall'emigraziun ell'America, ina veseivla digren, che cuozza entochen 1890. Cheu il mussament:

 

Onn

Olmas

1718

   832

1730

798

1768

888

1778

811

1786

904

1791

994

1796

1027

1802

868

1803

900

1808

900

1835

1121

1848

979

1850

979

1860

863

1861

863

1863

863

1870

847

1872

844

1875

844

1880

784

1888

768

1900

809

1910

831

   

   12)

 

Da 1718 entochen 1850 crescha la populaziun tujetschina da 832 olmas sin 979; pia per 147. Naven d'anno 1850 (cun 979 olmas), tschessa ella entochen 1888 (cun 768 olmas) per 211 olmas !

Quei ei stau il temps dall'emigraziun ell'America!

 

2.Las raschuns ed il pro e contra l’emigraziun ell'America.

Per part havein nus gia menzionau sisu las raschuns da quell'emigraziun. Ei veva propi dau ina partida onns schliats en tuts graus e per nossas relaziuns muntagnardas aunc pirs. Jeu numnel cheu mo zacons: 1834, 1835 13), 183614), 183815) e 1847. Lu puspei 1858, 187216), 1874-7517) ect. Quels onns da miseria e pupira han fatg la glieud zachiada. E gest quels onns audan els a raquintond dall'America els pli bials tuns e melodias ch'ins sa s'imaginar. Quei ei stau la raschun principala, ch'ha cudizzau tschiens e tschiens romontschs da far, il fagot e bandunar il tratsch da lur vegls. Buca la surpopulaziun ei stada l'emprema raschun da quella emigraziun en massa, mobein la speronza d'anflar tiara pli fritgeivla, gudogn pli grond e relaziuns meins fadiusas. Nossas vals romontschas eran da quei temps ferm populadas, denton buca surpopuladas - e gest da Tujetsch seschev'ei. proverbialmein: «En Tujetsch stat in pur bein cun nuot rauba.» (Per motiv dallas biaras bunas pastiras e las stupentas alps da vischnaunca!) «Igl ei la tiara nua che latg e mèl flissegian, sco siu num cheltic tavech=habitaziuns el plaun, dat d’entellgir.» 18)

Mo malgrad tut quels avantags da far il pur e malgrad che la gronda part dils Tujetschins emigronts savevan era buca far auter ch'il pur ell'America, ein els setratgs naven entirs roschs - per mai pli turnar! Il regl d'ir ell'America era da quei temps ina malsogna contagiusa. Ei era gie il temps dalla gronda fluriziun economa, il temps dall'epoca liberala, nua ch'igl entir mund haveva la finfinala mo ina mira en egl: vegnir rehs e ton pli bugen spert!

Era nies pievel haveva quella febra pudiu tschappar e grad ils paupers tentav'ei dad ira, pertgei ch'els savevan dir: «Mender che cheu va ei era buc ell'America!» E paupers vevan nus biars da lezzas uras, forsa aunc pli biars ch'ozildi. Il vegl «tat Gieriet», schevi adina vegnend sin quei raschieni: «Ell'America ain tuts ira u per las miserias, ne tgi o fatg il cugliun».19)

Mo ussa vulein nus aunc tedlar ina vusch ord quei temps sez: «Emigraziun. Ins ha tgunsch podiu cancluder, ch'igl aur da Californien vegni a trer bunamein entirs pievels ord l'Europa' ell'America, mo che perfin ils Romonschs survegnessien quela febra, vess'ins strusch cartiu (cun excepziun dils d'Engiadina, ils quals van pertut il mund) e tonaton eis ei vegniu aschi lunsch, che cur ch'ei sesanfla enzanua 4 e 5 persunas ensemen, cunzun en in'ustria, sch'ein tuts gleiti ell'America, tgi sco possessur da millis e millis thalers, tgi sco grond econom ect., mo guess negin ei lu in pauper um! - Nus essen era buca grad enconter la emigraziun, sche quella vegn ranschada en adequatamein. In che vul emigrar per far sia ventira , sto pigl emprem esser in um che sa, po e vul luvrar. Negin duei emigrar per saver far il smarschener.

Secundo sto el cheu posseder ton ch'el sappi far il viadi e ch'ei resti ad el, cur ch'el vegn ell'America, circa 1000 fl. per, cumprar tiara. In che ha quellas qualitads, fa segir sia ventira, era sch'el fuss bab d'ina gronda familia. - Aber pertgei vulan ils Grischuns bandunar lur tiara? damonda la gasetta grischuna. .: Ella di, ch'il motiv general schagi el carstgaun sez, il qual sesprovi adina da meglierar sia situaziun. Il Grischun hagi aunc auters motivs, che augmenteschien il tschaffen d'emigrar, sco per ex. pintga fritgeivladad dils funs, in clima selvadi; grondas lavurs per pintga rendita, schliata giustia, gronds abus, ils quals impedeschan ils habitonts da far in liber diever da lur dretgs e da lur facultats; fetg maladequatas e malgestas leschas sur la gudida dils beins communabels, tenor las qualas ils rehs gaudan en bia loghens tut, engraschan cun quels lur biestga et empleneschan lur clavaus, duront ch'il pauper ha da quei tut nuot, schegie ch'el ei aschibein possessur sco il reh, sin tuts mauns mo miserablas e dependentas relaziuns, en biars loghens roschas magnats, che squetschan sut tut tgei ch'ei pon, e dapertut ina buca fetg emperneivla aristocrazia. Nus cartein che quei seigi gartiau la guota sil tgau, e tgi ch'ei encunter l'emigraziun, deigi luvrar per dismetter las raschuns, per las qualas ei vegn emigrau, e lu vegn el tier siu intent.» 20)

 

Tut ils sforzs dalla pressa grischuna, romontscha e tudestga, per perschuader nossa populaziun da star a casa e secuntentar cun lur fatg, ha gidau pauc ni nuot; pertgei che mo cun tschintschar e scriver e da l'autra vart porscher negins novs e megliers avantags pratics per veramein retener nossa glieud ella tiara, veva num: perdegar siper las preits. E perquei entschavevan ussa ils rots d'emigrants «a bandunar la bettleraglia; per ir ell'America e legher si star.»21) Cheu ina partida factums ord la pressa romontscha: «Avon 15 dis ein 28 persunas (e zwar la tiarza part pigns affons!) dalla vischnaunca da Tujetsch emigradas ell'America; el stat Ohio tiegl enconuschent pader Salesius, che ha leu gia baghegiau si treis claustras. Quei ei ils emprems Tuetschiners; che passan la mar atlantica, et ins havess podiu crer, ch'els havessan en lur biala et en bunas alps e pastiras schi reha val giu ina schi emparneivla existenza sco ella nova tiara d'empermeschun, els uauls americans, nua ch'els vegnen forsa suenter ils strapazs e prighels din schi liung viadi aunc patertgar bia gadas vid lur bandunada patria, nua che mèl e latg flussegia en abuldonza».22)

 

Co eis ei pomai er iu all'entschatta: cugl emprem rot ord la Val Tujetsch? Sin quellas marveglias rispunda a nus igl A. d. P., che ha ualti spert survegniu novas: «Las vischneuncas de Tujetsch, Mustér e Medel vegnen smanatschadas dina grondiusa depopulaziun. Ils quest Mars emigrai Tuetschiners san en lur brevs buca ludar avunda lur tiara dalla cucagna e far lur gomias suls magliatruffels e peis e miulas dalla Surselva. Ei maunchi ad els nuot auter che…. pipas e raischa per lur calgiè (?). Ma vegli Dieus, ch’els hagian suenter in per onns aunc il medem meini. Sin talas legreivlas novas eis ei buca da sesmervigliar, che bia glieut vulten uss ir ell'America, denton encueren quels da vender caramein lur funs e cargar lur sacs cun brav daners - segiramein in pign gudogn per nossa tiara.23)

 

Quellas correspondenzas empau ironicas han gidau nuot e sco nus vegnin a ver cheu sut el rodel dils emigrai van ussa trops e trops tut a cavagl ella America. Buca da sesmervigliar che nossa gasetta romontscha da gliez temps, entscheiva ussa a far beffas dal bi e dal bein per stermentar la queida dall’America:

«La tiara della cucagna: Era tochen els pli allontanai encardens de nossa patria ein ussa las ideas penetradas, d'inaga bandunar nossas miserias et ir ella tiara della cucagna. Umens e femnas, mats e matauns, rehs e paupers, a tut eis ei cheu ussa buca bien avunda. Ei han cheu pergliez bibien de beiber e de magliar, era vestgadira maunca ad els buc, sco mintgin ha caschun d'observar. Ma ella tiara della cucagna, cheu semett'ins en ina planira gronda, quei ch'ils egls pon trer, circumdada da bials crests, plontai cun de tuttas sorts pumera. Ual enamiez quela silva-plana, sper ina superba fontauna, che spedescha sia aua en dutgs schi clars sco in cristal sin tuts mauns de quela prada, che vegn stad et unviern pascada da nundumbreivlas vaccas, las quallas ins sa suenter plascher mo catschar neutier per mulscher, leu vegn baghegiau si in oreifer casti e speras bials baghetgs adatai per in'aschi grondiusa economia. Nuegls de pors, quei drov'ins nuot, quels cuoren sur tut onn ora pils uauls entuorn e s'engraschan si tut dasez, ch'ei vegnen sco bials bosets, aschia ch'ins sa lura cur ch'ins vul mo catschar neutier els e mazar ton sco ei plai. Las cauras e nuorsas ston ins mai tuccar en, quelas van la damaun e tuornan la sera tut sezas cun ivers sco sadialas. Era il graun perfin dat negin fadigi. Quel lai ins ora sil funs, tochen ch'el dat tut bluts, grad sco cur ch'el ei tier nus vanaus, ord las spigias, lura pren ins ina curtauna e va ora et emplenescha enzaconts tschiens malters per siu basegns. Il pli remarcabel ei, che per cumprar tut quei drov'ins ina cagna de nuot. Ina tschavera prau cuosta buca pli che 20 fl., in pèr bos 5 thalers et in per vaccas mo 3 thalers. Curascha pia, lein vender preit e paglia, bandunar la bettleraglia et ir ell'America per legher si star.

