La
famiglia Muggli
In per notizias da
famiglia da Leci Antoni Brugger, nudadas il mars 1946
Elavurau da Tarcisi Hendry
|
|
Igl onn
1854 ei emigraus da Rueras Giachen Antoni Muggli cun dunna e treis affons. El
era frar dil tat da scribent da questas lingias: Leci Antoni Muggli rodè sco el
vegneva numnaus. Els eran derivonts da Surrein/Tujetsch ed eran stai sis frars
ed ina sora. Ils dus sura numnai e lu in ius ella America gia 1851 cun dunna ed
in affon. Il quart fuva Gion Rest, staus a Cuera silla canzlia cantunala, bab
dil perdert Cristian Muggli. Il tschunavel era maridaus en Baviera, l’emprema
dunna ei stada in Monn da Sedrun; la secunda dunna ei stada Rosa Muggli, sora
dalla Barla Muggli, mumma dils Decurtins da Sedrun. Il sisavel era morts ell’
Italia en survetsch jester. La sora Barla Muggli era ida ell’ America cun siu
frar Giachen Antoni. Descendents da Martin Antoni Muggli (1777-1823) maridaus cun Maria Giuseppa Degonda (1778-1848):
|
Quels siat
fargliuns han baghegiau 1831 la casa odem il vitg, habitada oz da Sep Martin
Beer-Muggli. Els havevan planisau da baghegiar quella casa dadens baselgia, nua
che stat oz il baghetg da Riedi e Caduff. Lu seigien ils augs da Surrein vegni e
fatg sfracs. Els detschien ordavon, ch’els vegnien a gidar nuot ni cun lavur ni
auter, sch’ei baghegien en quei liug. Els hagien cavau glieud morta avunda ord
la lavina senza semetter da bi bugen el prighel. Perquei ei la casa oradem il
vitg, stau meglier, schegie per vischinar ed ira en baselgia fuss stau leuen pli
cumedeivel.
Quels frars eins tuts maridai. Gion Rest ha maridau ina feglia da mistral Venzin e giu sequents affons: Cristian, Rosina, maridada Cagienard da Rabius, Maria, maridada cun dr. Condrau vegl Mustér, morts senza affons, giuven; e lu aunc in Casper, fiers da tiers sur la punt giu e negaus, tratgs ord il Rein sco bara ora la Punt baselgia.
Descendents da Gion Cristian assissten Muggli (1821-1860) maridaus l'emprema gada cun Maria Barbara Catarina Venzin (1820-1857); la secunda dunna ei stada Maria Margarita Fausta Venzin (1829-1898)
| Affons: | naschientscha | mort | Remarcas |
| Maria Cristina Muggli | 11 settember 1850 | 1850 | |
| Cristian Martin Muggli | 30 fenadur 1851 | 1907 | Negina descendenza |
| oo Margareta Cristina Beer | 20 uost 1846 | 23 mars 1930 | |
| Onna Maria Muggli | 25 mars 1853 | ||
| oo Augustin Fidel Anton Condrau | 29 uost 1846 | ||
| Casper Giusep Antoni Muggli | 19 fevrer 1855 | 1863 | Negaus el Rein |
| Rosina Muggli | 17 fenadur 1856 | ||
| oo Johann Baptist Alexander Cagienard | 26 october 1841 | da Rabius | |
| Giusep Muggli | 2 avrel 1859 | 1859 |
Cristian
Muggli-Beer ha giu negina descendenza.
Leci Antoni haveva maridau Onna Maria
Maculin che habitava sin Crestas ed han giu sequents affons: Treis feglias, la
Culastia ei stada la mumma dil scribent da questas lingias e dil sur canoni
Giusep Aluis Brugger; las autras duas soras ein mortas ledias, dils fegls, in ei
restaus cheu maridaus e giu duas feglias; Duri Battesta giu mo feglias, cusrin
Cristian negins affons; aschia ei la schlatteina Muggli ida giu en Tujetsch.
L’auter fegl da Leci rodè ei Gion Fidel Muggli-Muggli, dil qual nus vegnin a
scriver empau sefundont da brevs salvadas si da siu bab, quei pli
tard.
| Affons: | naschientscha | mort | Remarcas |
|
|
|
|
ledia |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Ella America 1872 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
ledia |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Ussa tuornel anavos tier Giachen Antoni Muggli per cuntinuar mia lavur. Ina beadia dil numnau Giachen Antoni Muggli ei stada igl onn 1927 ina cuorta viseta tier nus e sin fundament da quei che quella perderta matta ha raquintau mettel ensemen questas notizias. Per far cuort numnel grad mo aug Giachen. Quel era sco detg avon semess sin viadi per l’ America 1854 cun dunna Anna Maria Schmet e treis affons, in buob Giachen Martin, duas buobas. Els habitavan la casa, la mesa, che ei oz da Toni Peder. Quella sissum numnada beadia Roas, beadia da aug Giachen e feglia da Giachen Martin ha cun carezia ardenta considerau e fotografau la casa enten la qualla fuva staus naschius siu car bab ed onda Josefina. Nus vulein avon che ira vinavon emprender d’enconuscher quella Rosa Muckley; aschia vegn scret Muggli per engles. Ella ei scolasta secundara e Miniapolis. Ils stadi Minnesota haveva dau ora in premi, che quels scolasts che fetschien la megliera lavur sur quei e quei tema, sappien far in viadi en Europa ed era girar l’Europa e far studis per la scola americana. Denter quels favorisai haveva era nossa Rosa giu il cletg. Ella haveva visitau Paris, haveva encuretg si Verdun, ed era anflau la fossa da siu spus curdaus ell’uiara 1914 - 1918. Ella haveva visitau Athen ed auters gronds marcaus europeics. Cun entusiassem plidava ella da Ruma e dil papa, sco era dallas bialas baselgias, mo quei pari ad ella, nunditgond las bialas baselgias, pietad seigi pli bia en l’ America tiels buns.
Suenter quels bials viadis ha la Rosa aunc vuliu encurir il liug nativ da siu bab, sco era ils restonts parents e denter quels ha scribent da questas giu il cletg da dar letg e plidar empau cun quella perderta persuna.
Da
quei di naven havein nus dus zavrins adina purtau carezia ed attaschdada in a
l’auter.
