Documentaziun "Putnengia"
rimnada da Tarcisi Hendry, Sedrun       

     
La documentaziun cuntegn:
   
Introducziun Forum cultural Tujetsch
Pultingen Konrad Huber, Die Personennamen GR's en: Rät. Namenbuch, tom 3, 2.part, 1986
Document dils 20 da december 1252 Archiv communal: Documents avon 1800 nr.1
Document dils 9 da fevrer 1285 Archiv communal: Documents avon 1800 nr.2
Document dils 26 da fenadur 1300 Archiv communal: Documents avon 1800 nr.3
Document da 1368 cun remarcas da pader Baseli Berther
Anniversari dalla claustra da Mustér En: Jahrzeitbücher, Urbare und Rödel Graubündens  1. Band Chur 1999
Anniversari dalla Pleiv Tujetsch ca. 1450-1948 En: Jahrzeitbücher, Urbare und Rödel Graubündens  1. Band Chur 1999
Turratscha Die Burgen und Schlösser des Kantons Graubünden
II Teil Bündner Oberland und Seitentäler
von Anton von Castelmur
1944
Document da 1529, fevrer Archiv communal: Documents avon 1800 nr.13
Datum et actum ante castrum Bultringen Muoth: Die Thalgemeinde Tavetsch Ein Stück Wirtschaftsgeschichte aus Bünden BM  1898
Avat Pieder da Pultengia 1402 - 1438 Tenor pader Baseli Berther en "Baselgias e capluttas"; cumpariu 1924
Pontaningen Erwin Poeschel; "Das Burgenbuch von Graubünden"; 1929
Avat Pieder de Putnengia (1402-1438) da pader Iso Müller ; translatau da sur Balzer Pelican; Ischi 1942
Pultingen oder Poltaningen Die Burgen und Schlösser des Kantons Graubünden
II Teil Bündner Oberland und Seitentäler
von Anton von Castelmur
1944
Pieder de Pultengia Roman historic da Vic Hendry; cumparius 1964
Zatgei dil vegl casti da Putnengia da Francestg Berther, Rueras ; GR 18-12-1984
Pontaningen Tujetsch Das Burgenbuch von Graubünden von Otto P. Clavadetscher/Werner Meyer 1984
Beitrag zur Herkunft der Pontaninger Notizias per generaziuns de pli tard; Clara Capaul-Hunziker
Pultengia Adolf Collenberg, en Annalas dalla SR, Annada 117/2004
Fotografias   
    
    

  

Introducziun
Restauraziun e conservaziun
Putnengia ei igl emprem casti allas rivas dil Rein. A Dieni sper Rueras searva la val per l'emprema gada. El temps miez ha quella planira purschiu il fundament economic per ereger in casti.
La suveranitad territoriala s'udeva alla claustra da Mustér. Il center administrativ cun in ministerial fuva Rueras cun il casti da Putnengia.  
Las ruinas dil casti da Putnengia paran cun l'emprema egliada mudestas e da pintga muntada. Denton, la tuor aunc oz bein veseivla, ei circumdada da restonzas muralas d'in vast casti. El vest da quella ein fastitgs d'in avoncasti. L'entira construcziun  dat perdetga d'in edifeci da pliras parts e d'ina grondezia d'impurtonza.
Gia igl onn 1938 ed aunc pli tard ein ils mirs dalla ruina vegni sanai e rinforzai cun mieds sempels.La gronda part dalla ruina ei buca vegnida conservada e l'aura, cun vent, plievgai e neiv han donnegiau las parts exponidas a moda fetg gravionta.
Il Forum cultural Tujetsch ha la finamira da conservar la ruina da Putnengia. Gia igl onn 1999 ei vegniu elavurau in preproject en collaboraziun cun la tgira da monuments cantunala.
Sefundont sin quel ei dr. Lukas Högl, architect ed expert da castials vegnius incumbensaus dad elavurar in project cun ina valetaziun dils cuosts.

Historia
Ina suletta gada ei il casti da Putnengia documentaus. Ils 26 da fenadur 1300 surdat igl avat da Mustér Nicolaus subdits alla claustra da Wettingen "ante castrum Bultringen".

La schlatteina feudala Putnengia ei nudada l'emprema gada cun Wilhelmus igl onn 1252. La famiglia steva en survetsch dalla claustra da Mustér. Igl onn 1278 s'udevan Wilhelm e siu fegl Hugo tier quels nobels sursilvans che han agiu encunter la claustra. 1339 e 1369 funcziunavan Hugo ed Ulrich de Putnengia sco mistrals ad Ursera sin territori dalla claustra da l'auter maun digl Alpsu.
Igl onn 1391 fuva Heinrich administratur claustral, 1397 sigilescha Ulrich a Trun per il pievel dalla Cadi. 1404 e lu danovamein 1438 ein commembers dalla famiglia mediaturs. Carteivel entras lètg possedevan ils de Putnengia era beins ella Lumnezia,  
1402 e 1438 empeila Pieder de Putnengia la sort dalla abbazia da Mustér e porta sco emprem il tetel da prenci-avat. Duront siu temps da reger e cun siu sustegn ed engaschi persunal nescha ord la Ligia da Glion da 1395 la Ligia Grischa, ch'ei vegnida fundada a Trun sut igl ischi ils 16 da mars 1424.
Davart la vegliadetgna digl edifeci a Putnengia dat ei neginas indicaziuns precisas. Sin fundament digl art da construcziun, oravontut il fundament, retsonzas da mir e ligiadira, vegn ella datada dils perscrutaders entuorn igl onn 1200.

Cuosts e finanziaziun
Sin fundament dil project e la calculaziun da cuosts havein nus stuiu quintar per las lavurs da conservaziun cun cuosts da 212'644.00 francs.
Suenter che tuttas offertas ein vegnidas inoltradas muntan ils cuosts 200'000.00 francs.
Nus savein quintar cul sustegn finanzial dalla Vischnaunca da Tujetsch e dil Cantun Grischun. Plinavon vegn era il Forum cultural Tujetsch a gidar tenor pusseivladad, oravontut era cun lavur cumina.

Patrunadi:
Kantonale Denkmalpflege Graubünden Loestrasse 14, 7001 Chur
Vischnaunca Tujetsch, 7188 Sedrun
Project:
Dr. Lukas Högl, dipl. Arch. ETH Binzmühlestrasse 399/13, 8046 Zürich
Survigilonza:
Markus Casanova, dipl. Arch. ETH
Patrun e responsabladad:
Forum cultural Tujetsch
7188 Sedrun

- André Schmid, president
- Tarcisi Hendry, cassier
- Bruno Berther, actuar
- Vendelin Hendry, survigilader

 

Pultingen
(Putnengia, Burgruine RNB 2. 535). 

Disentis 1285 (388), 1300 Hugo et Wilhelmus de Pultaningen (388), de Bultingen, 1323 Henricus de Pontanenga (388), 1425 (410), 1426 Petrus de Pultingen, abbas Dis. (410), 1456 Johannes Pultinger; 
Obersaxen ca.1380 mit Johansen Puttinner, Puttynrur (277-a);
Medel S. 1380 Hainzli von Puntmingen, 1502 Benedict Punteningen;
Trun 1397 Uolrich von Puntuning (263);
Glion 1398 Peter von Püttnigen (47);
Oberland 1438 Wilh. v. Pultningen (408);
Breil 1469 den vesten Niclawssen von Pultenigen;
Vrin 1494 Dunau Punenga; 
Falera 1513 Puntlinger dessen gut, Buntlingen gut (42-f), Puntneinger's gut (Bastardlinie) (42-f);
Sumvitg 1521 Juncker Platzy Puntlinger.

Konrad Huber, Die Personennamen GR's en: Rät. Namenbuch, tom 3, 2.part, 1986

 

Document dils 20 da december 1252
Avat Heinrich da Werdenberg da Mustér dat per feudum a cavalier Wilhelm de Pultengia il casti Castilium sur Sumvitg.
Original maunca. Il regest avon maun screts suenter Mohr, Codex Diplomaticus, tom I, nr. 226

„Heinricus abbas Disertinensis cum consilio suorum fratrum et hominum suae ecclesiae, quaedam bona in Summovico Wilhelmo de Bultininga militi infeudavit, eo quod monasterio debitis oppresso, auxilio et consilio subvenerat. xiii Kal. Januarü 1252. praeaentibus Walthero de Baga cancellario Disertinensi ac aliis."

Diesen Auszug hat Abt Placidus v.Einsied. in s. litt. Disert. Num. 53 uns aufbewahrt. Eichhorn, der die Urkunde noch gesehen, meldet, dass die Burg Castilium ob Somvix und der daran stossende Acker dem Ritter Wilh. v. Pultingen (auch Pontaninga) dafür zu Lehen gegeben wurde, dass mit dessen Hülfe der gewalttätige und habsüchtige Administrator Ant. de Carnisio oder Cornisio (Eichh. u. die Synopsis schreiben Carnisio), ein Mailändischer Kleriker, aus dem Kloster vertrieben werden konnte. Vergl. die Urk. Num. 223 u. 225.

 

Document dils 9 da fevrer 1285
Missiv dalla claustra da Mustér e da ses ministrials ad Ursera e Tujetsch ad Antonius de Carnisio, plevon dalla diocesa da Milaun e caplon dil papa, pertuccont acquisiziun da possess che apparteneva pli baul alla claustra.
Tenor Mohr, Cod. Dipl., tom II nr. 28; il medem tenor avat Placidus da Nossadunnaun, Lit. Disert. nr. 11 (original latin).


"Reverendo in Christo patri ac domino suo Antonio de Carnisio1 Mediolanensis ecclesie ordinario et sedis apostolicae capellano, scribunt Gotschalcus,2 per illustrem comitem Hugonem de Werdenberch, in monasterio Disertinensi advocatus constitutus, Joannes de Moesen,3 Hans de Hospenthal, Nicolaus de Glurinchen,4 homines de Ursaria pertinentes ecclesiae Disertinensi, de Tivez5 (sic) ministeriales, dominus Hugo miles de Pultaningen, Wilhelmus frater suus, aliique plures coloni et ministeriales universumque commune monasterii Disertinensis, dominus Branchinus scholaris, Wilhelmus diaconus monachus ibidem: Illuxisse sane ex ipsius litteris, quod omnes possessiones ecclesiae Disertinensis, et quas ipse possidebat, ad iurisdictionem et proprietatem monasterii praedicti revocare velit, idcirco tota universitas una cum reverendo atque dilecto sibi abbate et monachis, consilio concordi atque unanimi praehabito, et deliberatione competentiori, convenerunt, ut abbas eundem dominum visitaret, rogantes eum, ut alia ecclesiae Disertinensis negotia apud sedem apostolicam et alibi sibi habeat commendata. Et cum praefati monachi carerent proprio sigilio, usi sunt sigillo Gotschalci antedicti, addito sigillo communitatis Disertinensis. Anno 1285. v. Id. Febr."

In Ermanglung des Originals liefere ich diesen Auszug wörtlich aus Abt Placidus v. Einsiedeln Lit. Disert. n.11
1 Über den Ant. de Carnisio vgl. die Urk. I. N. 225 u. N. 226 Anml. dies. Samml. Es scheint beinahe unbegreiflich, dass nach allem Vorgegangenen das Kloster Disentis an diesen Menschen noch ein solches Missiv erlassen konnte.
2 Der Geschlechtsname dieses Unter-Kastvogts ist mir unbekannt. Die Kastvogtei selbst war im Jahr 1247 oder 1248 von den Herren von Sax, die das Kloster hart mitnahmen, auf die Grafen von Werdenberg Übergegangen. Eichh. ep. Cur. 231
3 Der  Name dürfte, wie derjenige von Tavetsch, verstümmelt sein, und vielleicht Moos bedeuten, ein nun erloschenes edles Geschlecht in Urseren und Uri.
4 Mir unbekannt
5 Tavetsch

 

 

Document dils 26 da fenadur 1300
Nicolaus, avat da Mustér, schenghegia cul consentiment dil canvent: la ludeivla dunna Berchta, la feglia dil sempel um Weiland Egidius da Tujetsch, numnaus dil casti, che s'auda alla claustra, cun lur affons d'oz e pli tard, en num da Diu, alla claustra da Wettingen.
Register tenor Mohr, reg. da Mustér nr.75, e Schmid, historia dils stat liber Uri, II, 213 e Mohr, Cod. Dipl., tom II nr. 96.

