|
Introducziun
Restauraziun e conservaziun
Putnengia ei igl emprem casti allas rivas dil Rein. A Dieni sper Rueras
searva la val per l'emprema gada. El temps miez ha quella planira purschiu
il fundament economic per ereger in casti.
La suveranitad territoriala s'udeva alla claustra da Mustér. Il center
administrativ cun in ministerial fuva Rueras cun il casti da Putnengia.
Las ruinas dil casti da Putnengia paran cun l'emprema egliada mudestas e
da pintga muntada. Denton, la tuor aunc oz bein veseivla, ei circumdada da
restonzas muralas d'in vast casti. El vest da quella ein fastitgs d'in
avoncasti. L'entira construcziun dat
perdetga d'in edifeci da pliras parts e d'ina grondezia d'impurtonza.
Gia igl onn 1938 ed aunc pli tard ein ils mirs dalla ruina vegni sanai e
rinforzai cun mieds sempels.La gronda part dalla ruina ei buca vegnida
conservada e l'aura, cun vent, plievgai e neiv han donnegiau las parts
exponidas a moda fetg gravionta.
Il Forum cultural Tujetsch ha la finamira da conservar la ruina da
Putnengia. Gia igl onn 1999 ei vegniu elavurau in preproject en
collaboraziun cun la tgira da monuments cantunala. Sefundont sin quel ei dr. Lukas Högl,
architect ed expert da castials vegnius incumbensaus dad elavurar in
project cun ina valetaziun dils cuosts.
Historia
Ina suletta gada ei il casti da Putnengia documentaus. Ils 26 da fenadur
1300 surdat igl avat da Mustér Nicolaus subdits alla claustra da
Wettingen "ante castrum Bultringen".
La schlatteina feudala Putnengia ei nudada l'emprema gada
cun Wilhelmus igl onn 1252. La famiglia steva en survetsch dalla claustra
da Mustér. Igl onn 1278 s'udevan Wilhelm e siu fegl Hugo tier quels
nobels sursilvans che han agiu encunter la claustra. 1339 e 1369
funcziunavan Hugo ed Ulrich de Putnengia sco mistrals ad Ursera sin
territori dalla claustra da l'auter maun digl Alpsu.
Igl onn 1391 fuva Heinrich administratur claustral, 1397 sigilescha Ulrich
a Trun per il pievel dalla Cadi. 1404 e lu danovamein 1438 ein commembers
dalla famiglia mediaturs. Carteivel entras lètg possedevan ils de
Putnengia era beins ella Lumnezia,
1402 e 1438 empeila Pieder de Putnengia la sort dalla abbazia da Mustér e
porta sco emprem il tetel da prenci-avat. Duront siu temps da reger e cun
siu sustegn ed engaschi persunal nescha ord la Ligia da Glion da 1395 la
Ligia Grischa, ch'ei vegnida fundada a Trun sut igl ischi ils 16 da mars
1424.
Davart la vegliadetgna digl edifeci a Putnengia dat ei neginas indicaziuns
precisas. Sin fundament digl art da construcziun, oravontut il fundament,
retsonzas da mir e ligiadira, vegn ella datada dils perscrutaders entuorn
igl onn 1200.
Cuosts e finanziaziun
Sin fundament dil project e la calculaziun da
cuosts havein nus stuiu quintar per las lavurs da conservaziun cun cuosts
da 212'644.00 francs.
Suenter che tuttas offertas ein vegnidas inoltradas muntan ils cuosts
200'000.00 francs.
Nus savein quintar cul sustegn finanzial dalla Vischnaunca
da Tujetsch e dil Cantun Grischun. Plinavon vegn era il Forum cultural
Tujetsch a gidar tenor pusseivladad, oravontut era cun lavur cumina.
Patrunadi:
Kantonale Denkmalpflege Graubünden Loestrasse 14,
7001 Chur
Vischnaunca Tujetsch, 7188
Sedrun
Project:
Dr. Lukas Högl, dipl. Arch. ETH Binzmühlestrasse
399/13, 8046 Zürich
Survigilonza:
Markus Casanova, dipl. Arch. ETH
Patrun
e responsabladad:
Forum cultural Tujetsch
7188 Sedrun
- André Schmid, president
- Tarcisi Hendry, cassier
- Bruno Berther, actuar
- Vendelin Hendry, survigilader
Pultingen
(Putnengia,
Burgruine RNB 2. 535).
| Disentis |
1285 (388), 1300 Hugo et
Wilhelmus de Pultaningen (388),
de
Bultingen, 1323 Henricus de Pontanenga (388),
1425 (410), 1426 Petrus
de Pultingen, abbas Dis. (410),
1456 Johannes
Pultinger; |
| Obersaxen |
ca.1380
mit
Johansen Puttinner, Puttynrur (277-a); |
| Medel S. |
1380 Hainzli
von Puntmingen, 1502
Benedict
Punteningen; |
| Trun |
1397 Uolrich
von Puntuning (263); |
| Glion |
1398 Peter
von Püttnigen (47); |
| Oberland |
1438 Wilh. v. Pultningen
(408); |
|
Breil |
1469 den
vesten Niclawssen von Pultenigen; |
| Vrin |
1494 Dunau
Punenga; |
| Falera |
1513 Puntlinger dessen gut, Buntlingen gut (42-f),
Puntneinger's
gut (Bastardlinie)
(42-f); |
| Sumvitg |
1521 Juncker
Platzy Puntlinger.
|
Konrad
Huber, Die Personennamen GR's en: Rät. Namenbuch,
tom 3, 2.part, 1986
Document
dils 20 da december 1252
Avat Heinrich da Werdenberg da Mustér dat per feudum a cavalier Wilhelm
de Pultengia il casti Castilium sur Sumvitg.
Original maunca. Il regest avon
maun screts suenter Mohr, Codex Diplomaticus, tom I, nr. 226
„Heinricus
abbas Disertinensis cum
consilio suorum fratrum et hominum suae ecclesiae, quaedam bona in
Summovico Wilhelmo de Bultininga militi infeudavit,
eo quod monasterio debitis oppresso, auxilio et consilio subvenerat.
xiii Kal. Januarü
1252. praeaentibus Walthero
de Baga cancellario Disertinensi ac
aliis."
Diesen
Auszug hat Abt Placidus v.Einsied. in s. litt. Disert.
Num.
53
uns aufbewahrt. Eichhorn, der die Urkunde noch gesehen, meldet, dass die
Burg Castilium ob Somvix und der daran stossende Acker dem Ritter Wilh. v.
Pultingen (auch Pontaninga) dafür zu Lehen gegeben wurde, dass mit dessen
Hülfe der gewalttätige und habsüchtige Administrator Ant. de Carnisio
oder Cornisio (Eichh. u. die Synopsis schreiben Carnisio), ein Mailändischer
Kleriker, aus dem Kloster vertrieben werden konnte. Vergl. die Urk. Num.
223 u. 225.
Document
dils 9 da fevrer 1285
Missiv dalla claustra da Mustér e da ses ministrials ad Ursera e Tujetsch
ad Antonius de Carnisio, plevon dalla diocesa da Milaun e caplon dil papa,
pertuccont acquisiziun da possess che apparteneva pli baul alla claustra.
Tenor Mohr, Cod. Dipl., tom II nr. 28; il medem tenor avat Placidus da
Nossadunnaun, Lit. Disert. nr. 11 (original latin).
"Reverendo
in Christo patri ac domino suo Antonio
de Carnisio1
Mediolanensis ecclesie ordinario et sedis apostolicae capellano,
scribunt Gotschalcus,2 per illustrem comitem Hugonem de
Werdenberch, in monasterio Disertinensi advocatus constitutus, Joannes de
Moesen,3 Hans de Hospenthal, Nicolaus de Glurinchen,4
homines de Ursaria pertinentes ecclesiae Disertinensi, de Tivez5 (sic)
ministeriales, dominus Hugo miles de Pultaningen, Wilhelmus frater suus,
aliique plures coloni et ministeriales universumque commune monasterii
Disertinensis, dominus Branchinus scholaris, Wilhelmus diaconus monachus
ibidem: Illuxisse sane ex ipsius litteris, quod omnes possessiones
ecclesiae Disertinensis, et quas ipse possidebat, ad iurisdictionem et
proprietatem monasterii praedicti revocare velit, idcirco tota universitas
una cum reverendo atque dilecto sibi abbate et monachis, consilio
concordi atque unanimi praehabito, et deliberatione competentiori,
convenerunt, ut abbas eundem dominum visitaret, rogantes eum, ut alia
ecclesiae Disertinensis
negotia
apud sedem apostolicam et alibi sibi habeat commendata. Et cum praefati
monachi carerent proprio sigilio, usi sunt sigillo Gotschalci antedicti,
addito sigillo communitatis Disertinensis. Anno 1285. v. Id. Febr."
In
Ermanglung des Originals liefere ich diesen Auszug wörtlich aus Abt
Placidus v. Einsiedeln Lit. Disert.
n.11
1
Über den Ant. de Carnisio vgl. die Urk. I. N. 225 u. N. 226 Anml. dies.
Samml. Es scheint beinahe unbegreiflich, dass nach allem Vorgegangenen das
Kloster Disentis an diesen Menschen noch ein solches Missiv erlassen
konnte.
2
Der Geschlechtsname dieses Unter-Kastvogts ist mir unbekannt. Die
Kastvogtei selbst war im Jahr 1247 oder 1248 von den Herren von Sax, die
das Kloster hart mitnahmen, auf die Grafen von Werdenberg Übergegangen.
Eichh. ep. Cur. 231
3
Der
Name dürfte, wie derjenige von Tavetsch, verstümmelt sein, und
vielleicht Moos bedeuten, ein nun erloschenes edles Geschlecht in Urseren
und Uri.
4
Mir unbekannt
5
Tavetsch
Document
dils 26 da fenadur 1300
Nicolaus, avat da Mustér, schenghegia cul consentiment dil canvent: la
ludeivla dunna Berchta, la feglia dil sempel um Weiland Egidius da
Tujetsch, numnaus dil casti, che s'auda alla claustra, cun lur affons d'oz
e pli tard, en num da Diu, alla claustra da Wettingen.
Register tenor Mohr, reg. da Mustér nr.75, e Schmid, historia dils stat
liber Uri, II, 213 e Mohr, Cod. Dipl., tom II nr. 96.
Nicolaus,
dei gratia Disertinensis abbas, uniuersis Christi fidelibus hoc scriptum
intuentibus noticiam rei geste. Nouerint, quos nosce fuerit oportunum,
quod nos de communi consensu et uoluntate capituli nostri monasterii,
honestam mulierem Berchtam filiam discreti uiri quondam Egidii de Thivethz1
dicti de Castris, nostro monasterio proprietatis titulo pertinentem, cum
suis liberis nunc genitis aut in posterum generandis, pure propter Deum
monasterio beate virginis in Wettingen ordinis cysterciensis,
constantiensis dyocesis tradidimus et tradimus per presentes, ius
proprietatis, quod nobis et nostro monasterio conpetebat aut competere
uidebatur, in prefatis Berchta et suis liberis, in prefatum monasterium
Wethingen libere transferentes, renunciantes pro nobis et nostro
monasterio omni iuri, petitioni, actioni, omnibusque aliis quocumque
nomine censeantur, quod nobis et nostro monasterio in prelibatis Berchta
et suis liberis cedebant aut possent cedere in foro canonico aut ciuili.
In cuius donationis et resignationis testimonium et euidentiam
pleniorem, presentes litteras nostro sigillo fecimus communiri. Datum et
actum ante castrum Bultringen.2 anno domini M.ccc. crastino
beati Jacobi apostoli, presentibus fratre Wilhelmo nostro monacho, domino
Hugone de Bultingen, Henrico et Walthero de Hospendal, Altmanno de Kilkun,
Petro custode, aliisque pluribus fide dignis.
Abgedruckt
in Schmid Geschichte von Uri II, 213
1
Tavetsch/Tujetsch
2 Die Stammburg des alt-rätischen Geschlechts der von
Bultringen, Pultringen, Pultingen, auch Puntaningen, lag im
Tavetscher-Thal.