Quei
che ella ha discurriu mettel ussa per scret, aschi lunsch sco hai aunc en
memoria. Siu tat Giachen Muggli haveva stuiu star ditg sin l’aua (quetel da 60
dis) e la finala vegnius a riva a Ohio, cheu eis el secolocaus e fatg miseria.
Beingleiti stuiu schar murir ina buoba naschida aunc a Rueras. E cheu di el,
ch’ el seigi staus il caluster, che hagi cavau la fossa ed il prer, che hagi
satrau, seigi el era staus, ils parents suenter bara, sia dunna. Mo igl ei buca
iu aschi ditg ch’era il bab ei suandaus igl affon. Nus schein bugen: Ils buns
pren Niessegner. Aug Giachen fuvi veramein in bien. La paupra vieua cun ses dus
affons restada anavos en in liug jester; po ins cumprender co ella ha fatg
miseria.
Siu
quinau Giachen Martin Muggli, che haveva era maridau ina sia sora ha envidau
ella a Stillwater. El sappi gidar nuot havend sez nuot, mo el marcau plitost
detschi enzatgei fadigia. Quei clom ha la paupra vieua suandau. El marcau ha lu
la bandunada vieua anflau in bien cumpogn per la veta en la persuna da Gion Alig
da Trun. Beingleiti suenter la maridaglia han els enderschiu, ch ins sappi
cumprar a St.Henri prau per cultivar e runcar. Essend els dad origin purs e
temend era buca la lavur fadiusa; mo saver far sin ina u l’ autra moda il da
viver, ein els cun curascha semess sin viadi per St.Henri. Leu cumprau prau e
runcau e fatg ina paupra veta. Tut era aunc aschi vit e primitiv. Per igl emprem
han els stuiu baghegiar ina habitaziun; stuein numnar ina tegia. Fatg si cun
lenna rodunda e stuppau las ruosnas cun tschespet; quella tiara era buna e
taccavi bein; spezia d’arschella. Fatga la tegia hagi quella ditg stuiu survir
sco stiva, cuschina e dormitori. Cazzola negina, quei stuevi in fiug en la
furnascha sclarir ils basegns. Varga in onn hagien ei era giu negin sal;
stuevien magliar mal ed aunc tut fad. Ina famiglia Tambornini da Trun, ch’ eri
gia secolocada leu avon; hagi lu schenghegiau ad els in purschi pign, raps da
cumprar havevien ei nuot; quel hagien ei tratg si gronds e lu vendiu per vegnir
tier raps. Il tgau denton sez salvau. Mo quei pudevi la tatta buca plidar
avunda, tgei perdanonza quei eri stau. Nus capin denter tonta, denter tonta
aischa miseria, ch’ il tgau purschi era staus perdanonza per quella paupra
glieud. Discurrend la tatta en ses vegls dis dallas miserias, ch’ els havevan
fatg atras lu schevien ellas las beadias: Mo cara tatta, quei era schon onns da
paupra miseria. O na, schevi la tatta quei ei onns che jeu patratgel anavos
bugen. Quei era cars onns, pertgei nus havevan la cuntentientscha e la pasch.
Pli
tard mavien ils umens il Tambornini ed igl Alig giu el marcau e cumpravien empau
frina sal e schiglioc necessari. Ei eri in viadi da plirs dis e fetg stentus,
vias neginas, il cumprau purtavien ei sin ina grat; mo essend, ch’ei mavi ensi
havevi quel davos pli hefti, perquei sebratavien ei lu giu. Con ditg quella veta
aschia ha cuzzau savein nus deplorablamein buca dir. Ei ha lu dau ina viulta.
Giu ella Bassa han ins entschiet cun baghegiar las viasfier. Da quella occasiun
ha era il bien Alig seprofitau. El fadigiava e la dunna luvrava la tiara ed
aschia fatg fatschentas; la fatschenta carscheva ed era la famiglia tier ils dus
affons da aug Giachen per miert eri aunc vegniu in per mattauns Alig.
Giachen Martin Muggli staus carschius ha dau scola 16 onns e lu
maridaus 1882 e fatg il pur 25 onns a St. Henri. Silsuenter serendius a
Mineapolis per schar studegiar sin la universitad duas feglias, che havevan
schon dau scola avon, ina ei la Rosa dalla quala hai il sura scret. Ina autra
feglia cun num Margheta ei era stada ora tier nus suenter la Rosa. Quella ha da
survigilar Uniuns samaritanas e sto per quei intent girar bia per la tiara
entuorn. Sco Giachen Martin scriva en ina da sias brevs; ei vegnida baghegiada
1870 la baselgia a St.Henri e dedicada a s.Heinric. El era scolast e scriveva
bialas brevs, era sia sora Josephina scriveva, possedein aunc biaras brevs;
podein dir tscheu grad sper la tgina primitiva. Josephina ha maridau in Wenzin
da S.Roc/Medel, ha giu treis mattas. Quei Wenzin ei staus ora in onn ed era
visitau nus a Rueras; sia dunna, nossa cara cusrina Josephina (aunc buca veglia)
vuliu semetter giu per tschenar, dada entuorn e stada ina bara.
Avon
che bandunar quels cars zavrins seigi aunc remarcau: Giachen Martin e siu cusrin
Gion Fidel sil qual nus vegnin ussa, quels havevan biars onns planisau da far
ensemen in viadi ella cara patria veglia, schizun ils daners stuevien star
d’in maun pinai per quei intent, mo rumpend ora l’uiara 1914 ein ils plans
falli. Duront 1914 - 1918 ein els viagiai ella perpetnadad. Mo il bab Martin ha
aunc detg alla feglia Rosa: Fai ti quella viseta, che jeu sundel buca vegnius da
far. Cheu pusepi in mussament da carezia egl jester per la patria. In Gion
Antoni Monn, miu quinau, ch’ era staus adina giul Schuob; vegnend dallas
plauncas Niregl viaden e viu suenter biars biars onns
il clutger dalla baselgia da Sedrun; lu hagi el bargiu larmas. El ed ina
feglia vegnevien sin la primizia dil nevs Maurus Brugger, fegl da sia sora
Maria Culastia Monn. Carezia mai stizzada per la patria.