Nicolaus, dei gratia Disertinensis abbas, uniuersis Christi fidelibus hoc scriptum intuentibus noticiam rei geste. Nouerint, quos nosce fuerit oportunum, quod nos de communi consensu et uoluntate capituli nostri monasterii, honestam mulierem Berchtam filiam discreti uiri quondam Egidii de Thivethz1 dicti de Castris, nostro monasterio proprietatis titulo pertinentem, cum suis liberis nunc genitis aut in posterum generandis, pure propter Deum monasterio beate virginis in Wettingen ordinis cysterciensis, constantiensis dyocesis tradidimus et tradimus per presentes, ius proprietatis, quod nobis et nostro monasterio conpetebat aut competere uidebatur, in prefatis Berchta et suis liberis, in prefatum monasterium Wethingen libere transferentes, renunciantes pro nobis et nostro monasterio omni iuri, petitioni, actioni, omnibusque aliis quocumque nomine censeantur, quod nobis et nostro monasterio in prelibatis Berchta et suis liberis cedebant aut possent cedere in foro canonico aut ciuili. In cuius donationis et resignationis testimonium et euidentiam pleniorem, presentes litteras nostro sigillo fecimus communiri. Datum et actum ante castrum Bultringen.2 anno domini M.ccc. crastino beati Jacobi apostoli, presentibus fratre Wilhelmo nostro monacho, domino Hugone de Bultingen, Henrico et Walthero de Hospendal, Altmanno de Kilkun, Petro custode, aliisque pluribus fide dignis.

 

Abgedruckt in Schmid Geschichte von Uri II, 213
1 Tavetsch/Tujetsch
2 Die Stammburg des alt-rätischen Geschlechts der von Bultringen, Pultringen, Pultingen, auch Puntaningen, lag im Tavetscher-Thal.


Document da 1368
.....Nus nomnai frars havein era scrit quei con lubienscha, con saver, e veglia digl venerabel Sgr. Avad Johannes, e dilg Junker Heinrich de Pontaningen da gliez temps vugau della Claustra de Musté; e per ina ferma e perpetna Sigironza de tutas quellas caussas, che staten cau scritas, havein nus con tuta deciartadat rogau nies gratius Segniur Avat Johannes, et era il nomnau vugau, il qual ei era sesius a dreig sut la Glienda davart las nomnadas caussas e puings, ch’els domischdus pendessen aviartameing lur sigils vid questa bref; che quei seigi tut daventau con nossa veglia e saver e tras deciartameing rogau dilgs nomnai treis frars, havein Nus Avad Johannes pendiu Nies agien sigill aviartameing vid questa bref, la qualla ei scritta a Musté sin la Vigielgia de S. Martin, gl’ onn suenter la neschienscha de Nies Segnier tredischtschient a sisonta otg. 1368
Da quei eran pardetgias Junker Christophel de Rinkenberg, Junker Ulrich de Pontaningen, Ulrich de Barlodt da gliez temps Mistral de Disentis, Gion Burgli hügli de Chamischollas, Rudolph de Rieffen, Heinrich de Saliangen et auters hondreivels vischins dela Casa da Diu biars et deiggia avonda etc. .....


Junker Heinrich de Pantanigen era da gliez temps, 1368, ugau (Burgvogt, Thalrichter) a Tujetsch per la claustra. Prof. J.C. Muoth scriva en „Bündn Monatsblatt Nr. 1, 1898" sur Pontaningen il sequent: „Der Hauptbesitz des Klosters Disentis lag ursprünglich wohl zu hinterst im Thale. Der Grosshof (Haupthof) oder Meierhof scheint zu Rueras gewesen zu sein. In dessen Nähe - an der allten Strasse nach Selva - lag die Burg Bultingen oder Bultringen (in Urkunden auch Pontaningen, rom Pultengia oder Pultrengia), die ebenfalls dem Kloster Disentis gehörte. Das damit belehnte Dienstmannengeschlecht (der Burgvögte oder Thalrichter) auf Bultingen hiess daher von Bultingen oder Bultringen etc., während das mit dem Meieramt (villicatio) zu Rueras belehnte Geschlecht das Prädikat von Rueras führte."
„Die von Bultingen (Pontaningen etc.) und von Rueras sind die einzigen Adelsgeschlechter im Tavetscherthal aus der Feudalzeit. Sie allein erscheinen im alten Anniversar von 1456 mit dem Prädikat „Junker". Die von Bultingen kommen urkundlich zuerst 1252 vor (Wilhelmus, miles de Bultininga); eine Urkunde von 1285 bezeugt, dass sie Dienstmannen des Klosters waren (de Tivez ministeriales: sominus Hugo, miles De Pultaningen, Wilhelmus frater suus)."
„Der bedeutenste Mann dieses Rittergeschlechtes war der Abt von Disentis, Peter von Pontaningen (1402-1438), der bekannte Stifter des Grauen Bundes vom 16. März 1424. Im XVI. Jahrhundert scheint die Familie ausgestorben zu sein. Die von Rueras waren weniger bedeutend. 1399 erscheint ein Martin de Ryfären (unzweifelhaft de Rueras) als Landamman der Ladschaft Disentis (minister provincialis totius Desertinensis terrae)."
Oberst Rudolph von Hess-Castelberg scriva: „von Pultingen, Pultrengen, Pontaninga, Pultinger. Ihr Stammschloss bei Rueras-Tavetsch. Das alte ritterbürtige Adelsgeschlecht. Peter, Abt zu Disentis 1401-1439; seine Schwester Cilia des Junker Peter v. P. ehel. Tochter verkauft 1402 das  Gut (Schloss) Wurzenstein (Ragisch) bei Disentis mit allen Rechten und Zehnten auch zu Mompe de Medels an Ulrich Barlotta, Ammann zu Disentis. Das Geschlecht (Pontaninga) kommt in vielen Urkunden vor. Archiv von Mompe de Medels, Ilanz, Synopsis in Disentis, Juvalt & a.m."
cf. Archiv von Oberkastels.

 

 

Anniversari dalla claustra da Mustér
(13avel - fin 16avel tschen.) 1624

Mense martio
Anniversarium pro domina Adelheidis de Poltnengen et omnibus parentibus, dedit libram imperialium. .......
Mense junio
Anniversarium pro Anthonia de Poltnengen, dedit 20 solidos mezanorum.      
Mense julio
Anniversarium pro Hugone domicello de Poltnengem1 omnibusque parentibus, dedit 20 solidos mezanorum. .....
Mense augusto
Anniversarium pro Cecilia de Pultnengen2, dedit 20 solidos.
Mense novembri
Anniversarium pro Johanne de Poltnengen3 et parentibus, dedit 40 solidos. ....
Mense decembri
Feria sexta omnium quatuor temporum, anniversariurn pro reverendissimo abbate domino Petro de Pultnengen4, dedit 8libras mezanorum.

1 Hugo von Pontaningen, 1278-1300 (BUB III (neu) Nr. 1259. 1369, 1692). Er dürfte kaum identisch sein mit Hugo von Pontaningen, der 1339 als Ammann von Ursern nachgewiesen ist (vgl. CLAVADETSCHER/MEYER, Burgenbuch, S.350).
2 Cilia von Pontaningen verkauft 1402 das Gut Wurzenstein in Disentis an alt Ammann Ulrich Barlott (GA Disentis, Urk. Nr. 1). ISO MÜLLER, Die Ritter voll Pontaningen, in: BM 1943. S. 23-24.
3 Junker Hans v. Pontaningen stirbt 1456. Die Jahrzeit in Tujetsch für die Brüder Hanß von Bultanigen und Junker Heinrich wurde jeweils am 7. Oktober begangenen, vgl. unten S. 169.
4 Petrus v. Pontaningen, 1402-1438 Abt von Disentis.


Anniversari dalla Pleiv Tujetsch ca. 1450-1948

X F II NONAS. FIDIS VIRGINIS [6. Oktober]
G NONAS. MARCT PAPE [7. Oktober]
[C-] Obüt juncker Hanß von Bultanigen1, und juncker Heinrich2 sin brüder constituit jerlich durch ir sel haill willen und durch aller ir forderen und nach komen sel willen 4 lib. Meil. plebano, daz er ir jarzytt begang. Item constituit 15½ mutt gütter und wolgewannetter gersten, die ze geben und ze nemen sy, und 8 keß an wert armen lutten järlich uff aller sellen tag3 hie ze Tyfetsch in der kilchen ze weren, die den die gütter in hand oder dar nach, wenn sy die kilchmaier oder die tallutt nit enberen wend angeferd. Und diß vor geschriben 4 lib. Meyl. und 16 mutt korn und och die 8 keß an wertt von der burg ze Bulttanigen und von allen den güttern gelegen under dem weg, als man gen Schumutt in hin gatt, die des vorgenemptten juncker Henslis waren, us genomen einen acker, der zu den zytten Martin von Riferis4 was geben mitten in den vorgeschriben güttern, und ist uß gemarchsteinett, und stost obnen an den weg, der gen Holcz gatt, und unden zu an die rinckmur, die umb die burg gatt ze Bultanigen, und der selb acker gescheczt umb 4 ß an wertt und ist lechen, und disy vorbenemptt burg, hab und gütter kaftt der vor geschriben juncker Hanß von Bultanigen von Ulrich von Bultanigen5 umb 200 gulden necher, den sy wertt werin, dar umb das disu vorgeschriben selgerett werden gewertt järlich, als hie vor geschriben statt, und wa dis nit us gericht und gewertt werden uff den tag, als vor geschriben statt, so sönd die kilchmeyger follen gewalt hart, von der kilchen und von den gemeinen tall lütten und och von denen, dero die gütter eigen sund, den blumen und die nucz an zegriffen, der dann des jares uf dem gutt gewachsen ist, oder das das denn dien blumen und den nucz geeczett hatt und das lan scheczen in aller der wis, als och ander goczhus lutt richtung hand, zu ain ander umb ir zins. Und wer, das da von got sy, das die gütter niemen buwtty, so sol aber der kilchmeyer hart follen gewaltt von der kilchen und gemeinen tallutten und och von dienen, dero den die güter eigen sind, das gutt an griffen und das lan scheczen in aller der wis, als vor geschriben statt. [-C]
[Am Rand:] [I-] Spendt. [-I]

1Hans von Pontanineen ist 1402 (GA Disentis/Mustér, Urk. Nr. 1) und 1428 (GA Trun, Urk, Nr. 2) urkundlich bezeugt.
2Heinrich v. Pontaningen ist 1391 urkundlich bezeugt (GA Tujetsch, Urk. Nr. 7).
3
Allerseelen = 2. November.
4Martin von Rueras ist 1380 und 1391 urkundlich bezeugt (GA Tujetsch, Urk. Nr. 5 und 7).
5Ein Ulrich v. Pontaningen, Sohn des verstorbenen Jacob, ist 1377 urkundlich bezeugt (WARTMANN, Urkunden, Nr. 76).

V C II KL. QUINTINI MARTYRIS. WOLFGANG[. VIGiLIA [31. Oktober]
[D-] Margaretha, uxor Riedi Gisel, constituit ½ plb. omnium quatuor temporum pro se et patre et matre de Ursaira naciones et pro filia sua Gretli et ceteris pueris suis et fratres et sorores et omnium antecessorum eorum et con.stltuit illud super bona sua Pultingen supra stratam, que vadit ad Schamut etc.

En: Jahrzeitbücher, Urbare und Rödel Graubündens  1. Band
Die Kreise Disentis und Ruis; bearbeitet von Ursus Brunold und Immacolata Saulle Hippenmayer
Staatsarchiv Graubünden Chur 1999


TURRATSCHA

Der Flurname Turratscha in Sala Plauna zu Disentis erinnert noch an einen verschwundenen Turm, von dem aber keine Ruinen mehr vorhanden sind. Dort scheint ein Sitz der Familie Pontaningen gewesen zu sein, denn noch 1468 nennt sich Wilhelm von Pontaningen „Wilhelm von Salvaplaun alt Landrichter".

