Tujetsch avon tschien onns
(Hans Huonder/anr) Vischins che nodan particularitads e schabetgs da lur
generaziuns ein rars. Lur relasch ei denton d'eminenta impurtonza pils
vegnentsuenter e per la historia locala. Buca auter ei quei tier las notizias da
pader Baseli Barther per l'entschatta dil 20avel tschentaner. Il cudisch ch'il
Forum cultural Tujetsch ha ediu cun sias ovras ei in interessant document dalla
veta dils Tuatschins avon rodund tschien onns.
Pader Baseli Berther ha viviu da 1858 entochen 1931. Naschius (il num da
naschientscha era Giachen Martin) e carschius si eis el a Dieni. Suenter la
scola primara ha el studegiau a Muster, Sviz e Friburg, sco era all'universitad
dad Eichstätt. Suenter dus ulteriurs onns da studi en teologia al seminari da s.
Leci a Cuera ed in tierz ad Eichstätt serenda el en claustra a Muster. Ils 16 da
december 1884 fa el il profess ed il matg suandont vegn el ordinaus sacerdot. El
daventa era scolast al gimnasi claustral. Da 1888 entochen 1906 eis el prefect
dalla scola. Sper sia funcziun sacerdotala e dall'instrucziun era el in
interessent fervent dalla historia locala. Quella missiun ha menau el en ils
vitgs ed uclauns per rimnar leu cudischs romontschs per aschia fundar la
biblioteca romontscha dalla claustra da Mustér. Sco quei ch'ins sa leger el
cudisch gest cumpariu, rimnava el scartiras e manuscrets insurin. Grazia a quei
engaschi eis el staus duront decennis l’olma dalla biblioteca che conserva biars
scazis dalla litteratura e cultura romontscha. Buca senza raschun vegn il pader
benedictin scolast e per quei motiv titulaus el cudisch sco scribent, cronist,
historiograf e conservader.
![]() |
Numerusas lavurs Il cudisch rehamein illustrau cun biaras fotos dil temps vargau cumpeglia differentas parts tematicas. Ina pertucca ils uclauns e vitgets dalla Val Tujetsch. Aschia descriva Pader Baseli Berther igl uclaun da Giuv. Quei ei stau sia emprema lavur culturhistorica. Ella ei lu era cumparida 1896 ella Crestomazia Retoromontscha ed el Tschespet 23/1943. Ei suonda ina contribuziun numnada «Sin Cadruvi». El tematisescha il raschieni sin Cadruvi suenter messa, tgei ch'il cumpar manegia dallas fieras, dil starler grond dil Tgom, dil Gambun cun sias caultschas cuortas e cassacca blaua, da sia honorifica missiun sco pot dil sontg'ieli atras l'entira Surselva e dallas stialas da latg. Fetg interessanta ei era la contribuziun davart il vitget da Selva avon tschien onns. El descriva la cuntrada; la glieud, la lavur e las isonzas, mo era las temas e las anguoschas dils habitonts, prighels e sgarschurs. Medemämein tematisescha el la lavina da Selva dils 12/13 da december 1808 che ha pretendiu 25 unfrendas mortalas. Detagliadamein descriva pader Baseli Berther la lavina dils 6 da mars 1817 a Rueras. 47 persunas ein vegnidas tschaffadas da quella, 27 ein mortas. Ella retscha dalla descripziun dils vitgs ed uclauns vegn era Camischolas. Era cheu fa el menziun d'ina tragica catastrofa, numnadamein dil barschament digl onn 1822. |
Spiritualesser ed isonzas
Ina lavur culturhistorica extendida ha pader Baseli Berther dedicau allas
baselgias, las capluttas ed il spiritualesser dalla Val Tujetsch. Quella
broschura ei cumparida 1924. Ella ensiara la historia dalla pleiv cun sias
endisch baselgias e capluttas, ils tschun sontgets, sco era il spiritualesser,
ils spirituals indigens e jasters che han operau ella val sco plevons, caplons e
primissaris dil 15/16avel tschentaner entochen 1924. Ils sanctuaris vegnan
descrets detagliadamein. Il medem vala per ils spirituals nativs da Tujetsch.
Quella retscha da biografias resumadas entscheiva tier igl avat Pieder da
Putnengia e cala tier sur Gion Benedetg Venzin. Da gronda impurtonza historica
ein las isonzas descrettas da pader Baseli Berther. El descriva la sera da
pustretsch, dar in sguard suenter viaspras e descriva la funcziun dil
guardiafiug. Il cudisch dat era plaz a treis manusctets cun notizias da cruschs
e disgrazias, Rueras e la Val Tujetsch. Tuttas treis lavurs ein buca terminadas.
In'ulteriura part fuorman las notizias sur da Tujetsch. Per cumpigliar sias
lavurs historicas ha el rimnau gasettas ed ina massada d'informaziuns tier
privats. En quei connex rapporta el dalla processiun da s. Marc, dalla munconza
da garnezi igl onn 1588, il pauperesser, ils uauls ed il scolaresser. El numna
las schlatteins veglias da Tujetsch dil 17avel e 18avel tschentaner e dil fierer
schibas en Tujetsch. Interessantas ein denton era las notizias da famiglias
emigradas dalla construcziun dalla Via Alpsu, dalla pestilenza, la difteria da
disgrazias e dalla malaura. Dabia da leger dat ei davart las lavinas che han
adina puspei procurau per tristezia ella Val Tujetsch.
|
Entginas notizias cuortas da pader Baseli
Berther Salte cantunal Sco salte cantunal ei signur Anton Berther da Tujetsch, fegl dil vegl «Bundesweibel» Berther, legius ora; igl ei stau varga 20 aspirants per quella plazza. Nova Gasetta Romontscha, ils 12 da schaner 1866 Scolaresser Las novas scolas per la giuventetgna buca obligada da frequentar la scola elementara, per las qualas il davos Cussegl grond ha decretau in subsidi cantunal, hari ils vischinadis da Rueras, Sedrun, Segnas, Muster e Surfein entschiet a menar en. Gasetta Romontscha, 28 da november 1868 Glin Il glin da Tujetsch ei da vegl enneu renomaus e la raccolta da sein glin ei leu savens admirabla; uonn ha in vischin da Rueras en siu stupent glin anflau plontas glin, che vevan tochen 187 borlas, ditgel tschienotgontasiat borlas per ina. Gasetta Romontscha nr. 38, 20 da settember 1883 Bostger Sin giavisch digl inspectorat cantunal han las vischnauncas da Muster, Tujetsch e Medel seschau en da formar ensemen in revier forestal ed emploiar in bostger cun 1100 francs paga. Gasetta Romontscha nr. 14, 1877 |