Document
da 1368
.....Nus nomnai frars havein era scrit quei con lubienscha, con saver, e
veglia digl venerabel Sgr. Avad Johannes, e dilg Junker Heinrich de
Pontaningen da gliez temps vugau della Claustra de Musté; e per ina
ferma e perpetna Sigironza de tutas quellas caussas, che staten cau
scritas, havein nus con tuta deciartadat rogau nies gratius Segniur Avat
Johannes, et era il nomnau vugau, il qual ei era sesius a dreig sut la
Glienda davart las nomnadas caussas e puings, ch’els domischdus
pendessen aviartameing lur sigils vid questa bref; che quei seigi tut
daventau con nossa veglia e saver e tras deciartameing rogau dilgs nomnai
treis frars, havein Nus Avad Johannes pendiu Nies agien sigill
aviartameing vid questa bref, la qualla ei scritta a Musté sin la
Vigielgia de S. Martin, gl’ onn suenter la neschienscha de Nies Segnier
tredischtschient a sisonta otg. 1368
Da quei eran pardetgias Junker Christophel de Rinkenberg, Junker Ulrich
de Pontaningen, Ulrich de Barlodt da gliez temps Mistral de Disentis,
Gion Burgli hügli de Chamischollas, Rudolph de Rieffen, Heinrich de
Saliangen et auters hondreivels vischins dela Casa da Diu biars et deiggia
avonda etc. .....
Junker Heinrich de Pantanigen era da gliez temps, 1368, ugau
(Burgvogt, Thalrichter) a Tujetsch per la claustra. Prof. J.C. Muoth
scriva en „Bündn Monatsblatt Nr. 1, 1898" sur Pontaningen il
sequent: „Der Hauptbesitz des Klosters Disentis lag ursprünglich wohl
zu hinterst im Thale. Der Grosshof (Haupthof) oder Meierhof scheint zu
Rueras gewesen zu sein. In dessen Nähe - an der allten Strasse nach Selva
- lag die Burg Bultingen oder Bultringen (in Urkunden auch Pontaningen,
rom Pultengia oder Pultrengia), die ebenfalls dem Kloster Disentis
gehörte. Das damit belehnte Dienstmannengeschlecht (der Burgvögte oder
Thalrichter) auf Bultingen hiess daher von Bultingen oder Bultringen etc.,
während das mit dem Meieramt (villicatio) zu Rueras belehnte Geschlecht
das Prädikat von Rueras führte."
„Die von Bultingen (Pontaningen etc.) und von Rueras sind die einzigen
Adelsgeschlechter im Tavetscherthal aus der Feudalzeit. Sie allein
erscheinen im alten Anniversar von 1456 mit dem Prädikat „Junker".
Die von Bultingen kommen urkundlich zuerst 1252 vor (Wilhelmus, miles de
Bultininga); eine Urkunde von 1285 bezeugt, dass sie Dienstmannen des
Klosters waren (de Tivez ministeriales: sominus Hugo, miles De
Pultaningen, Wilhelmus frater suus)."
„Der bedeutenste Mann dieses Rittergeschlechtes war der Abt von
Disentis, Peter von Pontaningen (1402-1438), der bekannte Stifter des
Grauen Bundes vom 16. März 1424. Im XVI. Jahrhundert scheint die Familie
ausgestorben zu sein. Die von Rueras waren weniger bedeutend. 1399
erscheint ein Martin de Ryfären (unzweifelhaft de Rueras) als Landamman
der Ladschaft Disentis (minister provincialis totius Desertinensis
terrae)."
Oberst Rudolph von Hess-Castelberg scriva: „von Pultingen, Pultrengen,
Pontaninga, Pultinger. Ihr Stammschloss bei Rueras-Tavetsch. Das alte
ritterbürtige Adelsgeschlecht. Peter, Abt zu Disentis 1401-1439; seine
Schwester Cilia des Junker Peter v. P. ehel. Tochter verkauft 1402
das Gut (Schloss) Wurzenstein (Ragisch) bei Disentis mit allen
Rechten und Zehnten auch zu Mompe de Medels an Ulrich Barlotta, Ammann zu
Disentis. Das Geschlecht (Pontaninga) kommt in vielen Urkunden vor. Archiv
von Mompe de Medels, Ilanz, Synopsis in Disentis, Juvalt & a.m."
cf. Archiv von Oberkastels.
Mense
martio
Anniversarium
pro domina Adelheidis de Poltnengen et omnibus parentibus, dedit
libram imperialium. .......
Mense junio
Anniversarium pro Anthonia de Poltnengen, dedit 20 solidos
mezanorum.
Mense
julio
Anniversarium
pro Hugone domicello de Poltnengem1 omnibusque
parentibus, dedit 20 solidos mezanorum. .....
Mense
augusto
Anniversarium
pro Cecilia de Pultnengen2, dedit 20 solidos.
Mense novembri
Anniversarium pro Johanne de Poltnengen3 et parentibus,
dedit 40 solidos. ....
Mense decembri
Feria sexta omnium quatuor temporum, anniversariurn pro reverendissimo
abbate domino Petro de Pultnengen4, dedit 8libras
mezanorum.
1
Hugo von Pontaningen, 1278-1300 (BUB III (neu) Nr. 1259. 1369,
1692). Er dürfte kaum identisch sein mit Hugo von Pontaningen, der 1339
als Ammann von Ursern nachgewiesen ist (vgl. CLAVADETSCHER/MEYER,
Burgenbuch, S.350).
2 Cilia
von Pontaningen verkauft 1402 das Gut Wurzenstein in Disentis an alt
Ammann Ulrich Barlott (GA Disentis, Urk. Nr. 1). ISO MÜLLER, Die Ritter
voll Pontaningen, in: BM 1943. S. 23-24.
3
Junker
Hans v. Pontaningen stirbt 1456. Die Jahrzeit in Tujetsch für die Brüder
Hanß von Bultanigen und Junker Heinrich wurde jeweils am 7. Oktober
begangenen, vgl. unten S. 169.
4 Petrus
v. Pontaningen, 1402-1438 Abt von Disentis.
Anniversari
dalla Pleiv Tujetsch ca. 1450-1948
X
F II NONAS. FIDIS
VIRGINIS [6. Oktober]
G NONAS. MARCT PAPE [7. Oktober]
[C-] Obüt juncker Hanß von Bultanigen1, und juncker
Heinrich2 sin brüder constituit jerlich durch ir sel haill
willen und durch aller ir forderen und nach komen sel willen 4 lib. Meil.
plebano, daz er ir jarzytt begang. Item constituit 15½ mutt gütter und
wolgewannetter gersten, die ze geben und ze nemen sy, und 8 keß an wert
armen lutten järlich uff aller sellen tag3 hie ze Tyfetsch in
der kilchen ze weren, die den die gütter in hand oder dar nach, wenn sy
die kilchmaier oder die tallutt nit enberen wend angeferd. Und diß vor
geschriben 4 lib. Meyl. und 16 mutt korn und och die 8 keß an wertt von
der burg ze Bulttanigen und von allen den güttern gelegen under
dem weg, als man gen Schumutt in hin gatt, die des vorgenemptten juncker
Henslis waren, us genomen einen acker, der zu den zytten Martin von
Riferis4 was geben mitten in den vorgeschriben güttern, und
ist uß gemarchsteinett, und stost obnen an den weg, der gen Holcz gatt,
und unden zu an die rinckmur, die umb die burg gatt ze Bultanigen, und der
selb acker gescheczt umb 4 ß an wertt und ist lechen, und disy
vorbenemptt burg, hab und gütter kaftt der vor geschriben juncker Hanß
von Bultanigen von Ulrich von Bultanigen5 umb 200
gulden necher, den sy wertt werin, dar umb das disu vorgeschriben
selgerett werden gewertt järlich, als hie vor geschriben statt, und wa
dis nit us gericht und gewertt werden uff den tag, als vor geschriben
statt, so sönd die kilchmeyger follen gewalt hart, von der kilchen und
von den gemeinen tall lütten und och von denen, dero die gütter eigen
sund, den blumen und die nucz an zegriffen, der dann des jares uf dem gutt
gewachsen ist, oder das das denn dien blumen und den nucz geeczett hatt
und das lan scheczen in aller der wis, als och ander goczhus lutt richtung
hand, zu ain ander umb ir zins. Und wer, das da von got sy, das die gütter
niemen buwtty, so sol aber der kilchmeyer hart follen gewaltt von der
kilchen und gemeinen tallutten und och von dienen, dero den die güter
eigen sind, das gutt an griffen und das lan scheczen in aller der wis, als
vor geschriben statt. [-C]
[Am
Rand:] [I-] Spendt. [-I]
1Hans
von Pontanineen ist 1402 (GA Disentis/Mustér, Urk. Nr. 1) und 1428 (GA
Trun, Urk, Nr. 2) urkundlich bezeugt.
2Heinrich
v. Pontaningen ist 1391 urkundlich bezeugt (GA Tujetsch, Urk. Nr. 7).
3Allerseelen
= 2. November.
4Martin
von Rueras ist 1380 und 1391 urkundlich bezeugt (GA Tujetsch, Urk. Nr. 5
und 7).
5Ein
Ulrich v. Pontaningen, Sohn des verstorbenen Jacob, ist 1377 urkundlich
bezeugt (WARTMANN, Urkunden, Nr. 76).
V
C II KL. QUINTINI
MARTYRIS. WOLFGANG[. VIGiLIA [31. Oktober]
[D-] Margaretha, uxor Riedi Gisel, constituit ½ plb. omnium quatuor
temporum pro se et patre et matre de Ursaira naciones et pro filia sua
Gretli et ceteris pueris suis et fratres et sorores et omnium antecessorum
eorum et con.stltuit illud super bona sua Pultingen supra stratam,
que vadit ad Schamut etc.
En:
Jahrzeitbücher, Urbare und Rödel Graubündens
1. Band
Die Kreise Disentis und Ruis; bearbeitet von Ursus Brunold und Immacolata
Saulle Hippenmayer
Staatsarchiv
Graubünden Chur 1999
TURRATSCHA
Der Flurname
Turratscha in Sala Plauna zu Disentis erinnert noch an einen
verschwundenen Turm, von dem aber keine Ruinen mehr vorhanden sind. Dort
scheint ein Sitz der Familie Pontaningen gewesen zu sein, denn noch 1468
nennt sich Wilhelm von Pontaningen „Wilhelm von Salvaplaun alt
Landrichter".
Die Burgen und Schlösser des Kantons
Graubünden
II Teil Bündner Oberland und Seitentäler
von Anton von Castelmur
1944
Document da 1529, fevrer
Cun appellar als artechels da Glion recloman Gaudenz de Mont da Löwenberg,
Johann Schmid da Glion, sco ugau dils affons da Balthasar da Strada, Placi
de Pultengia e Nicolaus Wiezel, pervia dalla restituziun dalla alp
Nalps sin terren da Tujetsch, ch'ei entras fundaziun da decennis ida vi
alla claustra da Mustér. Els sco artavels dals fundaturs pretendien
anavos l'alp Nalps.
Regest ord Synops. annal. Dis. 98 a
Th. v. Mohr, regester da Mustér, nr. 282.
(vor
der Burg Bultringen)
(26. Juli 1300). - Mohr II. C. d. Nr. 96,S. 164)
Nicolaus, Abt von Disentis, schenkt mit Zustimmung seines Kapitels
(Convents): die ehrbare Frau Berchta (honestam mulierem Berchtam),die
Tochter des bescheidenen Mannes Weiland Egidius von Tavetsch, genannt von
der Burg (filiam discreti viri quondam Egidii de Thivetz dicti de
Castris), welche unserem Kloster als Eigentum zugehört (nostro monasterio
proprietatis titulo pertinentem), mit ihren jetzt erzeugten oder in
Zukunft noch zu erzeugenden Kindern (cum suis liberis nunc generatis - aut
in posterum generandis), rein um Gotteswillen (pure proter deum) - dem
Kloster Wettingen Cisterzienser Ordens ( im Aargau). Zeugen: Wilhelmus
frater noster, monachus ....)
Hugo de Bultingen, Henricus et Waltherus des Hospenthal (Urseren),
Altmanus de Kilchun, Petrus Custos (des Klosters) und andere mehr.