Dapi
che havevan econuschiu in l’auter tier la viseta da 1927, havein adina
corrispundiu. Igl onn 1942 ha ella dau si ina carta ils 16 da fenadur ed havein
retschiert ils 5 da november. (Quella haveva giu pli ditg, ch'ils cardinals, ch’
ein sgulai a Ruma en 16 uras sco las gasettas raportan cun caschun dil
consistori 1946) Duront ils onns 1942 entochen 1945 ei stau interrut, lura
havein puspei giu novas in da l’auter. Tenor pader Baseli haveva Giachen
Antoni Schmid, che nus havein empriu d’enconuscher, giugau a Rueras la pli impurtonta
rolla tier il teater, che haveva fatg il Sten nair, sco el vegneva numnaus, cun
quei teater vuleva il Sten nair tuccar la politica malsauna da quei temps. La
politica malsauna da gliez temps stueva nies aug Giachen representar. La dunna
di Giachen, che haveva entuppau a Ohio a Stilwater ed a St. Henri fuva ina
feglia d’in frar dil Sten nair. Perquei aunc ina notizia da quei
fin utschi sco el era enconuschius. Tier in process, che la vischnaunca
havevi pervia da tiarms, duessi igl advocat cuntrari haver detg: Manavas ora
vies Sten cun siala e cavagl, Vus havevas il profit.
![]() |
Gion Fidel
Muggli-Muggli Gion Fidel Muggli-Muggli, fegl da Leci Antoni Muggli rodè, sco avon gia scret; ha bandunau Sedrun ils 4 d’ avrel 1872. El habitava la mesa casa il pli odem il vitg da lezzas uras; suenter biars onns han ils Venzins da mulin cumprau e habitau ella, oz restas ei buca aschi ditg vit. En brev dils 16 da matg 1872 raquenta el co ei seigi passau sin viadi. Semess sin l’ aua ils 12 d’avrel e stai sin l’ aua 18 dis; pertgei havein stuiu ira da Le Havre a Liverpool e leu stuiu spitgar treis dis il bastiment a vapur. Sin quei bastiment fuvan nus melli e siattschien emigronts. Arrivai a New York haveva nies cumpogn Wolf (Trun?), che haveva saviu ira avon procurau per quartier. Da leu a St.Henri tertgaven nus da far en quater dis e notgs e havein giu diesch dis. Arrivai a St.Henri ils 9 da matg tier aug Gion Alig e l’onda; staunchels e senza daners |
En
l’autra brev raquenta el tgei el hagi luvrau entochen ussa. Igl emprem runcau
ora circa in acre (4047qm) prau agl aug Gion Alig, quei cun temps e peda; havend
basegns da ruassar ora dil liung viadi; suenter sundel ius cun il Friberg a
cavar fontaunas; jeu stuevel star
sin tiara e trer siado cun ina sadiala il material; mo quei era per mei memia
stretg, bein marvegl tochen sera en tutta calira; staunchels sco jeu erel aunc.
Suenter sundel ius cun Michel da Cazis a luvrar da scrinari; mo en diesch dis
havevan finiu la lavur. Ils farmers fan pli bugen sez e laian stgisar starschau.
Ina fontauna cavien ei tochen 60 - 80 peis afuns. In pei 30 centimeters. Lura
sundel semess en e fatg ina cuschina agl aug Gion encunter la casa. La tegia
primitiva era ussa pari svanida. Jeu hai fatg da ziaghels e tablegiau cun
aissas. Suenter hai encuretg lavur a Stillwater ed era survegniu sco resgiader.
Jeu mavel a cuost e pagavel quater dollars per jamna. Lura tschercau e priu si
duas combras e pagau quater dollars per meins e lu schau vegnir era la famiglia
a Stillwater; aschi ch’ ei tuccava per jamna
buca ton sco jeu pagavel per mei sulet. En ina brev da 1873 di el d’esser
staus 6 - 7 jamnas malsauns cun malcostas, sturnez e febra dalla gnarva, negin
che devi la veta. Schegie jasters tonaton giu bia visetas da Romontschs e
Tudestgs.
1874
ils 3 da mars di el d’esser restabilius ed entschiet puspei a resgiar blocca;
pagaglia 40 dollars per meins. El di: Sche jeu savess sgular ina notg tier vus,
jeu prendess tuts vus mes cars cun mei ella America. El di puspei en ina brev
pli tard cun 40 - 60 dollars per meins tunschevi pulit; mo muort la crisa e
scartezia da daners seigien ei vegni sin mo 36 dollars per meins e tonschi
strusch da pagar il da viver e tscheins casa. Era lamenta el da haver stuiu
schar murir en quels onns treis affons pigns. In baret cuosti el marcau per
cavar fossa 4 ½ dollar, in sempel vischi 3 dollars e per menar naven 7 dollars
aschi mintga pintga sempla sepultura 14-15 dollars. Quei e la malsogna hagien
effectuau ferm sin sias finanzas.
Gion
Fidel ha fatg otg onns il resgiader en quei marcau. Ils 2 da mars 1879 dat el
sclariment a siu frar giuven, che
s’ interesescha per la America: Sche ti havessess da sedecider da vegnir; mo
quei sai jeu schon quei va vess da schar leu anavos quels paupers vegls, che han
fatg ton per ses affons. Sche ti portas il sacrifeci e stas cun els, lura
recamondel fai la megliur cun els. Eis ti aber decidius da vegnir sche mirel jeu
tei pli bugen oz che damaun. Havessess ti da vegnir sche lai far in vestgiu cun
materia cumprada; carpun vegn pauc schazegiaus ella America; era buca camischas
lenziel, hai priu dudisch e rumpel buca ora ellas, calzers mo in pèr, spargna
las guotas: Mira da haver brav carn criua e caschiel, pertgei sin la mar eis
gleiti unfis cun la maglia. E lu recamondel da far far il vischlè Lezi Balzart
in vischi da lenn e pren en in per mei ed in auter cun dus liters vinars
d’ansauna. Sche ti has pren per tei in tapet ed in plumatsch, quei sas duvrar
sin la mar ed era tscheuen. Sche ti vus lu
maridar sas far aschi buna partida tscheu sco leu. Cheu ei da remarcar
che Duri Battesta havess cun la pli clara glisch americana buca anflau ina dunna
sco Barla Catrina Monn ei stada per el. Milsanavon cusseglia el al frar: Sche ti
vuls vegnir ella America; tier tei ei enzatgei auter, che tier mei cun
dunna e treis affons pigns. In giuven spargnus e luvrus vegn plitost tier
enzatgei cheu, che en la Europa. Il Hendry Gion Antoni da Cavorgia che ei
vegnius anen cun nus ha oz gia 2000 dollars; quel haveva era stuiu far empristar
pil spiendi. Mia dunna di ch’ ils Mugglis seigien buca glieud da cletg. Denton
jeu sun partius da leu cun 2200 francs ed arrivaus a St.Henri cun nuot, stuiu
luvrar diltut e stuiu gudignar il spiendi dad ira a Stillwater ad encurir lavur,
giu plirs barets, mo tonaton tratg vinavon tochen oz. Il hafner havevi detg: La
ventira seigi ina mes’ura distanza dalla sventira. Duri Battesta ei denton
restaus a Rueras cun ses vegls e soras tschoccas. El ei maridaus igl onn 1885 ed
ha giu duas feglias la Maria Culastia Muggli-Riedi e l’Onna Maria Muggli-Beer.
