Da cristallas e cavacrappa en Tujetsch
Cuntegn dalla pagina
Per crappa massel jeu bugen
da Gion Antoni Hitz, Rueras (1873-1955) ed Alfons Maissen, Cuera
Cristals e cavacrappa
Dils cavacristallas
en:
Discuors sur mistregns e mistergners en Tujetsch
dil 18 e 19avel tschentaner
Daco ei il cavar cristallas per entgins pli
bia che mo in hobi?
da
Caduff Simon, Sedrun
Per crappa massel jeu bugen
![]() |
Da Gion Antoni Hitz, Rueras (18.4.1873 - 5.4.1955) |
Introduciu, commuentau ed ediu dad Alfons Maissen
Cuntegn:
Introduczin
Commentari: Per crappa massel jeu bugen
Expressivitad dil
lungatg de Gion Antoni Hitz
Manuscret e scripziun
Per crappa massel jeu bugen
Gion Antoni Hitz e Johann
G.Koenigsberger
Correspondenza professer
J.G.Koenigsberger cun Gion Antoni Hitz 1935-1946
Correspondenza cun dr. Herbert O. Albrecht cun Gion Antoni Hitz
Notizias
sur dil cavar crappa en Tujetsch naven da 1896-1942
Rimnada
professiunala de minerals ella Val Tujetsch
Ils cavacrappa ed
il cavar crappa ella Val Tujetsch
Anno 1936
Entgins patratgs conclusivs
Ina sala de cristallas
Ei per tei uss il parvis.
Ti leu anflas bein schi bialas!
D'admirar vegns mai unfis.
Gie, la buna grond' anflada
Dent' il scazi cristallin
Ei la veta zun beada
Che per tei pren maina fin.
Introducziun
El center de nossa publicaziun stat la lavur de Gion Antoni Hitz: Per
crappa massel jeu bugen. Igl ei sia davosa lavur, bein ponderada, savieivla,
pesentada en stil, vocabulari e fuorma. De pli pli tard!
Las notizias sur il cavar crappa en Tujetsch, da 1896 - 1942, porschan
material per las lavurs pli compactas de pli tard. Ellas ein informativas,
instructivas, dattan detagls interessants, expriman beinduras era opiniuns
scientificas persunalas. En 40 pugns tschaffa Hitz cuortamein sia savida e sias
experienzas de cavacrappa.
In auter intent ha sia lavur: Ils cavacrappa ed il cavar crappa ella Val
Tujetsch, giu. La versiun romontscha deriva d'in manuscret da Gion Antoni Hitz en lungatg tudestg. In
amatur de cristallas american, dr. G. Schudel, ha a sias uras giu intimau Hitz
de redeger ina specia de diari dils cavacristallas. Quei text ei vegnius
translataus en engles e publicaus da Schudel 1938 en ROCKS and MINERALS.
Schebein Hitz ha giu fatg igl emprem la lavur per romontsch ei a nus
nunenconuschent. Perencunter possedein nus in sboz tudestg che corrispunda
exactamein alla davosa redacziun tarmessa ell'America. Gion Antoni Hitz saveva
bein romontsch e tudestg!
Enzacontas notizias sur la veta e la lavur de Gion Antoni Hitz engraziein nus
a siu fegl Toni Hitz a Rueras, ch'ei adina staus promts cun siu agid.
Ils cavacrappas han savens giu caschun de seconversar cun enconuschents
marcadonts ed amaturs de cristallas, mo cunzun cun renomai professers,
crappologs, geologs, mineralists. Ina partida brevs da prof. dr. J.G.
Koenigsberger de Friburg en Brisgovia, che enconuscheva nossa muntogna sco paucs
auters, ein drizzadas a Gion Antoni Hitz. Per part publichein nus quellas quasi
in extenso en versiun romontscha, Koenigsberger ei autur e conautur ded
impurtontissimas ovras geologicas e mineralogicas dellas Alps svizzeras, cunzun
en collaboraziun cun ils professers Paul Niggli e R.N. Parker.
Brevs e cartas postalas era d'in chemicist american Herbert O. Albrecht, dattan entgina orientaziun sur dil traffic de cristallas denter continents. De questa correspondenza dein nus mo ina resumada. Cunzun las brevs de Koenigsberger dattan in'idea co dus, in della plema e dil cudisch e l'auter della crappa e della puntga anflan en in sector special in ault scalem de conversaziun practica e scientifica.
Ina historia pli u meins completa dils contacts denter cavacrappas e scienziats, amaturs e marcadonts dess giavischau sclariment sur interessantas relaziuns denter la bassa e la muntogna. Stupenta informaziun generala dattan cunzun duas ovras: Die Mineralien der Schweizeralpen, da Paul Niggli, Johann Koenigsberger e Robert N. Parker, Basilea 1940, Vol. I e II, epi: Die Mineralfunde der Schweizer Alpen, da Robert Parker, Basilea 1954. Questas duas ovras magistralas ein vegnidas edidas dalla Commissiun geotecnica della ETH a Turitg, sut l'egida de professer dr. F. de Quervain, al qual nus engraziein entginas precisaziuns.
Alla Casa editura dellas sura menzionadas lavurs, B. WEPH & CO., Basilea, engraziein nus per la surschada ded in diember clischas. Ambrosi Caveng, Sedrun, ei staus meriteivels per informaziuns sur ses contacts cun scienziats della bassa. Era el ha giu enconuschiu ils davos onns prof. Koenigsberger, pli da rudien denton igl „Englender" il qual era Gion Antoni Hitz menzionescha. F.N. Ashcroft vegneva numnaus aschia dals cavacrappas tuatschins. Ambrosi Caveng fuva era beinenconuschents cun prof. R.N. Parker.
![]() |
Gion Antoni Hitz ellas Vals Cavradi (entrada della Val Curnera) cun hebisel (specia de palfier) e zappa (buca zappun). El carga pacificamein sia pipa. Il di e la lavur ein alla fin. Igl ei denter las 5 e las 6 della sera. Ambrosi Caveng che haveva aunc in film en siu apparat, fotografescha, schegie ch'ei entscheiva a far brin. - Sco en biars auters cass ha era cheu il renomau „Englender" F.N. Ashcroft (London), procurau per ina copia ingrondida. Ei pudeva esser igl onn 1945. |
Pader Flurin Maissen ei staus gideivels a nus gia dall'entschatta enneu, cussegliau e repassau las notas funsalas, surschau fotografias e clischas ord sia impurtonta lavur speciala: Mineralklüfte und Strahler der Surselva, Ils Cavacristallas, Friburg, Svizzera 1955. - Toni Hitz, Rueras, ha surschau a nus il manuscret: Per crappa massel jeu bugen, la correspondenza de prof. Koenigsberger a siu bab Gion Antoni, ed ulteriuras scartiras relaschadas da Gion Antoni Hitz.
Per crappa massel jeu bugen
Il manuscret principal stat en stretg connex cul mistregn dils cavacrappa.
Igl autur, Gion Antoni Hitz, ha strusch giu calau de luvrar de siu mistregn,
ch'el semetta a scriver cun 77 onns ina specia de testament mistergner, il qual
el finescha ils 13 de zercladur 1951. Gia dapi ses megliers onns de lavur vev'el
entschiet a far observaziuns exactas e notizias sur siu mistregn de cavacrappa,
scret rapports, singuls diaris, empriu de seprofundar era teoreticamein en siu
mistregn en contact cun renomai cumpraders de cristallas e cun enconuschents
professers e geologs. Da giuven ensi vevan uffecis en vischnaunca dau ad el la
plema enta maun. Schegie che Hitz era mo de semplas scolas primaras, fuva el
buca restaus senza habilitads el scriver. Era quei dun po haver stimulau el de
fixar en biala fuorma tut quei che pareva necessari ed adattau per formar la
generaziun vegnenta.
Igl ei commovent co igl autur mistergner sesprova de metter a scret las rehas experienzas fatgas duront in miez tschentaner, co el ei meisters de francar per adina igl impurtont sur siu mistregn schi rar, enconuschents mo a fetg paucs humans.
![]() |
Gion Antoni Hitz, Rueras 1873-1955) |
![]() |
Gion Anton! Hitz cun fest de tgierncamutsch, tipics per Hitz, e zappa el maun seniester. |
Avon che semetter alla lavur de meditaziun, de contemplatur, vegn Gion Antoni Hitz ad haver ponderau manedlamein co el vegli scriver siu tractat, en tgei fuorma, en tgei moda e maniera. El ei seresolvius per in discuors, in dialog denter meister e giuvnal, enramaus da descripziuns, observaziuns e ponderaziuns. Mo era questas davosas intercalaziuns stattan en stretg connex cun siu mistregn de cavacrappa. Gion Antoni Hitz stat vid il laisch, vid sia crappa e greppa, untgescha buca per il ner d'in'ungla da siu tema. Era las duas famiglias, quella dil meister e quella dil giuvnal entran strusch en scena. Tut survescha alla megliera capientscha ed enconuschientscha de siu grev e raffinau mistregn.
Il vegl cavacrappa ei resignaus ella veglia dil Segner. El sa buca pli persequitar ses bials fuorns, sia carezada crappa leusi ella greppa. Sia gronda savida artada ed acquistada, sa el buca pli combinar e realisar practicamein, cun sesez e tiarzas persunas. Leusi ella preit-crap anfla el mo pli lavur communabla ensemen cun siu emprendist imaginau. El ha stuiu seremetter alla contemplaziun! La davosa cuorsa dil davos atun veva bunamein rut siu cor d'encarschadetgna. Mo ei ha stuiu esser. Siu senn real e raschuneivel, che ha adina susteniu el en tuts graus, ha ussa dictau il ruaus. Spassegiadas da Rueras viaden encunter Selva, contemplond vinavon las bellezias della natira, ils cuolms da sutensi, resta siu grond deletg ed era siu confiert. Siu fegl Toni Hitz scriva a nus: «Il motiv per il qual nies bab ha calau ded ir per crappa po bein esser stau la sanadad. Contas ga ch'el scheva: „Las combas massen detgavunda, denton il fol che disdescha". - Ch'el ha fatg fetg vess il buca puder ira pli per crappa ei gnanc de dubitar. Buca per nuot prendeva el in u l'auter bi di d'atun il perspectiv e mava siado in toc, il bia siado encunter Milez per esser pli damaneivel della pezza.»