 

Ei vegn ussa tut fatg venal, quei che sa buca vegnir vendiu car, sto vegnir dau bienmarcau. Enzaconts marenghins rabetscha aunc mintgin ensemen, e sche gie che tut tila saun ton sco ei mo san e pon ora sut las unglas, sche serabetschan nos argonauts, suenter ch'els han bess bein duas tiarzas de lur facultat pellas vias entuorn, suenter haver surstau temas e strapazs mai udi, tonaton miserablamein ella tiara dell'empermischun, ella biala America, dalla quala els han en lur patria gia ordavon tontas gadas aschi dulsch siemiau: Leds ein tuts d'esser mitschai dallas teiriblas vellas, che han tontas gadas, stermentusamein smanatschau de strunglar rubas e strubas. Ma nua ir ussa? Els vesen marcaus, hialas casas, bialas raubas, ma negin fui ora e lai vegnir en, negin vul dar millis per nuot. Ei van vinavon e vesan grad sper bialas vias grondas e fretgeivlas possessiuns e biala biestga, ma negin vul fugir daven e schar star els. Tschiens uras ston ei aunc ir, gie ei para, ch'ei stoppien bandumar il mund dil tut. Ei entscheivan a nuota ver glieut pli, neginas casas pli, neginas vias pli, negins fastitgs de christgeuns. Terribels uauls, stgirs e macorts, ils lufs ch'uorlan, las uolps che sgregnan, las siarps che tgulan, quei ei ussa ils lungatgs e las canzuns, ch'els auden, cheu ei il liug aschi desiderau, cheu survegnen els la tschavera prau mo per 20 fl. Cheu ston ei, per buca vegnir scarpai dals thiers salvadis esser fetg contents de pader sezupar e seschurmiar en ina buccada tegia, la quala els cun gronda breigia catschan ensemen. Cheu emprenden ei de cultivar la tiara, senza saver garegiar igl emprirn momen diesch dubla rendita. Fliss e lavur fan bia, els vegnan plaun a plaun tier ina buccadetta èr; ma tgei miserias, nua vulten ei far moler? En in circuit de 50 uras sesanflan negins mulins. Ei munglassan cumprar sal e autras fetg necessarias caussas. Ell'America ei quei buca car, ma els ston far viadis de dis e jamnas, avon che survegnir. Per ussa capeschan ei, cur ch'ei gliei car e cur ch'ei gliei bien marcau, per ussa san ei tgei cucagna vul dir! Ei vegnen malsauns, gie il bab rumpa ina comba de luvrar en quels tribels maltschecs uauls. Grond basegns fuss ei de survegnir agid din miedi; ma negin che ha viu ne udiu cheu d'in de quels möbels!

 

Ei lessen schar ir a scola ils affons, sinaquei ch'ei savessian emprender il pli necessari de Diu e dil mund, aschi ton ch'ei sedestinguessan era empau dals thiers; ma nua deigian ei termetter els? Ei dat cheu ni scola ni scolast. - Quei ei la tiara della cucagna per nos patriots.

 

Mo curascha! - Vendei preit e paglia, - bandunai la bettleraglia – mei ell'America, per legher si star! 24)

 

En quels loghens fetg allontonai dalla populaziun civilisada, ein ils biars. emigrants romontschs veramein serendi ed han entschiet leu a runcar e far il pur, pertgei ch'auter er'ei buca hanau far, essend ch'els havevan empriu nuot a casa. E sco il sura artechel di, dev'ei leu all'entschatta veramein gronds quitaus e discumets da tuttas uisas, ch'els, havessan buca giu ella patria. Mo era il perdeghem sistematic sur quellas difficultads en nossa pressa, ha fritgau nuot. A nus para quei secuntener dalla pressa ensumma empau da stagn sentimental, bunamein sco sche nos romontschs fussan vegni tratgs si a casa sco pops da tschera; ina caussa che va tuttavia buc a prau cul factum!

 

Beinenqual ch'era denton sil precint dad ira, ei sulettamein vegnius retenius ella patria, muort la tema pil salit dall'olma. Cunzun bia Tujetschins! Da quei temps viveva ed operava il renomnau missionar e gesuit Pader Lucas Cavegn da Rueras a Buffalo, e quel scriva ils 8 da settember 1856 il sequent sur l'America; cugl intent che sia brev adressada a ses fargliuns vegni fatga enconuschenta alla populaziun da Tujetsch: «..... America ei ina tiara verameng admirabla: melis e melis, che vessen perdiu lur salit en Europa, en devigni ils pli buns catholics en America e han enflau lur salid tscheu. Aber leider era biars melis che han perdia e piarden lur religiun e cardientscha et salid en America. Ei dat paucas familias en America; che han buca a deplorar u lur affons, u lur fergliuns, u lur parents, ils quals han perdiu lur religiun e cardientscha. Melis che ritscheiven ni sacraments ni van en ina baselgia! Per exmpel: buca lunsch de nus ei ina pintgia Pharia u congregatiun catholica, e leu han varga tschien familias perdiu lur cardientscha. Aschia eis ei en biars locs; ils buns en aber generalmeng era verameng buns e fervents. America ei aber generalmeng ina tiara fetg periculusa per ils Catholics, cunzun per la giuventetgna e per ils affons . . . Per ils Romonschs fuss ei tutavia periculus; pertgei che enten tut la America, ei forza il sulet Franz Salesius, che sa empau rumonsch. Jau vai eung viu nigin fidel ramonsch en America. Jau poss era generalmeng cusigliar a negin de vignir en America, per las rischuns dadas; schi gie che nus vain biars melis buns fidels catholics; aber ils prighels en memi gronds. E melis en questa tiara van en locs e habiteschan leu; nua ch'ei vesen entirs onns buca sulet spiritual, 15 - 20 - 30 uras ded ina catholica baselgia per puder viver. Ei viven aber bunameng sco ils thiers en quels uauls e lura tgei devignen els setz e cunzun lur paupers affons?! Senza scola, senza spiritual, senza instructiun e religiun viven ei e vegnen savents satrai en in uaul sco ils salvadis, u sco ils tiers. Biars mieren sin viadi, biars mieren cura chei en arivai; biars aber fan zvar lur fortuna per quest mund; aber per lautra veta?!

Biars en zvar pli ventireivels, e fan lur ventira temporala e perpetna. Mo ils prighels en gronds!»25)            .

Schebi che l'emigraziun tujetschina ei stada in'interpresa privata dils singuls emigrants, han ils biars dad els tuttina giu il senn de cuminonza, e quel era aschi vivs e ferms, ch'els ein - arrivond vi da tschei maun dall'aua gronda, - buc i in'ord l'auter. Ils emprems rots, entochen ca. 1880 ein quasi tuts setratgs ensemen a Stillvater ed a S.Paul en Minesotta, ed han leu communablamein entschiet a runcar e metter neu tiara nova.

 

In'autra colonia ei secasada a Gallepolis en Ohio. Omisduas colonias han ell'entschatta giu da schuffa e buca paucs han stuiu tener leu per motiv da malsognas februsas, da cruschs e miserias. Mo ina gronda consolaziun vevan els tuttina: els vivevan e semudergiavan ensemen, vevan buna bratscha ed energia en abuldonza!

 

Da sias uras haveva pader Baseli Berther rimnau en Tujetsch ina partida «brevs americanas». Sco student claustral, sai jeu aunc seregurdar fetg bein d'esser staus giu in di tiel pader Baseli e vegnend nus sil raschieni dils Americans tujetschins, ha el priu ord il truchet da siu puffen in entir tschuppel da quels remarcabels pupials americans. Allura ha el entschiet a preleger pliras da quellas veglias brevs. Enzacontas fuvan aschi interessantas, ch'jeu sai aunc oz tgei ch'era lien. En ina steva ei: Cu nus essan vegni tscheu a Stillwater, vevan nus duvrau si tuts ils daners pil spiendi, ed havein stuiu entscheiver ad ir en schurnada tier farmers; luvrar sco la biestga e pauc pagaglia. Havend fatg quella veta zaconts onns havein nus cumprau in toc tiara per runcar, mo avon che quei seigi stau empau, empau da puder semnar e raccoltar, havein nus giu vetas da tgauns! Lavurs fadiusas e maltschecas e strebel culla maglia, malsognas e miserias tut in surin. Ils emgrems treis onns havevan nus dus frars carschi, aschi pauc uorden en casa, ni meglier detg: baita, che nus havein saviu, metter neu mo in vestgiu da dumengias, e quei aunc in da bienmarcau. Las dumengias levava in da nus las duas dalla notg per ira alla messa dallas sis. E tochen che lez mava e turnava, fuv'era l'auter sin via. Sentupond stuevan nus ira davos las caglias e scumiar nossa vestgiadira, per ch'il secund sappi ira a messa gronda, vestgius sco la glieud.

 

En in'autra stev'ei: Oz stoi jeu dar ina tresta nova. Nies bien N., ch'ei vegnius avon strusch in onn a S.Paul, ei morts avon cuort dil schar encrescher. Gie, propi dil schar enerescher! Igl emprern ha el luvrau, sc'in murdiu per dumignar quei mal, mo la notg enstagl durmir e seruassar patertgav'el suenter ils da casa. Quei vegneva mender e mender, aschia ch'el bargeva notgs ora. Sil di mav'el entuorn sc'ina bara. Il davos eis el vegnius malsaums e leva en quella situaziun turnar anora, mo el veva buca raps. Lu ha el entschiet ad ir en fansegna dis e notgs, magliava pauc ni muot ed in bi di eis el morts - morts dil schar encrescher. A tgi duessen cheu buc ils vers d'Alfons Tuor vegnir endamen :


«Ah, jeu
vesel aunc l'aurora sin las pezzas, sils glatschès,

Ah, jeu audel'aunc las tibas dallas alps e dals mises -
Ed in mal, in mal sgarscheivel sa miu pauper pèz cargar
Per la patria ch'jeu egl jester hai empriu da carezar!»