Die Burgen und Schlösser des Kantons Graubünden
II Teil Bündner Oberland und Seitentäler
von Anton von Castelmur
1944
 


Document da 1529, fevrer
Cun appellar als artechels da Glion recloman Gaudenz de Mont da Löwenberg, Johann Schmid da Glion, sco ugau dils affons da Balthasar da Strada, Placi de Pultengia e Nicolaus Wiezel, pervia dalla restituziun dalla alp Nalps sin terren da Tujetsch, ch'ei entras fundaziun da decennis ida vi alla claustra da Mustér. Els sco artavels dals fundaturs pretendien anavos l'alp Nalps.
Regest ord Synops. annal. Dis. 98 a Th. v. Mohr, regester da Mustér, nr. 282.

 

 

Datum et actum ante castrum Bultringen

(vor der Burg Bultringen)
(26. Juli 1300). - Mohr II. C. d. Nr. 96,S. 164)
Nicolaus, Abt von Disentis, schenkt mit Zustimmung seines Kapitels (Convents): die ehrbare Frau Berchta (honestam mulierem Berchtam),die Tochter des bescheidenen Mannes Weiland Egidius von Tavetsch, genannt von der Burg (filiam discreti viri quondam Egidii de Thivetz dicti de Castris), welche unserem Kloster als Eigentum zugehört (nostro monasterio proprietatis titulo pertinentem), mit ihren jetzt erzeugten oder in Zukunft noch zu erzeugenden Kindern (cum suis liberis nunc generatis - aut in posterum generandis), rein um Gotteswillen (pure proter deum) - dem Kloster Wettingen Cisterzienser Ordens ( im Aargau). Zeugen: Wilhelmus frater noster, monachus ....)
Hugo de Bultingen, Henricus et Waltherus des Hospenthal (Urseren), Altmanus de Kilchun, Petrus Custos (des Klosters) und andere mehr.

Die Perchten im Anniversar dürften wohl die Nachkommen dieser Berchta sein, woraus der Tavetscher-Geschlechtsname der Berchter oder Berther entstanden sein mag.
Der Hauptbesitz des Klosters Disentis lag ursprünglich wohl zu hinterst im Thale. Der Grosshof (Haupthof) oder Meierhof scheint zu Rueras gewesen zu sein. In dessen Nähe - an der alten Strasse nach Selva - lag die Burg Bultingen oder Bultringen (in Urkunden auch Pontaningen, romanisch Pultengia oder Bultrengia), die ebenfalls dem Kloster Disentis gehörte.
Das damit belehnte Dienstmannengeschlecht (der Burgvögte oder Thalrichter) auf Bultingen hiess daher von Bultingen oder Bultringen etc., während das mit dem Meieramt (villicatio) zu Rueras belehnte Geschlecht das Prädikat von Rueras führte.
Die von Bultingen (Pontaningen usw.) und von Rueras sind die einzigen Adelsgeschlechter im Tavetscherthal aus der Feudalzeit. Sie allein erscheinen im alten Anniversar von 1456 mit dem Prädikat "Junker". Die von Bultingen kommen urkundlich zuerst 1252 vor (Wilhelmus, miles de Bultininga); eine Urkunde von 1285 bezeugt dass sie Dienstmannan des Klosters waren (de Tivez ministeriales: dominus Hugo, miles de Pultaningen, Wilhelmus frater suus).
Der bedeutendste Mann dieses Rittergeschlechtes war der Abt von Disentis, Peter von Pontaningen (1402-1438), der bekannte Stifter des Grauen Bundes von 16. März 1424. Im XVI. Jahrhundert scheint die Familie ausgestorben zu sein. Die von Rueras waren weniger bedeutend. 1399 erscheint ein Martin de Ryfären (unzweifelhaft de Rueras) als Landamman der Landschaft Disentis (minister provincialis totius Disertinensis terrae).

Muoth: Die Thalgemeinde Tavetsch
Ein Stück Wirtschaftsgeschichte aus Bünden BM  1898

 

 

Avat Pieder da Pultengia 1402 - 1438
Descendent d’ina nobla famiglia, che habitava il casti da Putnengia sper Dieni/Rueras. El ei serendius en claustra da Mustér tiels studis, nua ch’el ha priu il habit. Leu eis el daventaus pader custos e 1402 vegnius eligius avat. Sco tal ha el giu bien quitau per la disciplina ed economia dalla claustra ed ha pagau giu beingleiti ils gronds deivets, ch’ins haveva stuiu far si muort il horribel barschament da 1387. El ha manteniu e consolidau las bunas relaziuns cun ils pievels vischinonts dalla Val Blegno (1406) e dad Altdorf, nua ch’el ha acquistau in casti cun tuor e curtin (1407), e nua ch’ins ha honorau el cun il dretg da burgheis.
A Ruma gudeva el gronda simpatia, aschia che papa Bonifaci IX ed Innocenz VII han incaricau avat Pieder cun differentas fatschentas ufficialas. Avat Pieder ei staus stimaus dals imperaturs Ruprecht e Sigismund, che havevan lur agen interess politic, che la claustra prospereschi.
Alla fin digl onn 1414 ei avat Pieder serendius cun uestg Hermann II da Cuera sil cussegl ecumenic a Constanz, da quel eis el returnaus suenter in onn. Staus finius quei cussegl 1418, sin il qual Martin V ei vegnius eligius sco papa, ei avat Pieder puspei serendius a Constanz, nua che tuts dretgs e privilegis dalla claustra da Mustér ein vegni ractificai dil papa entras la bulla da 1418.
Avat Pieder ha baghegiau danovamein la baselgia da Nossadunna e da s. Pieder, sco era la maiestusa tuor da s. Placi, las restonzas dalla quala ein stadas semantenidas entochen 1848. Las duas baselgias da Nossadunna e da s. Pieder, ein vegnidas consecradas 1423 da Guglielm V da Raron, uestg da Sion, Valleis. 1421 ha avat Pieder da Putnengia baghegiau e dotau la baselgia da s. Gada per urbir ora protecziun encunter il fiug e forsa era per levgiar la pastoraziun per Tujetsch e Medel.
1424, ils 16 da mars, ha avat Pieder, capend las relaziuns ed ils basegns dil temps, fundau en uniun cun ils nobels ed il pievel la Ligia Grischa a Trun. El vegn numnaus perquei cun raschun il bab dalla patria, promotur dalla libertad ed auctur dalla Ligia Grischa. Niev contact culla val d’ Ursera ils 8 da fevrer 1425. In document da 1426 raquenta dallas bunas relaziuns denter la claustra da Mustér ed il cont Fillipp Maria de Milaun.
Plein merets per la claustra e per la patria ei avat Pieder morts ils 17 da december 1438.

Tenor pader Baseli Berther en "Baselgias e capluttas"; cumpariu 1924

 


Pontaningen
Gemeinde Tavetsch. Südlich von Dieni bei Rueras, oberhalb des Einflusses des aus dem Val Giuver kommenden Baches in den Vorderrhein.
Länglicher, von Westen her vorstossender Hügel. Zugang im Westen. Hier zunächst die Fundamente eines Bauwerkes mit einer Grundfläche in der Form eines verschobenen Viereckes. Dicke der Westwand 2 m, die der anderen Wände anscheinend nur 1,25 m. Gegen die Bergseite liegt vor diesem Bauwerk noch ein. 3 m breiter, sehr seichter Graben mit Wall (überwachsene Mauer?). Östlich des Gebäudes ein in den Felsen geschroteter, ca. 2 m breiter, jedoch an der Zugangsseite nur etwa 1 m tiefer Graben. 4 m weiter östlich davon der Turm. Mauerwerk aus annähernd lagerhaften, kleineren Steinen. Ecksteine ohne Bossen. Das Erdgeschoss ganz mit Schutt aufgefüllt. Noch zwei Geschosse bestimmbar. Die Ostwand bis zur Höhe des Erdgeschosses eingestürzt. In der Westwand ein kleines Viereckfenster. Östlich lag dem Turm ein Bering vor, der an der Kante des Plateaus zog.

 

      Pontaningen, Längsschnitt

Stammsitz der Herren v. Pontaningen, Ministerialen der Abtei Disentis. Milites. Urkundlich erstmals 1252 in Wilhelmus de Bultininga (C.D. I. S. 341, s. dazu auch Chischliun bei Somvix). Er und sein Sohn Hugo gehörten zu den Oberländer Edlen, die sich gegen den Klosterbesitz vergingen (C.D. I. S. 432). Das Geschlecht existierte noch zu Campells Zeit. Es stellte den Abt Peter, unter dessen tätigem Anteil der Graue Bund 1424 zustande kam. Eine Linie der Pontaningen soll nach Campell im Lugnez gelebt haben. Er nennt dort auch eine Burg dieses Namens, doch ist nichts davon bekannt (Campell Top. deutsch S. 13).
Die Burg Pontaningen bei Rueras kommt urkundlich einmal, 26. Juli 1300, vor: Abt Nicolaus macht dort („ante castrum Bultringen") eine Schenkung (C.D. II. S. 164). Entstehungszeit vermutlich Ende 12. Jahrhundert.

      Pontaningen, Grundriss

Text S.74: Bei Pontaningen endlich fallen die Reste eines länglichen Bauwerkes auf, das ausserhalb der eigentlichen Burg und von dieser durch einen in den Felsen gearbeiteten seichten Halsgraben getrennt lag. Auch hier lässt sich eine Sust vermuten, die vor dem Anstieg zum Oberalppass oder zu der Zweigroute über den Krüzlipass nach Amsteg das Abbürden der schweren Ballen und Fässer ermöglichte. Doch fände ihre Existenz, auch ohne dass man an den Nutzen des Verkehrs zu denken brauchte, in dem Ertrag des Kessels von Sedrun, der letzten grünen Senkung vor dem rauheren Passgebiet, hinreichende Erklärung.

En: Erwin Poeschel; "Das Burgenbuch von Graubünden"; 1929

 


Avat Pieder de Putnengia (1402-1438)
da pader Iso Müller
translatau da sur Balzer Pelican

La tgina dalla famiglia ministeriala de Putnengia, oriunda da Mustér, fuva il casti da Putnengia en Tujetsch, baghegiaus entuorn igl onn 1200. Sias melancolicas ruinas regordan aunc oz da pumpa stulida e gloria passada. Duront "il temps da sgarschur" senza imperatur, ei la muntada dils nobels u cavaliers carschida. Per part eran ei temi castellans da rapina. El decuors dil 13/14avel tschentaner han ei era acquistau influenza predominonta enta Tujetsch ed ell'entira Cadi. Grazia a lur situaziun e sedia feudala fuvan ils nobels de Putnengia ils fatgs mediaturs denter Ursera e la Cadi, denter il Rein e la Reuss. Sil pli tard dapi il 14avel tschentaner havevan ei possessiuns ad Ursera sezza. Igl onn 1363 fuva schizun Duri de Putnengia mistral d'Ursera. Alla fin dil 14avel tschentaner ha denton la veglia splendur dalla famiglia entschiet a sblihir. Clau, il bab digl avat Pieder, ha vendiu 1377 ils beins da Schlans; Cilia, la sora digl avat, ha alienau ils 23 da schaner 1402 il bein de Ragisch (Wurtzenstein) sper Mumpé-Medel. En quella burgameina compara Pieder per l'emprema ga sco ugau da sia sora Cilia e sco avat da Mustér. Gia 1398 havein nus entupau el alla cumpra dalla vischnaunca da Tenna, sco Custos dalla claustra e representant digl avat Gion, dil qual el fuva il maun dretg. Sco indigen ha el scochemai continuau la politica concilionta ed indulgenta da siu grond predecessur avat Gion de Glion (1367-1401). Perquei ha el 1404 vendiu l'alp Pazzola als vischins da Medel per in tscheins annual da 4 "schillings" caschiel sil di da s.Martin. Sch'il tscheins vegn buca pagaus, ha igl avat il dretg da pretender il dubel dil tscheins annual. Da pesar il caschiel ha il salter da Medel.