Siu spért allerts e vivs era restaus intacts, e sia memoria frestga e fideivla dominava era pli tard sco en ses giuvens onns. El sa pia direger siu discipel imaginau da sutensi, a distanza sco in'ura. In real successur era buca staus pusseivels d'anflar tochen ch'el era en pleina forza, enamiez sia lavur. Ussa, ella contemplaziun de siu vargau, eis el sez siu agen meister: patrun e giuvnal ella medema persuna.
Il giuven Pieder, ch'ins havess era saviu numnar Mir u Crap , lai in bi di, cun caschun d'ina sentupada, corscher il vegl cavacrappa, ch'el vessi magari tschaffen d'emprender quei mistregn. «Mo co pegliar a mauns», era stau siu suspir. Immediat dat il vegl e versau mistergner curascha al giuven e surpren gl'entruidament. Igl emprem teoria plascheivla en stiva. La practica sto suandar toc per toc sillas diversas cuorsas. Pieder ughegia viaden ellas differentas vals de crappa preziusa. Per in pulit temps tuorna el senza crappa, relata denton minuziusamein sur de sias abservaziuns, ortgadads e vias puleinas. Ch'il giuven ha denton in bien egl per tut, gliez dat anim agl instructer.
Il vegl cavacrappa ei schi zun al current de mintga val e vallet leusi ell'immensa muntogna, ch'el ei traso el cass de far critica, de curreger pass e maun, de dar cussegls quasi infallibels al discipel. De temer veva el nuot pli. Ses fegls han buca elegiu per propi il mistregn dil bab, negin ha suandau el immediatamein. Denter il vegl ed il giuven amatur de crappa imaginau, seformescha unitad de spert e tempra, de confidonza cumpleina. Il vegl ha finiu sia carriera, ha recaltgau cun stenta ed inschign surhuman beinenqual pulita schurnada, savens stada fetg survida sper il scars recav ord il puresser. El ha ussa in tschaffen ch'in stupent giuven continuescha siu bi e venerabel mistregn.
![]() |
Uaffens dil cavacrappa: a) ebisel (specia de palfier) b) sgaret (specia de ruscher) c) sgaret fixabels vid igl ebisel d) marti de miradurs e) zappa de moni cuort f) marti de puntgas g) puntga gitta h) puntga normala i) trader de crappa k) guila; enstagl magari in cunti nausch de sac |
La metoda de Gion Antoni Hitz ei admirabla. Savend ch'el sto entruidar e menar siu discipel a gronda distanza, sto el sviluppar tut atgnas vias d'instrucziun. En tuttas situaziuns ein sias indicaziuns e correcturas precisas, avon e suenter las cuorsas dil giuven, tut tenor ils rapports digl emprendist neuagiu dallas vals. Il meister lai denton era sbatter il giuven, per ch'el emprendi ton pli ord las atgnas tuppadads. Igl instructer vul progressar tec a tec las difficultads. El sa d'atgna experienza che negin ei curdau meister giu da tschiel. A tuttas damondas dil giuven vegn dau savieivla e competenta risposta beinmanegionta. Igl ei in veritabel cuors de perfecziun!
Las meditaziuns intercaladas dal meister en sia scartira succedan muments ch'el imaginescha siu giuvnal si ella muntogna, la sera a casa, occupaus cul sortir e pulir. Cunquei ch'il vegl cavacrappa pren sia atgna giuventetgna per soci e cumpogn, sa el lignar e construir ils pass naturals dil giuven. Havend fatg ses sbagls pli baul, vesa el gia ordavon en tgei situaziuns e combinaziuns il giuven vegn ad haver da schuffa leusi ella muntogna e greppa. Ei setracta quasi de predestinaziuns! Aschia persequitein nus coi vegn dau e priu en dosas comporteivlas. Gie, tut pren in decuors metodicamein bein ponderau, tut va dal lev al grev! Il vegl combinescha ils viadis de maniera ch'il giuven ha empau success era gia las empremas jamnas de sia nova clamada, per ch'el s'unfisi buc. Cul temps cusseglia il menader de far cuorsas pli grevas, per loghens de cattadas de crappa pli rara e custeivla. Il progress astga denton
buca esser memia rapids, tut tenor regla e stenta, buca la via leischna che meina ella cucagna faulsa. Dalla rihezia anetga imaginada preservi nus il Segner!
![]() |
In fuorn vegn slargiaus cul palfier. Val Giuf: Las Muttas. Mira pader Flurin Maissen, Cristallas, p. 139, figura 50. |
![]() |
Val Giuf: Las Muttas. Lavur cul palfier. Cunquei che l'aveina d'aplit va tochen giu el funs, impedend cheutras l'explotaziun, sto il toc grep vegnir dismess. |
In pulit spazi della lavur plaida sur tractament e vendita della crappa. Saver vender bein pretenda grondas enconuschientschas, era sentiment psicologic. Mo tut questas facultads gidan pauc senza in oreifer tractament dellas cristallas el fuorn, sin viadi ed a casa. Surfar cun prezis fan mo ils sprezis! - dar per dominum clavella, mo l'asnamenta!
Sper las duas persunas principalas en: Per crappa massel jeu bugen, entra era en acziun il frar pign de Pieder. El fa il cordial mulessier denter las duas casas, lai cun caschun saver il vegl cavacrappa tgei ch'il frar grond fa, traffica e nua ch'el sesanfla. Il gidonter carschiu che Pieder allarmescha ina ga u l'autra ei de pintga muntada per l'acziun. Quel entra en acziun per lavurs las qualas mo in del damogna buc.
![]() |
Val Curnera. Preit aulta. Preit en basa de plattamorta. La strunglada semanifesta en fuorma de sbutlada. Mira pader Fl. Maissen, Cristallas, figura 13 e 28. |
![]() |
Hitz drezza la siglientada, reiva dalla Preit aulta giuadora, stagna la carghentada viaden en ina sfendaglia per siglientar naven ina platta de crap enta peis, anflond la finala al pei della preit-crap segir schurmetg en in fuorn gia explotaus. |
Alla fin dil manuscret: Per crappa massel jeu bugen, suttascriva Gion Antoni Hitz sia lavur cun „cava crappa". Il medem fa el il davos de sia scartiretta: Notizias sur dil cavar crappa en Tujetsch naven da 1896 - 1942 (= Notizias). Ils vegls enconuschevan mo questa expressiun per lur mistregn, e per l'acziun mistergnera „ir per crappa". Quels dus terms massivs taccan sco rascha vid il mistregn primitiv e sia lavur, han survegniu a siu temps il bul intim de mistregn liber, restrenschiu e remarcabel. Sche nies autur drova cunzun en „Notizias" savens „cristallas", lavur fatga per diever immediat d'interessents de siu mistregn, anflein nus en: Per crappa massel jeu bugen, mo „cavacrappa" cun excepziun d'in „cavascazis", duvraus en in connex special. Ils plaids cristal, cristagl, cristalla, cristaglias, cristallin ein de tempra pli giuvna en nassa tiara. Pli baul curdavan els strusch ord bucca ad in ver cavacrappa duront sia lavur ora ella libra muntogna. Sil pli en connex cun scienziats e marcadonts, cun cumpraders jasters vegnevan quests terms duvrai, terms internazionals. Per differenziar, per specificar ils minerals, las mineralias, ha il cavacrappa indigen acquistau cul temps, en contact culla scienzia ed il hanletg, cunzun naven dall'entschatta de nies tschentaner, in respectabel scazi ded expressiuns specificontas e de cristallografs. Quei demuossan tut las treis presentas lavurs de Hitz. Sper quellas expressiuns internazionalas della scienzia ha la cuntrada romontscha scaffiu ina partida terms agens sco p.ex. „petgen" per quarz, „las brinas„ per Rauchquarz, „guilas" per Nadeln, „alas-fier", ni era mo „fier" per Eisenrosen, „mumma" per il fundament d'ina gruppa (Kristallstufe). Sco cun cristalla stat ei era cun cristallisar, cristallisaziun, terms duvrai da nos cavacrappa per pli tard. Sin fundament de cavacrappa ed ir per crappa, ha il mistregn buca formau crappisaziun, crappolog, crappabel etc. La formaziun cun crap ei stada resalvada alla pli primitiva e reala caussa dil stentus mistrergner e della stentusa crappa: las cristallas! Dasperas exista denton da tschentaners la Val Cristallina sil Lucmagn.
![]() |
Pader Placidus a Spescha, sco alpinist e cavacrappa, 1752 - 1833. |
Ambrosi Caveng, Sedrun, enconuschent cavacrappa, scriva ils 14 de fevrer 1969 il suandont en caussa: «Oz drovan ins generalmein il plaid „cavacristallas". „Cavacrappa" audan ins mintga zacu. Pli baul gest il cuntrari. Lu udevan ins ton sco adina mo dils „cavacrappas", „ir per crappa", „handletg de crappa" etc. En mes quasi 50 onns de cavacrappa hai jeu giu contact cun fetg biars renomai professers, cumpraders de crappa, era dagl exteriur».
Auters exempels co sempels plaids dil pievel vegnan alzai e nobilisai entras contacts cugl jester, cun auters lungatgs e culturas, cunzun cun poets, scribents, gasettists e critics, dat ei en tuts camps de nies intschess linguistic detgavunda. Pli tard vegnan els sesurvi era dal pievel, ed ils vegls terms tradizionals che sesbliheschan e schizun crodan en emblidonza. Nus menzionein igl „um cul halumbart" plaid daventaus pli representativs che „um cul pal", „um cul turschet" etc., expressiun per l'arma simbolica della guardia de dumengia duront il survetsch divin, uffeci usitau aunc oz en beinenqual vitg romontsch. Empei dil plaid smaghergiau entras diever centeneri, s'introducescha tuttenina in term pli pulpiu, patetic e festiv!