 

Ord ina tiarza ha pader Baseli continuau: Tochen che nus fuvan aunc en Tujetsch vevan mus era buca bien, mo da quellas miserias sco cheu, gnanc idea! En Tujetsch savev'ei esser aunuc aschi schliet, sch'in engarschaunet, e sch'ei er e buc in grass, vegnevan nus tuttina aunc da mazzar e far en mintg'onn. Tscheu denton fuss quei caussa nunpusseivla; firaus e dumengias stuein nus secuntentar cun suppas falombras senz'egls e truffels fasierlis tratgs ord l'aua e patertgond duront quellas tschaveras da murdius, vid las tgombas caura, schettas, schambuns, andutgels e spinals da nossa cara, nunemblideivla Val Tujetsch, va la truffla schetga tut en crusch e traviers, ch'ins bunamein sestreungla.

 

Aunc oz vesel jeu il larmin tarlischont els egls dil bien pader Baseli e co el ha detg siper mei cun in suspir: «Paupra, buna glieudetta!»26)

 

En enzacontas autras brevs, raquintavan auters emigrants dall'uiara dil nord encunter il sid dall'America: l'uiara encunter la sclaveria. Mo essend che professer Placi Condrau, ha dau novas da quella en sia «Nova Gasetta Romonscha», lein nus schar raquintar lezza la caussa: «Ina liunga lada bnev sulla presenta situaziun dall'America, scretta il davos da matg dad in emigrau Sursilvan.»27):
Suenter haver dau ina cuorta descripziun dallas armadas, dals deserturs, partidas, prezis per vivonda, revoluziun dallas femnas, dalla sclaveria en Sid-America, vegn il correspondent sil raschieni dils romontschs,
che battevan cun Lincoln encunter la sclaveria: «Jeu enconuschel 23 Romonschs en survetsch dall'uniun, tuts denter Tujetsch e Glion, omisdus logs inclusiv, tuts entochen quest mument - sapi Dieus tgei novas jeu survegnel da gleiti - ein stai schurmiai de ballas e bajonettas, da bombas e canuns, priu ora Venzin de Tujetsch, il qual ei vegnius ella battaglia de Murfreesbooro plagaus levamein en ina comba. Jeu tratgel ch'el seigi ussa seuns. Tuts sedeportan fetg bein; in sulet ei fugius sin ina moda empau dishonorifica. Sur miu viadi de presapauc 480 uras, vias puleinas bucca quintau en, e sur enqual autra remarcabla caussa, vi jeu scriver in'autra gada. Jeu sun, mes cars! d'in gron temps enneu staus el spital, ussa sun jeu compleinamein restabilius e hai speronza de gleiti saver ira tier miu regiment, schegie, ch'jeu sai buca spitgar bia bien; vomel jeu tuttina cun plischer. Miu regiment ei de present a Murfreesbooro, nua dacuort sto dar sanguinusa battaglia. La veglia de Diu daventi! Pia, mes cars! segies per quellaga fetg salidai e schei vegnir endament enqualga la schuldada dell'Uniun Nord americana, salidei era tuts parents ed enconuschents, ah! - gie salidei gl'entir Grischun, il qual va mai ord il tgau. Jeu restel Vies sinzer ed enconoschent: J. A. J.28) Gallepolis. Ohio ils 22 de Matg 1863.» .

 

Cuort sisu udin nus aunc inaga da quell'uiara, dalla quala numerus romontschs vevan stuiu separticipar: «Correspondenza americana. Da Stillwater en Minnesota vegn ei scret a nus sut ils 9 da Fenadur: Ual quei mument survegnin nus tral telegraf la tresta nova, che nies car patriot, capitani Miller de Surrein segi vegnus pella veta ella sanguinusa battaglia de Gettisburg, ch'ha cuzzau 3 dis. Dagl emprem regiment de Minesotta; nua ch'el surveva, ei restau mo 100 umens; quasi tuts ils officiers ein morts ne grevamein blessai. Ils officiers morts ein numnai, ils cumins schuldaus aber buc, aschia ch'jeu sai bucca notificar, ad els, sch'ei seigi eunc qurdau plirs Romontschs, che survevan en quei regiment. lls nos deien haver piars morts ne blessai 10 000, ils rebells aber 35 000, ultra de quei han ils nos fatg 24000 perschuniers; de maniera ch'els pon schon figurar tgei sgarscheivla battaglia, che quei ei stau...... Nus vein purtau ina biala victoria mo tuttina tresta per nus Romonschs. Speronza che Dieus hagi fatg grazia culs curdai e fetschi inaga era cun nus.»29)

 

Stada finida l'uiara han ils Tujetschins giu ruaus da quellas vards. Ils emprems ch'eran emigrai havevan pia fatg atras ils 7 onns maghers e lur situaziun ei vegnida megliera e megliera. Honorific eis ei stau, sco pader Baseli raquintava a nus, ch'ils Tujetschins ein per la pli gronda part seteni vi da quei tec ch'ei vevan acquistau all'entschatta e ch'els han luvrau stendidamein e perseverontamein en stretga cuminonza, cunzun a S.Paul e contuorn. Denton ha ei era denter els dau enqualin ch'han fatg enqual extratura, ch'han spiculau, mo a tuts eis ei buca reussiu.

D'ina tala tragica, aventura raquenta a nus in «communicau» ord l'America. El suondi cheu per illustraziun dallas, diversas sorts da nos Tujetschins-Americans: «In pauper giuven da Tujetsch, Anselm Muggli, ei avon plirs onns emigraus ell'America per encurir sia fortuna: Suenter esser staus ditg e liung a S.Paul, e fadiau giu ils danes pil viadi, eis el jus cun in auter camerat en California, e para leu durond entgins onns d'haver fatg bunas fitschentas. Siu camerat ei avon dus onns arrivaus ventireivlamein a casa; el, che ha bucca saviu vender sia possessiun suenter giavisch, ei perquei restaus anavos. Il Settember vergau eis el sembarcaus per vegnir a casa, ei aber sil viadi per mar ord California cumpatg fruntaus sin in bastiment da pirats, e vegnius sblundergiaus totalmein; aschia ch'el ei ussa in pauper um, ed ha a Newyork stoviu serender el spital dils paupers. Tenor las smanatschas, las qualas tuts matros e passagiers dalla nav figievan si per el, sco tons liuns e tighers, cun vuler mazzar, pender, fierer ell'aua el ect. eis ei aunc ina miracla, ch'el ei mo mitschaus culla veta. - Quella sventira ei ton pli da deplorar, essend che duas soras dil sventirau - spitgavan el cun gronda legria, e tuts treis fargliuns fussen forsa per adina stai ord tuttas miserias. Aber il carstgaun propona e Dieus dispona:»30)

 

3. La colonia tujetschina: „Badus-American".

Da natira ei il Tujetschin economs ed ha in fin senn e sentiment per la cuminonza, sco era per ina sauna e prudenta construcziun e direcziun da quella. Tgi che ha legiu las profundas lavurs cultur-historicas sur la Val Tujetsch; screttas da pader Baseli Berther, vegn senza gronda breigia tier quei resultad.

 

Per quei motiv eis ei buca da sesmarvegliar, ch'ils emigrants tujetschins han era manteniu e cultivau vi da tschei maun l'aua gronda, quella oreifra qualitad sociala, e ch'els ein entras quei spert da cuminonza seteni da compatriots ed han segidau in l'auter gia dall'entschatta envi el ver senn cristian da communizeivladad e spert vicendeivel. Gie, leu han els aunc en pli ault grad, giu la caschun da sviluppar e carschentar quellas vertids.

Emigrond els bunamein adina en rots e zuar pli bugen, el medem liug, nua ch'ils emprems havevan entschiet ina nova veta ed existenza (naturalmein era ord il sentiment da saver far bien diever dallas experientschas dils emprems), eran en circa 20 onns, da 1850-1872, buca meins che 160 emigrants tujetschins arrivai e secolocai a Stillwater sil territori da Minnesota. 31)

 

A Stillwater han ils Tujetschins fundau entuorn 1865 in'uniun da cuminonza e cuminetel cul num Ligia Grischa. Cun agid da quella, han els allura ughegiau da fundar ina nova colonia cul num Badus, el territori Sid Dakota. Scadin commember stueva pagar 15 dollars daner d'entrada ed ultra da quei capitalet da tschep aunc in dollar per meins pil cuoz da 15 onns. Cun quels daners ed ils tscheins, han ins allura acquistau in plaz adattau per secolocar leu tuts, ensemen, essend che bein, enqual famiglia steva lunsch in ord l'autra. Quei plaz ei vegnius anflaus ellas prerias da Sid Dakota, 300 miglias da Stillwater, encunter sera. Il mars 1879 era la caussa aschi lunsch, ch'ina gronda partida famiglias ha saviu entscheiver a baghiar casas e zuar enamiez bellezia praus, entuorn in lag. En cuort ei era stau renschau en in'ustria, ina stizun ed ina posta jamnila.

 

Badus sesanfla denter duas novas viasfier en, ella distanza da 3-5 uras. Las casas ein all'entschatta vegnidas baghiadas mo cun aissas e biaras mo da tschespets, ch'ein leu fetg qualificai per material da baghegiar. Per munconza da lenna vegnev'ei barschau fein e cotgla da crap. En buca ditg ha la «Ligia Grischa» era construiu ina casa da scola, che surveva all'entschatta era per baselgia inaga il meins.