Die Perchten im Anniversar dürften wohl die Nachkommen dieser Berchta
sein, woraus der Tavetscher-Geschlechtsname der Berchter oder Berther
entstanden sein mag.
Der Hauptbesitz des Klosters Disentis lag ursprünglich wohl zu hinterst
im Thale. Der Grosshof (Haupthof) oder Meierhof scheint zu Rueras gewesen
zu sein. In dessen Nähe - an der alten Strasse nach Selva - lag die Burg
Bultingen oder Bultringen (in Urkunden auch Pontaningen, romanisch
Pultengia oder Bultrengia), die ebenfalls dem Kloster Disentis gehörte.
Das damit belehnte Dienstmannengeschlecht (der Burgvögte oder
Thalrichter) auf Bultingen hiess daher von Bultingen oder Bultringen etc.,
während das mit dem Meieramt (villicatio) zu Rueras belehnte Geschlecht
das Prädikat von Rueras führte.
Die von Bultingen (Pontaningen usw.) und von Rueras sind die einzigen
Adelsgeschlechter im Tavetscherthal aus der Feudalzeit. Sie allein
erscheinen im alten Anniversar von 1456 mit dem Prädikat
"Junker". Die von Bultingen kommen urkundlich zuerst 1252 vor
(Wilhelmus, miles de Bultininga); eine Urkunde von 1285 bezeugt dass sie
Dienstmannan des Klosters waren (de Tivez ministeriales: dominus Hugo,
miles de Pultaningen, Wilhelmus frater suus).
Der bedeutendste Mann dieses Rittergeschlechtes war der Abt von Disentis,
Peter von Pontaningen (1402-1438), der bekannte Stifter des Grauen Bundes
von 16. März 1424. Im XVI. Jahrhundert scheint die Familie ausgestorben
zu sein. Die von Rueras waren weniger bedeutend. 1399 erscheint ein Martin
de Ryfären (unzweifelhaft de Rueras) als Landamman der Landschaft
Disentis (minister provincialis totius Disertinensis terrae).
Muoth:
Die Thalgemeinde Tavetsch
Ein Stück Wirtschaftsgeschichte aus Bünden BM 1898
Avat
Pieder da Pultengia 1402 - 1438
Descendent
d’ina nobla famiglia, che habitava il casti da Putnengia sper
Dieni/Rueras. El ei serendius en claustra da Mustér tiels studis, nua ch’el
ha priu il habit. Leu eis el daventaus pader custos e 1402 vegnius eligius
avat. Sco tal ha el giu bien quitau per la disciplina ed economia dalla
claustra ed ha pagau giu beingleiti ils gronds deivets, ch’ins haveva
stuiu far si muort il horribel barschament da 1387. El ha manteniu e
consolidau las bunas relaziuns cun ils pievels vischinonts dalla Val
Blegno (1406) e dad Altdorf, nua ch’el ha acquistau in casti cun tuor e
curtin (1407), e nua ch’ins ha honorau el cun il dretg da burgheis.
A Ruma gudeva el gronda simpatia, aschia che papa Bonifaci IX ed Innocenz
VII han incaricau avat Pieder cun differentas fatschentas ufficialas. Avat
Pieder ei staus stimaus dals imperaturs Ruprecht e Sigismund, che havevan
lur agen interess politic, che la claustra prospereschi.
Alla fin digl onn 1414 ei avat Pieder serendius cun uestg Hermann II da
Cuera sil cussegl ecumenic a Constanz, da quel eis el returnaus suenter in
onn. Staus finius quei cussegl 1418, sin il qual Martin V ei vegnius
eligius sco papa, ei avat Pieder puspei serendius a Constanz, nua che tuts
dretgs e privilegis dalla claustra da Mustér ein vegni ractificai dil
papa entras la bulla da 1418.
Avat Pieder ha baghegiau danovamein la baselgia da Nossadunna e da s.
Pieder, sco era la maiestusa tuor da s. Placi, las restonzas dalla quala
ein stadas semantenidas entochen 1848. Las duas baselgias da Nossadunna e
da s. Pieder, ein vegnidas consecradas 1423 da Guglielm V da Raron, uestg
da Sion, Valleis. 1421 ha avat Pieder da Putnengia baghegiau e dotau la
baselgia da s. Gada per urbir ora protecziun encunter il fiug e forsa era
per levgiar la pastoraziun per Tujetsch e Medel.
1424,
ils 16 da mars, ha avat Pieder, capend las relaziuns ed ils basegns dil
temps, fundau en uniun cun ils nobels ed il pievel la Ligia Grischa a
Trun. El vegn numnaus perquei cun raschun il bab dalla patria, promotur
dalla libertad ed auctur dalla Ligia Grischa. Niev contact culla val d’
Ursera ils 8 da fevrer 1425. In document da 1426 raquenta dallas bunas
relaziuns denter la claustra da Mustér ed il cont Fillipp Maria de
Milaun.
Plein merets per la claustra e per la patria ei avat Pieder morts ils 17
da december 1438.
Tenor
pader Baseli Berther en "Baselgias
e capluttas"; cumpariu 1924
Pontaningen
Gemeinde
Tavetsch. Südlich von Dieni bei Rueras, oberhalb des Einflusses des aus
dem Val Giuver kommenden Baches in den Vorderrhein.
Länglicher, von Westen her vorstossender Hügel. Zugang im Westen. Hier
zunächst die Fundamente eines Bauwerkes mit einer Grundfläche in der
Form eines verschobenen Viereckes. Dicke der Westwand 2 m, die der anderen
Wände anscheinend nur 1,25 m. Gegen die Bergseite liegt vor diesem
Bauwerk noch ein. 3 m breiter, sehr seichter Graben mit Wall (überwachsene
Mauer?). Östlich des Gebäudes ein in den Felsen geschroteter, ca. 2 m
breiter, jedoch an der Zugangsseite nur etwa 1 m tiefer Graben. 4 m weiter
östlich davon der Turm. Mauerwerk aus annähernd lagerhaften, kleineren
Steinen. Ecksteine ohne Bossen. Das Erdgeschoss ganz mit Schutt aufgefüllt.
Noch zwei Geschosse bestimmbar. Die Ostwand bis zur Höhe des
Erdgeschosses eingestürzt. In der Westwand ein kleines Viereckfenster. Östlich
lag dem Turm ein Bering vor, der an der Kante des Plateaus zog.
Pontaningen, Längsschnitt
Stammsitz
der Herren v. Pontaningen, Ministerialen der Abtei Disentis. Milites.
Urkundlich erstmals 1252 in Wilhelmus de Bultininga (C.D. I. S. 341, s.
dazu auch Chischliun bei Somvix). Er und sein Sohn Hugo gehörten zu den
Oberländer Edlen, die sich gegen den Klosterbesitz vergingen (C.D. I. S.
432). Das Geschlecht existierte noch zu Campells Zeit. Es stellte den Abt
Peter, unter dessen tätigem Anteil der Graue Bund 1424 zustande kam. Eine
Linie der Pontaningen soll nach Campell im Lugnez gelebt haben. Er nennt
dort auch eine Burg dieses Namens, doch ist nichts davon bekannt (Campell
Top. deutsch S. 13).
Die
Burg Pontaningen bei Rueras kommt urkundlich einmal, 26. Juli 1300, vor:
Abt Nicolaus macht dort („ante castrum Bultringen") eine Schenkung
(C.D. II. S. 164). Entstehungszeit vermutlich Ende 12. Jahrhundert.
Pontaningen, Grundriss
Text
S.74: Bei Pontaningen endlich fallen die Reste eines länglichen Bauwerkes
auf, das ausserhalb der eigentlichen Burg und von dieser durch einen in
den Felsen gearbeiteten seichten Halsgraben getrennt lag. Auch hier lässt
sich eine Sust vermuten, die vor dem Anstieg zum Oberalppass oder zu der
Zweigroute über den Krüzlipass nach Amsteg das Abbürden der schweren
Ballen und Fässer ermöglichte. Doch fände ihre Existenz, auch ohne dass
man an den Nutzen des Verkehrs zu denken brauchte, in dem Ertrag des
Kessels von Sedrun, der letzten grünen Senkung vor dem rauheren
Passgebiet, hinreichende Erklärung.
En:
Erwin Poeschel; "Das Burgenbuch von Graubünden"; 1929
Avat
Pieder de Putnengia (1402-1438)
da
pader Iso Müller
translatau da sur Balzer Pelican
La
tgina dalla famiglia ministeriala de Putnengia, oriunda da Mustér, fuva
il casti da Putnengia en Tujetsch, baghegiaus entuorn igl onn 1200. Sias
melancolicas ruinas regordan aunc oz da pumpa stulida e gloria passada.
Duront "il temps da sgarschur" senza imperatur, ei la muntada
dils nobels u cavaliers carschida. Per part eran ei temi castellans da
rapina. El decuors dil 13/14avel tschentaner han ei era acquistau
influenza predominonta enta Tujetsch ed ell'entira Cadi. Grazia a lur
situaziun e sedia feudala fuvan ils nobels de Putnengia ils fatgs
mediaturs denter Ursera e la Cadi, denter il Rein e la Reuss. Sil pli tard
dapi il 14avel tschentaner havevan ei possessiuns ad Ursera sezza. Igl onn
1363 fuva schizun Duri de Putnengia mistral d'Ursera. Alla fin dil 14avel
tschentaner ha denton la veglia splendur dalla famiglia entschiet a
sblihir. Clau, il bab digl avat Pieder, ha vendiu 1377 ils beins da
Schlans; Cilia, la sora digl avat, ha alienau ils 23 da schaner 1402 il
bein de Ragisch (Wurtzenstein) sper Mumpé-Medel. En quella burgameina
compara Pieder per l'emprema ga sco ugau da sia sora Cilia e sco avat da
Mustér. Gia 1398 havein nus entupau el alla cumpra dalla vischnaunca da
Tenna, sco Custos dalla claustra e representant digl avat Gion, dil qual
el fuva il maun dretg. Sco indigen ha el scochemai continuau la politica
concilionta ed indulgenta da siu grond predecessur avat Gion de Glion
(1367-1401). Perquei ha el 1404 vendiu l'alp Pazzola als vischins da Medel
per in tscheins annual da 4 "schillings" caschiel sil di da
s.Martin. Sch'il tscheins vegn buca pagaus, ha igl avat il dretg da
pretender il dubel dil tscheins annual. Da pesar il caschiel ha il salter
da Medel.
Dil
tuttafatg niev ed agen ei la politica amicabla d'avat Pieder de Putnengia
cun la Confederaziun. En quei risguard ha el cumpletau excellentamein la
politica retica da siu predecessur. Al sistem d'allianza d'anno 1395 a
Glion, ha el aschunschiu il sistem d'assicuranza, sch'ins astga duvrar ina
expressiun da Bismark. Igl ei ver ch'igl avat ei alla entschatta vegnius
suspectaus per adversari dalla Confederaziun. Anno 1403 han numnadamein
ils da Sviz fatg in patg culs Appenzelles per proteger quels encunter ils
Songaglies ed Austriacs. Quei mument enquera Habsburg da crear in'allianza
encunter Sviz e da gudignar per sesez igl uestg da Cuera ed igl avat da
Mustér. Enderschend ils da
Sviz quellas tentativas, fan ei en ina brev grevas reproschas agl avat
Pieder. La risposta da quel exista aunc. Ella ei datada dils 5 da mars
1403, pia per circa dus meins avon la victoria dils Appenzelles a Vögelinsegg.
En tun ualti recent declara igl avat, ch'el seigi bein vegnius dumandaus
dals ambassadurs austriacs, mo che ni el ni il Cumin dalla Cadi hagien
serrau ina ligia cull'Austria e vegnien era mai a serrar ina tala.
Els
veglien s'alliar cun negin sil mund, deno culs da Sviz. Il
patratg final dalla risposta ei sco in sarament che maunca buca da
grondezia historica: "Nus lein haver sin tiara negin auter signur che
Niessegner!" Quella risposta secatta aunc oz egl archiv federal a
Sviz, vengonza da vegnir conservada denter las veglias burgameinas dalla
Confederaziun. Avat Pieder sez haveva cussegliau als da Sviz da tener ella
per impegn.