Expressivitad dil
lungatg de Gion Antoni Hitz
Gion Antoni Hitz applichescha buca il dialect tuatschin en sias scartiras,
anzi il lungatg de scartira sursilvan, sco quei ch'el ha empriu el en scola e
silsuenter ella practica de sia correspondenza, de siu scriver privat ed en
differents uffecis. Quei impedescha buc che in pulit diember d'expressiuns
tuatschinas s'ignivien en sias scartiras, cunzun appartenent la terminologia de
siu mistregn.
Hitz enconuscha sia cuntrada, era quella dell'aulta muntogna, sco sias atgnas tastgas. Era perquei giogan ils nums locals ils pli zuppai per el ina gronda rolla. Savens dat el tals ch'ein a biars Tuatschins buca siper la detta. Siu mistregn pretenda exacta orientaziun e denominaziun. Schegie materiala, ei sia moda de scriver cordiala. Gia il tetel de sia scartira principala: Per crappa massel jeu bugen, flada cordialitad. Sentenzias tuccontas, maletgs gagliards ed originals s'emplunan beinduras. La scartira dat perdetga de fin spert, de gronda experienza della veta. Ella fagess honur a mintga scribent romontsch. Era in fin humor maunca buc en siu concept. El ei secs, schetgs, cuorts de flad, mo liungs de spert, cun menadas nunspetgontas, buca capeivels senz'auter, cunzun buc agl jester. Il ver Romontsch capescha il senn zuppau. Firlifanzas stilisticas dat ei neginas. Tut ei sincer e sempel. Ina seriusadad profunda. Sentiment religius d'aulta muntogna, senn per responsabladad en famiglia, el vischinadi, resplendan dals patratgs exprimi. Secapescha ch'ei dat enqual malgengliadad linguistica el s'exprimer, tscheu e leu ina veseivla stenta de formulaziun, caschunada per part entras il patertgar en viarva tuatschina projectada vi el lungatg de scartira.
![]() |
La cadeina dil Tödi cun da dretg a seniester: ils Cavistrai, Pez Punteglias, Tödi, Oberalpstock, Culmatsch, Piz Nair e Crispalt. Las vals lateralas da seniester a dretg: Val Val, Val Giuf, Val Mila, Val Strem, il Drun de Sedrun cun la Ruina, dretg dil tut Drun Camischeras. - Quei territori muntagnard stat el center d'interess dils cavacrappas; mo era la vart dretga della Val Tujetsch cun Vals Cavradi, Val Maighels e Nalps possedan loghens ded impurtontas cattadas. |
Manuscret e scripziun
La copiaziun dil manuscret: Per crappa massel jeu bugen, sebasa sin
in carnet de cuviarta blaua de format ault (17X25 cm) de 56 paginas; surscrettas
ein 53 p. en biala e fina scartira bein legibla. Mira facsimiles p. 6 e 122.
Gion Antoni Hitz ha scret questas reminiscenzas igl onn 1950/51 e concluda ellas ils 13 de zercladur 1951, en siu 78avel onn de sia veta. All'entschatta de siu discuors menzionescha el sia emprema cuorsa en Cavradi dils 1894. Igl autur ha fatg igl emprem in sboz de rispli en in carnet normal de scola. Il manuscret definitiv corrispunda en tuts graus cul sboz.
Il text original ei vegnius respectaus en questa publicaziun appartenent cuntegn, expressiun, terms mistergners e stil. Era fuormas localas restan intactas. Ei ha denton pariu giustificau de rectificar scripziuns antiquadas, sbagls de maladatg. Il manuscret ei schi legibels e bein fatgs che quasi nuot resta problematic. Cunquei che Gion Antoni Hitz scriva en sursilvan e buca siu agen dialect, vein nus adaptau igl entir manuscret all'ortografia Vieli/Cahannes. La lectura vegn cheutras facilitada era per las scolas. Plaids sco „spezia", „igl endisdis" etc. ein vegni midai en specia e gliendisdis, mo conservau caviert, englart, muttas etc. Germanissems aviarts e zuppai vein nus buca manischau, era buca construcziuns malgenglias, inversiuns nunusitadas. L'interpuncziun ei vegnida midada en cass urgents.
Schegie che il text present ei screts en moda sempla e d'in sempel um ord il pievel, senza pli bia scola, expona el difficultads en abundonza. Il mistregn che vegn tractaus, ei mo exercitaus da paucs, las expressiuns tipicas per questa lavur e per ils products entran ella terminologia exacta d'in rar e heichel mistregn, ella scienzia mineralogica. Bein ein ils uaffens sempels, mo gest perquei creschan las acziuns differenziadas diametralmein. Igl ei lavur subtila, mintga moviment sto esser calculaus e pesaus per buca disfar las stentas de gronda lavur preparatoria. El drova il tgau el dretg liug, igl egl d'in tschess, ferm gambetsch e comba d'utschi, la manutta gruvia mo fina per buca devastar la mesadad della bellezia anflada cun agid d'inschign e d'intelletg.
En questa scartira semanifesta in stil apparentamein sempels e clars, beinduras denton cun senn lignus, ina lignusadad che fa honur alla fina tactica de scriver e tschintschar cun in de siu pèr per impedir ch'il tschavantauner engoli giu il mistregn, per tener ord igl ogn della capientscha mistergnera in tierz che less forsa entrar nunlegitimadamein el discuors intim.
![]() |
Da seniester a dretg: Val Mila cun dretg il Pez e l'Alp Caschle. Denter Foppa verda e Mises ei la ruina Londadusa cul Dutg grond che cuora dado Rueras giu el Rein. Al pei della Val Mila sesanfla Rueras. - Val Strem cun sia fin giu denter Zarcuns e Camischolas. - Tut dretg sura: la Ruina dil Drun de Sedrun cun sias auas che spartan Sedrun da Gionda. |
Per augmentar la capientscha della lavur de Hitz, essan nus sespruai d'explicar terms buca enconuschents en in apparat scientific en fuorma de notas al pei dellas paginas. Era nums locals ein precisai andantamein.
Igl autur Gion Antoni Hitz ha buca disponiu en siu manuscret il discuors, il dialog, en moda precisa, cun indicar traso tgei persuna che tschontscha. Negins segns d'entschatta e fin de discuors spartan ils elements. En general dictescha il cuntegn igl uorden e las successiuns. En plirs cass eis ei buca stau lev d'eruir igl andament alternativ dil discuors. Nus vein introduciu dapertut l'interpuncziun necessaria. La lectura daventa en questa moda pli leva e surveseivla.
Ina cuorta biografia sur de Gion Antoni Hitz ha Pader Flurin Maissen redegiu en: Ils cavacristallas, p. 160, nr. 30. - En ina brev dils 16 de fevrer 1963 s'exprima Toni Hitz pli detagliadamein sur de siu bab Gion Antoni. - Ils 26 d'avrel 1969 dat Toni Hitz ulteriurs sclariments agl editur de questa lavur. Nus exprimin ad el per siu agid nies meglier engraziament. Suonda sut la brev dils 16 de fevrer 1963.
Aultstimau rev. pader Flurin Maissen Muster
Vossa brev dils 14 d. q. ha fatg a mi fetg grond plascher. Principal plascher ha
ei fatg che nies car bab p. m. ei a Vus aunc en buna memoria, e che vuleis
publicar egl Ischi sia lavur «Per crappa massel jeu bugen». Segir, Vus haveis
enconuschiu bein nies bab, ed aschia saveis era ch'el fuva in um de pintga
canera, principalmein cu ei setractava de sias ovras. El ponderava 2 entochen 3
gadas in plaid impurtont avon che exprimer el. Sco engrazieivel fegl astgel
confirmar ch'el ei staus in fetg bien bab, cun capientscha ed experienza en
tuttas caussas, havend el buca mo ina buna vesida per il bi, mobein era ina
vasta egliada egl avegnir.
Il mez scriver ina biografia sur de nies bab fuss a mi strusch pusseivel. Bugen viel denton vegnir suenter a Vies giavisch e menzionar in per notizias, sco las ein a mi aunc en memoria.
Sco principala clamada haveva el il far il pur. Aschia havevan nus adina latg, purment e carn avunda per nies diever. 1923, la sera dils 23 de december, vegnend el da perver, eis el vegnius dadens Rueras en ina lavina. Ferms e sperts sco el era lu, eis el sedustaus sco in liun ed aschia pudiu sesalvar. Circa 200 m ha la massa enzugliau el cun ella. Stend eri hagi el udiu a tuccar. Ei tuccavi gest ded Ave Maria. Havend aunc curascha e saun giudezi, hagi el pudiu seperschuader ch'el sappi buca esser fetg afuns e lavura entochen ch'el po far aria cun in maun. Vulend grir hagi el igl emprem stuiu cavar la neiv ord bucca. Auters perveseders han lu udiu il grir e saviu spindrar el. Per consequenza hagi el stuiu star enzacons dis enta letg, principalmein pervia dil dies ch'era tut crius dil luvrar. Quei ei stau la suletta gada ch'el hagi stuiu star enta letg avon ils 70 onns.
Da 1890, per 18 onns, eis el staus bostger (ualfeschner) de vischnaunca. Perdetga de sia lavur sco bostger dattan oz ils bials uauls giuvens de Niriel (sur Sedrun) e Rosas (sur Selva) ch'el ha entschiet a plantar. La principala raschun per la quala el ha bandunau igl uffeci de bostger ei ch'el stueva unfrir per quei mistregn cunzun il temps de primavera ed atun. Quellas stagiuns fuvan denton era las meglieras per ir per crappa. Miu bab leva buca negligir lavur e fadigia de cavacrappa.