Quellas vulessen creiel jeu oz buca, ch’ ellas fussen alla America.
Aug
Gion Fidel lamenta en ina brev da buca esser sentupaus cun sia sora Culastia,
che vegneva da Messina cun siu um Gion Aluis Brugger ed in affon dad in onn ed
in da pressapauc quater. Il discletg haveva vuliu, ch’il frar era gia a
Cuera, cura che la sora ei arrivada a Rehanau cun la posta sul Spligia. Aschi
damaneivel e buca sentupar haveva fatg mal als fargliuns che setenevan aschi
car. Gion Fidel cusseglia en pliras brevs alla sora da vegnir ella America: Neu
di el, neu cara sora tscheu fas ti e tuts pli tgunsch il vies da viver. Jeu hai
era intervegniu ch’ el marcau detti ei negins „Zücherbäcks“, sche igl um
vul luvrar sin siu mistregn. Mumma Culastia ha denton preferiu da star a Rueras
cun ses geniturs vegls e duas soras tschoccas, che havevan aschi basegns
d’enzatgi che dess uorden. Ella mava dil di a cuser per il cuost e
60 raps schurnada. Igl um ei serendius
giul Schuob per circa tschun onns e fatg il signun. Mo la paga era buca
gest gronda e tratg giu enqual glas gervosa ed il fimar restava ei buca aschi
bia per casa. Havess mumma Culastia suandau il clom dil frar ed ida ella
America, sche havess il sur canoni Giusep Alois Brugger il buob pign dalla
Culastia buca saviu celebrar siu giubileum sacerdotal da tschunconta onns a
Rueras igl uost 1945. Era havess il Leci il buob grond buca saviu far pli che 60
onns cantadur ed organist a Rueras ed engrondir il vitg per duas casas novas.
Gion
Fidel raquenta da Romontschs che savevien schar vegnir dretg negliu; seigien
vegni tiegl agent da quella tiara e quel hagi detg: El vegli mussar ad els in
liug niev, buna tiara schi bien sco zanua auter. Lu ha el priu ses cavals e
menau els en in liug da planira quei ch’ igl egl pudevi tscharner; mo planira,
amiez in bi lag. Vesend quei bi lag hagien tuts clamau: Lag Badus, patertgond
vil il Lag Badus ella patria veglia. Da cheu deriva il num Badus, segiramnein
aschia numnaus dils Romontschs. La tiara hagi plaschiu apparti bein a quels
umens. E lura hagi igl agent detg: Il stadi dat giu tiara sut sequentas
cundiziuns:
1. Vus
saveis far in Climm e quei cuosta 14 dollars ed ½ pil stadi per las scartiras
2. Per
il medem cheu seoblighescha ins da plantar 20 acters uaul ei aber in onn avon
che l’auter possessur dil fatg. Las plontas ston esser quater peis ina ord
l’autra. Suenter haver fatg il contract el decuors da sis meins ston ins esser
sil prau, luvrar e cultivar per
tschun onns; suenter quels tschun onns survegn’ ins il Dit, che di proprietad
per adina.
3. Ei
dat ina tiarza fuorma numnada il Frintschen: cheu ston ins pagar 200 dollars;
pagau ein ins possessur digl emprem mument naven. In Climm seigi 160 acters ed
el manegia quei seigi aschi las squadra denter Rueras e Zarcuns
Essend
ch’ ei regi els marcaus gronda crisa da lavur ed igl ei en cuort temps stau
fatg biars Climms. Jeu hai era cumprau in, di igl aug Gion Fidel, mo el numna
buca ils auters, che han cumprau e maunca era ils nums da quels ch’ eran stai
ils emprems; fuss forsa d’eruir ellas gasettas da lezs onns 1878 - 1882.
Igl
onn 1880 raquenta el vinavon: Hai fatg in viadi sil Badus, in vaidi da dus dis
cun la viafier; ei 20 miglias cun carr e cavagl, Cura che hai viu quella biala
situaziun da quella biala tiara nova sundel staus surprius e restaus 15 dis e
gidau igl aug (tgeinin?) a rimnar siu graun. Essend miu prau aunc libers, sundel
seresolvius da vegnir cheu a habitar primavera. Hai empruau da cavar ina
cistiarna jeu e Giachen Francestg, ch’ era vegnius dus dis
suenter mei da Chicago. Havein cavau nov peis ault e giu aua avunda ed
era buna aua. Sundel ius tier in vischin e quel ei vegnius cun ses cavals ed
havein arau e semnau in toc per emprova. Cun il meini da vegnir il mars cun la
famiglia hai bandunau il Badus.
L’auter
onn 1881 scriva el: Ils 13 da fevrer sundel semess sin via per ira sil Badus e
pagar miu prau, che custava 200 dollars; mo havevel schon tema da buca puder
vinavon muort il ruh unviern, che havevan giu; per sin via hai saviu
seperschuader las difficultads, cuflaus tochen 40 peis aults, la viafier
interrutta. Sin quels embrugls sundel semanaus a St.Henri tier il car aug ed
onda. Leu a St. Henri hai giu caschun da cumprar 40 acters prau cun casa e
stalla vitier. Hai stuiu pagar 700 dollars, il miu prau sil Badus hai vendiu per
100 dollars sundel aschi daventaus in farmer da St.Henri enstagl in Baduser. Jeu
crei da haver fatg meglier, pitir il freid stuein era buca cun 20 acters uaul.