Dil tuttafatg niev ed agen ei la politica amicabla d'avat Pieder de Putnengia cun la Confederaziun. En quei risguard ha el cumpletau excellentamein la politica retica da siu predecessur. Al sistem d'allianza d'anno 1395 a Glion, ha el aschunschiu il sistem d'assicuranza, sch'ins astga duvrar ina expressiun da Bismark. Igl ei ver ch'igl avat ei alla entschatta vegnius suspectaus per adversari dalla Confederaziun. Anno 1403 han numnadamein ils da Sviz fatg in patg culs Appenzelles per proteger quels encunter ils Songaglies ed Austriacs. Quei mument enquera Habsburg da crear in'allianza encunter Sviz e da gudignar per sesez igl uestg da Cuera ed igl avat da Mustér. Enderschend ils da
Sviz quellas tentativas, fan ei en ina brev grevas reproschas agl avat Pieder. La risposta da quel exista aunc. Ella ei datada dils 5 da mars 1403, pia per circa dus meins avon la victoria dils Appenzelles a Vögelinsegg. En tun ualti recent declara igl avat, ch'el seigi bein vegnius dumandaus dals ambassadurs austriacs, mo che ni el ni il Cumin dalla Cadi hagien serrau ina ligia cull'Austria e vegnien era mai a serrar ina tala.
Els veglien s'alliar cun negin sil mund, deno culs da Sviz. Il patratg final dalla risposta ei sco in sarament che maunca buca da grondezia historica: "Nus lein haver sin tiara negin auter signur che Niessegner!" Quella risposta secatta aunc oz egl archiv federal a Sviz, vengonza da vegnir conservada denter las veglias burgameinas dalla Confederaziun. Avat Pieder sez haveva cussegliau als da Sviz da tener ella per impegn.

Murend 1403 Galeazzo Visconti a Milaun, era il ducadi da Milaun per ir en farcaglia. Ils signurs da Sax-Mesauc han occupau Blinzuna e Blenio, ils Uranes la Leventina. Aschia ei la via dil Munt Avellin (s.Gotthard) vegnida pli e pli en dominonza dils Confederai. Perquei ei avat Pieder seschaus en pli intimas e stretgas relaziuns cun quels. Anno 1407 cumpra el ad Altdorf ina casa ed ina cuort per 330 glivras uranesas. Probablamein per cumpletar quella staziun uranesa, ei fors'aunc d'avat Pieder de Putnengia sez la schinumnada "Casa de Mustér" a Lucerna vegnida erigida. Aunc il medem onn 1407 ha igl avat obteniu dals Uranes il dretg da vischinadi. Quei ei bein buca daventau ton per beinvuglientscha sco culla finamira da metter tiarms alla carschenta pussonza abbaziala egl Uri. Han ei gie stabiliu en la burgameina da vischinadi ch'igl avat astgi buca posseder sin intschess uranes beins per pli che la valeta da 500 glivras. Medemamein han ei spladiu ad el tutta art e part dallas alps uranesas. Quei era mo l'entschatta d'aunc pli grondas strinschidas. Suenter l'occupaziun dalla Leventina (1403) fuva la via dil Munt Avellin naven da Fliela tochen Lodrino en mauns uranes. Ei muncava sulettamein il tschancunet: Ursera. Encugnada encunter miezdi e mesanotg quasi denter pella e pisun, haveva Ursera buc autras letgas che da sealliar 1410 cun Uri entras in contract da vischinadi, denton sco member adual e buca subordinau. Aschia ei la val d'Ursera s'allontanada aunc pli lunsch dall'abbazia da Mustér, suenter che gia l'immigraziun dils Vallesans ad Ursera egl 11/12avel tschentaner haveva giu tratg ina lingia da separaziun sil Cuolm d'Ursera e suenter ch'ils d'Ursera fuvan politicamein i tut atgnas vias dapi il 13avel tschentaner. (1283 haveva Habsburg obteniu l'ugadia d'Ursera, 1317 fuva in Uranes subugau, 1382 survegn Ursera dal retg Wenzel la brev da libertad.) La guardia dil Gottard steva buca pli ell'enzenna dalla Crusch da Mustér, mobein el segn dil bov dad Uri. El patg da vischinadi da 1410 ha Ursera bein resalvau ils dretgs dall'abbazia. Mo facticamein dava ei tonaton bia vischins d'Ursera che cartevan ch'ils dretgs dalla claustra seigien ussa liquidai. Igl avat ha giu da far da conventscher quels d'Andermatt da ses dretgs. Per 1425 ein las duas partidas puspei vegnidas perina. Ils d'Ursera savevan puspei eleger sezs lur mistral, mo quel stueva mintgamai serender a Mustér per obtener dagl avat "uffeci e dicasteri". Persuenter surdava il mistral agl avat in per vons alvs. Sin s.Martin stuevan ils subdits pagar il tscheins da lur beins. Per incassar quel tarmetteva la claustra in agen ufficial ad Ursera, al qual il mistral haveva dad esser gideivels, secapescha encunter commensurada bonificaziun. Sch'in pagava buc il tscheins enteifer treis dis suenter la vegnida digl ufficial, haveva el da star neu per donn e cuost da quel. Nunallegaus ella brev da 1425 era il dretg dalla claustra da presentar il plevon d' Andermatt. Mo quei usit ei mal vegnius contestaus da quels d'Ursera. Denton ei la connexiun ecclesiastica denter Ursera e Mustér buca stada uerta da strenscher e rinforzar ils ligioms politics e territorials. Cul patg da vischinadi da 1410 sevolva la daditg tudestgada Val d'Ursera cullas undas dalla Reuss encunter Altdorf, la retoromontscha Val Tujetsch cullas undas dil Rein enviers Mustér. Il stat dil Lucmagn perda sia anteriura provinzia e confinescha alla greppa dil Six Madun. Mo la regurdientscha dils de Putnengia svanescha mai ord la historia d'Ursera. Schegie ch'il discuors romontsch digl avat el senn da Caspar Muoth en siu "Cumin d'Ursera" ha mai giu liug ad Ursera, essend la vallada gia daditg tudestga, ei igl avat da Tujetsch tonaton sefatgs fetg meriteivels per las relaziuns cun Mustér ed ha spindrau ad Ursera quei che fuva aunc da spindrar. La finfinala eran las raschuns geograficas ed economicas pli fermas che las ecclesiasticas e politicas. Dapi ch'il pass dil Gottard ei vegnius en flur, era ei mo ina damonda dil temps, che la Val d'Ursera sefetschi independenta e sesparti dal stat claustral da Mustér.