![]() |
Dil tut seniester: Val Val cun dretg il Crispalt che sparta Val Val dalla Val Giuf cul Pez Culmatsch sisum il squatsch oval alv. Tut dretg vesan ins in ton della Val Mila. Alla fin della Val Giuf Mulinatsch. Tschamut e Selva ein buca pli de veser al pei della Val Val. |
Cun 20 onns ha el entschiet ad ir alla catscha. Per cristallas mava el gia lura. Segir ha el empriu silla catscha d'enconuscher ils prighels en la pezza. Tgi havess ughegiau sco el de reiver en las Vals Cavradi si en gl'igniv dil tschess che veva en in tschess pign che saveva aunc buca sgular, e quei tut persuls! Emprond jeu ina ga miu bab cons camutschs el hagi sittau en ses onns de catscha, ha el detg: «Quei saiel buca positiv, denton, senza stravagar astgel dir entuorn 400 tocs». Per saver ir pli bia per crappa, ha el calau igl onn 1935 cun la catscha e surdau a mi quella arma. Enconuschend ils prighels ha el fatg quei mo cun la condiziun che jeu vegni adina a casa a maner e quei ad uras. Oz astgel sincerar che jeu hai adina teniu quei propiest ed aschia silmeins spargnau fastedis als mes de casa.
![]() |
Val Curnera, avon l'erecziun dil Lai de Curnera. Dretg, avon la menada giu ella val principala, sesanflan Las Vals, sura, da mintga maun: l'Alp Cavradi e l'Alp Mut. Las Vals ei in liug preferiu dils cavacrappas. El novissim temps vegnan ellas era explotadas cun compressers purtabels. Sper biars auters minerals ei cheu en in cert circuit l'ala fier, numnaus era mo fier (hematit) de cattar. El funs della val principala (dretg) sper e sut il stradun sesanflan Tschamut e Selva. |
Sco menzionau ha el giu renunziau sin la plazza de bostger ed era sin la catscha per saver ira pli stedi per cristallas. Jeu saiel aunc bein co el mava la primavera ed igl atun, gia ditg avon catschar dis cun siu pass stendiu encunter Cavradi u Val Giuf. Sco buob haiel savens saviu accumpignar el, mond suenter sco in toto spir sien. Cu la vegliadetgna ha lu ina ga reteniu il pass ad el, sche era sia egliada aunc adina drizzada sin la pezza. Bein cun in cert encarschament. Cun 75 onns eis el staus la davosa ga en Val Giuf. Urialas saveva el star e contemplar ina biala cristalla (dellas qualas el ha giu biaras) e ludar siu grond scaffider. Cons strapazs nies bien bab ha fatg atras cun quei bi mistregn, e quei tut per bien de sia gronda famiglia (14 affons, oz aunc 9 en veta) sa mo Dieus, il qual ha era remunerau el cun la gloria celestiala.
Schegie ch'el untgeva plitost che encurir uffecis, sche astgel jeu forsa aunc menzionar il suandont: 4 onns ei igl uffeci de statalter communal staus confidaus ad el (statalter vegneva il cassier de vischnaunca numnaus pli baul). 1911, per 12 onns, eis el staus en la commissiun pauperila, 1913 per 6 onns en il cussegl de scola.
Admettend in bien engraziament, segna cun duida stema e bien salid
Toni Hitz-Berther Rueras
![]() |
Vesta dall'Alp Cavradi: Las Vals. Da seniester: Cugn graschel, Val aulta, Cugn lad, Val arschella, Crest lad, sisumsum dretg: Grep dil tschess e cun quel cala il fier. Sut il Cugn lad: Igl Iert e La Scaffa. - Ellas Vals era Gion Antoni Hitz ferm de casa! |
![]() |
Las Vals, contempladas dall'Alp Cavradi. Ei setracta della part orientala. Bein veseivlas ein era las vals seniastras della Val Tujetsch, cunzun la scarpa e ruina dil Drun de Sedrun. |
Da Gion Antoni Hitz, Rueras
Introduciu, commuentau ed ediu dad Alfons Maissen
Ei fuva in emperneivel e bi suentermiezdi d'atun. Sco usitau prendel jeu mia
canna, sundel buca giuvens pli, e fetschel ina spassegiada tochen Dieni ni
Sumsassi1 forsa tochen Sontga Brida. Ina pausa
fetschel jeu a Dieni mintga ga sin il baun sper casa sut Sontget.2
Ambrosi e Lucas de Sedrun seigien i oz en Val Giuv, haiel jeu udiu questa
damaun. Buna ventira, mo mei, jeu massel era sche ... sundel staus en varga 50
onns e sundel cuntents.
Cheu vegn in giuven profundaus en ses patratgs e sesa giu sper mei, dend la buna
sera.
- Oz han ei fatg en hia bien risdiv, nus havein finiu el.
- Allura meis aunc ina gada a far fein a pastg en quella bialaura?
- Na, jeu havessel mustgas ded ira per crappa, mo jeu saiel nuot e capeschel
nuot.
- Bravo, miu bien, mo curascha, quei pauc che jeu saiel ord mia liunga
experienza, partel jeu bugen cun tei. Ti eis gie in frestg cumpogn cun buna
gnarva ed in egl de tschess. Ti vuls pia admirar e selegrar della bellezia
scaffiziun dellas flurs sut tiara.3
- Gie, mo vus ed auters haveis segir cavau bia fuorns, pia savessen quels
buca gleiti calar si?
- Miu bien, il patratg vid la finiziun de quella nobla scaffiziun ei vanadad.
Bein ei il mistregn de cavar crappa dirs, mo tonaton aunc pli bials che dirs.
Nus vulein ir encunter casa, il sulegl va da rendiu. Has laschau pinar tier ils
uaffens il fravi?4 - Gie, gie, uaffens tut de fier
ed itschal.
- Allura emprovas ti gia damaun la ventira? - Gie, jeu mondel damaun en Cavradi.
- Mira bein sin la construcziun dils fuorns.5 Buna
notg e sin bien seveser damaun la sera.
Vulein mirar tgei observaziuns il giuven ha fatg vid quels cadavers spogliai.6
Ei vegn endamen a mi miu emprem di sco cavascazis en Cavradi, e quei ei stau
avon 56 onns. «Niessegner pertgiri tei dad ina rihezia anetga», quei fuva miu
patratg sin viadi.
Igl emprern di nuot, il secund di cul turnister vit, il tierz di in tec sin
ballontscha, il quart di cun in tec speronza per il tschunavel di, arrivaus sin
il plaz destinaus la sera avon, haiel jeu aviert miu emprem fuorn. Aschia pon
ils emprems dis d'in noviz curdar ora, forsa aunc mender. Pazienzia e
perseveronza. Tgei patratgs fa il noviz oz en Cavradi? Ei gl'ei las siat, el
pudess gleiti vegnir. En pign mument vegn il Sep pign tut a buffond e di:
- Il frar ei vegnius ed ha detg ch'el vegni e tschontschi cun vus; jeu sai nuot,
el tschontscha pauc, il turnister ei plats.
- Di ad el ch'el seigi a mi beinvegnius.
El valzen ded in quart d'ura sesan il noviz ed il vegliet in a l’auter visavi,
cun egls sbrinzlonts e lur raschienis van tier mo a Cavradi e Vals.
- Ussa raquenta nua ti eis staus, tgei ti has viu e co ei ha plaschiu.
- Gie, bugen! Arrivaus enasi sut la tegia, sundel jeu ius da quei plat cuvretgs
cun tschespet enagiu. Enagiudem ha in trutg menau mei propi dals Rovens giuden.
Prest stundel jeu avon in fuorn cavau e mirond entuorn, vesel jeu aunc tschun en
in pign circuit. Sch'ei dess buca pli fuorns novs,7
sche dau ha ei, tratgel jeu. Arrivaus giu tier il Rein, haiel jeu observau in bi
fuorn cavau da niev. «Mira bein sin la construcziun dil fuorn», havevas vus detg
ier sera. Il funs8 quel fuva amiez il caviert9
sbassaus en fuorma de cup ed igl uvierchel10
mussava fleivels fastitgs d'ina raschera11 viva. Il massiv uvierchel
pareva ded esser tschinclaus da mintga vart d'ina teglia12 pli loma,
che seserrava en fuorma de zaunga giu sin il funs. Mond suenter il Rein oragiu,
sepresentan preits aultas cun buca paucs fuorns pigns e gronds, ils quals ins
pudess bein crer, ch'ei fussen vegni piclai ora dals cornagls, pertgei ch'il
carstgaun ha saviu tschentar negliu siu pei. De marendar fuss ei buca vegniu
endamen a mi, havess jeu buca observau ina furnaischa, in plat meisa de crap e
lenna schiember dasperas. Duront il marendar vegnan en egl a mi fuorns cavai da
l’auter maun dil Rein. Tgei tuors, preits, cavorgias ed englarts,13
tgei bi mirar. Suenter marenda sundel jeu ius d'in plat14 si,
cuvretgs cun in magher tschespet e caglias. Cheu sut quei tschespet en vegn miu
antecessur collega bein buca haver catschau en il nas dapertut. Prest vegn jeu
giu sin ina raschera graischla e persequiteschel quella circa dus meters engiu,
nua ch'ella seslargia sin 15 centimeters ladezia. Ni funs ni uvierchel
semuossan, la raschera setila puspei graischla vinavon e finescha giu en in
fuorn cavau. Quei ei ina aschinumnada «tastga»15 che ha ni funs ni
tegn e mo la teglia ei veseivla. In toc plinensi puspei in fuorn niev, probabel
cavaus la primavera vargada. In per aunc bialas cristallas ed entginas alas-fier16
fuvan aunc laschadas anavos sin il funs; sto esser stau in nas ualti fin. Il
sulegl sezuppa davos il Badus, ed jeu studegel in plan de lavur per l’auter di.
Mo vesamein bandunel jeu quellas preits a mi aunc oz stgiras, culla speronza de
veser ellas pli tard pli claras. Oz haiel jeu stuiu seturpegiar de mia tuppa
damonda ded ier sera, ch'ils fuorns savessien gleiti calar si. Quei ch'ei vegniu
cavau en Cavradi e Vals entochen ussa, ei ton sco in sgreffel; ni tgei manegeis
Vus?