Alla mia dunna ed a mia quinada Mariuschla ha ei era plaschiu meglier a
St.Henri, ch’egl allontanau Badus.
Ussa
sco farmer a St.Henri raquenta el da haver giu in bien onn da fretg. El numna si
cons puschels salins, cons puschels farmentun etc. Lura di el: Quei per mia
mumma leu ora, ch’ ella sappi, che havein manteniu la cardientscha era en l’
America. Jeu sun ius en ina Uniun da s.Giusep. All’ entschatt ston ins pagar
10 dollars, suenter pagan ins ¼ dollar per meins; ei vegn fatg mintga meins ina
messa pils commembers, obligaziun da mintga commember prender treis ga
penetenzia en in onn. Vegn ins malsauns, sche han ins mintga sera schei fa
basegns dus umens, che miran tier, il malsaun vegn sustenius cun 5 dollars per
jamna. Tier la mort ston ins lu pagar in dollar e quel vegn tarmess tier alla
dunna, ni als affons. Ein schon pli che 1000 commembers. En ina brev d’ anno
1883 scriva el ils prezis dils animals, ina vacca 35 - 40 dollars, stiarls e
stiarlas 12 - 15 dollars, bos da 4 - 5 onns 150 dollars. El havess era dus mo
quels sappi el buca vender pervia dalla lavur cun quels ari el dis ora senza
empalader, mo cun cumandar, gi ne ha; quels scarpien tut cuscha e tut quei che
vegni avon en prau aunc buca cultivau. Pli tard ussa igl avrel hai aunc quels
dus bos, treis vaccas ina hai cumprau per 30 dollars dattan brav latg, lura
quater liufas, dus han 18 pigns; 45 gaglinas, in tgaun, dus gats e bia miurs. En
la medema brev di el: Nus havein ussa plevon e caplon en la persuna da pader
Monn. D’ in pader Sigisbert Monn fa el menziun schon a Stillwater tier
l’arrivada e partenza. Forsa il medem? 1884 oz ils 19 da mars havein buca
firau, mo nossa uniun camonda da far firau e ses commembers en honur da nies
s.patrun Giusep al qual nossa uniun ei dedicada.
Havein
uonn giu cheu ina malsogna da s.v. e piars massa; quei purtava era a mi ils
daners, havevel mintg’ onn da vender 8 -10 tocs. Vulessel aunc notificar
ch’il sechelmeister Deragisch hagi fatg nozzas cun ina vieua Livers da Segnas
e fatg si ad ella 5000 dollars, Cara carn per suppa. El era ius ella America
1860 e fatg fortuna. 1880 ha el fatg ina viseta alla patria Tuatschina. En in
auter liug dil el: Haveis udiu che tut ils Derungs ein seretratgs sil Badus. Da
Gion Michel ed Emilia Derungs emigrai 1875 ils 5 d’ avrel fa el schon avon
menziun nua ch’ el di: La Milia detschi, quels giuvens vegni en uonn seigien
buca bilas avunda. Ella spetgi auters. (Ella ha lu maridau in Rensch da Trun ha
giu 15 affons e morta cun 77 onns e 77 beadias ni beadis. Toni Derungs ei ius
1882 treis onns suenter ils dus affons avon numnai cun dunna e quater affons
serendius ella America e lu ein tuts serendi sil Badus ed han leu fatg fortuna.
Toni era gia ualti vegls cu el ei ius silla mar. Cura ch’in ha fatg sur da
quei smarvegl ha el detg: A mi ei gest tuttina che jeu femi tubac cheu ni en
l‘America. Ins tschintschava, ch’ils Derungs seigien daventai milliunaris
el Badus. Suenter gronda fortuna ein Gion Giusep e Gion Michel turnai en
Tujetsch, il davos ha maridau Onna Maria Jacomet ch’era era stada ella
America. Emigrada 1903 cun sia sora Rosa Martina turnadas anora 1908. La Rosa ei
lu turnada anen e maridau Duri Giusep Monn Sedrun.
Vulein
puspei cuntinuar a tedlar tgei igl aug Fidel scriva. Il fein vegn tier nus buca
bugen scarts, quel maglian ils cavals. Las vaccas ston magliar strom salin e
fermantun e vegnan adina pervesidas ordaviert. En nuegl hagi el giu mo ina
e per metter ord nuegl stuiu haver zappun pervia dalla grascha schelada.
En brev dils 5 d’avrel lamenta el da sgarscheivlas ferdaglias. El hagi grond
temps stuiu trer en treia pera camischas e caltscheuls per secopentar. Ei forsa
quei onn nua che era vegniu rapportau: Ch’ina posta arrivada a liug ils
cavals pesuls il postigliun sil buc schelaus. Ella medema brev scriva el a siu
frar ed a sia sora Culastia. Fagei bien cun quels paupers geniturs vegls e
quellas duas soras tschoccas, fagei buca sco jeu fegl perdiu hai fatg ed ius
aschi lunsch naven; quei roghel jeu vus cun las larmas giu per la fatscha e per
la passiun da Cristus. Puspei perdetga dil bien cor.
En
medema brev fa el menziun che la feglia gronda dil mistral Gieriet seigi vegnida
ord l’Italia a visitar ses frars. Pli tard di el en ina autra brev, che
quella feglia seigi morta el spital a S.Paul. (Mistral Gieriet habitava la casa
da Duri Vigeli Cavegn, la vedra, fuvi possessur dalla Acla dallas Sorts; sco
aunc oz usitau havevan ils mats cumpignau a casia il mistral e fagevan parada
sur casa, cheu dat in in malprecaut siet e sieta giu in camerat, quei regorda
nus la crusch sut casa fermada vid gliez clavau cun il datum 1826. Quei schabetg
ha discurriu miu tat Leci, ch’ era lura mat da 21 onn.) Gion Fidel, dil qual
nus scrivin, haveva era maridau ina Muggli da Sedrun, sora dad Anselm Muggli,
ch’era staus en California a cavar aur. Da vegnir anora sin l’aua vegnius a
mauns a pirats, che han sblundergiau tut la finala mitschaus cun la veta suleta.