 

Ils emprems onns s'ingrondeva il «Badus» di per di e la «Ligia Grischa», ei en cuort vegnida renconuschida sco corporaziun, cul dreg da vender e cumprar tiara. La principala resursa da daners dalla nova colonia tujetschina «Badus»; ei stau dalla bial'entschatta enneu il garnezi, essend ch'ils ers vegnan leu bials e, dattan dariet. Ils Tujetschins secasai sil Badus, paran d'haver giu cumprau in grond territori tiara. En tut ein secasadas leu circa 50 famiglias, ed ei vegneva quintau, che quellas hagien priu cun ellas orda Tujetsch circa 120’000 francs.32) Da lezzas uras survegnevan ins tendunas tiara per in tal daner.

 

L'olma dalla nova colonia Badus ei stau Sep Antoni Muggli da Cavorgia33) ch'ei emigraus 1872, gl'emprem a Stillwater, e lu beingleiti secasaus sil territori, nua che la colonia Badus ei allura vegnida fundada, e quei sin sia iniziativa.

 

Pader Baseli Berther, ch'ei deplorablamein ius en fossa avon che metter per scret tut quei ch'el veva udiu e tut quei ch'el saveva dils «Americans», ha raquintau a mi ina ga il sequent sul «retg dil Badus», sco el numnava il Sep Antoni Muggli. El era in um da mesauna grondezia, bracs u bein spatlaus, cun in per egls ners pitgivs plein fiug ed energia. Cura ch'el prendevi zatgi en egl, vevien ins il sentiment, ch'el sappi leger tut or dad ins, tochen giufuns l'olma. Cun ses cumpatriots fuvi el la buontad sezza, culs Americans denton dirs e vess, sco la crappa da Calmut, cunzun tiel vender e cumprar. Havev'el anflau ina caussa ni fatschenta per gesta e raschuneivla, sche dev'ei negina remischun, negin risguard e da quei da vuler ceder gnanc raschieni! Cun el savevan tuts nua ch'ei erien e nua ch'ei stevien.

 

Havend observau ed experimentau mo memi bein, co'ls Americans, cunzun ils marcadonts gronds da garnezi ed ils umens da fatschentas, surprendevan ils emigrants novs, ha el sez entschiet a cumprar giu gestamein il graun da ses compatriots; el pagavi ina tiarza dapli ch'ils marcadonts - e fagevi tuttina, aunc bunas fatschentas. Observond aunc a dretgas uras, ch'ils marcadonts gronds encurevan (per far pli grondas fatschentas!) da cumprar la tiara e tut, ha el immediat fundau la corporaziun «Ligia Grischa» cugl intent da tener ils praus gia runcai e cumprar tiara nova; in plan numero in, ch'ei reussius excellent, essend ch'ils Tujetschins han en cuort giu ils mieds necessaris per la fundaziun dalla colonia Badus. Quella perderta interpresa ei vegnida tier ina biala flurizium ed ils romontschs sil Badus american, han en paucs onns giu ina stupenta situaziun economica - e quei ei stau per la pli gronda part il meret dil «Muggli reh», sco el vegnev'uss era numnaus da sia glieud. El ei era staus igl emprem president dil Badus e quei per veta duronta. Grond talent da finanzas sco el era, ha el giu endrizzau e sviluppau in grond negozi da garnezi ed aschia daventaus culs onns ina persunalitad lunsch entuorn enconuschenta. El havessi era saviu far cariera politica e vegnir eligius ellas autoritads dalla tiara, mo el hagi preferiu dad esser e restar igl emprem dil Badus, gidond cun plaid e fatg ses cars cumpatriots. El seigi morts milliunari e tgiemblaus cun merets per tut ils romontschs dil contuorn. Sia gronda descendenza ha fatg scolas aultas ed auda oz tiels intellectuals d'emprema classa ell'America.

 

«Il retg dil Badus» ei morts, mo il Badus ei restaus il Badus! Secapescha, che schiditg ch'ils vegls emigrants vivevan aunc, eis ei vegniu plidau sil Badus mo romontsch da Tujetsch. La Gasetta Romontscha ils biars che tenevan e legevan. Ils vegls han mai emblidau la veglia patria ed ein tuts vivi cun in viv desideri el cor da veser aunc ina gada lur emprema cara patria avon che metter giu tgau per adina en lur nova patria; denton han ils pli paucs dad els saviu realisar quei pli intim giavisch. L'emprema generaziun, naschida ell'America, ha aunc empriu romontsch da lur buns vegls, dasperas secapescha era il lungatg dalla tiara, il lungatg dil paun. Mo ils affons da lur affons ein lu daventai Americans en viver, far e patertgar. Da lur derivonza ei restau mo il raz pli, il bi e saun raz tujetschin, ch'ins sa aunc adina constatar, cura ch'in u l'auter «reh American» da Tujetsch, vegn ella val per visitar la tgina da tats e basats.34)

 

Cun emigrai a S.Paul e Badus correspondeva pader Baseli Berther p. m. entochen ils davos onns da sia veta.35)

 

Da tuts ils Americans, ch'el hagi enconuschiu, scheva pader Baseli, hagien ils biars fatg bein, aschi bein, ch'ils biars havessien nuota fatg meglier tscheu ora.

 

Era quels che seigien serendi a S.Paul hagien reussiu stupent; oravon tut in cert Biart! Quel hagi giugau leu pils auters Tujetschins la medema rolla, sco il Muggli reh per quels dil Badus. Entschiet hagi el cun in pign negozi da latg, mo capiu da survegnir alla finala il monopol da latgiras per quei grond marcau. Naven da 1880 ein ils biars emigrants novs da Tujetsch i tier el a S.Paul.

 

 

Mo ussa vulein nus aunc schar passar revista tuts ils Tujetschins, emigrai ell'America, da 1850-1910. Igl ei ina liunga ed intressanta processiun.

 

4. Rodel dils Tujetschins emigrai ell'America 1850-1910

 

1850, ils 11 da mars, ein ils emprems ord Tujetsch emigrai ell’America:

Cavorgia

Rest Decurtins

persunas

9

 

Gion Battesta Albin

 

9

 

Giachen Biart

 

3

Sedrun

Joseph Antoni Quinter

 

5

Els ein semess sill'aua ils 18 ni 19 da mars ed arrivai giud l'aua en 25 dis, tuts sauns; ein secolocai el Cantun Ohio a Nei Marianstain.

 

 

 

 

1851, ils 26 da fevrer ei il secund rot ord Tujetsch ius ell'America:

Selva

Barbla Catharina Riedi, cun sia feglia

 

2

Rueras

Giachen Martin Muggli cun dunna ed in affon

 

3

Cavorgia

Gion Antoni Balzart cun dunna ed affon

 

3

 

 

 

 

1852, ils 8 da november, ein serendi ell'America:

Surrein

Giachen Martin Giacumet cun dunna ed affons

 

4

 

Giuven Gion Antoni Beer

 

1

 

Giuven Giachen Martin Hendry

 

1

Gonda

Giuven Sep Ludivic Beer

 

1

 

 

 

 

1853, ils 5 da settember ein ira:

Camischolas

Giuven Vigeli Barclamiu Pally

 

1

 

e siu frar Giachen Martin Pally

 

1

Zarcuns

Vigeli Monn, giuven

 

1

Surrein

Giachen Antoni Beer

 

1

 

 

 

 

1854, ils 6 d’avrel ein emigrai:

Sedrun

Scarvon Muggli cun dunna e 6 affons

 

8

 

Siu quinau Gion Fidel Beer

 

1

 

Giuven Toni Riedi

 

1

 

Giuvna Onna Maria Schmid

 

1

 

Sia sora Barbara Cresenzia Schmid

 

1

 

(feglias da Rest Schmid)

 

 

 

Giuven Josef Antoni Maculin

 

1

Gonda

Giuven Anselm Muggli

 

1

 

(turnaus pli tard anora e morts 1901)

 

 

 

Giuvna Menia Schmid

 

1

Rueras

Giachen Antoni Muggli cun dunna e 3 affons

 

5

 

Giachen Andriu Schmid

 

1

 

Giuvna Maria Barbla Muggli

 

1

Cavorgia

Giuven Gion Antoni Schmid e siu frar

 

1

 

giuven Bistgaun Schmid (fegls da Toni)

 

1

 

Giachen Antoni Deragisch

 

1

 

e sia sora Maria Barbla Luzia Deragisch

 

1

 

(affons da sechelmeister Deragisch)

 

 

 

Giachen Antoni Giacumet cun dunna e 3 affons

 

5

 

Gion Battesta Balzart cun dunna e 2 affons

 

4

 

(frar da Lezi Balzart)

 

 

 

Lezi Antoni Muggli cun dunna e 3 affons

 

5

Surrein

Giuvna Rosa Martina Muggli

 

1

 

(feglia da statalter Lezi Muggli)

 

 

Bugnei

Pieder Giger e sia dunna cun 3 affons

 

5

 

Giuven Josef Antoni Giossi

 

1

 

e siu frar Vigeli Joseph Giossi

 

1

 

(fegls da Sep Antoni Giossi)

 

 

Rueras

Maria Barbara Muggli

 

1

 

(feglia da statalter Marti Muggli)

 

 

 

 

 

 

1854, ils 10 da fenadur ei emigraus:

Gonda

Giachen Antoni Beer

 

1

 

(fegl da Vigeli Beer, fravi)

 

 

 

 

 

 

1859, ei emigraus:

Rueras

Scarvon Venzin

 

1

 

 

 

 

1860, ils 27 da fevrer ein i:

Sedrun

Sechelmeister Gion Benedetg Deragisch cun sia dunna e 5 affons 36)

 

7

Rueras

Dus fegls da mistral Gieriet

 

2

 

 

 

 

1865, il settember ein i:

Surrein

Lezi Giacumet, fegl da Barclamiu

 

1

Rueras

Giachen Antoni Gieriet

 

1

 

(fegl da mistral Gieriet, maridaus leuen cun Maria Ursula Genelin da Sumvitg; morta ils 31 d’october 1876 a Stillwater; han giu 3 affons.