- Jeu manegel che ti seigies sin buna via de vegnir in perfetg cavacrappa. Ti
has fatg oz in pign tur e tonaton buna experienza. Tiu mistregn damonda bien egl
e bien patratg. Scola e practica ensemen! Il segn d'in fuorn sa esser en in
loghen ni l’auter aschi pigns, ch'ins sa cuvierer vi el cun in det. Mintga fuorn
ha signau sia noda avon sia avertura. Tgei bials nums han nos buns Vegls
collegas dau allas enzennas avon porta d'in fuorn: il funs (Satz) ei il tagl en
il grep vidaneu, la teglia ei quella part denter uvierchel e costa, sa esser
3-10 cm grossa, ei spaletschada e para d'esser dultscha; il biutsch ei la
strunglada,17 che teglia e costa formeschan giu sin il funs; la
curnisch ei igl uvierchel dil fuorn, che varga, buca savens surora, avon ch'il
fuorn semuossa. La flur, il caviert, semuossa cun las empremas cristallas, la
fluriziun18 entscheiva! La buna lingia, persequitar la direcziun
d'ina buna lingia!19 La gnefla20 ei la raschera sin tg.u
d'ina muota. De fetg gronda muntada per il cavacrappa ei igl enconuscher il
cuors21 (la lingia) della greppa. Per ordinari, mo buca adina, va el
dalla damaun encunter la sera. Duront marenda has ti mirau vi encunter las Vals.
O gie, quellas han gia fatg a mi beinduras in tec pial gaglina, mo ils cornagls
san sefermar dapertut anavon. Oradem quei ch'il hematit22 vegn avon
ei il Cugn graischel,23 e quel ha bia buns fuorns, principalmein
quella preit si amiez encunter Val aulta. La Val aulta ei mo sisum reha de
fuorns. Denter Val aulta e Streglia bia fuorns de pauca valeta! La Streglia, ca.
4 m lada, fetg buna. La Scaffa24 ei il spuretg englart25
della noblezia. Il Cugn dadens ei buca de rufidar. La Val d'arschella26
(ni Val de plattas) ha bials rutils, turnerits ed ametistas, mo sempel
fier. Crest lad, bialas cristallas! Il Grep dil tschess, bellezia rutil e
ceptercristal (scapter!).27
Las bunas lingias sco las mendras tegnan lur plaz e distanza ina da l’autra
continuadamein giu tras il Rein e da Cavradi si e vinavon. Il medem era en
auters loghens. Il versau cavacrappa lavura adina mo en las bunas lingias,
naturalmein per siu fortel. Ils fuorns della Streglia, Preit aulta e Scaffa ein
per ordinari pigns, mo han tonaton sufficient plaz per ina loscha, blau-nera
princessa, che vertescha negina cumpignia dasperas.28 Donn eis ei mo,
che quels bials battegls van suenter sur mar per mai pli turnar. Ils megliers
fuorns ein bein quels cun pauca raschera ed han mo ina suletta specia de
minerals. En Cavradi e Vals ein circa 20 specias de minerals vegni sepresentai a
mes egls; ch'jeu hai buca viu tuts, gliez ei segir. Ussa tschontscha ti, jeu
sai, cur che jeu tschontschel de crappa saiel nuota calar!
- Che jeu vegnel in di a star sper in fuorn serrau, gliez ei mia ferma
perschuasiun!
- Bravo! -
- Mo co duei jeu s'enschignar de rumper en el, e co prender ora ils ovs ord
igniv?
- Quei ei bein la pli giustificada damonda che ti havesses saviu far. Sesa giu e
mira ruasseivlamein nua la porta ei pli fleivla. Lavura leu cun marti e puntga
entochen che ti vegns encunter grep pli marsch e lom. Ussa vesas ti con grossa e
con massiva la porta ei. Eis ella massiva ed aunc 30-40 cm grossa, astgas ti per
levgiar la lavur dar in siet 30 cm sur quei che ti supponas il caviert; mo quei
per allura, cura che ti vesas, ch'igl ei buca pusseivel cun puntga e marti. Arva
bein davontier, sinaquei che ti vesies bein sin tgei ti drezzas la puntga. Ussa
pos ti vegnir encunter crappa libra, metta naven puntga e marti e tuttavia
palfier (jeu hai buca duvrau savens quel en Cavradi) e pren la pincetta. Trembla
tiu maun? Ascha lu mira empau en l’aria, sche ti vesesses in cornagl dil pic
tgietschen, carga e metta tia pipa en funcziun. Ussa allontanescha
ruasseivlamein tut quei che impedescha il clar el fuorn, entochen che ti vesas
mintga encarden dil fuorn. Sulet a tiu egl ed a tiu maun vegn la lavur ussa
surdada. Per ordinari ein ils minerals giu sin il funs libers. Ei in toc
zugliaus en maulta dira, allura buca sforza sidora el, metta en aua e lai
lumiar, era sche ti stuesses laschar de prender ora el entochen l’auter di. Ein
ils minerals aunc fermai vid igl uvierchel senza esser distaccai de quel, allura
eis ei resca che treis quartas della valeta dil fuorn seigi piarsa. Bia rut!
Quei ei denton in cass, che vegn buca savens avon. Igl anflar, il prender ora ed
il vender ein principalas caussas d'in cavacrappa. Buca tuts minerals d'in fuorn
ni l’auter ein bein veseivels senza aua, barschun e lupa. Interquera mintga toc
che ti prendas ord fuorn cun la lupa. Ei sa vegnir avon en in fuorn entochen otg
e de pli minerals. Fai en la crappa bein el turnister, buca spargna pupi e fein.
Prendas ti il turnister sin tia schuiala, engrazia al scaffider! Arrivas ti ora
sin tiara cultivada, entaupas ti forsa de quels cun faultsch e risti, ed audas
enqual gadas vargond vi: «Oz ha'l pastg en il turnister enstagl cristallas;
fagess meglier de star e far fein enstagl ira ordvart e smarschanar». - Ch'il
cavacrappa fagess bia dis meglier de star e far fein, gliez ei cert. Il
cavacrappa che ha mo in pign menaschi puril ei rentaus vid quel ton, ch'el sa
sil pli far dretg mo 40-50 dis per onn ded ira suenter crappa. Quels dis ch'el
sto impunder vid lavurs de pur, quent'el plitost dis de ruassar. Ni pur ni
mistergner, era buca cavacrappa, neschan meisters, ei drova scola! Il pur ed il
mistergner che ha sufficienta lavur per tut las forzas en famiglia, dueigi star
vid sia lavur. Biars babs de famiglia che han buca pli bia scrottas prau che
quei ch'els drovan tschaduns sin meisa tier la tschavera ston, sch'ei vulan
vegnir tras cura ch'ils affons ein ord scola, encurir aunc ina resursa dasperas.
Jeu hai observau, tiu egl ha penetrau oz igl intern de nos cuolms e vals ed
imaginau lur rihezia. Vul il buntadeivel scaffider buca che quels scazis vegnien
alzai el clar e rendien honur ad El e legria e smarvegl al carstgaun? Sto el
buca haver giu in special plascher ded enrihir nies intschess tuatschin cun tons
bellezia minerals?
- Tgei manegeis: san Cavradi e Vals vegnir schazegiai dal cavacrappa per in dils
megliers loghens?
- Cavradi e Vals ein pli rehs en fuorns che Val Giuv, denton vala in bi fuorn en
Val Giuv treis ga pli bia ch'in bien fuorn en Cavradi e Vals. Las enzennas d'in
fuorn ein bein tuttina en in loghen sco en l’auter, mo buca aschi bein marcadas
e veseivlas. Il gneis29 de Cavradi sestorscha pli tgunsch ch'il
sienit30 de Val Giuv. Cavradi ei il meglier territori per il giuven
cavacrappa, schegie che mintga preit e grugn ha il stempel della puntga.31
In vegl fetg capavel cavacrappa ha detg ina gada a mi: «Nus vegls savein far
cheu nuot pli, nus havein priu ora bia marenghins ord quellas preits pli baul,
mo cun la groma vegnis vus giuvens ora per ussa».
- Co pia quei?
- Avon onns vegnevan bia fuorns aviarts avon, ni en la surfatseha dil grep; oz
sto il cavacrappa derscher giu preits ni cavar tratsch per vegnir tier in fuorn.
En fuorns bein serrai en egl intern dil grep, ein ils minerals entirs e bials;
en fuorns aviarts ni mo pauc cuvretgs ein els ruts e donnegiai entras il schelar
e sgargliar. Tratsch cavavan ils vegls buca bugen! Cons bials hematits32
ein zuppai en il tratsch digl Iert, dai naven dallas preits sura? Contas bialas
enzennas de fuorn crodan en egl al cattiv33 cavacrappa en las aultas
preits de Val aulta e Preits iert, e sto dir sco l’uolp: «Las iuas ein memia
aschas!» Pertgira tia veta e fai buca macla alla nobla scaffiziun! Avon circa
100 onns mavien ils biars de Selva e Tschamut beinduras en Cavradi per
alas-fier, oz mo tschun ni sis dell'entira val. Quei ch'jeu seregordel ein
negins cavacrappa sedisgraziai en Cavradi e Vals. Avon circa 100 onns seigi in
cavacrappa vegnius sut in platun en cun malsenschignar e morts duront il
transport a casa. In Sievi, probabel 1845, r.i.p. Las aultas preits crap digl
Iert e Cugn graischel, tratgas neutier cun il perspectiv, han avon entgins onns
targlinau curaschus cavacrappas de, fermai en suga, seschar giu en quels ignivs
ed englarts spuretgs, mai aunc disturbai d'in maun human. Quei prendeva neu
bravamein ils cumpogns, mo buca per nuot. «Da co giudain s'ai aun mai stau
gliut, i sameglian grad utschals», scheva in vegl cavacrappa che luvrava da maun
de Cavradi. E la veglia Margheta (Camiua) de Tschamut, fruntada in de quels dis
en Cavradi e vesend quels umens en quella situaziun: «Ju a stiu sta enganuglias
a di patarnos, ju stgava betga mira via» ... In bien fuorn de Cavradi e Vals sa
esser ina bufatga schurnada per 10-15 dis. Ina buna anflada per onn po
cuntentar, duas ei gia aunc meglier, e treis ein raritad.