Sinquei era el vegnius empau
curios. El haveva l’idea, ch’il vischin zepli fein dad el. Quei savevan ils stuccadurs e lu dumandavan ei el: Ha quei Toni aunc fein?
Schiditg sco jeu hai ha il Toni era, fuvi la risposta. Anselm Muggli era ius
anen 1854 morts 1901 a Sedrun.
1882
annunziescha Gion Fidel la naschientscha d’in taffer mat, il qual ei hagien
mess num Alfons Maria Lignori. (Quel ei oz sin la farma dil bab, ei maridaus ed
ha era famiglia.) Quei onn scriva el era ch’ il cusrin Giachen Martin seigi
maridaus cun ina tschecca brava matta e reha; gliez havessi il Giachen Martin
buca grad giu basegns, essend sez fetg beinstonts: Ils geniturs da quella matta
derivien digl Aargau. (La Rosa haveva era encuretg si ils parents da sia mumma
ed era anflau il bein da derivonza.)
Descendents da Gion Fidel Muggli (1839-1916) maridaus cun Onna Maria Muggli
(1838-1920):
| Maria Scholastica sora Amanda Muggli | 12 matg 1867 | 12 zercladur 1959 | muniessa |
| Anna Maria Katherine Muggli | 21 schaner 1869 | 28 matg 1950 | |
| oo Fridolin Beer Baer | 28 fevrer 1868 | 30 zercladur 1915 | |
| Leci Antoni Muggli | 23 settember 1870 | ||
| Infans maris Muggli | 8 settember 1871 | 8 settember 1871 | |
| Alfons Maria Lignori Muggli | 1 matg 1882 | 19 november 1965 | |
| oo Anna Mary Germscheid | 24 uost 1883 | 28 fenadur 1944 |

Igl
onn 1890 tschontscha el da terribla schitgira, tuttas fontaunas schetgas en. El
havevi avon duas, ussa stuiu cavar quater vitier, cun sis mondi cun haver quitau
e prender empau perina. Nus havein negins dutgs e flums. Tutta aua ei cistiarnas
ella tiara. 1901 notifichescha el la mort digl aug Giachen Martin Muggli il ner
sco el vegneva numnaus leuen. (In tec historia gia scret avon.) Milsanavon di
el: Jeu hai fatg ina viseta a S.Paul tier la feglia Catrina, ch’ ei sco saveis
maridada leu cun in Beer ed ha ina farma e vendan il latg el marcau. Da leu
sundel ius a St.Joseph en calustra a visitar la feglia, ussa sora Amanda.
Vegnend ella ella combra da viseta e vesend, ch’ei era siu bab, ha ella cargau
a mi entuorn culiez, ditg e liung havein ton in sco l’auter buca saviu plidar
in plaid. Revegni hai dumandau ella: Eis buca enriclada, fussess buca pli bugen
ora el mund? O, na, na bab, buca per igl entir mund vuless jeu esser ora el
mund.
Igl
onn 1888 ils 14 da matg ein emigrai Sep Antoni Beart e siu frar Luis Beart. Cun
Sep Antoni ei scribent da questas lingias aunc staus ad alp si Tiarms. Oz
suenter pli che 60 onns regordel aunc cun stema e carezia da quei bien paster
grond. Quei Beart, luvrus e spargnus sco el era, ha fatg fortuna e daventaus
fetg rehs. Auters vulan dir schizun milliunari. El vegneva era numnaus il bab
dils Romontschs ed ha sco tal fatg bia bien sco ins ha adina udiu.
Da
quels raquenta igl aug sequenta interessanta sentupada. Sin via d’ira en
baselgia entaupel jeu la posta. Vargaus in per pass cloma in anavos: Resda te
romontsch sche te sas. In per plaids engles al postigliun da tener in mument,
hagi el rispundiu: Ge, ge, iu sa romontsch; tonpli cumpatriot da Tujetsch seigi
la surpresa aunc stada pli gronda; perquei di hagien ei vuliu ira a maner tier
Vigeli Beer, mo seigien vegni suenter in di e lu havein discurriu dil car
Tujetsch. El di lura: Quels stattan cheu in tier Vigeli Beer, tschels dus tier
frars Degonda. Il tierz era Vigeli Schmed, fegl dalla aschi numnada Magdalena.
Quella haveva aunc in fegl Toni,
quel seigi daus per tiara duront ch’ el mulschevi e staus ina bara. Quei era
in bien giuven. Degonda frars eran mattei fegls dalla vieua Onna Maria
Degonda-Muggli, ch’era ida ella America 1866 ils 14 d’ avrel cun siat pigns
affons; il pign havevi ella purtau si da Surrein el scussal per ira ella
America. Quella curascha dalla paupra vieua ei semantenida tochen oz ella bucca
dil pievel. Quella curascha ha Dieus benediu. Ella America ei iu bein cun ella e
quei a St.Henri nua che ella era secolocada sper auters Romontschs. Ella ei
morta ils 8 d’uost 1890 veglia 62 e siat meins. Manegias ti buca era, quei era
stau curascha in da quels viadis cun tons affons pigns. Quei era saung Muggli.
Nus admirein quella curascha tonpli che savein che aug Gion Fidel Muggli era
staus 18 dis sin l’ aua e 35 dis sin viadi tochen St.Henri. La vieua
Degonda-Muggli haveva en scadin cass buca giu duvrau pli pauc temps otg onns
avon. Quei era buca sco oz, ch’ ins drova mo 6 - 8 dis cun ils vapurs moderns.
Igl
onn 1895 scriva el puspei: Perdunei da miu retard cun risposta sin Vossa brev e
sin quella dil carezau sur figliol Giusep Alois. Il motiv ei che jeu level far a
vus tuts ina surpresa e vegnir mez enstagl la brev sin la fiasta da vossa casa,
la primizia da miu sur figliol Giusep Alois Brugger. Mo mia speronza ei fallida
laschond mes reumatissems buca suenter. Era mia glieud bargeva e schevan. Bab
sche vus meis ella Europa vesein nus vus buca pli. Hai lu era mez viu en ch’
ei seigi meglier da buca ughegiar in aschi grond viadi cun mias forzas
spossadas. Bugen vuless jeu dar tut quei che jeu hai, sche jeu savessel esser
leu cun vus, quei grond e ventireivel di; sco sperein en tuttas fidonza sin Diu.