 

 

 

 

 

 

1866, igl avrel ei emigraus:

Sedrun

Gion Benedetg Gamboni

 

1

 

 

 

 

1866, ils 14 d’uost ei emigrada:

Surrein

Onna Maria Degonda, nata Muggli, vieua cun 7 affons

 

8

 

 

 

 

1867, ils 24 da mars:

Zarcuns

Lezi Antoni Monn e sia dunna Turtè Deflorin cun 6 affons

 

8

 

Vigeli Giusep Deragisch e sia dunna Cathrina Monn cun 7 affons

 

9

 

 

 

 

1870, igl avrel ei emigrau:

Camischolas

Giachen Antoni Pally

 

1

 

 

 

 

1872, ils 5 d’avrel ein emigrai ed arrivai a New York ils 26 d’avrel:

Gonda

Vigeli Joseph Beer cun dunna e sis affons

 

8

 

Giachen Martin Schmid, sir dil sura

 

1

 

Giachen Martin Beer cun dunna e 3 affons

 

5

 

Giuven Giachen Antoni Beer

 

1

Sedrun

Gion Fidel Muggli cun dunna e 3 affons

 

5

 

Giuvna Onna Maria Ursula Muggli

 

1

 

Giuvna Maria Giulitta Jacumet, feglia da Gion Antoni Tgavrè, maridada cun in Wolf da Trun

 

1

Cavorgia

Staatlter Sep Antoni Muggli (Muggli reh) cun dunna e 2 affons

 

4

 

Giuven Gion Antoni Hendry

 

1

 

 

 

 

1877, ils 24 d’avrel ein i ell’America:

Cavorgia

Giuven Sep Antoni Jacumet e Rosa Martina Jacumet, affons da Gion Antoni Jacumet (cavrè)

 

2

 

 

 

 

1879, ils 5 d’avrel:

Rueras

Gion Mihel ed Emilia Derungs, affons da Toni Derungs

 

2

 

 

 

 

1880, ils 29 da fevrer ein i:

Rueras

Giachen Franzestg Berther e sia dunna Cresenzia, feglia da Felici Sep Beer da Gonda cun 5 affons

 

7

 

Giuvna Barbla Cathrina Gieriet, feglia da Sep Antoni Gieriet, calger (pot); maridada leuen cun G. Plaisch Derungs

 

1

Bugnei

Giuven G. Giusep Giossi, fegl da Sep Antoni Giossi, staus ora sin viseta 1909

 

1

 

 

 

 

1882, ils 31 da mars ein i:

Rueras

Toni Derungs cun sia dunna Sepa Deplazes cun 4 afons (Gion Giusep, Plaisch, Onna e Caspar37)

 

6

 

 

 

 

1888, ils 14 da matg ein emigrai:

Sedrun

Sep Antoni ed Alois Biart, fegls da Gieri Biart

 

2

Gonda

Vigeli Joseph Schmid, fegl da Madalena

 

1

 

 

 

 

1888, igl avrel:

Selva

Alosi Werth, fegl da Vigeli Werth

 

1

 

 

 

 

1891, ils 18 da fevrer:

Sedrun

Giachen Giusep Giacumet cun 5 affons

 

6

 

 

 

 

1892, ils 16 da fevrer:

Gonda

Madalena Schmid (Tguinter) e siu fegl Rest Antoni Schmid (illeg.)

 

2

 

 

 

 

1893, il fevrer:

Sedrun

Duri Battesta Huonder e sia dunna Onna Maria nata Poltera

 

2

 

NB. Cuort temps stai ell’America han ei survegniu in affon, ch’ei morts; era la dunna ei morta cuort sissu; il giuven bab Duri Battesta ei puspei turnaus en Tujetsch 1894 la primavera.

 

 

 

Sep Antoni Balzart e sia dunna Maria Cresenzia, nata Peder (secunda dunna); Maria Catrina, Sep Antoni, Sep Fidel e Clementina (4 affons dad el)

 

6

 

Paul Soliva, in giuven

 

1

Rueras

Giuven Alois Berther

 

1

Gonda

Stiafen Schmid, Turtè (Salins ed in affon pign, fegl Leonart Schmid

 

3

 

Margaretta Schmid, mumma dalla sura dunna Turtè, cun duas feglias: Margreta Castgina e Maria Laurenza

 

3

Tschamut

Sep Maria Schmid (turnaus ora 1908, 17 da mars ed ius puspei anen ils 14 d’avrel 1908)

 

1

Selva

Battesta Geromini

 

1

 

Margaretta Peder

 

1

 

 

 

 

1903, ils 17 da november ein il suandonts emigrai a S.Paul, Minnesota:

Sedrun

Vigeli Monn, um maridau, schau anavos la famiglia; turnaus anora 1907 da sogn Placi

 

1

 

Onna Maria e Rosa Jacomet (turnadas anora 1908 ils 26 da settember)

 

2

 

Sep Antoni Gambun

 

 

Tschamut

Stiafen Schmid

 

1

Selva

Joseph Loretz (tudestg)

 

1

 

 

 

 

1904, ils 6 d’october ein i ell’America:

Selva

Sep Antoni Loretz e sia familia; in mat da circa 22 onns ed ina feglia da 13 onns

 

3

Sedrun

Mengia Gamboni, nata Solèr, Vrin, ida en tiegl um, morta 1905

 

1

 

 

 

 

1906, ils 20 da november ein i:

Sedrun

Duri Giusep Monn, giuven da 23 onns

 

1

Surrein

Sep Antoni Monn, giuven da 30 onns

 

1

 

(omisdus serendi a S.Paul. Tier Biart!)

 

 

 

 

 

 

1907 ein emigrai a S.Paul:

Sedrun

Vigeli Monn, calger (fegl da Gion Antoni Monn, um maridau da 27 onns, ius senza famiglia)

 

1

Cavorgia

Giachen Martin Peder, giuven

 

1

 

(omisdus serendi a S.Paul tier Sep Antoni Biart)

 

 

 

 

 

 

1908, ils 14 d’avrel ein i:

Gonda

Bruno Soliva, giuven da ca 22 onns

 

1

 

Barla Biart, giuvna da ca. 16 onns

 

1

Bugnei

Eduard Deragisch, giuven da ca. 21 onn

 

1

 

Vigeli Deragisch, um da ca. 35 onns

 

1

Rueras

Monn (N?), in um da ca. 21 onn

 

1

 

(serendi a S.Paul en survetsch tiel Biart)

 

 

 

 

 

 

1909, ils 15 da december ein serendi ell’America:

Surrein

Placi Hendry cun sia dunna e 4 affons

 

6

 

Vigeli Monn (eri gia staus en 2 onns pli baul) cun dunna e 2 affons

 

438)

 

 

 

 

 

Da 1850-1910 ein emigrai ell’America buca meins che persunas: 240

 

Quei fa en 60 onns intraglauter 4 persunas ad onn! Da quellas ein stadas: da Sedrun 57; da Cavorgia 50; da Rueras 33; da Gonda 30; da Surrein 28; da Zarcuns 18; da Bugnei 10; da Selva 9; da Camischolas 3; da Tschamut 2.

Fetg intressanta ei l'emigrada tujetschina, repartida sin las diversas famiglias! Alla testa marschan ils Mugglis39) cun buca meins che 36. Allura suondan: Jacomet 21; Deragisch 20; Beer 19; Monn 18; Schmid 18; Balzart 13; Decurtins 9; Albin 9; Berther 8; Degonda 8; Hendry 8; Derungs 8; Biart 6; Giger 5; Quinter 5; Loretz 4; Gieriet 4; Gamboni 3; Giossi 3; Pally 3; Riedi 3; Peder 2; Soliva 2; e lu  mintgamai 1: Huonder, Wert, Geronimi, Maculin, Venzin.

Fetg interessant ed impurtont per la historia da nos Tujetschins ell'America, fuss ei uss aunc da saver tgei famiglias ein secasadas sil «Badus» e tgeininas a S.Paul, ni eventualmein en auters loghens dalla America. Mo quei ei oz ina caussa bunamein nunpuseivla.

 

5. Tujetschins en autras parts dil mund    

Ei fuss falliu da crer, ch’ils Tujetschins seigien emigrai mo ell'America. 

Sco miu tat per miert (1840-1929) raquintava, seigien entuorn 1850 era plirs Tujetschins setratgs en Frontscha, oravontut a Paris. Enqualin, sco per exempel siu frar vegl hagien capiu da fundar a Paris bunas fatschentas e seigien stai «umens en uorden».

Mo pli gronda ei l'emigraziun da Tujetschins en Baviera stada. Quella ei sesviluppada ord l’emigraziun parziala dad, ira ils onns d'affonza giul Schuob. Anno 1860, ei per ex. era miu tat da Tujetsch, Hans Giachen Decurtins ius giun Baviera e luvrau leu sco signun, damaneivel da Minca, entuorn 1871. Cun el fuvan aunc in'entira partida da Tujetsch. Ils biars luvravan principalmein sco signuns; ils pli mals e curaschus surprendevan lura sez ina cascharia e cura ch'ei havevan fatg empau daners, turnaven ei cun els en Tujetsch, maridavan e fagevan il pur. Auters denton ein, restai leugiu per veta duronta. Ils pli biars sesanflavan leu ils anno 70; dal temps, che nies prenci poet Muoth, G.Cagenard da Mustér, professer da matematica, Augustin Condrau, miedi ed auters Grischuns studegiavan leu.