In grond meret d'avat Putnengia ei l'amplificaziun e renovaziun dalla Ligia da Glion da 1395. Eifer la venerabla miraglia digl emprem marcau sper il Rein ein 1395 s'alliai igl avat da Mustér, il barun da Razen ed il cont da Sax-Mesauc cullas vischnauncas (cumins = Hochgerichte, valladas) da Mustér, (pia dalla Cadi) e dalla Lumnezia. Exactamein sco la Confederaziun svizra ei 1291 naschida allas rivas dil Lag dils quater Cantuns, aschia ha era la confederaziun grischuna priu origin allas frestgas rivas dil giuven Rein. Cheu sco leu ina ligia cuzzonta, illimitada, perpetna. La vart tipica dalla Ligia da Glion fuva l'allianza denter signurs e pievel, da sum e dem, semegliontamein sco la Confederaziun dils 8 loghens denter ils marcaus e las tiaras. La nova ligia da Glion ha spert conquistau contrada per contrada: 1395 s'alliescha la Foppa, ton sco ella apparteneva als conts da Werdenberg-Sargans, 1399 il segneradi da Trin, che apparteneva als conts da Werdenberg-Heiligenberg, 1400 Valrein, 1406 ei era Schons s'alliaus transitoriamein. Mo 1412-1419 ein ils caposignurs dalla Ligia vegni in davos l'auter. Igl avat da Mustér, che fuva antiaustriacs, ei vegnius en scarpanza cul barun da Razen, che teneva cull'Austria. Ils baruns da Razen sescagnavan medemamein culs conts da Sax-Mesauc pervia da beins ella Foppa, che omisdus pretendevan. Ton che la Ligia da Glion era per ir en scalgias.
Igl ei il grond meret dil Tuatschin da haver spindrau la Ligia e renovau ed extendiu quella ils 16 da mars 1424 a Trun. Quei ei daventau sil plaz ordinari da dertgira sper la via imperiala, damaneivel digl ual spimont da Ferrera en in englar, l'enzenna caracteristica dil qual era in terment ischi. In mument veramein commemorativ eis ei stau, cura ch'ils representants da tontas dinastias e vischnauncas reticas han alzau il maun encunter tschiel clamond per perdetga "Diu ed ils sogns" da vuler renovar la Ligia per adina. Per redember meglier a futuras dispetas ei la gia existenta dertgira dalla Ligia vegnida cumpletada e remediada. Buca mo ils caus principals astgavan eleger in derschader, era Valrein pudeva eleger dus ed ils Libers da Lags in.
Sche quels 6 derschaders vegnevan buca perina, savevan ei trer tier aunc 1-3 auters. Tgi che sesuttametteva buc alla sentenzia maiorala da quels 9 derschaders stueva vegnir turzegiaus da tuts confederai. Il diember dils derschaders ei cuninaga carschius considerablamein. Gia 1438 ein 15 derschaders documentai. Alla testa da quels stava il cau-ligia. Ei fuva ina paralella cun Uri. Leu ein 15 derschaders documentai gia 1406. Aschia ha facticamein la Ligia Grischa survegniu nova veta e vigur. Cun raschun ha perquei era Trun e buca mo Glion la honur dad esser liug da fundaziun dalla Ligia Grischa. Aunc dapli! Anno 1395 han ins expressivamein concludiu da seradunar mintga 5 onns a Trun per renovar la ligia. Pia Trun e buca Glion fuva il vuliu e desiderau simbol dalla Ligia Grischa. Ins vuleva tener las radunonzas sin tiara sontga dalla claustra da Mustér e buca sin territori dallas dinastias secularas. La renovaziun ed amplificaziun dalla Ligia da 1424, sut il maiestus ischi da Trun, han per tut avegnir predestinau quel sco simbol dalla Ligia. Igl ei e resta ver: "A Trun sut igl ischi nos babs ein serimnai ... " Trun resta il sanctuari dalla libertad sursilvana. Mo per quei astga il meret d'avat Gion da Glion (1371-1402) buca vegnir sminuius. Glion e Trun ein las tginas dalla Ligia. Avat Gion ed avat Pieder ein omisdus babs dalla Ligia Grischa. Buca mo in ni tschel, mobein ton in sco l'auter!
La solemna renovaziun dalla Ligia da 1424 muntava per il Tuatschin la cruna da siu operar. Suenter quei eveniment era sia autoritad tala, ch'igl ei stau per lu pusseivel ad el da sviluppar energicamein sia acziun politica sper las rivas dil Rein anteriur. Sut sia bitgetta ein per gronda part las difficultads denter ils commembers dalla Ligia vegnidas lugadas. Entras sia mediaziun ein aunc 1425 ils deivets dils baruns da Razen alla Ligia Grischa vegni liquidai.
Il medem onn ha avat Pieder reconciliau ils baruns da Razen ed ils conts da Sax-Mesauc. Quei onn ha el era - sco gia allegau - stipulau ils duers dils d'Ursera enviers Mustér. Suenter haver giu pacificau las rivas dil Rein, ha el era saviu empruar da reconquistar las rivas dalla Reuss.
Denton haveva igl uerbel Tuatschin buca emblidau sia politica amicabla culla Confederaziun. Da miez october 1425 han 500 da Sviz fatg ina invasiun en la Val d'Eschen conquistond Domo d'Ossola, mo ein vegni tschinclai d'ina armada milanesa. Sco da far da cuorer han ils auters Confederai festginau da purtar agid als da Sviz. Ils 10 da november han ils dad Uri, Sviz e Lucerna conquistau il marcau liberond ils tschinclai. Ils 12 da november arrivan ils Turitges, ils 13 da november 700 guerriers da Pieder de Putnengia e dalla Ligia Grischa, ils 14 finalmein era ils Bernes e Soloturnes.
Ils 16 da november ein tuts returnai a casa sur ils pass en nevada. Separticipond da quella expediziun guerrila en Val d'Eschen a pro da Sviz, ha avat Pieder mussau als da Sviz, che havevan 1403, cun caschun dall'uiara appenzellesa, dubitau da sia fideivladad, che sia empermischun dada da lezzas uras, seigi buca stada mo ina frasa. El contract da pasch dils 4 cantuns cun Milaun d'anno 1425, ei perquei era igl avat vegnius cumpegliaus e consideraus quasi sco confederau affiliau dalla Svizra centrala. Cheutras haveva Pieder art e part dalla libertad da dazi, stipulada per 10 onns, sill'entira via dil Gottard entochen las portas da Milaun, per ir e returnar, per export ed import. A Biasca sbuccava gie la via dil Lucmagn en quella dil Gottard, aschia che la libertad da dazi muntava in considerabel success per Mustér. Dil reminent ha Pieder tuttavia buca negligiu il Lucmagn. 1406 ha el gie renovau in contract commercial cun Blenio. Plinavon ha el 1413 e 1431 hospitau imperatur Sigmund, vegnius sur il Lucmagn, sco pelegrin en claustra. Per ventira ei il cumadeivel regent buca sefermaus ditg a Mustér; pertgei el garegiava splendidas perdanonzas, sco la cassa episcopala da Cuera ha malamein stuiu experimentar. Ei para denton ch'igl imperatur seigi vegnius hospitaus pulit a Mustér, silmeins anno 1431. Puplau ha el mo da buca haver survegniu in letg sco sauda a Blenio. Ad avat Pieder caztgava ei buca fetg da dedicar siu temps ad aults honors. El leva survir al pievel. Anno 1427 fa el il mediatur denter quels da Schons ed ils conts da Werdenberg-Sargans. Ils da Schons han contonschiu lur independenza, mo stuevan pagar vinavon ils tscheins e las dieschmas. Era ils da Lags fuvan vegni en scarpanza cun lur signurs, ils conts da Werdenberg-Sargans. Principalmein entras intermediaziun d'avat Pieder han els 1428 pudiu secumprar liber dal domini dils Werdenberges per la summa da 300 renschs dad aur. Per far ton meglier la segira, han 1434 ils da Lags fatg prender si els dagl uestg da Cuera sco commembers dalla Casa da Diu. Persuenter han ei regalau agl uestg il laghet sur il vitg, cun resalva ch'avat Pieder astgi pescar en quei lag, abundonts da peschs, cura ch'el vegli e schi ditg sco ei plaigi. Quei privilegi valeva denton mo per igl avat persunalmein. Ses successurs pudevan guder quella favur mo cun expressiva lubientscha digl uestg sez. Quella pintga circumstanzia muossa co ils merets digl avat vegnevan preziai e renconuschi. Che Pieder de Putnengia fuva atgnamein il menader dalla Ligia Grischa documentescha la cunvegnientscha fatga 1427 entras sia mediaziun denter ils baruns da Razen ed ils paders da Faveras, che secattinavan pervia da beins e tscheins a Domat. Anno 1438 ha igl avat puspei presidiau ina dertgira che haveva da metter perina il cavalier Albrecht Tumb culs baruns da Razen, che fuvan els deivets tochen culiez.
Eis ei a vista da tontas mediaziuns stravagau da numnar avat Pieder de Putnengia il retg nunencorunau e dalla Surselva, naven da Rueras entochen Razen? Sias pacificaziuns fan endamen igl operar pacificont da siu grond predecessur avat Thüring d'Attinghausen-Schweinsberg (1327-53), che ha reussiu da lugar la dispeta da 200 onns denter Sviz e Nossadunnaun pervia dalla March. El ei veramein quel che ha eliminau ils scarpetschs e consolidau la Ligia Grischa. Avat Pieder ha aunc giu il confiert da ver 1436 a fundond la Ligia dallas 10 dertgiras. Sch'el ei era buca staus persunalmein igl autur da quella, eis ella tuttina stada l'encoronaziun dil moviment communal, ch'el ha adina promoviu el senn da siu grond predecessur. Mo quei che Pieder de Putnengia prosegueva senza calar, la uniun cun la Confederaziun, ei serealisau per 1497, cura che la Ligia Grischa ei sco emprema dallas ligias reticas s'affiliada alla Confederaziun entras in patg perpeten. Senza avat Pieder fuss quei impurtont pass sil pli pauc s' entardaus per ditg e liung.
Ins s'imagina ordinariamein Pieder de Putnengia sco venerabel avat cun termenta barba e crusch tarlischonta. Muoth conta: "Agl avat la crusch tarlischa, sut la lada barba grischa" Mo historiografs ed archeologs dian a nus che las barbas fuvien da gliez temps ina raritad. Era arisguard siu num existan divergenzas. Ellas burgameinas originalas da 1419 e 1438 senumna el "Peter von Pultningen". Mo tgei emporta ei la finala ch'el hagi giu barba ni buc, ch'el seigi staus de Putnengia ni Pultnengia? Sia statura historica resta pressapauc quei ch'ella fuva: Pieder ei staus in grond avat. Nus havein forsa repartiu ses merets empauet autruisa, accentuau sia politica onz federala che retica; mo cheutras attribuin nus gie ad el aunc pli vast horizont ed aunc pli fin senn politic.
Forsa ein ils duns economics d'avat Pieder aunc strusch vegni appreziai sufficientamein.
Ils Tuatschins ein glieud spargnusa. Avat Pieder fuva dalla medema era: in bien administratur e bab da casa. La curia papala ha incumbensau el 1404 da proteger dus cruschai da Zug encunter repressaris e 1405 in Turitges encunter l'usura da gedius. Da l'autra vart ha el 1417 renviau la damonda d'in collectader d'in papa cassaus dal concil da Constanza, che vuleva adispet far pagar suenter il tscheins che la claustra da Mustér fussi stada culponta a Roma sco claustra da patronat papal. - Dil concil da Constanza ei avat Pieder buca separticipaus ufficialmein, schegie ch'el po esser staus presents inaga ni l'autra. Il spargnus Tuatschin ei mintga cass senuspius dallas spesas unidas cun ina presentanza prenciabbaziala a Constanza. Il cuntrari ha igl uestg da Cuera, Hartmann da Werdenberg, fatg, che ei cumparius leu ufficialmein. Significativ eis ei, ch'igl avat da Mustér ha saviu empristar daners agl uestg da Cuera, ch'ein vegni turnai per suenter la mort da quel. Igl uestg apparteneva aunc alla generaziun postfeudala dalla Cuort burgognesa, ferton ch'igl avat haveva gia il spert mercantil dils marcaus talians dalla renessanza.
Pieder de Putnengia haveva tutta raschun dad esser spargnus, demai che la claustra piteva aunc fetg dil barschament da 1387. Mo per caussas pias haveva el tonaton cor e maun aviert. Probablamein ha el aunc restaurau in ton dalla baselgia da s.Maria e s.Pieder, ch'el ha fatg consecrar solemnamein dagl uestg da Sion Guglielm da Raron. Per esser preservaus da novs incendis entras urbida da s.Gada, ha el engrondiu totalmein siu sanctuari ch'existeva gia dapi igl 11avel tschentaner sper il stradun dil Lucmagn. Alla cantunada nordorientala ha el erigiu in bi clutger da stil roman. Plinavon ha el fatg alzar il curmal dalla baselgia, proveder quella cun in plantschiu da lenn ed in zenn gotic. In talentus pictur dalla Germania meridionala ha ornau il mir settentrional dil sanctuari cun ina colorusa retscha da stupents maletgs gotics ord la veta dalla gloriusa martra siciliana. Avat Pieder ha era fatg tagliar orda lenn ina biala statua dalla sontga cun vestgiu sularau, che ei aunc oz postada sigl altar lateral da vart seniastra. El ha medemamein fatg sculpar ina Madonna gotica cun cruna e scepter per la caplutta da Nossadunna sil Lucmagn. Cun tut esser spargnus semussava il Tuatschin adina generus per igl ornament dallas casas da Diu.
Cun quet giustificau san Tujetsch e la Cadi, la claustra e la Ligia Grischa era dacheudenvi pronunziar il num digl avat Pieder de Putnengia. El mereta dad esser e restar il simbol dalla libertad. Quei che renda el il pli simpatics a nus ei forsa siu patertgar svizzer ed antiaustriac. Ei para sco sch'el less aunc adina clamar a memoria sia parola: "Nus lein esser subdits a negin sin tiara, auter che a Diu."

Fontaunas: Documentaziuns el concept pli extendiu „Die Entstehung des Grauen Bundes 1367-1424". Zeitschrift für Schweiz. Geschichte 1941 (Lehmann & Co. Zürich). Plinavon la survista el „Bündner Monatsblatt" 1941-1942. Concernent s.Gada, mira Zeitschrift für Schweiz. Archeologie und Kunstgeschichte 1941.

 

Pultingen oder Poltaningen

Die wenigen Überreste der Burg Pultingen (romanisch: Pultengia) stehen im Tavetsch südlich des Hofes Rueras auf einem Hügel zwischen der Oberalpstraße und dem Vorderrhein. Um 1830 soll der Turm noch gut erhalten gewesen sein. Im Volksmunde wird die Ruine lediglich Schloß, Casti genannt.

Geschichtliches ist über die Burg nicht viel anderes bekannt, als daß sie im Besitze des Klosters Disentis war. Das Rittergeschlecht der Pultingen, deren Stammschloß die nunmehrige Ruine war, gehörten zum Disentiser Ministerialadel. Ritter Wilhelm leistete dem Klofter große Dienste, sodaß er 1261 mit der Burg Castliun ob Somvix belehnt wurde. Ulrich von Pultingen war 1363 Talammann in Urseren. Er besaß die Burg Pontingen, welche mit einer Ringmauer versehen war, verkaufte sie aber an Junker Hans von Bultingen, welcher die Burg als Unterpfand für seine Jahrzeitstiftung bestimmte. Der wichtigste Vertreter des Geschlechtes ist Abt Peter von Disentis. Dieser weitblickende Prälat war der Gründer des Obern oder Grauen Bundes, der 1424 unter dem Ahorn zu Truns beschworen wurde. Die Familie verzweigte sich im Bündner Oberland und spielte bis ins ausgehende 15. Jahrhundert eine angesehene Rolle.

Die Burgen und Schlösser des Kantons Graubünden
II Teil Bündner Oberland und Seitentäler
von Anton von Castelmur
1944

 

Pieder de Pultengia

ei buca absents en la litteratura sursilvana. En la visiun d'in Muoth ei segner Pieder il campiun romontsch che dedesta ils tievis e riscuda lungatg e cultura. Carnot, Camathias, Nay, Fry ed auters contan dil cau dalla Ligia Grischa che ha cun vasta egliada francau l'uniun denter purs e signurs, denter members differents da schlatta, raz e lungatg. A quellas vuschs s'unescha oz Ludivic Hendry. Sper la miraglia sclavinada giu "Putnengia" ha el meditau savens ed empruau da carmalar neuado dil vargau la giavinonta figura dil cumpatriot tuatschin. Fantasia poetica, fatgs historics ed enconuschientschas profundas dalla veta e fatscha da sia val sebuglian entras il lungatg ad in niev e viv maletg. El center dil roman stat Pieder de Pultengia, il carstgaun. La via digl argienviv agl um madir cun gnefla e canna cruscha ei buttanusa. L'aventura dall'olma alla tscherca da sesezza bunamein pli anguschonta ch'ils biars schabetgs exteriurs che sescomian en roda. Sepusond cun in maun vid il tschabergal tradiziunal dil raquent u roman historic, tscherca Hendry novas untgidas. Clima, eveniments e problems regordan dallas gadas a quels da nos dis. Capeivel, il scribent tscharna era quei ch'ei daditg sfundrau el caviertg dil temps cun ses agens egliers.