Starschau:
1900 haveva el aunc notificau la mort da sia cara onda Onna Maria Schmet-Muggli
la quala nus havein empriu d’ enconuscher sco paupra bandunada vieua a Ohio a
Stillwater e suenter ella tegia a St.Henri. En ina autra brev di el d’ esser
staus sil Badus cun siu cusrin Giachen Martin. Igl aug hagi giu grond legherment
da veser puspei ina gada suenter 30 onns quels dus cusrins. Igl aug hagi dus
buobs e duas buobas. Mo tgi ei quei aug? Tenor miu calcular tras il cudisch da
Guglielm Gadola vegn ei ad esser il Muggli reh, emigraus 1872 e numnaus
statalter Sep Antoni Muggli. 1907 di el da haver cumprau vitier il siu aunc 40
achers prau, mo stuiu pagar car. Per igl emprem prau hagi el pagau 7 dollars.
Ussa paghien ils tgaus gross, che veglien magliar en tut tochen 70 - 80 igl
acher ed aunc dapli. (Para ina tendenza er a nus buca jastra.)
En
ina autra brev senza datum di el: Havein giu viseta dil Badus, dus Mugglis ed in
Felici Berther. Quei vegn ad esser stau fegl da Giachen Francestg Berther ch’era emigraus 1880 ils 20 da fevrer cun dunna e tschun affons. Il vegl pudeva
esser 12 - 13 onns. Quels habitavan la casa da Lucas Cavegn la stiva dadens, nua
ch’ei vegn oz fatg ustria. Giachen Francestg Berther ei beingleiti serendius
sil Badus, mo gleiti morts. Il fegl vegl il Casper Antoni ha da leu anora scret
a scribent da questas lingias, ch’il bab seigi morts. Stuend murir in genitur
u l’auter seigi aunc stau meglier il bab. Las vieuas vegnan sustenidas dil
stadi.
En
in auter liug di igl aug Gion Fidel: Jeu erel a S.Paul per ina cuorta viseta a
mia feglia Catrina Beer. Cheu ein serimnai la sera plirs Romontschs: il Loretz
tudestg (emigrai 1903), il giuven Stiafen Schmed, fegl pign da Gion Antoni
Schmed-Maculin e lura il Gambun. Havein fatg fiasta e buiu gervosa e dau
troccas. Suenter hai mai viu pli quels. Era hai aunc mai viu las mattauns
Jacomet, era vegnidas anen uonn. Lu di el al frar Duri Battesta: jeu hai
dapresent quater cavals e sche ti vuls vegnir en per dus, sas haver per nuot cun
cumet e tut, mo cundiziunau da tener els schuber. En brev da 1906 di el: Ussa
saiel dar si mes plans da vegnir a Rueras a visitar mes fargliuns. Nus essan
scurdai, jeu e mia dunna. Nus mein encunter ils siatonta. Nus vulein haver
speronza da star ensemen enta parvis.
Grond
legherment havein era sentiu di el a siu frar Duri Battesta che tia dunna ei
puspei megliurada. Quella dunna da Duri haveva giu ina nauscha malsogna, che tut
spitgava la mort. Il pli grond filosof (Capeder) da Rueras scheva: Ei bein donn,
la megliera femna da nies vitg, stuer murir aschi giuvna. Sin cussegliar eis
ella ida a Trun tier il sur nevs plevon e la quinada Culastia. Il midar clima ed
il bien uorden dalla quinada han puspei restabiliu ella. Schegie malsauna haveva
ella aunc stuiu ira il Sontgicrest tochen giu avon baselgia per smarvegl da
tutta glieud. Ei schevan in si per l’auter: Co ei quei stau pusseivel a quella
persuna da serabitschar tochen cheu. Era scheva siu um da natira humoristics:
Quei di stueva mia dunna mo far mucs ed ei sederscheva glieud sco mustgas per
plaun. NB Quella episoda aunc en memoria dalla cara onda e quinada, ch’il
scribent da questas lingias teneva aschi car. Ella ei morta 1930, ils 7 da
zercladur. Otg onns suenter il
mariu.
1913
11-12, quella gada sai dar a vus trestas novas. Igl um dalla feglia Catrina ei
morts anetgamein dallas quater suentermiezdi; tuccaus dalla solegliada. Ins ha
purtau el el spital e fatg tuttas emprovas per far revegnir, mo tut stau
adumbatten. Il tgierp havevi in barschament da 113 grads. El ei staus treis dis
en bara a S.Paul e lu suenter in di tier nus a St.Henri. ei lu vegnius satraus
cheu sin giavisch da mia feglia Catrina. Il fegl dalla Catrina ei circa 16 onns.
Il Fred era segiraus per 1000 dollars. In pign agid per la mumma e fegl. Quei
fegl Gion ei lu enzacons onns pli tard sedisgraziaus vid la viafier. Il co e cum
hai buca anflau per scret. Cuserina Catrina ei vegnida tragicamein privada digl
um e dil fegl Gion. Ella viva aunc oz ed ha circa 78 onns. Quei speronza! Havein
inn onn buca novas.
Igl
aug di vinavon: Vargau circa in meins scriva il Leci Antoni, che l’onda
Mariuschla seigi malmalsauna. Essan sinquei serendi bein spert a S.Paul. Ella
ha enconuschiu nus, mo strusch pudiu plidar. Ella ha pigliau malcostas e vivida
aunc nov dis. Ella ei stada en bara a S. Paul treis dis ed in di a St. Henri,
nua che havein satrau ella sper il Fred, igl um dalla Catrina. La muniessa
Amanda era era stada dus dis a S.Paul sin la fin dalla onda per engraziament
era dil bien, che l’ onda haveva fatg era cun ella e dau ils raps d’ ira en
claustra. Starschau 1911, leu di el: Sch’ils raps tonschan, tarmettein aunc
in cudisch cun scartira gronda cun ina memoria dalla buna sora Culastia morta a
Trun ils 28 da fevrer 1911. A Trun ei era morta l’ onda Meia tschocca, sco nus
schevan. Ella scheva adina paternos tiels treis s.retgs, per ina buna mort, ed
ei morta la fiasta dils treis s.retgs 1910. Igl atun ei lu era sia sora Barla
Crsitgina morta. Ella haveva grad retschiert la s. communiun. L’ onda Barla,
la dunna da siu frar, che mirava tier ella ei suenter la communiun ida en
cuschina per in sluc caffe. Returnond era la buna gia morta.