- Nua sedas ora damaun?
- Damaun mondel da Val aulta si.
- Sche lura buna ventira, va segir!
- Engraziel, durmi bein!
- Stai, jeu stoiel aunc dir enzatgei. Scriva si en in carnet tut ils turs che ti
fas suenter crappa, tgei ti has observau, tgei specias de crappa, insumma tut
quei che ti observas. Quei sa sin igl avegnir haver per tei gronda valeta. Buna
notg e sin seveser!
In stupent giuven, ei vegn ad esser sia clamada. Savess jeu ira in di cun el! La
schanuglia ed il fol marmugnan il «non serviam!»
Puspei in bi di per noviz Pieder en Val aulta. Il Rein vegn a crescher sin la
sera e daventar per el in bogn de peis. «Jeu mondel enta Sontga Brida, che mira
anen e mira anora e vesa ch'ei va sco ei sepo», ditgel jeu als mes de casa
suenter gentar, e sch'ei fuss pusseivel tochen Selva. Fatgs in paus a Sontga
Brida, mondel jeu vinavon ed en ina buna mesura stundel jeu avon il per part
restaurau vitg Selva. In stupent plaz sper la baselgia, bialas casas, aults
clavaus e lartgs nuegls e tonaton massen ils biars pli bugen da siu esch-casa
vegl en ed en stiva artada da lur vegls. Ei sedi che la cua hagi il tissi!34
Tierparents envidan mei a marenda, ed jeu sundel nuota maufers. A vertit dil
bien caffe, mondel jeu frestgamein encunter casa.
- Vegni a tscheina tat, ei gl'ei vargau las siat ed il Piedgr ei ual vegnius da
via giu.
- Moschepia, quei san ins far!
Finida la tscheina, ed arvend igl esch per ira en stiva, entaup'jeu Pieder sin
esch casa.
- Buna sera Pieder! Eis serabitschaus saunamein?
- Saunamein quei bein, mo bials e persuls.
- Gie ti, quellas bialas en cheu Val aulta, laian nuota cuglienar aschi levamein
ils menders, quellas laian cuglienar mo cun in agen sal.
- Vus pudeis aunc adina far spass en vos vegls dis.
- Jeu sundel vegls, mo haiel aunc buca enconuschiu in cavacrappa senza humor.
Nus vulein ira entochen en stiva, jeu sundel era staus oz entochen Selva e
sundel magari staunchels.
- Staunchels sai jeu buca dir che jeu seigi; quels rovens Cavradi e quella Val
aulta ein ton agradsi, ch'ins savess maneivel strihar la tiara cun il nas.
- Mo va dabot ensi; engiu va precaut e plaun. Eis ti arrivaus tier grep de
cristagl, allura va plaun, dai lavur a tiu egl! Oz eis ti staus serraus en da
preits. Co ha ei plaschiu da quella val si? Fatschas legreivlas e cuntenteivlas
han quellas aultas preits saviu veser savens en temps vargai.
- Fuorns cavai, gronds ed era pigns, veders ed era novs, ein de veser en massa.
Luvrau da niev, ei fuva aunc uaffens dasperas, eis ei in tschancun dalla val si,
mo stau negin fuorn perpeis.35 Circa in meter pli enneu semuossa a
miu manegiar bunas enzennas de fuorn. Ei duvrass aunc in siet. Ina teglia
sestorscha en fuorma de costa e seferma, mo il funs ei buca de veser.
- Mo in mument. Gest sin quei plaz ha in staunchel luvrer stuiu seperschuader
dil cuntegn dils plaids: «Stai viandont», ed el ha bandunau quei plaz per maina
seveser. Quei viandont stat cheu sper tei!
Da maun dellas costas dil grep zuppenta la teglia e costa vi il funs dil fuorn e
quei gest leu nua che la teglia e costa ein strungladas el grep.36 Il
cuntegn de quei fuorn vegn ad esser bials petgens cun liungas cristallas ed il
fier pli sempels.37 La preit distaccada sura sa esser prigulusa.
- Jeu hai viu quei, mo cheu era uaffens, ed jeu hai nuota giu de luvrar pli bia.
Arrivaus pli ensi, nua che la preit vegn pli grossa per donn della val: tgei
bellezia fuorns cavai, 10-12 m ad ault si en las preits e sur quels, - la scala
sto buca haver tunschiu - ein bials funs, curnischs, strungladas e sturschidas -
asils de cornagls.
- Gie gie, ils cornagls han alas ed ein levs. Quei bi fuorn che ti has sura
menzionau, ei cavaus avon 12 onns. Da tgi el ei vegnius cavaus? Mo jeu haiel
cuorta memoria.38
- Sur quei fuorn, circa 1 m pli seniester, semuossa in cal en la preit, il
qual ins savess emplenir ora cun in miez iev, tagliaus permiez sil liung; savess
quei era esser in signal de fuorn?
- Has ti observau quella pintga enzenna, allura audas ti denter ils paucs che
han fatg stem ded ella, schegie che biars ein stai sin quei plaz. Quei ei ina
fetg buna enzenna, mo vegn buca savens avon. Quei ei puspei in cass nua che las
iuas ein memia aschas. In toc pli ensi, ensi dalla val, haiel jeu luvrau vid in
fuorn vegl e survegniu en quel in niev caviert e saviu prender ina aletta fier
ed adolars.39 Ed ussa eis ti vegnius si tier il fuorn grond de Val
aulta, cavaus circa avon 90 onns. Cheu ha ei bein dau curascha a ti. Tgei massa
raschera! Fuss jeu aunc ussa en e piclassel raschera, vegness jeu buca tier in
caviertg. Grond schelt e pintga ustria,40 ha savens sia muntada.
Quels pastgets ualti teis sut, quei fuorn vegl seniester fussen schon pli
vuleivels.41
- Ei fuva vargau miezdi ed era ualti cauld. Per untgir in tec dal sulegl e
per haver megliera vesta dellas preits de Cugn graischel, mondel jeu encunter la
spunda dadens della Val e fetschel in paus. Ina sesmarvegliada, veser aunc
fuorns cavai ed en quellas altezias preits, 40-50 m sut il spitg de Cugn
graischel. Ils fuorns cavai eran devastai mo il pli necessari, ed a miu manegiar
han aunc plirs fuorns leu dentuorn buca stuiu sentir la puntga, e buca tuts
cavai ein privai da tutta fluriziun.42
- Spetga, jeu vi schon dir a ti co quei mava tier. In vegl cavacrappa ha
raquintau a mi ch'ei vegnevi laschau ira giu en quels loghens in mattatsch en
suga (in Walker, ch'ei setratgs silsuenter vi en il cantun Uri). Dus umens leusi
tenevan la suga. Cura ch'el haveva luvrau ina mesura ed havend en sac in per
tocs, sesprunav'el cun ils peis si encunter igl uvierchel e grevi: «Ussa
tergei». Per cura ch'el pudeva buca setener pli, stuev'el suenter la suga. -
Quellas enzennas de fuorn ch'ein stadas veseivlas giu bass las preits, ein gia
luvradas, mo en bia loghens ei il grep pli gross e sa zuppentar vi las enzennas
de fuorn.
- Prestass dinamit buca buna lavur?
- Luvrar en in loghen senza fastitgs ei luvrau el stgir. En ina buna lingia
astg'ins ughegiar quei. Il dinamit duei mo sluccar il grep d'entuorn il fuorn.
Nos vegls cavacrappa duvravan puorla nera, oz vegn ei duvrau dinamit, ed ils
vegnentsuenter, tgisa, sche las Vals Cavradi e las Muttas Val Giuv vesan buc
aunc compressers. Nos cuolms e vals han lavur avunda era per tals. Plaun miu
mondel jeu dalla val giu, buca cun il patratg: cheu ei tut finiu, mo lavur!
Arrivaus giudem la val hai jeu aunc vuli u dar ina egliada dador il Cugn si.
Massa fuorns cavai, plirs avon paucs onns. En circuit ded 1 m2
sesanflavan 3 fuorns; in suenter l’auter. Pli ensi, ual sper in bi fuorn, fuvan
duas enconuschentas nodas casa scalpradas en il grep. Cheu observ'jeu ch'ina
preit era dada naven da cuort. Jeu schubregel naven schuber il tratsch e vegnel
giu sin in funs-fuorn.43 In per cristallas ed in hematit44
haveva igl uvierchel smaccau en tocca. In bi toc guilas neras45
paccadas ensemen fuvan aunc entadem bein entiras.
- Quei ei turmalin;46 mira, oz has ti schon ina mesa schurnada.
- Ed ussa hai jeu stuiu patertgar vid ira a casa. In toc dils Rovens si, ed jeu
fetschel in paus e contemplel igl Iert visavi. Fuorns semuossan de biars, mo
quasi tut mo pigns.
- Quels fuornets pigns, quels cups, quels vesev'jeu adina bugen. Savens ein els
aviarts ed empleni cun sablun e maulta e paran de gia esser cavai. Schubregia
ora il sablun cun tiu maun, buca drova ferradira. Eis ei in fuorn cavau, lura
emprova sch'ei laschass buc aunc luvrar vinavon. Ina sempla spartida de crap, ni
raschera sa zuppar vi in secund fuorn. Vas ti damaun en igl Iert, allura pren
ina pala e sgara giu la galera entochen sin il plattiu, igl ei nuota sissu aschi
gries material. Alla entrada han quels fuorns struschamein funs veseivel,
sulettamein la teglia e costa ein veseivlas e sesiaran engiu da zaunga, grep
marsch e raschera formeschan il stupem47 dil fuorn. Il di de damaun
porscha a ti bia lavur, speronza era buna schurnada. Buna notg!
Jeu havessel buca astgau cussegliar a mintgin quella lavur, mo Pieder ha
gnarva e curascha. Po el schubergiar il plattiu entochen giu tier il crap gries,
sche survegn el fuorn. Igl ei las siat e sonda sera. Sche las cauras ein
mulschidas mein nus a tschenar.