 
TGI EI QUEI NIEBEL CAVALIER?
Las auas sereinas dil lag d'Ursera ein ruasseivlas. Silla costa seniastra fan lavazzas miez pargaladas sminar che las notgs seigien liungas e bien e sensiblas. Bueras e mustgas fan striegn. Co ellas sedostan per lur veta!
Entadem il lag seferma in cavalier. Da vegnir dils carauns si ha il sulegl muentau agli il suadetsch. Il gnihir git e cuort dil cavagl rebatta neu dall'ala dretga dil cuolm e spuenta il marighel urlauns si ellas gondas. Ferton ch'igl um tila grad l'ossa en in fiep, sdrappa il tguli la jarva savurusa sper via.
Allas rivas dil lag sestiarnan e remeglian las vaccas ed ils schetgs. Il pavel fin e gustus e l'aria da muntogna han catschau alla muaglia in peil pulpiu sco il pli losch vali. En quendisch dis ein las empremas fieras da vaccas e genetschas. Per quei raz saun e frestg ston ils marcadonts finfatg bunamein schar dar giu la liua.

.................................................................... Prendei e legi quei fascinont roman!!

Roman historic da Vic Hendry; cumparius 1964

 

 

Zatgei dil vegl casti da Putnengia
da Francestg Berther, Rueras

Da stads bletschas vevan nos perdavons la moda da dir: „La stad ei dada ell'aua“. Uonn havess ins saviu dir ch'ella seigi dada ella neiv. D'in semegliont bletsch e ruh settember savein nus vegls buca seregurdar. Denton ha igl october cuntschau empau ils disturbis dil meins autin e regalau a nus in per bellezia dis da sulegl.
Quels bials dis han schizun carmalau da far enqual spassegiada e guder il colorit d'atun. Ils culeischens cun lur colurs da ruina, la badugna ed ils ischials mellens sco igl aur dattan in aparti contrast viers nos uauls stgirverds e la colur grischatscha da praus e pradas tujetschinas.
Leu denter caglioms ed ischials cuchegian las restonzas dil vegl casti da Putnengia. Mo aunc in pauper e pign relict da temps daditg vargai. Co
quella miraglia vegneva demolida onn per onn da visitaders indigens e jasters, fageva veramein mal da mirar tier. Enzatgei stueva vegnir interpriu vid quella caussa. Gia avon onns han ins fatg attents las autoritads circuitalas e communalas, e mo plaunsiu eisi vegniu aschi lunsch ch'ins ha fatg il pli pli necessari per il manteniment. Quei ei bein ludeivel ch'ins ha reteniu ussa la demoliziun, aschia che la miraglia sballuna buca pli aschi tgunsch e periclitescha era buca ils visitaders da quei liug.

Sguards anavos
Denton il sbutlar ha buca entschiet per ussa ed era ils visitaders-vandals ein stai cheu gia avon decennis e decennis. Sfegliond en scartiras e gasettas veglias havein nus fatg interessantas scopertas. Sur la destrucziun d'onns vargai schein nus suandar cheu treis artechels screts en la Nova Gasetta Romontscha ils 21 da mars 1858 e lu ils 27 da mars dil medem onn:
„La vischneunca de Tujetsch survescha per muster d'in bien uorden d'uauls e baghegia si spirontamein clavaus de crap. Ei glei aschia de capir, che la glieut sedatan ora per biala crappa, denton fuss ei tuttina de giavischar ch'in schanias las venerablas reliquias dil bien temps vegl. Ei fa mal d'udir, che las cantonadas della biala ruina dil casti de Pontaninen, ch'ornescha l'entira val, vegnen disfatgas per duvrar la crappa vid in clavau. Ei gliei memia prosaric, gie empau barbaric de applicar las cantonadas dil casti dil fondatur de nossa ligia grischa vid in nuegl.
Videant consules ne quid detrimenti capiat res sacra.“
Nr. 13, ils 27 da mars 1858: „Nossa critica sul disfar la biala ruina de Putnengia ha provocau reclamaziuns.
Buca ch'ins hagi astgau snegar la barbaria commessa, na nus vein cun nos agiens egls saviu seperschuader da quella e cun profunda indignaziun observau che la tuor porscha tuttavia buca pli il romantic aspect de vivon. Bein aber eis ei vegniu pretendiu che quella ruina derivi dal temps dils Romans, segi buca stada ina possessiun de Pieder de Pultmengia, ed in secregi buca de meritar il num de barbars per disfar las ruinas, nua che tirans habitavan vivon ...
Ins sto buca tertgar che tuts quels castials segien stai ignivs da tirans che mudergiavien la glieud. En biars habitavan nobels signurs ch'eran en temps da pasch ed ujara babs e menaders dil pievel. Bein enqual niebel baghegiava si da quels forts per porscher alla glieud in asil en temps d'uiara ne invasiuns. . . .
Las familias noblas che vivevan en quellas tuors ein per la gronda part mortas giu ni emigradas. Aschia eis ei era ju culla respectada famiglia de Pultmengia ne Pontanigen, l'acla da Pultmengia schai damaneivel dil „casti“ sco ils Tuatschiners numnan la ruina e segiramein porta era quel il num Pultmengia. Per motiv ch'el era il sulet casti ella val, sche vegnev'el per ordinari numnaus quortamein mo „casti“, gest sco quei ch'ils habitons da Muster e Somvitg numnan aung oz il di lur capitalas mo „vitg“. Schei exista en Tujetsch in casti da Pultmengia e sch'il fondatur dalla ligia grischa senumnava Pieder de Pultmengia, avat da Muster ed oriunds da Tujetsch, sche pon ins tuttina concluder cun buna raschun che quella tuor udevi a sia parantella. Nus pretendin mo quei che Röder e Tscharner dian, dus umens che han legiu atras tuttas cronicas grischunas. Era Mohr numna en siu arhiv quella tuor Pultmengia ne Pontaningen.
Tuts viandonts che passan tras Tujetsch considereschan cun veseivel plischer la ruina da Pultmengia, ei gliei la pli gronda remarcabladat historica che l'entira val posseda e tier quei in pittoresc ornament da quella contrada. Legian ils viandonts en lur viadés da quella renomada tuor, dessan ei aber buca anflar pli ella ed udir, tgei tresta sort che sia miraglia hagi giu sche vegnen els segiramein a far curvien sur in tal barbarismus. Il minister da Virtemberg ha daquort relaschau in avis allas suprastonzas, als pleivonts e scolasts ch'els deien haver quittau che tuttas antiquitats vegnien bein reservadas e sin quei lessan era nus haver fatg attents las valladas romontschas. Denton schein nus suandar cheu in inscret tarmess tier a nus ord la capitala cantonala:

Mantener ils relicts
Ils da Tujetsch vulen ornar lur val cun bials clavaus da crappa e destrueschan denton lur pli bi e renomau ornament - il casti da Pultmengia ni Pontaninga. Tgei nova revolta eis ei rut ora encunter las tuors e castials ella Rezia? Il temps dils tirans ei vargaus. En nies temps eis ei pintga honur pli da ragischar ora las veglias ruinas, quels monuments sepulcrals, che fan memoria dalla decadenza da tuttas forzas humanas, sunder plitost da mantener e schaniar ellas schi ditg sco pusseivel. Era en lur decadenza ein ellas aunc adina remarcablas pils historiografs, viandonts ed habitonts dil liug, nua ch'ellas existan. Ei gliei pia ina enzenna da pauca stema ed honur encunter venerablas -antiquitats, sche habitonts dalla tgina dil Rein entscheivan en moda vandalica a sespogliar sesez da lur veglias reliquias. In duess buca crer d'anflar schi freid patriotismus sco la glatscha dil Badus. Ei tutta simpathia per nies renomau avat Pieder Pultinger svanida? Nus tartgassen: ch'ei fuss adual schi convignent als Tujetschiners dad esser empau loschs silla miraglia da quei um gigantic per l'entira Surselva, che sin in bi clavauet niev, fabricaus da mauns temeraris, che schanegian gnanc las trestas ruinas dil fondatur dalla libertad sursilvana. La glienda sper Trun ha tiel engiramen 1424 viu gl'avat Pieder de Pontaninga sco cau dil pievel. Fuss ei pia buca dueivel da tener en honur las davosas reliquias da quei um meriteivel per nossa patria, sch'ins posseda eunc zanua ina sbrenzla sen patriotic e sen d'engraziament; pertgei quel sa ins mussar encunter las meffas ruinas da quei romantic casti Pultmengia.“

Regurdientschas
Aschilunsch las correspondenzas en las duas gasettas da quei temps. Tier quei eis ei stau, il prender crappa ei vegnius scumandaus. Baghetgs baghegiai cun crappa dalla tuor duessen esser: il baghetg dadens baselgia da Rueras, baghegiaus da Riedis ed ils dus baghetgs a Casti che s'udevan als Vigelis Stens Schmets.
Cu nus eran aunc affons, seregordel jeu aunc bein che la tuor era in bien ton pli aulta. Ei sto esser stau la primavera 1912 ni 1913 che ina cantunada ei sballunada ina damaun in toc da nies prau giuadora. La lavur da nus buobanaglia ei stada da cargar la crappa sin ina schliusa sculta e menar quella cun ina mugia giu en ina termenta buola dil Rein da Val Giuv, gest sur nies baghetg da Satur. Jeu sai aunc bein ch'in um vegl ei vegnius speras ora e ha detg: „Sie transit gloria mundi.“ Dumandond jeu miu bab, tgei quei um hagi detg, hai jeu survegniu la risposta: „Aschia va ei cun ils loschs.“
Che ina miraglia da nossa tuor savessi esser loscha, deva denton buca el tgau a mi. Da capir eis ei era strusch che quella tuor ha senza tetg e schurmetg teniu ora 8-10 tschentaners. Quei ei stau fermezia miraglia. Nua che l'aua ha buca pudiu da surengiu han ins aunc oz breigia da sgarflar la maulta ord quellas sgremas. Nos vegls pretendevan che la maultacaltschina vegnevi turschada cun latg. Sche nus patertgein che ozildi baghegian ins punts cun tut las enconuschientschas ch'ins ha: cun fier ed itschal e tut material modern, e gia suenter 15-25 onns, ni aunc pli cuort san ins reparar, disfar e puspei baghegiar ellas, lu stuein nus bein survegnir in immens respect d'ina semeglionta ovra ord vegls tschentaners. Schebein la tuor cun tut il baghetg dentuorn ei daventada ina unfrenda dil fiug ni schiglioc dada ensemen da sezza, quei sa negin. Bein ei da vart
sura, encunter Dieni, sis ruosnas d'ischianchels veseivlas che fan la tschera ch'ellas vessien giu fiug. En mintga cass sa ins leger negliu ed igl ei era mai vegniu risdau da destrucziuns entras il pievel ni d'uiaras. La via che menava neutier neu da Selva-Tschamut ei aunc oz per part veseivla. Dil Crest Foppatscha giu e da vart sut, encunter il Rein, orasi sin la pintga collina ni terrassa, davart encunter Rueras, menava ella.
Da vart sut presumein nus era la porta. Igl entir complex fuva ina tuor el quadrat da ca. 6.60 meters, mesira veglia, 10 bratscha, mirs grossezia da 1 meter e 20 giufuns e la miraglia sisum ina grondezia da '80 cm grossezia.
Sisu encunter Dieni in baghetg annex, medemamein era dadora encunter Rueras: Quei baghetg veva ina dimensiun da ferm 10 e sura encunter Dieni ca. 16 meters. L'altezia fuva segir pauc pli aulta che las descrettas sis ruosnas, pertgei pauc, forsa in meter suren, fuva ei gia ina orva da sittar. Quei fuss sur il baghetg ed ussa la damonda:

Tgei intent ha quei casti giu?
Cu e tgi che ha baghegiau quella tuor, quei vegn a restar el stgir per adina. Probabel sei stau temps malmaneivels e malsegirs che han dau igl impuls. Ina interpresa aschia fageva ins buca per plascher. Era duvrava ei segir da perschuader il pievel da luvrar per in semegliont edifeci: Patertgein nus mo dils uaffens primitivs da gliez temps ed era co rabitschar neutier tut material sin quei grep? Danunder vegnevan ins cun la caltschina, nua barschavan ins quella, co vegnevan ins cun tut sablun, crappa ed aua sil plaz? E quei stuevan ins luvrar la stad, nua che las lavurs vid praus ed ers stuevan era aunc vegnidas fatgas, sch'ins vuleva haver da magliar. Pertgei tutta vivonda derivava lu ord l'atgna tiara. Co han ei fatg da tagliar ord il grep-granit in iral ni foss da 2 meters ladezia e 8-9 meters lunghezia? Co han ins sestalliau da vegnir neutier cun la carpuna che varga ora per in bien ton il grep per che negin possi reiver siadora?
Tut quei ha duvrau energia, planisaziun, forza ed inschign. Gl'ei strusch da crer ch'in crudeivel magnat havess dumignau in pievel, disaus vid libertad, ad ina semeglionta interpresa. Cheu sto ei segir esser stau ina certa tema dils temps vargai, in sesemtgar per vegnents che ha stuschau.
Sco igl ei vegniu scret e raquintau ei la tuor vegnida baghegiada el 12avel tschentaner. Igl onn 1252 udin nus l'emprema gada a rapportar sur dil num „Bultiniga“. Aschia san ins presumar ch'il casti existevi da quei temps. Mintgacass han ils problems da gliez temps giu in'influenza. Pader dr. Iso Müller ha scret en siu cudisch „Disentiser Klostergeschichte“ (Cudisch I, pag. 61 dil 10avel tschentaner): Il tschentaner stgir, „saeculum obscurum“. En quei 10avel tschentaner ha il combat denter cristianissem e mohamedanissem giu liug, il combat denter crusch e mesaglina.
L'Europa vegn inundada dallas roschas selvadias dils Saracens - nus Romontschs numnein els ils Huns - dalla Spagna anora. A Mustér comparan quels bandits selvadis entuorn igl onn 940.
(Pader Iso Müller pag. 70-72). Ils conventuals dalla claustra da Muster ein fugi a Turitg, aunc ad uras, prendend cun els il pli necessari e custeivel ch'els duvravan per il survetsch divin.
Denton mass ei memia lunsch da descriver pli detagliau quei fatg. Tgi che s'interessescha da quels eveniments legi la citada historia sur dalla claustra da Mustér da pader Iso Müller.
Nus astgein esser loschs ed engrazieivels dad haver en nies miez in da quels erudits historichers.
La roscha rabiada dils Huns ha schau anavos a Mustér mo ruinas, claustra e baselgias devastadas. Tgei il pievel ha fatg atras e stuiu pitir, ei scret negliu. Igl ei era mai vegniu raquintau sur da quels schabetgs. Pertgei duess buca gest quella sventira haver influenzau il baghegiar fortificaziuns? Cheu vegneva en tutta cass rimnau il pievel, per sedefender digl inimitg e per proteger il pievel da quel anora. Cura . che tut era vargau, po quei esser stau la raschun. Enconuschentamein baghegian ins aunc ozildi mirs ed ustonzas encunter lavinas e bovas per cu quellas han fatg lur devastaziuns. Motiv: La tema e la sgarschur. Quei ei denton il meini dil scribent da questa lavur. Forsa sa in ni l'auter perschuader mei autruisa.

Historia
Sco gia descret enderschin nus gia 1252 dil num Bultiningen. Quei onn obtegn Guglielm da Bultiningen, per survetschs prestai alla claustra da Mustér, digl avat Heinrich ils 2 da december il casti da Chischliun sur Sumvitg sco emprest. El figurescha era sco ugau dalla vieua Rigenza da Valle tier la fundaziun dalla caplutta e claustra da sogn Benedetg (Devastada dalla lavina il fevrer 1984). Naven da 1252 vegn quei num avon differentas gadas en documents, tochen igl onn 1278, mo buca adina sco amitg dalla claustra. Ei para che gia da lezs temps era ei buca tut cun la fideivladad. Guglielm ha giu dus fegls: in ei staus Hugo I e l'auter Guglielm II. La discrepanza cun la claustra sa denton buca ver cuzzau ditg. A per cun igl avat e claustra anflein nus quels puspei 1285.
Con fetg quella famiglia ministeriala ei stada confidenta dil convent, demuossa il fatg nua che avat Nicolaus I schenghegia ina dunna, feglia digl Aegidus da Tivetz, alla claustra da Wettingen. Cheu funczionescha Hugo II sco perdetga e sigillescha la brev avon che ils gronds e honors d'Ursera: Heinrich e Walter da Hospental. Gia ord la situaziun da lur casti eran els aschia ils dai mediaturs denter claustra e val d'Ursera. 1339 tarmetta igl avat Wilhelm, Heinrich da Pultmenga, administratur claustral, tier il canoni Aimo a Sion el Valleis.
Propi in um da format sto Ulrich da Putmengia esser staus. El ei schizun vegnius eligius mistral dalla Val d'Ursera, documentaus sco tal ils 7 da fevrer 1363. Aunc igl onn 1400 cumpara el sco derschader e mediatur denter igl uestg da Cuera, Hartmann; ed il barun Ulrich Brun, da Razen.
1377 haveva il numnau Ulrich vendiu beins en la vischnaunca da Schlans ad in cert Urigall von Aval. Vid quella purgameina penda era Claus, bein in cusarin digl Ulrich, siu sigil. Quei Claus fuva possessur dil casti da Ragisch (Wurzenstein) sut Mompé-Medel. Igl onn 1380 suttascriva el - alla testa - ina purgameina pertuccont il manteniment d'ina punt a Perdatsch enta Medel. Suenter la mort da quei Claus, ha sia feglia Cilia vendiu ils 23 da schaner 1402 quella tuor cun tuts bein leutier al vegl mistral Ulrich Barlotta. Fetg probabel fuva quella famiglia morta ora, ni setratga naven da leu. En quella scartira vegn dau dad entellir che dunna Cilia, carteivlamein vieua, hagi eligiu in ugau, e quei siu agen frar Pieder.
Cheu s'entupein nus per l'emprema gada cun la persuna digl avat Pieder da Pultengia. Quei um ei bein staus il pli enconuschent avat che la claustra ha giu. El ha surpriu la ierta d'avat Gion da Glion, che ha giu dau l'entschatta alla Ligia Grischa giu Glion igl onn 1395. Pieder de Pultengia ei vegnius eligius avat 1402 ed ha regiu entochen 1438. Cun slontsch ha el suandau siu antecessur en la politica e renovau la Ligia Grischa ils 16 da mars 1424 a Trun.
Nos perdavons han adina raquintau da quei avat sco bab dalla tiara. Segir ha el, sco Tujetschin, giu ina gronda capientscha ed l'enconuschientscha dil pievel e ses basegns. Enzatgei che vegn ad haver gidau el enten exequir siu uffeci. Che avat Pieder era stimaus e renconuschius lunsch sur ils confins ora en fatgs da finanzas muossa era il fatg che Papa Innocens VII deleghescha el 1405 encunter Gedius a Turitg per dismetter tscheins usurai. Cun ils Confederai ha avat Pieder approfundau las bunas relaziuns, gie schizun segir ord motivs politics cumprau igl onn 1407 ina tuor cun casa e cuort ad Altdorf e retschiert digl Uranès il dretg da burgheis d'Uri.
Nies avat Pieder ha era priu part dil concil da Constanza, sut Papa Gion XXIII. Ils 11 da november 1413 ei Papa Martin V vegnius eligius. Quel ha renconuschiu alla casa da Diu a Mustér tuts privilegis e proprietads existentas, cunzun la libertad dad eleger igl avat e priu la claustra sut schurmetg papal. Ei mass memia lunsch da descriver tuts ils fatgs historics enconuschents duront 36 onns abbazia da Muster sut Pieder da Pultengia. Sia mort vegn indicada igl onn 1438.
Quels fatgs e datums ein pri ora ord las stupentas lavurs da pader Iso Müller (Bündner Monatsblatt 1941. Die Entstehung des Grauen Bundes e B.M. 1943: Die Ritter v. Pontaningen). Donn. che quellas scartiras ein buca derasadas pli fetg ed oz strusch pli da survegnir, priu ora en bibliotecas. Aschia fineschel jeu la historia dils da Pultengia, schegie ch'ei dess aunc in entir enconuschent rosch da Pultengia naven dalla mort da nies ault dignitari 1438. Aschia p.ex. in Martin da Putnenga a Surcasti en Lumnezia 1487. In Platzi Puntlinger 1521 a Sumvitg. 1548 sefa in Hercules von Capol da Flem valer per dretg ell'alp Nalps, sefundond sin la brev dils artechels da Glion: Sia dunna fuva ina de Pultengia. Quei ei era il davos segn d'in vivent da Pultengia.
Entuorn 1600 scriva avat Giachen Bundi da Sumvitg (avat 1593-1614) cuortamein en sia historia: „Poltingen, in casti sisum il Rein ei demolius, sia schlatta ei svanida.“ 1617 scriva Fortunat Sprecher: „Fuit ibi castrum Pultmenga“. „Ei era leu il casti Pultmenga“. Quei tuna quasi sco en la praula: „Ei era inagada ... „
Avon ca. 90 onns s'udeva l'acla da Satur ad in Duri Vigeli Schmed, fegl digl enconuschent Vigeli Sten ch'era in fegl dil „Sten nair da Rueras“. Quei Duri Vigeli ha giu maridau ina Maria Josefa Filomena Berther, sora da miu bab. Quella ei denton morta gia baul 1900. Il sulet affon ord quella letg era e gia morts 1898. Quei ei stau il motiv che nies aug ha lu vendiu l'acla Satur a miu bab. Tgi ei stau, ni da tgi ch'ils Stens han giu cumprau quei funs cun il casti ei buca d'eruir. Oz s'auda il funs ed il casti a Urs Berther-Flury, miu fegl.
Ussa sedamonda ei denton: Tgi ei propi en possess dalla miraglia ed astga ins fa cun quella tgei ch'ins vul?
Il davos temps sundel jeu s'informaus tier las autoritads cantunalas cumpetentas en quels fatgs. Definitiv eis ei che quei ch'ei sil prau ni terren dil possessur s'auda a quel. Quei stat gia el dretg roman. Mo per quei eis ei buca detg ch'ins astga disfar restonzas ed objects historics sco ei para e plai. Era a Cuera tier igl Uffeci per tgira da monuments essan nus s'interessai, e quels han era rispundiu a nus en quei senn. Scumandau ei tut cavar e disfar ni surbaghegiar quels relicts senza lubientscha da quei uffeci (Art. 11 a dalla ordinaziun).
Sin primavera 1985 vegn ei probabel a dar ina investa cun quei uffeci cantunal. Forsa vegn ei cuau ora enzatgei. A tuttas autoritads da mintga uisa che han dau suatientscha a nies clom e cussegliau, in fervent engraziament. Con spert svanescha il temps, e senza haver quitau da nos beins culturals stein nus spert sper il nuot.

 

Pontaningen Tujetsch

700.11/169.64
Länglicher, leicht felsiger Hügel in Spornsituation. Ein in den Fels gehauener Graben von 2,5 m Breite trennt die Anlage in zwei Teile. Die W-Partie bildet das Vorwerk. Schwache Fundamentspuren eines Berings und einer Quermauer. Auf der S-Seite längliche Terrassierung, vielleicht von einem Gebäude. Die Hauptburg östlich des Grabens umgeben von einem unregelmäßig verlaufenden Bering, schwache Fundamentspuren auf der E- und N-Seite sowie am Grabenrand. Im Zentrum der Hauptburg Trümmer eines Turms. Lagerhafte Hausteine, Eckverband ohne Bossen.
Spuren von Rasa-pietra-Verputz mit Kellenfugen. Schmalscharte auf der W-Seite, in der N-Wand zugemauertes Fenster. Nördlich muß sich an den Turm ein niedrigeres Gebäude angelehnt haben, von dem die Balkenlöcher in der Aussenwand der Turms noch sichtbar sind.
Auf der Burg saß das Disentiser Ministerialengeschlecht von Pontaningen1, das mit Ritter Wilhelm 1252 erstmals bezeugt ist.
2 Häufig im Dienste des Klosters nachweisbar (als Zeugen, Garanten, Abgeordnete, Siegler, Vermittler, Schiedsrichter)3, 1278 allerdings unter den Feinden des Klosters.4 Heinrich war 1391 Klostervogt5, Wilhelm im 1. Drittel des 15. Jahrhunderts Ammann der Gemeinde Disentis.6 Bedeutendster Vertreter war Peter, Abt von Disentis, der bei der Entstehung des Obern Bundes entscheidend mitwirkte.7 Einzelne Vertreter sassen im klösterlichen Herrschaftsgebiet Urseren, so Hugo 13398 und 1363 Ulrich als Ammann von Ursern.9 Wohl durch Heirat (mit den von Übercastel umi Lumbrein) hatte die Familie auch Besitz im Lugnez.10 Die Burg ist urkundlich nur einnml erwähnt: Ante castrum Bultringen übertrug der Disentiser Abt Nicolaus im Jahre 1300 Leibeigene ans Kloster Wettingen.11 Die baulichen Überreste gehören wohl ins späte 12. oder ins frühe 13. Jahrhundert.