Igl
atun 1911 ei nies bab Gion Aluis Brugger morts a Trun tier il sur fegl, che
haveva priu giu ils geniturs e quella onda tschocca e giu quitau dad els. Havein
aschia en biabein in onn giu quater baras en famiglia. Ruaus als cars morts. In
grond engraziament a miu car sur frar, che ha giu ton quitau per nos cars.
Tenor
brev dils Leci Antoni ei igl aug Gion Fidel morts ils 28 da december 1917. Staus
15 dis malsauns e vegnend la feglia muniessa
Amanda dus dis avon sia mort hagi el detg: Ussa sundel pinaus. O, Segner
jeu hai cheu entuorn mei tut mia famiglia. En pliras brevs exprima el il
legherment dad haver aschi ina buna feglia muniessa. Quei seigi consolaziun sin
pugn da mort e vegn ad haver seregurdau dil bab cun biaras ferventas oraziuns en
claustra.
Cun
caschun dalla mort da mia cara dunna Maria Culastia Monn, ils 19 d’uost 1941
ha la cara cusrina muniessa Amanda scret: La regla dalla claustra oblighescha
cura ch’ei mieri in parent dallas soras, hagien tuttas l’ obligaziun dad
urar per quei tal defunct. Ei era ina consolaziun per l‘olma. Hai aunc giu
starschau en ina brev haveva igl aug aunc giu menziunau d’ in spiritual Rensch
da Zignau, ch’ era staus ella America a visitar ses frars e cun quella caschun
visitau tuts cumpatriots. Quel hagi era empermess ad el da metter giu ils salids
a siu figliel Giusep Alois Brugger el seminari a Cuera. Quei era persummau 1890
- 95.
Ussa sundel alla fin cun mia lavur sur ils Mugglis. Hai aunc en egl ina persuna. Forsa vegnel lu da cumpletar ina caussa u l’ autra. Duess enzatgi haver interess per mia lavur, lura supplicheschel dad haver pazienzia cul scarvon, hai mai scret bein, ed oz cun 77 ½ onn vul ei era nuota dabot vegnir meglier.
NB
Ils emprems sil Badus duessien esser stai Bürglis da Surrein-Sumvitg. Il stadi
havevi empermess in premi alla emprema buoba che neschi en quella nova tiara e
quella buoba hagien quels giu, che seigi pli tard daventada la dunna da Casper
Derungs.
Per
cumpletar quellas notizias dils frars Muggli stoiel aunc scriver in per plaids
da Giachen Martin Muggli numnaus il ner. Quel teneva miu tat Leci buca aschi car
sco l’ auter igl aug Giachen. Gia cheu havevi el il gust da marcadar.
Returnond dalla fiera da Ligiaun haveva el cun buca pign quet detg al tat Leci:
Grad 1000 renschs hai jeu gudignau cun mia marcanzia. Tat Leci scheva, ch’el
hagi gnanc pudiu far bucca da rir e detg sin quei: Pli bugen havess jeu giu sche
ti havessess spiars els. Ed el hagi giu raschun. Suenter hagi el lu spiars e
mess tut ed aunc empau rauba dils fargliuns. Ella America hagi el era spiculau e
viagiau dapertut e la finala morts paupers sco las miurs baselgia el spital a
Mineapolis. La feglia Fausta hagi gidau sco ella hagi saviu e pudiu, flaghegiond
els en ses vegls dis, mo era retschiert da Diu la pagaglia. Entras ina buna reha
maridaglia. El haveva era giu fegls, mo quels ein spari senza schar anavos in
fastitg, deno in e quel vulein schar dar il fastitg. La sora dils sis frars ida
ella America cun igl aug Giachen seregordel endretg fuva ella era morta baul.
Notizias dad ella hai anflau nuot ellas brevs. Dieus detti a tuts la pasch
perpetna.
Arisguard ils Mugglis aunc ina revista. La perderta Rosa sco nus enconuschein schon ella, haveva cun quella caschun era fatg ina viseta alla sala da dertgira el Hof a Trun e leu viu e fotografau igl uoppen Muggli; schau luvrar ora el ella America ed era tarmess a nus. Tenor quei uoppen, che datescha da 1665 cul num Stiafen Muggli, havein concludiu; quei tal vegni avon ellas disputaziuns da cardientscha dil 16avel tschentaner a Cuera, fuvi da Trimmis. Restaus catolics ha el mattei preferiu da vegnir siaden lunsch en aria spir catolica. El vegn era ad haver giu uffecis en nies cumin, schiglioc fuss igl uoppen buca a Trun en sala da dertgira.
Guglielm Gadola di en siu cudisch, che 36 Mugglis hagien bandunau Tujetsch, da maniera, ch ‘ils Mugglis ein morts ora en Tujetsch, mo flureschan tonpli ella America.
(Fegl
separau)
En
ina claustra da Franziscanras havein nus duas vischinas soras muniessas. Ina
haveva num da batten Marta, ha num sco muniessa Maria Francisca, naschida 1895,
ida en claustra anno 1915. L’ autra sora num da batten Margheta naschida 1896
ida en claustra ?
num sco muniessa Maria Ursula. Dieus benedeschi lur opperar.
Ils
davos che han bandunau Tujetsch e serendi ella America ein stai dus fegls da
Gion Antoni Monn-Monn da Surrein; Alois haveva maridau Barla Deflorin da
Tschamut e l’ auzter frar Flurin ina Riedi Maria, numnada la bellezia da
Tschamut.
Las duas sura soras eran feglias da Giachen Giusep Deplatz e Lisabeth Berther, quels han era cheu la ventira d’ ina muniessa a Baldegg cul num Maria Elisabeth, num da batten Annastasia.