Murend
1403 Galeazzo Visconti a Milaun, era il ducadi da Milaun per ir en
farcaglia. Ils signurs da Sax-Mesauc han occupau Blinzuna e Blenio, ils
Uranes la Leventina. Aschia ei la via dil Munt Avellin (s.Gotthard)
vegnida pli e pli en dominonza dils Confederai. Perquei ei avat Pieder
seschaus en pli intimas e stretgas relaziuns cun quels. Anno 1407 cumpra
el ad Altdorf ina casa ed ina cuort per 330 glivras uranesas. Probablamein
per cumpletar quella staziun uranesa, ei fors'aunc d'avat Pieder de
Putnengia sez la schinumnada "Casa de Mustér" a Lucerna vegnida
erigida. Aunc il medem onn 1407 ha igl avat obteniu dals Uranes il dretg
da vischinadi. Quei ei bein buca daventau ton per beinvuglientscha sco
culla finamira da metter tiarms alla carschenta pussonza abbaziala egl
Uri. Han ei gie stabiliu en la burgameina da vischinadi ch'igl avat astgi
buca posseder sin intschess uranes beins per pli che la valeta da 500
glivras. Medemamein han ei spladiu ad el tutta art e part dallas alps
uranesas. Quei era mo l'entschatta d'aunc pli grondas strinschidas.
Suenter l'occupaziun dalla Leventina (1403) fuva la via dil Munt Avellin
naven da Fliela tochen Lodrino en mauns uranes. Ei muncava sulettamein il
tschancunet: Ursera. Encugnada encunter miezdi e mesanotg quasi denter
pella e pisun, haveva Ursera buc autras letgas che da sealliar 1410 cun
Uri entras in contract da vischinadi, denton sco member adual e buca
subordinau. Aschia ei la val d'Ursera s'allontanada aunc pli lunsch
dall'abbazia da Mustér, suenter che gia l'immigraziun dils Vallesans ad
Ursera egl 11/12avel tschentaner haveva giu tratg ina lingia da separaziun
sil Cuolm d'Ursera e suenter ch'ils d'Ursera fuvan politicamein i tut
atgnas vias dapi il 13avel tschentaner. (1283 haveva Habsburg obteniu
l'ugadia d'Ursera, 1317 fuva in Uranes subugau, 1382 survegn Ursera dal
retg Wenzel la brev da libertad.) La guardia dil Gottard steva buca pli
ell'enzenna dalla Crusch da Mustér, mobein el segn dil bov dad Uri. El
patg da vischinadi da 1410 ha Ursera bein resalvau ils dretgs
dall'abbazia. Mo facticamein dava ei tonaton bia vischins d'Ursera che
cartevan ch'ils dretgs dalla claustra seigien ussa liquidai. Igl avat ha
giu da far da conventscher quels d'Andermatt da ses dretgs. Per 1425 ein
las duas partidas puspei vegnidas perina. Ils d'Ursera savevan puspei
eleger sezs lur mistral, mo quel stueva mintgamai serender a Mustér per
obtener dagl avat "uffeci e dicasteri". Persuenter surdava il
mistral agl avat in per vons alvs. Sin s.Martin stuevan ils subdits pagar
il tscheins da lur beins. Per incassar quel tarmetteva la claustra in agen
ufficial ad Ursera, al qual il mistral haveva dad esser gideivels,
secapescha encunter commensurada bonificaziun. Sch'in pagava buc il
tscheins enteifer treis dis suenter la vegnida digl ufficial, haveva el da
star neu per donn e cuost da quel. Nunallegaus ella brev da 1425 era il
dretg dalla claustra da presentar il plevon d' Andermatt. Mo quei usit ei
mal vegnius contestaus da quels d'Ursera. Denton ei la connexiun
ecclesiastica denter Ursera e Mustér buca stada uerta da strenscher e
rinforzar ils ligioms politics e territorials. Cul patg da vischinadi da
1410 sevolva la daditg tudestgada Val d'Ursera cullas undas dalla Reuss
encunter Altdorf, la retoromontscha Val Tujetsch cullas undas dil Rein
enviers Mustér. Il stat dil Lucmagn perda sia anteriura provinzia e
confinescha alla greppa dil Six Madun. Mo la regurdientscha dils de
Putnengia svanescha mai ord la historia d'Ursera. Schegie ch'il discuors
romontsch digl avat el senn da Caspar Muoth en siu "Cumin
d'Ursera" ha mai giu liug ad Ursera, essend la vallada gia daditg
tudestga, ei igl avat da Tujetsch tonaton sefatgs fetg meriteivels per las
relaziuns cun Mustér ed ha spindrau ad Ursera quei che fuva aunc da
spindrar. La finfinala eran las raschuns geograficas ed economicas pli
fermas che las ecclesiasticas e politicas. Dapi ch'il pass dil Gottard ei
vegnius en flur, era ei mo ina damonda dil temps, che la Val d'Ursera
sefetschi independenta e sesparti dal stat claustral da Mustér.
In
grond meret d'avat Putnengia ei l'amplificaziun e renovaziun dalla Ligia
da Glion da 1395. Eifer la venerabla miraglia digl emprem marcau sper il
Rein ein 1395 s'alliai igl avat da Mustér, il barun da Razen ed il cont
da Sax-Mesauc cullas vischnauncas (cumins = Hochgerichte, valladas) da
Mustér, (pia dalla Cadi) e dalla Lumnezia. Exactamein sco la
Confederaziun svizra ei 1291 naschida allas rivas dil Lag dils quater
Cantuns, aschia ha era la confederaziun grischuna priu origin allas
frestgas rivas dil giuven Rein. Cheu sco leu ina ligia cuzzonta,
illimitada, perpetna. La vart tipica dalla Ligia da Glion fuva l'allianza
denter signurs e pievel, da sum e dem, semegliontamein sco la
Confederaziun dils 8 loghens denter ils marcaus e las tiaras. La nova
ligia da Glion ha spert conquistau contrada per contrada:
1395 s'alliescha la Foppa, ton sco ella apparteneva als conts da
Werdenberg-Sargans, 1399 il segneradi da Trin, che apparteneva als conts
da Werdenberg-Heiligenberg, 1400 Valrein, 1406 ei era Schons s'alliaus
transitoriamein. Mo 1412-1419 ein ils caposignurs dalla Ligia vegni in
davos l'auter. Igl avat da Mustér, che fuva antiaustriacs, ei vegnius en
scarpanza cul barun da Razen, che teneva cull'Austria. Ils baruns da Razen
sescagnavan medemamein culs conts da Sax-Mesauc pervia da beins ella
Foppa, che omisdus pretendevan. Ton che la Ligia da Glion era per ir en
scalgias.
Igl
ei il grond meret dil Tuatschin da haver spindrau la Ligia e renovau ed
extendiu quella ils 16 da mars 1424 a Trun. Quei ei daventau sil plaz
ordinari da dertgira sper la via imperiala, damaneivel digl ual spimont da
Ferrera en in englar, l'enzenna caracteristica dil qual era in terment
ischi. In mument veramein commemorativ eis ei stau, cura ch'ils
representants da tontas dinastias e vischnauncas reticas han alzau il maun
encunter tschiel clamond per perdetga "Diu ed ils sogns" da
vuler renovar la Ligia per adina. Per redember meglier a futuras dispetas
ei la gia existenta dertgira dalla Ligia vegnida cumpletada e remediada.
Buca mo ils caus principals astgavan eleger in derschader, era Valrein
pudeva eleger dus ed ils Libers da Lags in.
Sche
quels 6 derschaders vegnevan buca perina, savevan ei trer tier aunc 1-3
auters. Tgi
che sesuttametteva buc alla sentenzia maiorala da quels 9 derschaders
stueva vegnir turzegiaus da tuts confederai. Il
diember dils derschaders ei cuninaga carschius considerablamein. Gia 1438
ein 15 derschaders documentai. Alla
testa da quels stava il cau-ligia. Ei fuva ina paralella cun Uri. Leu
ein 15 derschaders documentai gia 1406. Aschia
ha facticamein la Ligia Grischa survegniu nova veta e vigur. Cun raschun
ha perquei era Trun e buca mo Glion la honur dad esser liug da fundaziun
dalla Ligia Grischa. Aunc dapli! Anno 1395 han ins expressivamein
concludiu da seradunar mintga 5 onns a Trun per renovar la ligia. Pia Trun
e buca Glion fuva il vuliu e desiderau simbol dalla Ligia Grischa. Ins
vuleva tener las radunonzas sin tiara sontga dalla claustra da Mustér e
buca sin territori dallas dinastias secularas. La renovaziun ed
amplificaziun dalla Ligia da 1424, sut il maiestus ischi da Trun, han per
tut avegnir predestinau quel sco simbol dalla Ligia. Igl ei e resta ver:
"A Trun sut igl ischi nos babs ein serimnai ... " Trun resta il
sanctuari dalla libertad sursilvana. Mo per quei astga il meret d'avat
Gion da Glion (1371-1402) buca vegnir sminuius. Glion e Trun ein las
tginas dalla Ligia. Avat Gion ed avat Pieder ein omisdus babs dalla Ligia
Grischa. Buca mo in ni tschel, mobein
ton in sco l'auter!
La
solemna renovaziun dalla Ligia da 1424 muntava per il Tuatschin la cruna
da siu operar. Suenter quei eveniment era sia autoritad tala, ch'igl ei
stau per lu pusseivel ad el da sviluppar energicamein sia acziun politica
sper las rivas dil Rein anteriur. Sut sia bitgetta ein per gronda part las
difficultads denter ils commembers dalla Ligia vegnidas lugadas. Entras
sia mediaziun ein aunc 1425 ils deivets dils baruns da Razen alla Ligia
Grischa vegni liquidai.
Il medem onn ha avat Pieder reconciliau ils baruns da Razen ed ils conts
da Sax-Mesauc. Quei onn ha el era - sco gia allegau - stipulau ils duers
dils d'Ursera enviers Mustér. Suenter haver giu pacificau las rivas dil
Rein, ha el era saviu empruar da reconquistar las rivas dalla Reuss.
Denton haveva igl uerbel Tuatschin buca emblidau sia politica amicabla
culla Confederaziun. Da miez october 1425 han 500 da Sviz fatg ina
invasiun en la Val d'Eschen conquistond Domo d'Ossola, mo ein vegni
tschinclai d'ina armada milanesa. Sco da far da cuorer han ils auters
Confederai festginau da purtar agid als da Sviz. Ils 10 da november han
ils dad Uri, Sviz e Lucerna conquistau il marcau liberond ils tschinclai.
Ils 12 da november arrivan ils Turitges, ils 13 da november 700 guerriers
da Pieder de Putnengia e dalla Ligia Grischa, ils 14 finalmein era ils
Bernes e Soloturnes.
Ils
16 da november ein tuts returnai a casa sur ils pass en nevada. Separticipond
da quella expediziun guerrila en Val d'Eschen a pro da Sviz, ha avat
Pieder mussau als da Sviz, che havevan 1403, cun caschun dall'uiara
appenzellesa, dubitau da sia fideivladad, che sia empermischun dada da
lezzas uras, seigi buca stada mo ina frasa. El contract da pasch dils 4
cantuns cun Milaun d'anno 1425, ei perquei era igl avat vegnius
cumpegliaus e consideraus quasi sco confederau affiliau dalla Svizra
centrala. Cheutras haveva Pieder art e part dalla libertad da dazi,
stipulada per 10 onns, sill'entira via dil Gottard entochen las portas da
Milaun, per ir e returnar, per export ed import. A Biasca sbuccava gie la
via dil Lucmagn en quella dil Gottard, aschia che la libertad da dazi
muntava in considerabel success per Mustér. Dil reminent ha Pieder
tuttavia buca negligiu il Lucmagn. 1406 ha el gie renovau in contract
commercial cun Blenio. Plinavon ha el 1413 e 1431 hospitau imperatur
Sigmund, vegnius sur il Lucmagn, sco pelegrin en claustra. Per ventira ei
il cumadeivel regent buca sefermaus ditg a Mustér; pertgei el garegiava
splendidas perdanonzas, sco la cassa episcopala da Cuera ha malamein stuiu
experimentar. Ei para denton ch'igl imperatur seigi vegnius hospitaus
pulit a Mustér, silmeins anno 1431. Puplau ha el mo da buca haver
survegniu in letg sco sauda a Blenio. Ad avat Pieder caztgava ei buca fetg
da dedicar siu temps ad aults honors. El leva survir al pievel. Anno 1427
fa el il mediatur denter quels da Schons ed ils conts da
Werdenberg-Sargans. Ils da Schons han contonschiu lur independenza, mo
stuevan pagar vinavon ils tscheins e las dieschmas. Era ils da Lags fuvan
vegni en scarpanza cun lur signurs, ils conts da Werdenberg-Sargans.