 

Da quei temps ha il giuven Muoth, giu scret beinenqual artechel ella «Ligia Grischa», la gasetta da siu da pli preziau amitg, Alex. Balletta. In da quels: Agricultura en la Baviera, orientescha nus aschizun sur ils Tujetschins en Baviera. Leu legin nus l'interessanta remarca: «Era cascharias particularas dat ei avunda ed en quei grau stoi jeu far la menziun dalla gronda quantitad da romontschs, principalmein da famiglias da Tujetsch, che habiteschan en Baviera; u sco signuns tier particulars ni sco possessurs da grondaa cascharias. En duas provinzias, pon ins dir, han ils Tujetschins il commerci e la fabricaziun da caschiel en lur maun. E buca en paucs loghens, marcaus e vitgs dat ei in'insla, nua ch'il legher romontsch semischeida cul maiestus tudestg. Gie quels apostels dalla civilisaziun dalla Cristallina han convertiu bia latg en pischada e caschiel pil salid da lur buorsas e da quelles dad auters. 40)

 

D'enzacons savein nus nua ch'ei vivan e perquei suondien ei cheu:

1. A Otterswang, damaneivel da Biberach sur la Riss, sesanfla in cert Christian Monn da Camischolas, ch'ei emigraus circa 1870 el Würtemberg.
1930, il settember, ha el aunc scret in'interessanta brev a pader Baseli Berther. Christian Monn era naschius 1851. Cun 12 onns eis el ius en Sicilia e per l'Italia entuorn epi turnaus a casa; suenter l'uiara tudestga-franzosa da 1870, eis el setratgs el Württemberg.

2. A Steinhausen sper Ochsenhausen, Württemberg sesanflan Berthers da Rueras.

3. Ina dunna Curschellas , maridada cun in Gossner, viveva, aunc 1930 a Kappel, sper Buchau, Württemberg; era stada da Camischolas.

4. Treis frars ed ina sora Decrusch da Bugnei, ein era el Württemberg, damaneivel da Biberach.
5. A Hagenbach, Württemberg, sesanflan pliras famiglias Caduff da Rueras.

6. Gion Antoni Muggli a Regensburg; quel, ha giu maridau la sora da mia tatta davart la mumma, Rosa Mgugli, feglia dil Muggli grond. Sia  descendenza viva e prosperescha aunc oz a Regensburg ed a Minca.

 

Sur entgins, emigrants tujetschins d'aunc pli baul, raquenta a nus  era domsextar dr. J.Simonet:
7. Riedi Gion Antoni da Rueras, ha studegiau en claustra a Mustér. El ei ius a Minca, nua ch'el ei vegnius eligius el cussegl da finanzas bavarès. Morts 1890.
8. Igl uestg Händly da Regensburg, morts 1927, ei staus in descendent dad ina famiglia Hendry da Tujetsch.41)

 

Sur dil trafficar quels Tujetschins da pli baul, raquenta a nus la brev da Christian Monn, scretta 1930 a pader Baseli. (Il bien vegl da Tujetsch saveva cumpatg buca scriver pli sez, perquei scriva en siu stagl in auter sco suonda): Ueberhaupt seien im Bezirk Biberach, Württemberg, 30 Bündner aus seiner Gegend, Tawetsch, gewesen, die sich jeweils am Mittwoch, (Markttag) hier in der Bierhalle getroffen haben. Da hätten sie nur Romanisch. Sur dil trafficar quels Tujetschins da pli baul, raquenta a nus la brev da Christian Monn, scretta 1930 a pader Baseli. (Il bien vegl da Tujetsch saveva cumpatg buca scriver pli sez, perquei scriva en siu stagl in auter sco suonda): Überhaupt seien im Bezirk Biberach, Württemberg, 30 Bündner aus seiner Gegend, Tawetsch, gewesen, die sich jeweils am Mittwoch, (Markttag) hier in der Bierhalle getroffen haben. Da hätten sie nur Romanisch gesprochen und halt eine Freude gehabt. Er (Christian Monn!) habe immer wieder Landsleute herausgeholt, wenn es irgendwo ein gutes Unterkommen gegeben habe.»

 

Sco il «Badus american» ha giu siu «Muggli reh» e S.Paul siu «Biart il millionari», aschia ha era la Baviera tujetschina giu siu «Deplazes il fabricant»!

 

Essend che Gion Giusep Deplazes, junior, ei, staus sia veta in bien e sincer amitg da pader Baseli Berther, e per motiv ch'ei exista aunc entginas interessantissimas brevs da lur correspondenza, seschass ei scriver in'entira broschura sur, quella enconuschenta persunalitad da Regengburg – mo nus stuein serestrenscher!

 

Siu bab Giusep Deplazes, oriunds da Selva, ei emigraus denter 1820-1830 en Baviera e fundau a Regensburg ina fatschenta da latgiras, ch'ei en cuort daventada la capo dil grond marcau. Siu fegl Gion Giusep, ei gia da giuven emigraus da Regensburg a Paris ed ha fundau leu ina solida e renomada fatschenta d'art ecclessiastic. Giavischond denton siu bab cun grond desideri, ch'el tuorni a Regensburg, ha el la finfinala vendiu sia fatschenta a Paris ed ei turnaus a casa, a Regensburg, nua ch'el ha medemmamein fundau ina fatschenta d'art ecclesiastic e pli tard aunc duas fabricas, ina da ziaghels ed ina per artechels da miola e tiaracotga; ina a Hagelstadt, l'autra a Köfering, omisduas damaneivel da Regensburg.

 

Sco pader Baseli ha raquintau a nus, hagi la fatschenta dil Deplazes da Selva gia in renum tut aparti ell'entira Tiaratudestga e lunsch sur ils confins da quell'ora e seigi s'ingrondida ad in s'ingrondir. Quei attesta era in artechel, cumparius 1923, all'occasiun da siu 70avel onn da naschientscha el «Regensburger Anzeiger», il qual orientescha nus insumma oreifer sur igl operar da quei capavel «terlep»:
 
Jubiläum.
In diesem Monat vollendet ein Mitbürger unserer Stadt, Herr J. J. Deplaz, sein 70. Lebensjahr. Er hatte den grössten Teil seines arbeitsreichen Lebens in unserer Stadt zugebracht und kann heute auf eine grosse, weitverzweigte und erfolgreiche Lebensarbeit zurückschauen. Die Gründung der Anstalt für kirchliche und profane Kunst war sein Werk. Zahllose kunstgewerbliche Bronze, Silber- und Goldschmiedearbeiten für Kirchen, Vereine usw. gingen aus seiner Anstalt hervor. Deren stilvolle und gediegene Ausführung hat die Firma weit über Deutschlands Grenzen hinaus bekannt und berühmt gemacht. Tatsächlich sind im Laufe der letzten Jahrzehnte Kunsterzeugnisse der Deplazschen Anstalt in alle fünf Weltteile hinausgegangen und sprechen heute noch rühmend über Regensburger Kunst. Wir erinnern nur an einen Metallaltar, welcher vor etwa zwei Dezennien auftragsgemäss in kunstvoller und überaus reicher Ausstattung nach Amerika gegangen ist und der noch immer als eine der wertvollsten Kunsterzeugnisse dieser Art in ganz Nordamerika betrachtet wird. Und welch herrliche Ornate und Paramente hat nicht die Firma Deplaz geliefert, Erzeugnisse kunstsinnigen, von kirchlichem Geiste durchwehten Fleisses, die nicht bloss eine hehre Zier des Gottesdienstes, sondern auch einen kostbaren Schatz so mancher Kirche bilden. Herr Deplaz hat aber nicht nur auf dem Gebiete kirchlicher Kunst sich einen Weltruf verschafft, er hat auch rastlos auf gewerblichem und industriellem Gebiete gearbeitet. In der Umgebung Regensburgs ist die Gründung von drei Dachziegel-Tonwerken seinem unternehmungsfreudigem Geiste zu verdanken, wobei wir besonders bemerken wollen, dass in den Tonwerken durch die Herstellung figürlicher Terrakotten viel schöne Anklänge an das Kunstgewerbe geschaffen wurden. Durch die Erbauung einer ganzen Reihe von Wohn- und Geschäftshäusern ist Herr Deplaz den sozialen Bedürfnissen unserer Zeit mit ihrer Wohnungsnot und Bauteuerung um ein gutes Stück vorausgeeilt. Möge Herr Deplaz dein Tag seines vollendeten 70. Lebensjahres in ungebrochener Geistesfrische feiern und seinen Lebensabend im Kreise seiner Familie und Enkelkinder als ein wohlverdientes "otium cum dignitate" geniessen. Ad multos annos!»
 

Quest artechel ha il giubilar tarmess a siu preziau amitg e fa la sequenta remarca sutvi: Il (sura) artechel ha in da mes amitgs spirituals publicau, senza far menziun che jeu sundel in Svizzer ni tuttavia, che jeu haiel en verdad entschiet mias fatschentas en Frontscha (a Paris) - essend che biars burgheis da tscheu han chauvinisme e scuidonza encunter ils jasters suenter l'uiara».

 

Sco ils biars emigrants tujetschins, eis er el restaus in ver Grischun e quei che vala aunc dapli: in ver romontsch. Carschius si egl jester en ina solida famiglia romontscha, ha el neuenneu tochen la mort, carezau sia patria e siu lungatg mumma, sco forsa paucs ella patria sezza. Tut quei che curreva e passava ella patria interessava el zun fetg, cunzun nies actual moviment romontseh. Per mussament Dil sura, laschel jeu suandar cheu enzacons, citats ord sia davosa brev, adressada a pader Baseli e dattada dals 4 da fevrer 1925: «Car amitg, Ti has veramein fatg a mi in grond plascher da tarmetter la broschura: Baselgaias, Capluttas e Spiritualesser da Tujetsch……; cun grond interess haiel jeu legiu mintga pagina; beinquall'episoda vegn puspei en memoria da nossa gnonda experienza. Tiu frar sur Tumaisch ed jeu essan glieud da 70 onns - ed a Ti mauncan mo dus! Fetg buna ei la reproducziun dils numerus portrets cullas fetg interessantas biografias, che dattan in’idea dals gronds merets, ch'il spiritualesser da Tujetsch ha acquistau ellas valladas grischunas, mo era egl jester, perfin ell’America.42)

 

Beinenqual bien amitg, gia daditg morts, vegn en viva memoria, cura ch’ins considerescha quels portrets ed ussa havein nus puspei piars in niebel amitg sur canoni Beer da Gonda, el era ca. 8 dis a Regensburg per il grond plascher da nus tuts, tuttavia da nossa cara mumma, morta 1913. Fetg grond plascher havessen nus, sche era Ti e Tiu frar sur Tumaisch vegnesses magari ensemen tier nus sin viseta, forsa aunc quest'onn il pli bugen; tgi sa sche nus vivin aunc pli tard? Sco glieud veglia savein nus dir: oz a mi e damaun a Ti, tucca ei da murir! (Remarca digl autur: El ei morts paucas jamnas suenter haver giu scret questa brev!)