- Stai, tscheu vegn il Pieder tut a riend, vus mo tschenei! - jeu hai nuota fom.
- Buna sera Pieder! Oz has ti la schanuglia d'arschella, quei ei igl uoppen dil
cavacrappa.
- Ch'ei fuss en quella greppa aschi bialas carschientschas, havess jeu mai
cartiu. Mirei tgei bialas fatschadas, co quels casters48 ein tratgs
aschi grad e tgei guilas plattas sco saung.49 Haveis aunc viu pli
aschi bials tocs?
- Igl ei veramein in bi toc, mo ti vegnas cul temps segiramein aunc a veser pli
bials. Bia tschiens de quellas, pli bialas e pli semplas ein zuppadas en quellas
preits. Ti has bein stuiu schubergiar giu in brav toc plattiu50 avon
che survegnir fuorn? - In per fuorns cavai haiel aunc survegniu avon. Ual sur
quei crap gries haiel survegniu quei fuorn cheu.
- Has era schubergiau ora quels 2 fuorns cavai e mirau sch'els fuvan veramein
schubergiai, ni havessen aunc schau luvrar vinavon? Ei sa dar fuorns aviarts
senza esser cavai. Ussa vulein nus tschintschar pli da bass e mirar co ti
valeteschas quella ala-fier. La valeta d'ina ala-fier ed era d'auters minerals
vegn augmentada, sch'ella ei sin crap mumma,51 ha biala tarlischur,
bialas fatschas e bia rutil,52 sche ella ei entira e senza negin
sgreffel. Stess quella ala sin in bufatg crap-mumma, ed havess ella buca quei
sgreffel, pudess ella valer 1 marenghin de pli. Ussa tgei schazegias ti
quell'ala?
- Mo jeu sai nuot, pudess ella forsa valer ton?53
- Has ti avon tei in marcadont de crappa, allura buca studegia suenter il
prezi; di frestgamein sco sche ti havesses gia vendiu tschiens: per quella stoi
jeu haver ton! In bi toc vegn mai vegls sin cruna.54 Buca che jeu
seigi en mes giuvens onns staus megliers en schazegiar che ti, mo oz schazegiass
jeu quella quater ga de pli che ti. Crappa che vegn buca tschercada oz, sa
vegnir tschercada damaun.55 Dai en gest il loghen danunder ti has
mintga crap. Prezis moderai cloman, prezis stravagants fugentan ils cumpraders.
Tegn dapart la crappa che ti has ord in fuorn e caveglia ella ton sco pusseivel
en il stgir.56
- Il gliendisdis massel jeu bugen en Val Giuv57 ils dis fussen
ussa pli liungs che pli tard.
- Gie gie, il lungatg che las Muttas de Val Giuv58 scutinan, vegn
entelgius per ordinari per d'in cavacrappa cun barba grischa. Il temps present
nua che tendas glatscher svaneschan, ei Val Giuv in paradis per il cavacrappa.
Las enzennas de fuorn en Val Giuv ein ualti las medemas sco a Cavradi, mo pli
zuppadas. Las lingias (zugs) van en Val Giuv buca dagl ost encunter vest, mobeln
denter nord-ost encunter sud-vest. Pia van las lingias dellas Muttas dadens
orasi encunter la «Kalkspatlücke».59 L'emprema e secunda Mutta san
haver tier «Rauchtopas»60 aunc auters minerals, principalmein la
Stgeina sura.61 Las lingias dellas Muttas dadens e la Streglia, han
per ordinari mo topas (Ropas! Ms.), amiant62 ed enqual bellezia
pirit. Sin la «Kalkspatlücke» han ils fuorns en umbrivaun il bia en glatsch, mo
ein tuttavia buca de rufidar. Sche ti vas en Val Giuv, allura beiba de quell'aua
dador l’emprema Mutta e salida las Muttas per mei. Untgescha ton sco pusseivel
ils glatschers e sepertgira della crappa ruclonta sin la stgeina.63
D'in crap ruclond ei in cavacrappa sedisgraziaus malamein igl onn 1872, ils 12
de settember. Da present ein ils glatschers i anavos per tendas, nova tiara
selai veser. Cons bials minerals san aunc adina vegnir encuretgs si da plaun.
Igl emprem milarit64 ei vegnius prius si da plaun igl onn 1868 en Val
Giuv, e buca en Val Milar.65 Il viadi da Rueras entochen l’emprema
Mutta pretenda 3 uras ded ira undreivlamein, ed il retuorn cun buordi 2 uras e
mesa. Conta lavur de pli e con strapaz de meins, purschess ina tegietta cun bien
plaz per 3 umens, enasi sur l’emprema alzada,66 in tschancun sut ils
glatschers. Fein de segar leu avunda!67 Per umens de 35 onns survess
quei stupent tut settember ora, forsa aunc per de quels de 45 onns.
Emblida tier ils auters uaffens buca pupi, barschun e lupa e per tut cass era
aunc il turnister! Ussa aunc in fetg nizeivel e bein surviu uaffen. Va tier in
catschadur e damonda el il pli grond tgiern camutsch, enguota el orasum tiu fest
e siara el cun ina vera surengiu. Quei ei propi il meglier uaffen per giavinar
tocs ord fuorn che ti pos buca tier cun maun. Il fier ei crudeivels. Ussa «genug
Gedanken gespinnst».
- Nua manegiasses che jeu duess semetter en per far buna scola?
- U denter l’emprema e secunda Mutta, ni en las Muttas dadens; leu survegnas ti
en egl bia fuorns cavai e sas far bunas observaziuns. Igl ei las 10, buna notg.
Fai buna scola tier quellas Muttas mettas leusi!
Quei giuven sa ch'ils utschals sgolan buc en bucca cun mirar per l’aria. Il
gliendisdis sera sesan ils dus socis dil mistregn dir puspei ensemen.
- Iu eis ei stupent, e tgei bi selvadi! Sundel staus en las Muttas dadens. Il
sienit68 muossa buca aschi bein las enzennas de fuorn sco il gneis de
Cavradi.
- Cuvieran buca galera e crappa vi bia dil funs giufuns quellas Muttas?
- Strusch sin il plaz e gia tgei stupen patratg! Fussen las Muttas de Val Giuv
liberadas da tut material liber, allura fussen las enzennas de fuorns aunc de
cavar bia pli numerusas ch'ils fuorns cavai. Il far liber quei material ei ina
stentusa lavur. Entgins gronds fuorns ein cavai si amiez che van sidora tut en
lingia. Tier bia fuorns cavai va ina schlingia69 grep alv ualti a pèr
cun la teglia da mintga maun digl uvierchel e sestorscha giu en in fuorn. Jeu
sundel ius ditg per quellas Muttas entuorn, viu bia cavortgs vits,70
mo lavur per mei, negliu!
- Mo tonaton eis ti ius sper plazs de lavur ora, mo buca observau. Ti stos sefar
enconuschents cun quellas Muttas, e quei va buc oz sin damaun. Egl e patratg!
Has ti aunc visitau 3-4 gadas las Muttas dadens, allura has ti tut in'autra idea
ded ellas.
- Suenter marenda sundel jeu ius orasi Denter Muttas. Dil dutg si hai jeu
survegniu ord in caviert adolars, mo l’aua impedeva de luvrar vinavon.
- Da quei dutg si fussen aunc de cavar plirs fuorns, mo l’aua san ins buca menar
ora. Denter las Muttas vegnan principalmein apatits71 ed adolars avon
tier topas (Ropas!). Van ils glatschers anavos en 15 dis 4-5 m, san novs fuorns
semussar. - Cun entgins adolars e cristallas72 encuretgas si da
plaun, sundel jeu seretratgs dretg dall'emprema Mutta giu. Giu amiez quella
haiel jeu entupau ina lingia alva en il sienit giu tier il garvè.73
Ti paupra innocenta lingia, co eis ti marclada e pèr tocs ragischada! Tgei
scazis ein serrai en quei grep alv, pomai?
- En quei grep alv (aplit) avdeschan ils renomai milarits.74 Biars
funs semuossan en quei aplit, mo paucs cun milarits. Igl aplit sa vegnir sluccau
cun dar en in siet en il sienit ual sur igl aplit. In fuorn en igl aplit ei per
ordinari mo aschi gronds ch'ina palma maun po grad en. Il milarit vegn avon en
plirs loghens en Val Giuv, ed ei pli bials che quel dil Calmut (Strem), mo buca
aschi gronds. Savens vegn il milarit avon sin sienit. En Val Giuv vegnan aunc
adina neunavon novs minerals (scheelit, datolit, ametist u flurit).75
Ussa havein nus tschintschau empau dellas neras de Val Giuv.76 Quella
lingia de neras ed aunc bia auters minerals, entscheiva cun il Pez ault (Calmut,
Strem) e va davos Pez Chischlè e Pez ner vi e sestorscha davon il Pez Giuv neu e
percuora Val Giuv e Val Val.77 Ina autra lingia cun bia minerals
entscheiva meridional dil Pez Gendusas, percuora ils Lags de Chischè, davon il
Pez ner e tras Val gronda e Val Val. En quella lingia vegn avon: cabasit,
desmin, adolar, quarz, anhidrit, scolezit, heulandit, rutil u «Eisenrosen».78
Ina autra fetg impurtonta lingia ei la lingia de fens (Sphen, titanit).79
Quella percuora ils Runs Val Bugnei, Runs sur Sedrun, l’Ondadusa, Culmatsch, Val
Giuv e Val Val. Run sur Sedrun e Culmatsch ein stai avon temps fetg rehs en
titanit. Ils vegls cavacrappa mavien ora sil Run cun in «Bundhaken»80
e mettevien clorit e fens en in sac ensemen e purtavien a casa. Il Fuorn grond
de Culmatsch, emplenius cun glatsch ei daus en per part, ina notg per cletg,
duront il temps ch'el vegnevi luvraus ora. Quei fuorn havevi la grondezia d'in
caplut. Quei ch'era luvrau ora ei dau ensemen, mo buca nua ch'il glatsch era
aunc massivs. Onns pli tard han aunc 4 umens, in de Selva, dus de Rueras ed in
de Surrein, vuliu sfurzar atras quella lavur. Arrivai sin ils plazs e vesend
aunc adina grond prighel, di il de Selva: «Il Geronimi metta betga sia pial ain
co». - Els tuornan a casa! Ti vesas pia, Pieder, ti sas ira sin tgei vart che ti
vul, tiu mistregn anfla lavur e fadigia adina. –
- Schei a mi, pertgei sedattan en Tujetsch pli biars giu cun la catscha che cun
ira per crappa?