Principalmein entras intermediaziun d'avat Pieder han els 1428 pudiu
secumprar liber dal domini dils Werdenberges per la summa da 300 renschs
dad aur. Per far ton meglier la segira, han 1434 ils da Lags fatg prender
si els dagl uestg da Cuera sco commembers dalla Casa da Diu. Persuenter
han ei regalau agl uestg il laghet sur il vitg, cun resalva ch'avat Pieder
astgi pescar en quei lag, abundonts da peschs, cura ch'el vegli e schi
ditg sco ei plaigi. Quei privilegi valeva denton mo per igl avat
persunalmein. Ses successurs pudevan guder quella favur mo cun expressiva
lubientscha digl uestg sez. Quella pintga circumstanzia muossa co ils
merets digl avat vegnevan preziai e renconuschi. Che Pieder de Putnengia
fuva atgnamein il menader dalla Ligia Grischa documentescha la
cunvegnientscha fatga 1427 entras sia mediaziun denter ils baruns da Razen
ed ils paders da Faveras, che secattinavan pervia da beins e tscheins a
Domat. Anno 1438 ha igl avat puspei presidiau ina dertgira che haveva da
metter perina il cavalier Albrecht Tumb culs baruns da Razen, che fuvan
els deivets tochen culiez.
Eis
ei a vista da tontas mediaziuns stravagau da numnar avat Pieder de
Putnengia il retg nunencorunau e dalla Surselva, naven da Rueras entochen
Razen? Sias pacificaziuns fan endamen igl operar pacificont da siu grond
predecessur avat Thüring d'Attinghausen-Schweinsberg (1327-53), che ha
reussiu da lugar la dispeta da 200 onns denter Sviz e Nossadunnaun pervia
dalla March. El ei veramein quel che ha eliminau ils scarpetschs e
consolidau la Ligia Grischa. Avat Pieder ha aunc giu il confiert da ver
1436 a fundond la Ligia dallas 10 dertgiras. Sch'el ei era buca staus
persunalmein igl autur da quella, eis ella tuttina stada l'encoronaziun
dil moviment communal, ch'el ha adina
promoviu el senn da siu grond predecessur. Mo quei che Pieder de Putnengia
prosegueva senza calar, la uniun cun la Confederaziun, ei serealisau per
1497, cura che la Ligia Grischa ei sco emprema dallas ligias reticas
s'affiliada alla Confederaziun entras in patg perpeten. Senza avat Pieder
fuss quei impurtont pass sil pli pauc s' entardaus per ditg e liung.
Ins
s'imagina ordinariamein Pieder de Putnengia sco venerabel avat cun
termenta barba e crusch tarlischonta. Muoth conta: "Agl avat la
crusch tarlischa, sut la lada barba grischa" Mo historiografs ed
archeologs dian a nus che las barbas fuvien da gliez temps ina raritad.
Era arisguard siu num existan divergenzas. Ellas burgameinas originalas da
1419 e 1438 senumna el "Peter von Pultningen". Mo tgei emporta
ei la finala ch'el hagi giu barba ni buc, ch'el seigi staus de Putnengia
ni Pultnengia? Sia statura historica resta pressapauc quei ch'ella fuva:
Pieder ei staus in grond avat. Nus havein forsa repartiu ses merets
empauet autruisa, accentuau sia politica onz federala che retica; mo
cheutras attribuin nus gie ad el aunc pli vast horizont ed aunc pli fin
senn politic.
Forsa
ein ils duns economics d'avat Pieder aunc strusch vegni appreziai
sufficientamein.
Ils
Tuatschins ein glieud spargnusa. Avat
Pieder fuva dalla medema era: in bien administratur e bab da casa. La
curia papala ha incumbensau el 1404 da proteger dus cruschai da Zug
encunter repressaris e 1405 in Turitges encunter l'usura da gedius. Da
l'autra vart ha el 1417 renviau la
damonda d'in collectader d'in papa cassaus dal concil da Constanza, che
vuleva adispet far pagar suenter il tscheins che la claustra da Mustér
fussi stada culponta a Roma sco claustra da patronat papal. - Dil concil
da Constanza ei avat Pieder buca separticipaus ufficialmein, schegie ch'el
po esser staus presents inaga ni l'autra. Il spargnus Tuatschin ei mintga
cass senuspius dallas spesas unidas cun ina presentanza prenciabbaziala a
Constanza. Il cuntrari ha igl uestg da Cuera, Hartmann da Werdenberg,
fatg, che ei cumparius leu ufficialmein. Significativ eis ei, ch'igl avat
da Mustér ha saviu empristar daners agl uestg da Cuera, ch'ein vegni
turnai per suenter la mort da quel. Igl uestg apparteneva aunc alla
generaziun postfeudala dalla Cuort burgognesa, ferton ch'igl avat haveva
gia il spert mercantil dils marcaus talians dalla renessanza.
Pieder
de Putnengia haveva tutta raschun dad esser spargnus, demai che la
claustra piteva aunc fetg dil barschament da 1387. Mo per caussas pias
haveva el tonaton cor e maun aviert. Probablamein ha el aunc restaurau in
ton dalla baselgia da s.Maria e s.Pieder, ch'el ha fatg consecrar
solemnamein dagl uestg da Sion Guglielm da Raron. Per esser preservaus da
novs incendis entras urbida da s.Gada, ha el engrondiu totalmein siu
sanctuari ch'existeva gia dapi igl 11avel tschentaner sper il stradun dil
Lucmagn. Alla cantunada nordorientala ha el erigiu in bi clutger da stil
roman. Plinavon ha el fatg alzar il curmal dalla baselgia, proveder quella
cun in plantschiu da lenn ed in zenn gotic. In talentus pictur dalla
Germania meridionala ha ornau il mir settentrional dil sanctuari cun ina
colorusa retscha da stupents maletgs gotics ord la veta dalla gloriusa
martra siciliana. Avat Pieder ha era fatg tagliar orda lenn ina biala
statua dalla sontga cun vestgiu sularau, che ei aunc oz postada sigl altar
lateral da vart seniastra. El ha medemamein fatg sculpar ina Madonna
gotica cun cruna e scepter per la caplutta da Nossadunna sil Lucmagn. Cun
tut esser spargnus semussava il Tuatschin adina generus per igl ornament
dallas casas da Diu.
Cun
quet giustificau san Tujetsch e la Cadi, la claustra e la Ligia Grischa
era dacheudenvi pronunziar il num digl avat Pieder de Putnengia. El mereta
dad esser e restar il simbol dalla libertad. Quei che renda el il pli
simpatics a nus ei forsa siu patertgar svizzer ed antiaustriac. Ei para
sco sch'el less aunc adina clamar a memoria sia parola: "Nus lein
esser subdits a negin sin tiara, auter che a Diu."
Fontaunas:
Documentaziuns el concept pli extendiu „Die Entstehung des Grauen Bundes
1367-1424". Zeitschrift für Schweiz. Geschichte 1941 (Lehmann &
Co. Zürich). Plinavon la survista el „Bündner Monatsblatt"
1941-1942. Concernent s.Gada, mira Zeitschrift für Schweiz. Archeologie
und Kunstgeschichte 1941.
Pultingen oder Poltaningen
Die wenigen
Überreste der Burg Pultingen (romanisch: Pultengia) stehen im Tavetsch
südlich des Hofes Rueras auf einem Hügel zwischen der Oberalpstraße und
dem Vorderrhein. Um 1830 soll der Turm noch gut erhalten gewesen sein.
Im Volksmunde wird die Ruine lediglich Schloß, Casti genannt.
Geschichtliches
ist über die Burg nicht viel anderes bekannt, als daß sie im Besitze des
Klosters Disentis war. Das Rittergeschlecht der Pultingen, deren
Stammschloß die nunmehrige Ruine war, gehörten zum Disentiser
Ministerialadel. Ritter Wilhelm leistete dem Klofter große Dienste,
sodaß er 1261 mit der Burg Castliun ob Somvix belehnt wurde. Ulrich von
Pultingen war 1363 Talammann in Urseren. Er besaß die Burg Pontingen,
welche mit einer Ringmauer versehen war, verkaufte sie aber an Junker
Hans von Bultingen, welcher die Burg als Unterpfand für seine
Jahrzeitstiftung bestimmte. Der wichtigste Vertreter des Geschlechtes
ist Abt Peter von Disentis. Dieser weitblickende Prälat war der Gründer
des Obern oder Grauen Bundes, der 1424 unter dem Ahorn zu Truns
beschworen wurde. Die Familie verzweigte sich im Bündner Oberland und
spielte bis ins ausgehende 15. Jahrhundert eine angesehene Rolle.
Die Burgen und Schlösser des Kantons
Graubünden
II Teil Bündner Oberland und Seitentäler
von Anton von Castelmur
1944
ei
buca absents en la litteratura sursilvana. En la visiun d'in Muoth ei
segner Pieder il campiun romontsch che dedesta ils tievis e riscuda
lungatg e cultura. Carnot, Camathias, Nay, Fry ed auters contan dil cau
dalla Ligia Grischa che ha cun vasta egliada francau l'uniun denter purs e
signurs, denter members differents da schlatta, raz e lungatg. A quellas
vuschs s'unescha oz Ludivic Hendry. Sper la miraglia sclavinada giu
"Putnengia" ha el meditau savens ed empruau da carmalar neuado
dil vargau la giavinonta figura dil cumpatriot tuatschin. Fantasia
poetica, fatgs historics ed enconuschientschas profundas dalla veta e
fatscha da sia val sebuglian entras il lungatg ad in niev e viv maletg. El
center dil roman stat Pieder de Pultengia, il carstgaun. La via digl
argienviv agl um madir cun gnefla e canna cruscha ei buttanusa. L'aventura
dall'olma alla tscherca da sesezza bunamein pli anguschonta ch'ils biars
schabetgs exteriurs che sescomian en roda. Sepusond cun in maun vid il
tschabergal tradiziunal dil raquent u roman historic, tscherca Hendry
novas untgidas. Clima, eveniments e problems regordan dallas gadas a quels
da nos dis. Capeivel, il scribent tscharna era quei ch'ei daditg sfundrau
el caviertg dil temps cun ses agens egliers.
TGI
EI QUEI NIEBEL CAVALIER?
Las
auas sereinas dil lag d'Ursera ein ruasseivlas. Silla
costa seniastra fan lavazzas miez pargaladas sminar che las notgs seigien
liungas e bien e sensiblas. Bueras
e mustgas fan striegn. Co
ellas sedostan per lur veta!
Entadem il lag seferma in cavalier. Da vegnir dils carauns si ha il sulegl
muentau agli il suadetsch. Il gnihir git e cuort dil cavagl rebatta neu
dall'ala dretga dil cuolm e spuenta il marighel urlauns si ellas gondas.
Ferton ch'igl um tila grad l'ossa en in fiep, sdrappa il tguli la jarva
savurusa sper via.
Allas rivas dil lag sestiarnan e remeglian las vaccas ed ils schetgs. Il
pavel fin e gustus e l'aria da muntogna han catschau alla muaglia in peil
pulpiu sco il pli losch vali. En quendisch dis ein las empremas fieras da
vaccas e genetschas. Per quei raz saun e frestg ston ils marcadonts
finfatg bunamein schar dar giu la liua.
....................................................................
Prendei e legi quei fascinont roman!!
Roman historic da Vic
Hendry; cumparius 1964
Zatgei
dil vegl casti da Putnengia
da
Francestg Berther, Rueras
Da
stads bletschas vevan nos perdavons la moda da dir: „La stad ei dada
ell'aua“. Uonn havess ins saviu
dir
ch'ella seigi dada ella neiv. D'in semegliont bletsch e ruh settember
savein nus vegls buca seregurdar. Denton ha igl october cuntschau empau
ils disturbis dil meins autin e regalau a nus in per bellezia dis da
sulegl.