LITERATUR 
Poeschel, S. 245.
Müller, Ein Beitrag der Abtei Disentis zur Gotthardpolitik der Eidgenossen unter Abt Petrus von Pontaningen, BM 1942, S. 33-57.
Müller, Die Ritter von Pontaningen, BM 1943, S. 21-97.  

ANMERKUNGEN
1 BUB 1140.
2 BUB 886 ( Wilhelmus de Bultininga, nur Auszug des 17. Jahrhunderts erhalten).
3 BUB 1305; BUB 953; CD II, 199. - 1397 siegelt Ulrich von Pontaningen in Trun für alle Disentiser Gotteshausleute (BAC v. 24. Febr. 1397). Vermittler: 1404 (BM 1942, S. 35), RU 171 (Schiedsrichter, 1438).   ,
4 BUB 1082.
5 AnzSG 1910/13, S. 58: junkherr Heinr. von Puntningen vogt Thisentis.
6 Erwähnt im Vidimus v. 2. Juli 1450 (Reg. Disentis 187).
7 Vgl. I. Müller, BM 1942, S. 33 ff.; id., Disentiser Klostergeschichte, Einsiedeln/Köln 1942, S. 181 ff.
8 QW I/3, 248.
9 Geschichtsfreund 7, 1851, S. 135 (W. Oechsli, Die Anfänge der Schweizerischen Eidgenossenschaft, Zürich 1891, Reg. 743).
10 GA Surcasti N 3 v. 3.
Juli 1480, N 4 v. 12. Mai 1487. 
11 BUB 1305.

 

 

Pontaningen, Grundriß
1 Vorburg
2 Graben
3 Hauptturm
4 verschwundene Nebenbauten
5 Reste eines Beringes

En: Das Burgenbuch von Graubünden Otto P.Clavadetscher/Werner Meyer 1984




Beitrag zur Herkunft der Pontaninger
en: Notizias per generaziuns de pli tard;
Clara Capaul-Hunziker


Über Herkunft und Verbreitung der Pontaninger existieren verschiedene Ansichten.
Im Burgenbuch von Graubünden (O.P.Clavadetscher und Werner Meyer) wird der ursprüngliche Sitz der Pontaninger im Tujetsch südlich von Dieni bei Rueras angenommen, wo noch eine Ruine erhalten ist. Auf der Burg soll das Disentiser Ministerialen-Geschlecht, das mit Ritter Wilhelm 1252 erstmals bezeugt ist, gewohnt haben. Nach dem Album Desertinense, Äbteverzeichnis 1914, wurde Willhelm vom Disentiser Abt Heinrich von Werdenberg mit Gütern belehnt. 1391 war Heinrich Klostervogt: "Junkherr Heinr. von Puntingen vogt Thisentis". In diesem Zusammenhang werden auch die La Turre von Mailand erwähnt, die mit dem Kloster in reger Beziehung standen. Bedeutendster Pontaninger Vertreter war Peter, Abt von Disentis, der bei der Entstehung des Obern Bundes mitwirkte. (Iso Müller: "Klostergeschichte" und "Ein Beitrag der Abtei Disentis zur Gotthardpolitik der Eidgenossen unter Abt Petrus von Pontaningen", BM 1942, S. 33-57, ebenso "Die Ritter von Pontaningen", BM 1943, S. 21-27).
Im Burgenbuch von Poeschel ist angegeben, dass nach Campell eine Pontaningerburg im Lugnez bestanden habe; doch davon sei nichts mehr bekannt.
Gemäss verschiedener Quellen wissen wir, dass das Geschlecht der Pontaninger um 1500 im Lugnez ansässig war.
Im Nachlass Joseph Demont von Sevgein (Staatsarchiv) steht in der Talchronik über die Pontaninger (s. auch andere Autoren): "Von welchen adeligen Geschlechtern die noch vorhandenen Thürme (in Lumbrein) bewohnt wurden, weiss man nicht. Den einten wollen einige Einwohner Casaulta nennen, auch gibt es dort ein Geschlecht gleichen Namens. Den andern Turm möchte ich für die Burg Pontinga halten, von welcher die Bündner Geschichtsschreiber sagen, dass sie im Lugnez stand, doch den Standort nicht bestimmt angeben können. Aus einer Urkunde auf Pergament vom Jahr 1515 in Lumbrein geht hervor, dass ein gewisser Junker Hans Pontaninger mit seiner Frau Ursula und seiner Mutter Tellya von Lumerinss (auch Anniversar von Lumbrein, Staatsarchiv) daselbst noch lebte und Güter besass".
Unterhalb des Chisti in Lumbrein wurden Fundamente gefunden, die auf ein altes Gebäude hindeuten, dessen Bewohner uns nicht bekannt sind.
Auch Leonard Soler spricht in seinem Büchlein "Flurs ord il curtin de Lumerins" von der Cresta da Maus unterhalb des Dorfes, wo Gebäudeüberreste vermutet werden. Durch Auseinandersetzungen, die Hans von Pontaningen mit den Nachbarn von Lumerins verschiedentlich hatte und die den Weg neben demTurm via Maus nach Silgin und Pruastg betrafen, kann ein Sitz der Pontaninger unterhalb des Chisti de Lumerins nicht ausgeschlossen werden. Im Anniversar von Lumbrein wird dieser an die Hofstatt der von "Sollairen" grenzend beschrieben. Gemäss einem Schreiben vom 3. 8.1975 von Otto P. Clavadetscher an Duri Capaul verwalteten die Soler den Hof Colona oder Colonia in Lumbrein als bischöfliche Lehensträger (Kolonistenrecht?), nachweisbar 1485, 1492, 1508, 1520. Der Flurname Colona kommt in Lumbrein vor. Er umfasst ein
landwirtschaftliches Gebiet von der Cresta da Glix (dies könnte ein prähistorischer Hügel sein, der in Sichtverbindung mit Crestaulta und Surcasti steht), hinunter nach Plaun da Lieptgas und südlich gegen die Cresta da Maus, in die Nachbarschaft der Pontaninger. Clavadetscher meint, dass die Soler nebst diesem Gut wohl auch Grundeigentum besassen, so dass die Bezeichnung "Hofstatt" sich auch auf dieses beziehen könnte.
Die Pontaninger, Lumerins, Fontana und Capaul erscheinen verschiedentlich als Besitzer von Gütern in Sietschen.
Aus einem Pergament zu Pleiv ist zu ersehen, dass "Hartvic von Uber-Castell fromme Vergabungen machte, so der Spenda, ein Jahrtag, wofür er das Gut Pontanenga, innerhalb des Dorfes gelegen, legierte für sich und seine Frau Margaritha". Als Erben erscheinen im gleichen Dokument Burcard und Wilhelm von Mont.
"Wohl durch Heirat der Familien von Ubercastel und Lumbrein hatten die Pontaninger auch Besitz im Lugnez": Gemeindearchiv Surcasti N 3 vom 3. 7. 1480, N 4 vom 12. 5. 1487. Nach Sprecher bekleidete die Familie im Lugnez auch Ämter (z. B. das Vogtamt).
Dass Lumbrein immer wieder mit den Pontaninger in Verbindung gebracht wird, könne nach Andrea Schorta auch daher rühren, dass für Lumbrein sehr früh der Name Pitchenings stand. Er ging aus einem Hof Ende des 14. Jahrhunderts hervor. Es sei aber fraglich, ob der Name von einer Person abgeleitet werden könne.

 

 

..........Benedict von Capoll (Junker?), welcher 1534 als Besitzer der Gadenstatt Sietschen genannt wird, hatte eine Tochter des Landvogtes v. Punteningen zur Frau und wird nach Vermutungen von Gion Bistgaun Capaul mit diesem nach Lumbrein gekommen sein. Er war wahrscheinlich kein Nachkomme von Hertli, sondern vielleicht des Wolf von Capol und der Euphemia von Punteningen. ....... (pag.32)

En: Notizias per generaziuns de pli tard; Clara Capaul-Hunziker; pag. 25 e pag. 32

Gemäss Hinweisen aus Urkunden scheinen um 1500 nach den Lumerins kurze Zeit Ponteninger den Turm bewohnt zu haben. (Canonicus de Mont, Familienchronik, Pater Columban Buholzer Disentis in der Kulturgeschichte des Lugnez. S.auch S.19, 26 und 32 in den "Notizas") Johannes von Puntinga war 1503 Vogt (s.Vögteverzeichnis).
Eine Tochter des Landvogtes von Punteningen verheiratete sich mit Junker Benedict von Capoll. Vielleicht war hier der Uebergang des Turmes auf die Capaul.

Notizias sut: Berichtigungen und Ergänzungen; en: Notizias per generaziuns de pli tard; Clara Capaul-Hunziker; pag. 65

Punteninger und das Chisti der Lumerins in Lumbrein
Pater Columban Buholzer, Kloster Disentis schreibt in: Kulturgeschichtliches aus dem Lugnez (Sep. Monatsblatt 1933), dass evtl. Ponteninger im Turm der Lumerins in Lumbrein gewohnt haben.
1503 war ein Ponteniger Vogt des Bischofs. (s.Vögtetabelle)
Die Mutter von Hans Ponteninger war Tellya von Lumerins (s.auch Anniversar von Lumbrein, Staatsarchiv). S. auch mein Beitrag: Ponteninger in Notizas per generaziuns de pli tard. Gemäss einer Urkunde von 1515 (Hans Punteninger & seine Frau Ursula) war die Frau Punteningers eine Lumerins.
Eine Tochter des Landvogtes von Punteningen war die Frau von Benedict Capaul (Junker?), welcher 1534 Besitzer der Gadenstatt Sietgen in Lumbrein war. Dieses Gütlein wird mehrmals als Eigentum der Turmbesitzer von Lumbrein genannt.
Benedict war wahrscheinlich kein Nachkomme des Vogtes Hercli, sondern eher ein Sohn des Wolf von Capol aus Flims und der Euphemia von Punteningen? Es scheinen zur Zeit der Einwanderung des ersten Capaul von Flims, des Vogtes Hertli, sich weitere Familienmitglieder im Lugnez niedergelassen zu haben.
Dass es hiess im Lugnez sei eine Ponteningerburg gestanden, sagt auch Poeschel.
Auch im Nachlass Joseph Demont steht in der Talchronik, dass evtl. ein Turm von Ponteningern bewohnt war.

Notizias supplementaras da dunna Clara Capaul-Hunziker

 

Pultengia
(local era Putnengia, tud. Pontaningen), casti sin ina collina liunga e levamein greppusa en vischinonza da Rueras, vischnaunca Tujetsch. Putnengia consista da duas parts: el vest existan fastitgs d’in mir da tschenta e d’in mir traversal, egl ost dil foss (da separaziun) secatta il casti pricipal (ruinas dalla tuor el center). Questas restonzas dil casti dateschan da circa 1200. La schlatta vegn menziunada per l’emprema gada igl onn 1252; cavalier Wilhelm de Bultiningen, il casti igl onn 1300: castrum bultringen. Sedia dils de Putnengia; ministerials dalla claustra da Mustér. Il representant il pli enconuschent dalla famiglia ei gl’avat Pieder de Putnengia, renovader dalla Ligia Grischa (1424), al qual Vic Hendry ha dedicau in roman historic: Pieder de Putnengia 1964. Tras maridaglias cun ils nobels de Surcasti  e de Lumnezia (Lumbrein) havevan ils de Putnengia era possess en Lumnezia.
Litteratura: Clavadetscher/Meyer Burgenbuch GR. 350-51; Iso Müller: Die Ritter von Pontaningen, en BM
1943, 21-27

Adolf Collenberg, en Annalas dalla SR, Annada 117/2004