 

.... Essend che nus havein gia plirs onns in grond moviment per mantener il Romontsch, haiel jeu era tarmess ina contribuziun alla Gasetta da 1923, nr. 50 «Per il Romontsch», che Ti has carteivel legiu.43) …… Co has Ti anflau mias proposiziuns schiglioc? Has Ti udiu negina critica suenter, jeu spetgavel traso ina tala ella Gasetta, mo igl ei vegniu negina. Jeu haiel el senn da far cular enzatgeininas letras «s» cun cedilas, ch’in sa volver per «s» dir e lom tenor basegns e tarmetter ellas alla Gasetta per cumplettar mias proposiziuns. Tgei, manegias Ti? .... »

Tutta honur a tals umens, che demuossan aunc en lur vegls dis ina tala carezia ed affecziun al lungatg mumma, malgrad ch'els han stuiu batter ina dira via leuora el mund cun agid dil lungatg dil paun!

Nua van ils plaids profetics da nies Muoth meglier a prau, che gest cheu?

 

«Tiu cor, tiu spért ein umbrivai

Dal vierv romontsch e vegnan mai

A concepir in auter senn,

A parturir in niev talent,

Gie mai midar il scaffiment

Romontsch ei tia sort, tiu truament!»

 

 

Conclusiun

Havend suandau nos Tujetschins da Cavorgia ad Ohio, da Tschamut en California e da Selva a Regensburg, vegnin nus ad astgar, far enqual reflexiun!

Lur temps ha disapprobau quell'emigraziun e nossa pressa ha empruau da scatschar las queidas dad ir ell'America cun purtar quasi exclusivamein las varts umbrivaunas dall'emigraziun. Ins ha sesfurzau da far valer, che nossa tiara piardi cheutras glieud e daners, e ch'ils emigrants sezs mondiem encunter ad in stgir avegnir plein difficultads, ad in avegnir che seigi bia menders, che las paupras relaziuns, che nossa tiara possien porscher sil devegnir.
Ed els ein tuttina i, per temps schizun en roschas!

Las raschuns havein nus gia menziunau. Ei resta mo aunc la damonda: fuss ei buca stau meglier, sch'els stevan a casa, enstagl da «depopular» nossa tiara e sesparter cheutras da lur patria?

Oz savein nus giudicar pti gest e pli ruasseivel sur quella impurtontissima questiun economa e sociala, che da gliez temps. - Ton ei franc e segir, che nossa tiara era da lezzas uras sche buca gest surpopulada sche tuttina ferm populada. Da star tuts a mantun, fuss la miseria generala segiramein carschida ad in crescher e las occasiuns e la pusseivladad d'occupar e nutrir tuts, fussen era buca stadas pli favoreivlas.

Enstagl star a casa e far stretg in a l'auter, han els oravontut fatg meglier plaz als restonts e gia cheutras megliurau la situaziun economa generala, essend che 300-400 e varga dapli ni dameins fan ora bia sin ina vallada sco Tujetsch. Fagend plaz sin quella moda e maniera, han ils emigrants era documentau lur bien senn per ina raschuneivla economia e creau als restonts ina megliera existenza.

Da l'autra vart ein ils emigrai stai sfurzai - inaga egl jester - da sviluppar lur forzas spirtalas e corporalas sil pli ault grad, ed han cheutras cuntenschiu bia dapli, che sch'ei fussen stai a casa e schau ira sco'i mava. Igl ei gie in factum enconuschent, ch'ils Grischuns sesviluppeschan per ordinari bia meglier egl jester, ch'en l'atgna tiara, cunzun sch'els han l'occasiun da s'occupar cun lavurs, che van a prau a lur forzas ed a lur mistregn. E da lezzas uras mavan gie ils biars ell'America per acquistar funs e s'occupar cull'agricultura, ni era culla fabricaziun dils products da latgiras. Ed en quella direcziun han tuts ils emigrants tujetschins reussiu meglier, che da star ella patria e far il medem, schebi che beinenqual ha giu grondas difficultads e da tuttas sorts discumets e quitaus all'entschatta. - Mo igl ei era nuota da sesmarvigliar ch'ils Tujetschins han reussiu, havend quei pievelet treis vertids, che gidan scadin sur tuttas difficultads dalla veta ora: Luvurusadad, spargnusadad e sempladad. E Dieus seigi ludaus, quellas treis, vertids economas ein aunc oz lur ideal praticau e perquei ein els aunc oz, malgrad la crisa generala, ferm en pei, schibein tscheuora sco ell'America.
Per umens sco'l «Muggli reh», sco'l «Biart milliunari» e «Deplazes il fabricant», ed aunc biars auters, fuss ni la Val Tujetsch, ni il Grischun, ni schizun la Svizra stau il terren necessari ed adattau per luvrar, sesviluppar e vegnir vinavon. Ton ei cert!

Ell'America dueigien oz viver tons, desceadents tujetschins sco en l'atgna val, sche buc aunc dapli? E constatond quei, vi jeu mo aunc tschentar la damonda: Tgei lessan nus era pigliar a mauns oz cun circa 1000 habitonts dapli en Surselva? La risposta lein nus schar dar il lectur sez! - Dal reminent vi jeu bugen conceder; che forsa ina tiarza da quels melli, fussen restai mats vegls e mattauns veglias, ni forsa aunc detg meglier: buns augs ed ondas, sco ei deva biars tschels onns, che stevan culs fargliuns maridai e sustenevan e gidavan quels sidatgau.

E tonaton - ponderau tut bein e scoiauda - quell'emigraziun ei stada per nossa tiara da gronda impurtonza economa, sco era pils emigrai sezs. Ed ils Tujetschins giu da peis dil «ver Badus»; astgan esser loschs da lur frars vi da tschei maun l'aua, gronda sin «tschei Badus», ch'han luvrau e barhau per vegnir vmavon e ch'han era reussiu, ed aschia fatg tutta honur a nossa cara Val Tujetsch.

Ed ussa mo aunc in'egliada sil temps hodiern e l'emigraziun! Ei para zuar da buc esser questiun d'ina nova emigrazium grischuna, essend che nossa pressa quescha en quels fatgs. Da l'autra vart eis ei gie enconuschent, ch'il surpli da nossa populaziun ha dapi decennis enneu preferiu mo in deplazament empau pli vast ell'atgna tiara e quei quelluisa, ch'ils danvonz ora silla tiara setilan els marcaus – e vegnan leu ils biars tier nuot e meins che nuot. Mo per tgei motiv buc? Perquei ch'els han, els pli bia cass, empriu nuot, negin mistregn ect. e van mo sco manuals els marcaus. Dat ei lu, sco oz, temps critics e senza bia catsch da lavur, sche vegnan gest quels manuals igl emprem dil tut senza lavur, senza paun e gudogn - e la fin da quella emigraziun ella Svizra bassa, ei adina la medema canzun vegnir sura alla vischnaunca burgheisa!

Ina statistica en quella direcziun dess franc e segir in interessant maletg; probabel buca gest il pli legreivel! Menziunond quei problem, patertgein nus cheu, oravontut vid ils factums, che sgr. dr. Cagianut a Turitg, ha revelau tschei onn a Breil als scolasts dalla Surselva!

Quella nova moda e maniera d'emigrar savein nus gnanc paregliar buc cull'emigraziun ell'America cunzun buca quei ch'appartegn il success. E quei gia per motiv, che quella corrispunda oz buca pli allas enconuschientschas da nossa populaziun purila grischuna. Per ina populaziun purila, sco nus essan aunc adina e risguardond las relaziuns che nus havein aunc oz, corrispunda mo l'occupaziun agricola egl jester! En quei grau ei l'emigraziun americana da pli baul stada in culp numero in, ferton che la moda hodierna da setrer els marcaus, senza haver ina professiun ni clamada ei sil pli d'engrau alla partida dils debrastgai - e communists.

 

Mo cheu audel jeu a fagend a mi da pliras varts la reproscha: pertgei era vegnir neunavon cun da quellas damondas ch’ein insumma buca necessarias ed actualas! Propi? Teidla miu preziau lectur, tgei ch'in pur filosofic, habitont d'ina vischnaunca da ca. 500 olmas, ha raquintau a mi da quellas varts: En nossa pintga vischnaunca havein nus bia memia bia buccas e bia memia bia bratscha! Tut la lavur da pur, che nus havein la stad dumignassen nus maneivel cun 30 forzas giuvnas da meins ed igl unviern schizun cun 50 da meins. Mo tgei daventa per occupar quella glieud e vegnir cun ella giud la maglia? Nuot! Pli baul mavan ei empau pils hotels, ni sco manuals els marcaus e turnavan puspei anavos; il bia cun pauc e bien e savens cun nuot. Mo giud la maglia fuvan ei per quei temps e quei fageva aunc adina sin 30-4O, circa 40.- frs. a di deivets da meins, priu sill'entira vischnaunca. En in meins fageva quei ca. 1200 frs. ed en sis meins, sch'ins quenta mo miez onn, 7'200.- frs. Cheu quels onns vargai bunameim negin che sa ira naven pli; la biestga paga miserabel e tier tut quei aunc ina massa glieud giuvna davos meisa, che ha il bia il detg tegn. Partgiri popo, nus mein sutsu, sch'ei vegn buca gleiti dau vau a nossa giuventetgna. - Mo sche co patertgeis la caussa, hai jeu lu fatg siper el. Ed el sissu: Nus stuein emigrar, nus stuein encurir tiara, paun e lavur e la finfinala plaz ha ei per tuts avunda sin questa tiara - e mund ei mund nua ch'ins va.