Quels
bials dis han schizun carmalau da far enqual spassegiada e guder il
colorit d'atun. Ils culeischens cun lur colurs da ruina, la badugna ed ils
ischials mellens sco igl aur dattan in aparti contrast viers nos uauls
stgirverds e la colur grischatscha da praus e pradas tujetschinas.
Leu denter caglioms ed ischials cuchegian las restonzas dil vegl casti da
Putnengia. Mo aunc in pauper e pign relict da temps daditg vargai. Co quella
miraglia vegneva demolida onn per onn da visitaders indigens e jasters,
fageva veramein mal da mirar tier. Enzatgei stueva vegnir interpriu vid
quella caussa. Gia avon onns han ins fatg attents las autoritads
circuitalas e communalas, e mo plaunsiu eisi vegniu aschi lunsch ch'ins ha
fatg il pli pli necessari per il manteniment. Quei ei
bein ludeivel ch'ins ha reteniu
ussa la demoliziun, aschia che la miraglia sballuna buca pli aschi tgunsch
e periclitescha era buca ils visitaders da quei liug.
Sguards
anavos
Denton
il sbutlar ha buca entschiet per ussa ed era ils visitaders-vandals ein
stai cheu gia avon decennis e decennis. Sfegliond en scartiras e gasettas
veglias havein nus fatg interessantas scopertas. Sur la destrucziun d'onns
vargai schein nus suandar cheu treis artechels screts en la Nova Gasetta
Romontscha ils 21 da mars 1858 e lu ils 27 da mars dil medem onn:
„La vischneunca de Tujetsch survescha per muster d'in bien uorden
d'uauls e baghegia si spirontamein clavaus de crap. Ei glei aschia de
capir, che la glieut sedatan ora per biala crappa, denton fuss ei tuttina
de giavischar ch'in schanias las venerablas reliquias dil bien temps vegl.
Ei fa mal d'udir, che las cantonadas della biala ruina dil casti de
Pontaninen, ch'ornescha l'entira val, vegnen disfatgas per duvrar la
crappa vid in clavau. Ei gliei memia prosaric, gie empau barbaric de
applicar las cantonadas dil casti dil fondatur de nossa ligia grischa vid
in nuegl. Videant
consules ne quid detrimenti capiat res sacra.“
Nr.
13, ils 27 da mars 1858: „Nossa critica sul
disfar
la biala ruina de Putnengia ha provocau reclamaziuns.
Buca
ch'ins hagi astgau snegar la barbaria commessa, na nus vein cun nos agiens
egls saviu seperschuader da quella e cun profunda indignaziun observau che
la tuor porscha tuttavia buca pli il romantic aspect de vivon. Bein aber
eis ei
vegniu
pretendiu che quella ruina derivi dal temps dils Romans, segi buca stada
ina possessiun de Pieder de Pultmengia, ed in secregi buca de meritar il
num de barbars per disfar las ruinas, nua che tirans habitavan vivon ...
Ins sto buca tertgar che tuts quels castials segien stai ignivs da tirans
che mudergiavien la glieud. En biars habitavan nobels signurs ch'eran en
temps da pasch ed ujara babs e menaders dil pievel. Bein enqual niebel
baghegiava si da quels forts per porscher alla glieud in asil en temps
d'uiara ne invasiuns. . . .
Las familias noblas che vivevan en quellas tuors ein per la gronda part
mortas giu ni emigradas. Aschia eis ei era ju culla respectada famiglia de
Pultmengia ne Pontanigen, l'acla da Pultmengia schai damaneivel dil „casti“
sco ils Tuatschiners numnan la ruina e segiramein porta era quel il num
Pultmengia. Per motiv ch'el era il sulet casti ella val, sche vegnev'el
per ordinari numnaus quortamein mo „casti“, gest sco quei ch'ils
habitons da Muster e Somvitg numnan aung oz il di lur capitalas mo „vitg“.
Schei exista en Tujetsch in casti da Pultmengia e sch'il fondatur dalla
ligia grischa senumnava Pieder de Pultmengia, avat da Muster ed oriunds da
Tujetsch, sche pon ins tuttina concluder cun buna raschun che quella tuor
udevi a sia parantella. Nus pretendin mo quei che Röder e Tscharner dian,
dus umens che han legiu atras tuttas cronicas grischunas. Era Mohr numna
en siu arhiv quella tuor Pultmengia ne Pontaningen.
Tuts viandonts che passan tras Tujetsch considereschan cun veseivel
plischer la ruina da Pultmengia, ei gliei la pli gronda remarcabladat
historica che l'entira val posseda e tier quei in pittoresc ornament da
quella contrada. Legian ils viandonts en lur viadés da quella renomada
tuor, dessan ei aber buca anflar pli ella ed udir, tgei tresta sort che
sia miraglia hagi giu sche vegnen els segiramein a far curvien sur in tal
barbarismus. Il minister da Virtemberg ha daquort relaschau in avis allas
suprastonzas, als pleivonts e scolasts ch'els deien haver quittau che
tuttas antiquitats vegnien bein reservadas e sin quei lessan era nus haver
fatg attents las valladas romontschas. Denton schein nus suandar cheu in
inscret tarmess tier a nus ord la capitala cantonala:
Mantener ils relicts
Ils da Tujetsch
vulen ornar lur val cun bials clavaus da crappa e destrueschan denton lur
pli bi e renomau ornament - il casti da Pultmengia ni Pontaninga. Tgei
nova revolta eis ei rut ora encunter las tuors e castials ella Rezia? Il
temps dils tirans ei vargaus. En nies temps eis ei pintga honur pli da
ragischar ora las veglias ruinas, quels monuments sepulcrals, che fan
memoria dalla decadenza da tuttas forzas humanas, sunder plitost da
mantener e schaniar ellas schi ditg sco pusseivel. Era en lur decadenza
ein ellas aunc adina remarcablas pils historiografs, viandonts ed
habitonts dil liug, nua ch'ellas existan. Ei gliei pia ina enzenna da
pauca stema ed honur encunter venerablas -antiquitats, sche habitonts
dalla tgina dil Rein entscheivan en moda vandalica a sespogliar sesez da
lur veglias reliquias. In duess buca crer d'anflar schi freid patriotismus
sco la glatscha dil Badus. Ei tutta simpathia per nies renomau avat Pieder
Pultinger svanida? Nus tartgassen: ch'ei fuss adual schi convignent als
Tujetschiners dad esser empau loschs silla miraglia da quei um gigantic
per l'entira Surselva, che sin in bi clavauet niev, fabricaus da mauns
temeraris, che schanegian gnanc las trestas ruinas dil fondatur dalla
libertad sursilvana. La glienda sper Trun ha tiel
engiramen 1424 viu gl'avat Pieder de Pontaninga sco cau dil pievel. Fuss
ei pia buca dueivel da tener en honur las davosas reliquias da quei um
meriteivel per nossa patria, sch'ins posseda eunc zanua ina sbrenzla sen
patriotic e sen d'engraziament; pertgei quel sa ins mussar encunter las
meffas ruinas da quei romantic casti Pultmengia.“
Regurdientschas
Aschilunsch
las correspondenzas en las duas gasettas da quei temps. Tier quei eis ei
stau, il prender crappa ei vegnius scumandaus. Baghetgs baghegiai cun
crappa dalla tuor duessen esser: il baghetg dadens baselgia da Rueras,
baghegiaus da Riedis ed ils dus baghetgs a Casti che s'udevan als Vigelis
Stens Schmets.
Cu
nus eran aunc affons, seregordel jeu aunc bein che la tuor era in bien ton
pli aulta. Ei sto esser stau la primavera 1912 ni 1913 che ina cantunada
ei sballunada ina damaun in toc da nies prau giuadora. La lavur da nus
buobanaglia ei stada da cargar la crappa sin ina schliusa sculta e menar
quella cun ina mugia giu en ina termenta buola dil Rein da Val Giuv, gest
sur nies baghetg da Satur. Jeu sai aunc bein ch'in um vegl ei vegnius
speras ora e ha detg: „Sie transit gloria mundi.“ Dumandond jeu miu
bab, tgei quei um hagi detg, hai jeu survegniu la risposta: „Aschia va
ei cun ils loschs.“
Che ina miraglia da nossa tuor savessi esser loscha, deva denton buca el
tgau a mi. Da capir eis ei era strusch che quella tuor ha senza tetg e
schurmetg teniu ora 8-10 tschentaners. Quei ei stau fermezia
miraglia. Nua che l'aua ha buca pudiu da surengiu han ins aunc oz breigia
da sgarflar la maulta ord quellas sgremas. Nos vegls pretendevan che la
maultacaltschina vegnevi turschada cun latg. Sche nus patertgein che
ozildi baghegian ins punts cun tut las enconuschientschas ch'ins ha: cun
fier ed itschal e tut material modern, e gia suenter 15-25 onns, ni aunc
pli cuort san ins reparar, disfar e puspei baghegiar ellas, lu stuein nus
bein survegnir in immens respect d'ina semeglionta ovra ord vegls
tschentaners. Schebein la tuor cun tut il baghetg dentuorn ei daventada
ina unfrenda dil fiug ni schiglioc dada ensemen da sezza, quei sa negin.
Bein ei da vart sura,
encunter
Dieni, sis ruosnas d'ischianchels veseivlas che fan la tschera ch'ellas
vessien giu fiug. En mintga cass sa ins leger negliu ed igl ei era mai
vegniu risdau da destrucziuns entras il pievel ni d'uiaras. La via che
menava neutier neu da Selva-Tschamut ei aunc oz per part veseivla. Dil
Crest Foppatscha giu e da vart sut, encunter il Rein, orasi sin la pintga
collina ni terrassa, davart encunter Rueras, menava ella.
Da vart sut presumein nus era la porta. Igl entir complex fuva ina tuor el
quadrat da ca. 6.60 meters, mesira veglia, 10 bratscha, mirs grossezia da
1 meter e 20 giufuns e la miraglia sisum ina grondezia da '80 cm
grossezia. Sisu
encunter
Dieni in baghetg annex, medemamein era dadora encunter Rueras: Quei
baghetg veva ina dimensiun da ferm 10 e sura encunter Dieni ca. 16 meters.
L'altezia fuva segir pauc pli aulta che las descrettas sis
ruosnas,
pertgei pauc, forsa in meter suren, fuva ei gia ina orva da sittar. Quei
fuss sur il baghetg ed ussa la damonda:
Tgei intent ha quei casti giu?
Cu e tgi che ha
baghegiau quella tuor, quei vegn a restar el stgir per adina. Probabel
sei stau temps malmaneivels e malsegirs che han dau igl impuls. Ina
interpresa aschia fageva ins buca per plascher. Era duvrava ei segir da
perschuader il pievel da luvrar per in semegliont edifeci: Patertgein nus
mo dils uaffens primitivs da gliez temps ed era co rabitschar neutier tut
material sin quei grep? Danunder vegnevan ins cun la caltschina, nua
barschavan ins quella, co vegnevan ins cun tut sablun, crappa ed aua sil
plaz? E quei stuevan ins luvrar la stad, nua che las lavurs vid praus ed
ers stuevan era aunc vegnidas fatgas, sch'ins vuleva haver da magliar.
Pertgei tutta vivonda derivava lu ord l'atgna tiara. Co han ei fatg da
tagliar ord il grep-granit in iral ni foss da 2 meters ladezia e 8-9
meters lunghezia? Co han ins sestalliau da vegnir neutier cun la carpuna
che varga ora per in bien ton il grep per che negin possi reiver siadora?
Tut
quei ha duvrau energia, planisaziun, forza ed inschign. Gl'ei strusch da
crer ch'in crudeivel magnat havess dumignau in pievel, disaus vid
libertad, ad ina semeglionta interpresa. Cheu sto ei segir esser stau ina
certa tema dils temps vargai, in sesemtgar per vegnents che ha stuschau.
Sco igl ei vegniu scret e raquintau ei la tuor vegnida baghegiada el
12avel tschentaner. Igl onn 1252 udin nus l'emprema gada a rapportar sur
dil num „Bultiniga“. Aschia san ins presumar ch'il casti existevi da
quei temps. Mintgacass han ils problems da gliez temps giu in'influenza.
Pader dr. Iso Müller ha scret en siu cudisch „Disentiser
Klostergeschichte“ (Cudisch I, pag. 61 dil 10avel tschentaner): Il
tschentaner stgir, „saeculum obscurum“. En quei 10avel tschentaner ha
il combat denter cristianissem e mohamedanissem giu liug, il combat denter
crusch e mesaglina.
L'Europa vegn inundada dallas roschas selvadias dils Saracens - nus
Romontschs numnein els ils Huns - dalla Spagna anora. A Mustér comparan
quels bandits selvadis entuorn igl onn 940. (Pader
Iso Müller pag. 70-72). Ils
conventuals dalla claustra da Muster ein fugi a Turitg, aunc ad uras,
prendend cun els il pli necessari e custeivel ch'els duvravan per il
survetsch divin.
Denton mass ei memia lunsch da descriver pli detagliau quei fatg. Tgi che
s'interessescha da quels eveniments legi la citada historia sur dalla
claustra da Mustér da pader Iso Müller. Nus
astgein esser loschs ed engrazieivels dad haver en nies miez in da quels
erudits historichers.
La
roscha rabiada dils Huns ha schau anavos a Mustér mo ruinas, claustra e
baselgias devastadas. Tgei il pievel ha fatg atras e stuiu pitir, ei scret
negliu. Igl ei era mai vegniu raquintau sur da quels schabetgs. Pertgei
duess buca gest quella sventira haver influenzau il baghegiar
fortificaziuns? Cheu vegneva en tutta cass rimnau il pievel, per
sedefender digl inimitg e per proteger il pievel da quel anora. Cura . che
tut era vargau, po quei esser stau la raschun. Enconuschentamein baghegian
ins aunc ozildi mirs ed ustonzas encunter lavinas e bovas per cu quellas
han fatg lur devastaziuns. Motiv: La tema e la sgarschur. Quei ei denton
il meini dil scribent da questa lavur. Forsa sa in ni l'auter perschuader
mei autruisa.
Historia
Sco gia descret
enderschin nus gia 1252 dil num Bultiningen. Quei
onn obtegn Guglielm da Bultiningen, per survetschs prestai alla claustra
da Mustér, digl avat Heinrich ils 2 da december il casti da Chischliun
sur Sumvitg sco emprest. El figurescha era sco ugau dalla vieua Rigenza da
Valle tier la fundaziun dalla caplutta e claustra da sogn Benedetg
(Devastada dalla lavina il fevrer 1984). Naven da 1252 vegn quei num avon
differentas gadas en documents, tochen igl onn 1278, mo buca adina sco
amitg dalla claustra. Ei para che gia da lezs temps era ei buca tut cun la
fideivladad. Guglielm ha giu dus fegls: in ei staus Hugo I e l'auter
Guglielm II. La discrepanza cun la claustra sa denton buca ver cuzzau
ditg. A per cun igl avat e claustra anflein nus quels puspei 1285.
Con
fetg quella famiglia ministeriala ei stada confidenta dil convent,
demuossa il fatg nua che avat Nicolaus I schenghegia ina dunna, feglia
digl Aegidus da Tivetz, alla claustra da Wettingen. Cheu funczionescha
Hugo II sco perdetga e sigillescha la brev avon
che ils gronds e honors d'Ursera: Heinrich e Walter da Hospental. Gia ord
la situaziun da lur casti eran els aschia ils dai mediaturs denter
claustra e val d'Ursera. 1339 tarmetta igl avat Wilhelm, Heinrich da
Pultmenga, administratur claustral, tier il canoni Aimo a Sion el Valleis.
Propi
in um da format sto Ulrich da Putmengia esser staus. El ei schizun vegnius
eligius mistral dalla Val d'Ursera, documentaus sco tal ils 7 da fevrer
1363. Aunc igl onn 1400 cumpara el sco derschader e mediatur denter igl
uestg da Cuera, Hartmann; ed il barun Ulrich Brun, da Razen.
1377 haveva il numnau Ulrich vendiu beins en la vischnaunca da Schlans ad
in cert Urigall von Aval. Vid quella purgameina penda era Claus, bein in
cusarin digl Ulrich, siu sigil. Quei Claus fuva possessur dil casti da
Ragisch (Wurzenstein) sut Mompé-Medel. Igl onn 1380 suttascriva el - alla
testa - ina purgameina pertuccont il manteniment d'ina punt a Perdatsch
enta Medel. Suenter la mort da quei Claus, ha sia feglia Cilia vendiu ils
23 da schaner 1402 quella tuor cun tuts bein leutier al vegl mistral
Ulrich Barlotta. Fetg probabel fuva quella famiglia morta ora, ni setratga
naven da leu. En quella scartira vegn dau dad entellir che dunna Cilia,
carteivlamein vieua, hagi eligiu in ugau, e quei siu agen frar Pieder.
Cheu s'entupein nus per l'emprema gada cun la persuna digl avat Pieder da
Pultengia. Quei um ei bein staus il pli enconuschent avat che la claustra
ha giu. El ha surpriu la ierta d'avat Gion da Glion, che ha giu dau
l'entschatta alla Ligia Grischa giu Glion igl onn 1395. Pieder de
Pultengia ei vegnius eligius avat 1402 ed ha regiu entochen 1438. Cun
slontsch ha el suandau siu antecessur en la politica e renovau la Ligia
Grischa ils 16 da mars 1424 a Trun.
Nos perdavons han adina raquintau da quei avat sco bab dalla tiara. Segir
ha el, sco Tujetschin, giu ina gronda capientscha ed l'enconuschientscha
dil pievel e ses basegns. Enzatgei che vegn ad haver gidau el enten
exequir siu uffeci. Che avat Pieder era stimaus e renconuschius lunsch sur
ils confins ora en fatgs da finanzas muossa era il fatg che Papa Innocens
VII deleghescha el 1405 encunter Gedius a Turitg per dismetter tscheins
usurai. Cun ils Confederai ha avat Pieder approfundau las bunas relaziuns,
gie schizun segir ord motivs politics cumprau igl onn 1407 ina tuor cun
casa e cuort ad Altdorf e retschiert digl Uranès il dretg da burgheis
d'Uri.
Nies
avat Pieder ha era priu part dil concil da Constanza, sut Papa Gion XXIII.
Ils 11 da november 1413 ei Papa Martin V vegnius eligius. Quel ha
renconuschiu alla casa da Diu a Mustér tuts privilegis e proprietads
existentas,
cunzun la libertad dad eleger igl avat e priu la claustra sut schurmetg
papal. Ei mass memia lunsch da descriver tuts ils fatgs historics
enconuschents duront 36 onns abbazia da Muster sut Pieder da Pultengia.
Sia mort vegn indicada igl onn 1438.
Quels
fatgs e datums ein pri ora ord las stupentas lavurs da pader Iso Müller
(Bündner Monatsblatt 1941. Die Entstehung des Grauen Bundes e B.M. 1943:
Die Ritter v. Pontaningen). Donn.
che quellas scartiras ein buca derasadas pli fetg ed oz strusch pli da
survegnir, priu ora en bibliotecas. Aschia fineschel jeu la historia dils
da Pultengia, schegie ch'ei dess aunc in entir enconuschent rosch da
Pultengia naven dalla mort da nies ault dignitari 1438. Aschia p.ex. in
Martin da Putnenga a Surcasti en Lumnezia 1487. In Platzi Puntlinger 1521
a Sumvitg. 1548 sefa in Hercules von Capol da Flem valer per dretg ell'alp
Nalps, sefundond sin la brev dils artechels da Glion: Sia dunna fuva ina
de Pultengia. Quei ei era il davos segn d'in vivent da Pultengia.
Entuorn 1600 scriva avat Giachen Bundi da Sumvitg (avat 1593-1614)
cuortamein en sia historia: „Poltingen, in casti sisum il Rein ei
demolius, sia schlatta ei svanida.“ 1617 scriva Fortunat Sprecher: „Fuit
ibi castrum Pultmenga“. „Ei era leu il casti Pultmenga“. Quei tuna
quasi sco en la praula: „Ei era inagada ... „
Avon
ca. 90 onns s'udeva l'acla da Satur ad in Duri Vigeli Schmed, fegl digl
enconuschent Vigeli Sten ch'era in fegl dil „Sten nair da Rueras“.
Quei Duri Vigeli ha giu maridau ina Maria Josefa Filomena Berther, sora da
miu bab. Quella ei denton morta gia baul 1900. Il sulet affon ord quella
letg era e gia morts 1898. Quei ei stau il motiv che nies aug ha lu vendiu
l'acla Satur a miu bab. Tgi ei stau, ni da tgi ch'ils Stens han giu
cumprau quei funs cun il casti ei buca d'eruir. Oz s'auda il funs ed il
casti a Urs Berther-Flury, miu fegl.
Ussa
sedamonda ei denton: Tgi ei propi en possess dalla miraglia ed astga ins
fa cun quella tgei ch'ins vul?
Il
davos temps sundel jeu s'informaus tier las autoritads cantunalas
cumpetentas en quels fatgs. Definitiv
eis ei che quei ch'ei sil prau ni terren dil possessur s'auda a quel. Quei
stat gia el dretg roman. Mo per quei eis ei buca detg ch'ins astga disfar
restonzas ed objects historics sco ei para e plai. Era a Cuera tier igl
Uffeci per tgira da monuments essan nus s'interessai, e quels han era
rispundiu a nus en quei senn. Scumandau ei tut cavar e disfar ni
surbaghegiar quels relicts senza lubientscha da quei uffeci (Art. 11 a
dalla ordinaziun).
Sin primavera 1985 vegn ei probabel a dar ina investa cun quei uffeci
cantunal. Forsa vegn ei cuau ora enzatgei. A tuttas autoritads da mintga
uisa che han dau suatientscha a nies clom e cussegliau, in fervent
engraziament. Con spert svanescha il temps, e senza haver quitau da nos
beins culturals stein nus spert sper il nuot.
700.11/169.64
Länglicher, leicht felsiger Hügel in Spornsituation. Ein in den Fels
gehauener Graben von 2,5 m Breite trennt die Anlage in zwei Teile. Die
W-Partie bildet das Vorwerk. Schwache Fundamentspuren eines Berings und
einer Quermauer. Auf der S-Seite längliche Terrassierung, vielleicht
von einem Gebäude. Die Hauptburg östlich des Grabens umgeben von einem
unregelmäßig verlaufenden Bering, schwache Fundamentspuren auf der E-
und N-Seite sowie am Grabenrand. Im Zentrum der Hauptburg Trümmer eines
Turms. Lagerhafte Hausteine, Eckverband ohne Bossen.
Spuren von Rasa-pietra-Verputz mit Kellenfugen. Schmalscharte auf der
W-Seite, in der N-Wand zugemauertes Fenster. Nördlich muß sich an den
Turm ein niedrigeres Gebäude angelehnt haben, von dem die Balkenlöcher
in der Aussenwand der Turms noch sichtbar sind.
Auf der Burg saß das Disentiser Ministerialengeschlecht von Pontaningen1, das mit Ritter Wilhelm 1252 erstmals bezeugt ist.2
Häufig im Dienste des Klosters
nachweisbar (als Zeugen, Garanten, Abgeordnete, Siegler, Vermittler,
Schiedsrichter)3, 1278 allerdings unter den Feinden des Klosters.4
Heinrich war 1391 Klostervogt5, Wilhelm im 1. Drittel des 15. Jahrhunderts
Ammann der Gemeinde Disentis.6 Bedeutendster Vertreter war Peter, Abt
von Disentis, der bei der Entstehung des Obern Bundes entscheidend
mitwirkte.7 Einzelne Vertreter sassen im klösterlichen
Herrschaftsgebiet
Urseren, so Hugo 13398 und 1363 Ulrich als Ammann von Ursern.9 Wohl
durch Heirat (mit den von Übercastel umi Lumbrein) hatte die Familie auch
Besitz im Lugnez.10
Die Burg ist urkundlich nur einnml erwähnt: Ante
castrum Bultringen übertrug
der Disentiser Abt Nicolaus im Jahre 1300 Leibeigene ans Kloster
Wettingen.11 Die baulichen Überreste gehören wohl ins späte 12.
oder ins frühe 13. Jahrhundert.