 

Il bien vegl ha tutta raschun, nus stuein haver quitau e gidar nossa glieud giuvna tier tiara e paun. Ei l'America oz aunc meins cucagna pils emigrants, che pli baul, sch'enzatgei dat ei aunc oz leuen, enzatgei che nus havein fetg scart: tiara!

E dal reminent muoss'ei gia oz, che nus essan buca cheu sin tiara mo per raffar daners e far mantun, mobein per viver undreivlamein cul gudogn dil tgau e dalla bratscha el suadetsch da nossa fatscha - en fatscha a quella benedida tiara.

 

Perquei essan mus ferm perschuadi, ch'ei vegn franc aunc in di adaquella, che nus stuein patertgar pli da ditschiert vid il problem dall'emigraziun, sche nus vulein buca magliar si in l'auter!44)

 

 

 

 

 

 

Remarcas

1) Mira: Nova Gasetta Romontscha nr. 5. 1861


2
) Mira: Pliras citaziuns en mia „Historia della schurnalistica sursilvana 1836-1928."


3
) Mira: Giusep Maria Camenisch, 1792-1847, Glogn 1931


4
) A Giuv sesanflan quei onn (1768) suondontas famiglias:     
    1. Gion Antoni de Curtins (quei ei stau igl urat, davart la mumma, digl autur da

    quest studi!) e sia dunna Maria Rosa Maculin.      
    2. Paul de Salins
e sia dunna Maria Ursula Riedi e 2 fegls.
    3. Vigeli Felici Beer e sia dunna Maria Cundrau cun in fegl ed ina feglia.
    4. Andriu Sievi e sia dunna Maria Margretta Berchter cun 3 fegls e 3 feglias.
    5. Joseph Beer e sia dunna Cathrina de Gonda e 2 fegliasters.


5
) A Nacla e Canadal sesanflavan quei onn las suondontas famiglias:
    1. Gielli Durig Riedi e sia dunna Gretta Pfister (+ 1 fegl imae uxoris);
    2. Durig Anton Riedi e sia dunna Onna Maria Schmidt, 1 fegl e 2as feglias;
    3. Balzer Riedi e sia dunna Onna Cathrina Jagmet, cun in fegl e 2as feglias ;
    4. Joseph Maria de Salins e sia dunna N. N. cun in frar.


6
) A Cavorgia sura sesanflavan 1768 las suondontas famiglias:

    1. Vigielli Meissen e sia dunna Maria Balzart;

    2. Onna Riedi V. Jo. Baptista Berter 2 fegls e 3 feglias, NB. in fegl d'ina feglia.

    3. Maria Urschla V. Gion de Gonda 1 fegl ed 1 feglia


7
) A Nislas:
    1. Rumias Curseles (Curschellas) e sia dunna Maria Cathrina Casperin cun 2 fegls e 3 feglias;
    2. Josef Z. Stiaffen Riedi.

 

8) Copia d'in document, fatga da pader Baseli Berther, biblioteca Romontscha Mustér

 

9) Mira: Sas era nua Giuv ei? Chrestomazia I. pagina 721

 

10) Pareglia cheu era: La practica de nos babuns, 1771. Annalas 48. p. 210

 

11) La gronda part dils ,hofs", ch'existevan dapi il temps mediaval, entochen la fin dil 15avel tschentaner, confirman la tesa historica da pader Iso Müller, che Tujetsch seigi stau imigrau el 13avel secul da Valesans tudestgs, ch'ein allura vegni romontschai.

 

12) Questa statistica havein nus tschentau ensemen excerpont las numerusas notizias historicas dil relasch litterar da pader Baseli Berther p. m.

 

13) Mira: Cronica da famglia da Barclamiu Peter Antoni Derungs, Breil: Copia ella biblioteca romontscha Mustér

 

14 e 15) Mira l. i. ed Il Romonsch da 1847.


16
) Mira: Gasetta Romontscha 1872, nr. 39.

 

17) Mira: Cronica da Vigeli Giusep Beer, Sedrun. Copia ella biblioteca romontscha e Gasetta Romontscha 1875, nr. 29

 

18) Notizia da pader Baseli Berther

 

19) Notizia da pader Baseli Berther

 

20) Mira: Amitg dil Pievel, nr. 7 1849, ils 14 da fevrer

21) Mira: Ils davos plaids dalla Cronica da Peter Antoni Derungs, copia a Mustér

 

22) Mira: Amitg dil Pievel, 1850, nr. 13
 
23) Mira: Amitg dil Pievel, 1850, nr. 37

 

24) Mira: Historia della schurnalistica sursilvana 1836-1928, separat. pagina 71 e sqq.

 

25) Mira: Brevs da pader Lucas Cavegn S.J. da Rueras, screttas als ses da casa. Il text original sesanfla en possess da signur Giachen Fidel Cavegn, Rueras. Copiau da pader Baseli Berther, biblioteca romontscha Mustér

 

26) P. Ursicin Simeon ha fatg breigia d'encurir e tarmetter a mi quellas brevs; el saveva era dad ellas, mo ellas ein buca pli avon maun.

 

27) Mira:.Nova Gasetta Romontscha 1863, nr. 29, 30 e 31.

 

28) Quei J.A.J. sto esser stau „J. Antoni Jacomet" da Cavorgia, Tujetsch, ius ell'America 1854

 

29) Mira: Gasetta Romontscha 1863, nr. 32

 

30) Mira: Gasetta Romontscha 1868, nr. 3

 

31) Mira e pareglia era: Gasetta Romontscha 1872, nr. 15

 

32) Pareglia cheu era: Gasetta Romontscha 1880, nr. 31 e 1881, nr. 22

 

33) La famiglia da Sep Antoni Muggli da Cavorgia, ei stada ina tipica famiglia d'emigrants. Il bab (vegl)     ei staus maridaus duas gadas. Cull'emprema dunna, ina da Cavorgia, ha el giu 2 affons:
    1) Leci Muggli, emigraus ell'America, Badus.
    2) Barla Muggli, ch'ha maridau Sep Antoni Albin, MompeTujetsch.
    Dalla secunda dunna ha el giu ils sequents affons:
    1) Sep Mathias Muggli, emigraus en Baviera.
    2) Sep Antoni Muggli, America, "retg dil Badus".
    3) Martin Muggli, scolast, Glaruna; ha giu in fegl.
    4) Gada Muggli, emigrada en Frontscha e maridada leu.
    5) Luis Muggli, emigraus en Russia, possessur d'ina gronda brasseria; ei vegnius assassinaus.
    6) Vigeli Muggli, Bad-Aibling, Baviera, maridaus e giu 3 fegls.
    7) Gion Rest Muggli, emigraus en Baviera.
    8) Genoveva Muggli, setratga en Baviera e maridau len in Monn da Tujetsch.

    (Priu ord manuscret da Tujetsch, ella biblioteca romontscha Mustér.)

 

34) La stad vargada (1935) ein per exempel dus descendents da Leci Anton Muggli da Cavorgia, emigraus 1854, vegni en Tujetsch per encurir la casa paterna da lur tat. Vesend ils dus gronds industrials la casa paterna da lur tat, cun la paupra stivetta ed il sempel indrez, han els bargiu larmas, bargiu sco'ls affons.

 

35) Quellas brevs ein medemamein buca pli avon maun.

 

36) Sechelmeister Gion Benedetg Deragisch, ei staus il davos sechelmeister dalla Val Tujetsch. El ei serendius cull'entira famiglia a St.Henry. 1880 ha el visitau Tujetsch, mo ei puspei turnaus a St.Henry, nua ch'el ei morts ils 17 d'october 1901 ella vegliadetgna da 81 onn. Sia dunna senumnava Barla Turtè Deragisch-Beer.

 

37) La Gasetta Romontscha nr. 14, 1882, di ch'ei seigi iu 7! Tgi ei stau il 7avel?

 

38) Quest rodel havein nus per la gronda part ord las notizias da pader Baseli Berther, sco era ord in auter manuscret (sco ei para d'in um vegl da Tujetsch), che sesanfla medemamein ella biblioteca romontscha a Mustér.

39) Ils Mugglis dall'America sescrivan oz: „Muckley". L'emigraziun da quellas famiglias ei stada aschi gronda: ch'ellas ein oz mortas ora a Tujetsch! Era las famiglias: Balzart, Quinter, Geronimi e Maculin existan buca pli en Tujetsch.

 

40) Citau tier Alig O. Giachen Caspar Muoth a München. Glogn 1930 pagina 36.

 

41) Mira: Bündner im Ausland. Bündner Tagblatt, 1929. nr. 40.

 

42) Ell'America han operau grondiusamein   

    1) Pader Lucas Cavegn, SJ, vide: Pader Baseli Berther: Baselgias… etc.: pag. 50 e sq.

    2) P. Alois Caduff. SJ, e l. i. p. 63;

    3) Sur Giusep Venzin, ch'operescha aunc oz a S.Francisco, e. l. i. p. 70.

 

43) Ei setracta cheu dalla questiun ortografica digl "sch" lom, e dil "sch" dir, sco en schambun e schaumna, ch’el leva far distinguer ent’il scriver e squitschar, entras duas differentas letras. Quella idea haveva gia pader Placi a Spescha, sco era pader Baseli Carigiet, che ha schizun realisau ella en sia "Ortographia speculativa romontscha" da 1858. Per quels ch’emprendan il romontsch fuss quei aunc oz da gronda impurtonza.

 

44) En nossa pressa svizra vegn il problem dalla colonisaziun interna ed externa discussionaus cun bien senn e temperament. Als interessents Grischuns, vuless jeu buca tralaschar da far attents sigl „Aufgebot" la megliera gasetta jamnila svizra dad oz, redegida da prof. J. Lorenz, in um che sviluppescha da quellas varts las meglieras ideas e projects.