LITERATUR
Poeschel, S. 245.
Müller, Ein Beitrag der Abtei Disentis zur Gotthardpolitik der
Eidgenossen unter Abt Petrus von Pontaningen, BM 1942, S. 33-57.
Müller, Die Ritter von Pontaningen, BM 1943, S. 21-97.
ANMERKUNGEN
1
BUB
1140.
2
BUB 886 ( Wilhelmus de Bultininga, nur Auszug des 17.
Jahrhunderts erhalten).
3
BUB
1305; BUB 953; CD II, 199. - 1397 siegelt Ulrich von Pontaningen in Trun für
alle Disentiser Gotteshausleute (BAC v. 24. Febr. 1397). Vermittler:
1404 (BM 1942, S. 35), RU 171 (Schiedsrichter, 1438).
,
4
BUB 1082.
5
AnzSG
1910/13, S. 58: junkherr Heinr. von Puntningen vogt Thisentis.
6
Erwähnt
im Vidimus v. 2. Juli 1450 (Reg. Disentis 187).
7
Vgl.
I. Müller, BM 1942, S. 33 ff.; id., Disentiser Klostergeschichte,
Einsiedeln/Köln 1942, S. 181 ff.
8
QW I/3, 248.
9
Geschichtsfreund
7, 1851, S. 135 (W. Oechsli, Die Anfänge der Schweizerischen
Eidgenossenschaft, Zürich 1891, Reg. 743).
10
GA Surcasti N 3 v. 3. Juli
1480, N 4 v. 12. Mai 1487.
11 BUB 1305.
 |
|
Pontaningen,
Grundriß
1
Vorburg
2 Graben
3 Hauptturm
4 verschwundene Nebenbauten
5 Reste eines Beringes |
En:
Das Burgenbuch von Graubünden Otto P.Clavadetscher/Werner Meyer 1984
Beitrag
zur Herkunft der Pontaninger
en:
Notizias per generaziuns de pli tard;
Clara Capaul-Hunziker
Über Herkunft und Verbreitung der Pontaninger existieren verschiedene
Ansichten.
Im
Burgenbuch von Graubünden (O.P.Clavadetscher und Werner Meyer) wird der
ursprüngliche Sitz der Pontaninger im Tujetsch südlich von Dieni bei
Rueras angenommen, wo noch eine Ruine erhalten ist. Auf der Burg soll das
Disentiser Ministerialen-Geschlecht, das mit Ritter Wilhelm 1252 erstmals
bezeugt ist, gewohnt haben. Nach dem Album Desertinense, Äbteverzeichnis
1914, wurde Willhelm vom Disentiser Abt Heinrich von Werdenberg mit Gütern
belehnt. 1391 war Heinrich Klostervogt: "Junkherr Heinr. von
Puntingen vogt Thisentis". In diesem Zusammenhang werden auch die La
Turre von Mailand erwähnt, die mit dem Kloster in reger Beziehung
standen. Bedeutendster Pontaninger Vertreter war Peter, Abt von Disentis,
der bei der Entstehung des Obern Bundes mitwirkte. (Iso Müller:
"Klostergeschichte" und "Ein Beitrag der Abtei Disentis zur
Gotthardpolitik der Eidgenossen unter Abt Petrus von Pontaningen", BM
1942, S. 33-57, ebenso "Die Ritter von Pontaningen", BM 1943, S.
21-27).
Im Burgenbuch von Poeschel ist angegeben, dass nach Campell eine
Pontaningerburg im Lugnez bestanden habe; doch davon sei nichts mehr
bekannt.
Gemäss verschiedener Quellen wissen wir, dass das Geschlecht der
Pontaninger um 1500 im Lugnez ansässig war.
Im Nachlass Joseph Demont von Sevgein (Staatsarchiv) steht in der
Talchronik über die Pontaninger (s. auch andere Autoren): "Von
welchen adeligen Geschlechtern die noch vorhandenen Thürme (in Lumbrein)
bewohnt wurden, weiss man nicht. Den einten wollen einige Einwohner
Casaulta nennen, auch gibt es dort ein Geschlecht gleichen Namens. Den
andern Turm möchte ich für die Burg Pontinga halten, von welcher die Bündner
Geschichtsschreiber sagen, dass sie im Lugnez stand, doch den Standort
nicht bestimmt angeben können. Aus einer Urkunde auf Pergament vom Jahr
1515 in Lumbrein geht hervor, dass ein gewisser Junker Hans Pontaninger
mit seiner Frau Ursula und seiner Mutter Tellya von Lumerinss (auch
Anniversar von Lumbrein, Staatsarchiv) daselbst noch lebte und Güter
besass".
Unterhalb des Chisti in Lumbrein wurden Fundamente gefunden, die auf ein
altes Gebäude hindeuten, dessen Bewohner uns nicht bekannt sind.
Auch Leonard Soler spricht in seinem Büchlein "Flurs ord il curtin
de Lumerins" von der Cresta da Maus unterhalb des Dorfes, wo Gebäudeüberreste
vermutet werden. Durch Auseinandersetzungen, die Hans von Pontaningen mit
den Nachbarn von Lumerins verschiedentlich hatte und die den Weg neben
demTurm via Maus nach Silgin und Pruastg betrafen, kann ein Sitz der
Pontaninger unterhalb des Chisti de Lumerins nicht ausgeschlossen werden.
Im Anniversar von Lumbrein wird dieser an die Hofstatt der von
"Sollairen" grenzend beschrieben. Gemäss einem Schreiben vom 3.
8.1975 von Otto P. Clavadetscher an Duri Capaul verwalteten die Soler den
Hof Colona oder Colonia in Lumbrein als bischöfliche Lehensträger
(Kolonistenrecht?), nachweisbar 1485, 1492, 1508, 1520. Der Flurname
Colona kommt in Lumbrein vor. Er umfasst ein landwirtschaftliches
Gebiet von der Cresta da Glix (dies könnte ein prähistorischer Hügel
sein, der in Sichtverbindung mit Crestaulta und Surcasti steht), hinunter
nach Plaun da Lieptgas und südlich gegen die Cresta da Maus, in die
Nachbarschaft der Pontaninger. Clavadetscher meint, dass die Soler nebst
diesem Gut wohl auch Grundeigentum besassen, so dass die Bezeichnung
"Hofstatt" sich auch auf dieses beziehen könnte.
Die Pontaninger, Lumerins, Fontana und Capaul erscheinen verschiedentlich
als Besitzer von Gütern in Sietschen.
Aus einem Pergament zu Pleiv ist zu ersehen, dass "Hartvic von
Uber-Castell fromme Vergabungen machte, so der Spenda, ein Jahrtag, wofür
er das Gut Pontanenga, innerhalb des Dorfes gelegen, legierte für sich
und seine Frau Margaritha". Als Erben erscheinen im gleichen Dokument
Burcard und Wilhelm von Mont.
"Wohl durch Heirat der Familien von Ubercastel und Lumbrein hatten
die Pontaninger auch Besitz im Lugnez": Gemeindearchiv Surcasti N 3
vom 3. 7. 1480, N 4 vom 12. 5. 1487. Nach Sprecher bekleidete die Familie
im Lugnez auch Ämter (z. B. das Vogtamt).
Dass Lumbrein immer wieder mit den Pontaninger in Verbindung gebracht
wird, könne nach Andrea Schorta auch daher rühren, dass für Lumbrein
sehr früh der Name Pitchenings stand. Er ging aus einem Hof Ende des 14.
Jahrhunderts hervor. Es sei aber fraglich, ob der Name von einer Person
abgeleitet werden könne.
..........Benedict
von Capoll (Junker?), welcher 1534 als Besitzer der Gadenstatt Sietschen
genannt wird, hatte eine Tochter des Landvogtes v. Punteningen zur Frau
und wird nach Vermutungen von Gion Bistgaun Capaul mit diesem nach
Lumbrein gekommen sein. Er war wahrscheinlich kein Nachkomme von Hertli,
sondern vielleicht des Wolf von Capol und der Euphemia von Punteningen.
....... (pag.32)
En:
Notizias per generaziuns de pli tard; Clara Capaul-Hunziker; pag. 25 e
pag. 32
Gemäss
Hinweisen aus Urkunden scheinen um 1500 nach den Lumerins kurze Zeit
Ponteninger den Turm bewohnt zu haben. (Canonicus de Mont,
Familienchronik, Pater Columban Buholzer Disentis in der Kulturgeschichte
des Lugnez. S.auch S.19, 26 und 32 in den "Notizas") Johannes
von Puntinga war 1503 Vogt (s.Vögteverzeichnis).
Eine Tochter des Landvogtes von Punteningen
verheiratete sich mit Junker Benedict von Capoll. Vielleicht war hier der
Uebergang des Turmes auf die Capaul.
Notizias sut: Berichtigungen
und Ergänzungen; en:
Notizias per generaziuns de pli tard; Clara Capaul-Hunziker; pag. 65
Punteninger
und das Chisti der Lumerins in Lumbrein
Pater
Columban Buholzer, Kloster Disentis schreibt in: Kulturgeschichtliches aus
dem Lugnez (Sep. Monatsblatt 1933), dass evtl. Ponteninger im Turm der
Lumerins in Lumbrein gewohnt haben.
1503 war ein Ponteniger Vogt des Bischofs. (s.Vögtetabelle)
Die Mutter von Hans Ponteninger war Tellya von Lumerins (s.auch Anniversar
von Lumbrein, Staatsarchiv). S. auch mein Beitrag: Ponteninger in Notizas
per generaziuns de pli tard. Gemäss einer Urkunde von 1515 (Hans
Punteninger & seine Frau Ursula) war die Frau Punteningers eine
Lumerins.
Eine Tochter des Landvogtes von Punteningen war die Frau von Benedict
Capaul (Junker?), welcher 1534 Besitzer der Gadenstatt Sietgen in Lumbrein
war. Dieses Gütlein wird mehrmals als Eigentum der Turmbesitzer von
Lumbrein genannt.
Benedict war wahrscheinlich kein Nachkomme des Vogtes Hercli, sondern eher
ein Sohn des Wolf von Capol aus
Flims und der Euphemia von Punteningen? Es scheinen zur Zeit der
Einwanderung des ersten Capaul von Flims, des Vogtes Hertli, sich weitere
Familienmitglieder im Lugnez niedergelassen zu haben.
Dass es hiess im Lugnez sei eine Ponteningerburg gestanden, sagt auch
Poeschel.
Auch im Nachlass Joseph Demont steht in der Talchronik, dass evtl. ein
Turm von Ponteningern bewohnt war.
Notizias
supplementaras da dunna Clara Capaul-Hunziker
Pultengia
(local era Putnengia,
tud. Pontaningen), casti sin ina collina liunga e levamein greppusa en
vischinonza da Rueras, vischnaunca Tujetsch. Putnengia consista da duas
parts: el vest existan fastitgs d’in mir da tschenta e d’in mir
traversal, egl ost dil foss (da separaziun) secatta il casti pricipal
(ruinas dalla tuor el center). Questas restonzas dil casti dateschan da
circa 1200. La schlatta vegn menziunada per l’emprema gada igl onn 1252;
cavalier Wilhelm de Bultiningen, il casti igl onn 1300: castrum bultringen.
Sedia dils de Putnengia; ministerials dalla claustra da Mustér. Il
representant il pli enconuschent dalla famiglia ei gl’avat Pieder de
Putnengia, renovader dalla Ligia Grischa (1424), al qual Vic Hendry ha
dedicau in roman historic: Pieder de Putnengia 1964. Tras
maridaglias cun ils nobels de Surcasti
e de Lumnezia (Lumbrein) havevan ils de Putnengia era possess en
Lumnezia.
Litteratura:
Clavadetscher/Meyer Burgenbuch GR. 350-51; Iso Müller: Die Ritter von
Pontaningen, en BM
1943, 21-27
Adolf
Collenberg, en Annalas dalla SR, Annada 117/2004
|