- Il mistregn de cavacrappa ei legreivels e beinduras rendeivels, quel de
catschadur ei crudeivels, pauc rendeivels e malsanadeivels. Biars giuvens massen
per crappa sch'ei vessen buca el tgau quei: «Jeu sai nuot, jeu capeschel de quei
nuot». Senza entschatta e perseveronza, negin success. Ussa vulein nus ira a
durmir, ti eis staunchels oz. Neu puspei mintgaton e raquenta tias aventuras!
- Quei vegn segir a daventar. Buna notg!
Oz ei gia sonda, e Pieder ha dapi 4 dis nuota laschau seveser. Ei pudess bein
esser ch'el ei unfis de miu paterlem. Probabel vegn el damaun suenter viaspras.
Ha il hematit de tschei di carmalau el puspei en preit aulta?
- Per buca disturbar vus la sera, haiel jeu tartgau de vegnir oz il di, nos
raschienis disturban negin.
- Seigies beinvegnius, Pieder, pren plaz, oz has ti de raschunar ina massa.
- O gie, silmeins de far bia damondas bein. Il mardis sundel turnaus en preit
aulta, en igl Iert. In de quels dus fuorns cavai avon onns ha buca laschau
luvrar vinavon, en l’auter haiel jeu saviu luvrar vinavon e survegniu en in pign
caviert ina tschecca ala-fier.
- Il schubergiar il plattiu dalla galera81 pli engiu, fuss bein ualti
stentus, denton? - Emprova ussa ina gada de secunvegnir cun la Scaffa dadens.
Ora seniester si vegnan aunc enqual igniv ad esser zuppai sut il magher
tschespet en, mo cheu stos ti haver ina suga. Quei tagl en il plattiu sper il
baun che va en sin il Cugn dadens, ei era buca leu per nuot, schegie ch'el
muossa ni teglia ni raschera.
- Unfis de luvrar vid fuorns cavai, sundel j eu vegnius pli engiu per mirar con
gries material il plattiu havess. Haiel cavau si in foss ded 1.20 m ed aunc buca
vegnius giu sin grep. Ord il material haiel survegniu in petgen che haveva giu
si ina grossa ala-fier. Havessel giu pli bugen l’ala che mo il petgen.82
- Ti havesses fatg meglier d'entscheiver giudem, il material vegneva naven
e ti havevas pli clar.
- Suenter marenda sundel jeu ius ora tier la Streglia. Jeu havessel forsa schon
fatg meglier de luvrar vinavon ed encurir l’ala ch'udeva sin il pertgen.
- Cur che ti eis segirs ded esser sin ina buna lingia, allura ceda mai. La tappa83
d'in cavacrappa survegn buca si bugen vischigias. - E co ha la Streglia plaschiu
a ti?
- Gest sco Preit aulta e Scaffa, e sch'ins vul fuorns novs, ha ei num cavar
tratsch. Fatg quei in toc giu, haiel jeu survegniu in caviert che haveva aunc
duas bialas cristallas, mo negin fier.84 Ha la preit dadora era fier?
- Sil pli 2 m ella preit, dador la Valletta, han aunc fier; pli anora mo
cristallas de pauca valeta. Il Cugn lad sur igl Iert, ed il Grep dil tschess,85
ein era buns loghens, mo ein fetg cuvretgs. - Nua eis staus la mesjamna?
- La mesjamna sundel jeu staus en quei bi paradis enasisum la Val Milar. Sundel
ius suenter la greppa al pei dil Culmatsch enasi. En la val sur las Inslettas86
haiel jeu entupau sin in crap ch'era vegnius dalla val giu de quels minerals
mellens87 che havevan la fuorma d'ossa de morts, ina cristalla che
haveva en ina ruosna quadra, e de quellas rosettas fier,88 pintgas.
Jeu caminel orasi encunter ils Lags. Tgei bellezia englart. Enasi sur il Lag
profund, vesel jeu plirs fuorns buca gronds, cavai avon paucs onns. Quels fuorns
fuvan cavai tuts dallas costas en. Plirs minerals fuvan aunc sin crappa leu
speras. Ina preit tratga da costa,89 ha laschau fender giu, ed il
fuorn fuva aviarts. Ei fuva magari pigns minerals, mo sche mintga petgen ei in
franc valeta, haiel jeu ina pulita schurnada. Pli anen ed anora fuva pauc de
veser.
- Quels minerals che ti has anflau en quei dutg sur Inslettas ei anhidrit,
desmin ed «Eisenrosen».90
- La gievgia sundel staus a casa; marti e puntga, tut era staunchel.
- Emblida buca de far notizias mintga sera!
- Quei ei stupent, jeu hai gia in per paginas pleinas. Jeu sundel staus il
venderdis si Culmatsch e sundel, suandond vies cussegl, gleiti staus sin il plaz
dil Fuorn vegl. Contemplond quei sbulanem, ein ils plaids dil Geronimi vegni
endamen a mi e sundel ius naven. Pli anenasi sundel jeu vegnius encunter in bi
funs, mo negina teglia ni raschera fuvan perpeis. Quellas enzennas san vegnir
neunavon per cur ch'ins vegn pli datier dil caviert. En igl uvierchel sur il
funs fuva in tagl91 nudaus en, il qual ha laschau rumper giu. Quel
allontanaus, ein la raschera e la teglia stadas veseivlas. La raschera haiel jeu
saviu allontanar mo cun la pincetta. Il caviert fuva 45 cm liungs, 32 cm lads e
mo 12 cm aults, e per consequenza fuvan ils minerals (fens e cristallas) ualti
pigns, mo bials. Tut era bein distaccau dagl uvierchel e lev de prender ora.
Avon che marendar haiel aunc vuliu ira en quellas vallettas dil maun dadens per
pastg de far en la crappa. En quellas vallettas haiel jeu aunc viu plirs fuorns
cavai, quasi surcarschi en, ils quals havevan sin igl uvierchel aunc bantguns de
fens92 privai dal pez. Jeu sundel della perschuasiun, che quellas
vallettas hagien schon plirs onns buca udiu il marclem dil marti e puntga.
- Ti has raschun, varga 50 onns han quellas giu de far pauc cun cavacrappas, e
tonaton. . . 93
- Ed ussa che jeu vegnel tier pli bia specias de minerals, havess jeu
bugen sche vus vegnesses e sclaresses si a mi ils nums de quels ed il schazetg.
- Cun plascher, quei fetschel jeu bugen a ti. Nus havein discurriu gia avon ina
gada sur dil schazegiar la crappa. Igl ei ina caussa fetg greva. Quel che sa
schazegiar in crap veramein quei ch'el vala, ei buca aunc naschius, e quintassen
dus de quels sabis d'esser cheu, fussen els incontin en carplina. In signur
svizzer haveva cumprau d'in cavacrappa in crap per ton; in signur jester vegn e
metta si per tal crap vegn gadas de pli, «adumbatten».94 Respect dil
Svizzer! Denton, quei vegn avon mo aschi savens sco quei ch'il planet Halley95
seapproximescha a nossa tiara. Beinduras po era la capiala d'in amatur de crappa
ni l’auter differenziar il prezi. Era entaup'ins, mo buca savens, de quels
cumpraders, che renconuschan la stentusa lavur dils cavacrappa e pagan bugen tut
quei che vala. Jeu saiel buc sch'jeu sundel staus memia loschs ni memia schenaus
de dumandar vegls cavacrappa suenter la valeta della crappa; jeu haiel vendiu ed
era bia schenghegiau.
Ed ussa, nua eis staus ier, la sonda?
- Ier sundel jeu staus suenter ils rovens dil Rein, ius da maun seniester en e
da maun dretg anora. Da maun dretg entochen Selva haiel observau paucs fuorns
cavai, mo ton pli biars da maun seniester. Biala greppa cun bia tagls e
sturschidas,96 mo donn ch'ei gl'ei prau. Si d'in funs hai jeu priu si
in mineral mellen sco in titanit, fetg pign, mo de bellezia tarlischur.
- Quei vegn ad esser in turnerit97 e probabel buc in dils pigns. En
quella lingia dat ei bia specias de minerals: rutil, turnerit, anatas, brochit98
e probabel aunc auters minerals. La lingia entscheiva sin il Calmut, va giu
dador Tschamut e giu sut il vitg Selva, oragiu encunter il Rein. Baul d'in maun
dil Rein e baul da l’auter entochen sut Cavorgia e pren allura la direcziun
encunter las Ruinas (tunnels) de Medel. Ina autra lingia adual alla sura en
minerals, semuossa sut Perdatsch de vaccas, da Grep alv viasi dador la Val blaua
si, sut Um crap dil Tgom enagiu, denter Nual-sura e Nual-sut, en encunter la
Tgauma, tras Val Cavradi e vi encunter Tgetlems.99 Quella lingia ei
sut Perdatsch de vaccas, denter Val blaua e Val stretga, e principalmein en la
Tgauma fetg reha en minerals. Anatas sco buobs. Vid quellas lingias sa il
cavacrappa luvrar baul la primavera e tard igl atun. Va pia sidora encunter ils
glatschers, ei entscheivan a vegnir blaus.100 En Val Maighels, enasi
encunter quella Mutta nera, che sepusa encunter il Pez Ravetscha, dat ei bials
fens (Kruzsphen) cun anatas, prehnit101 ed auter. Quei ei in' loghen
ch'ei buca intercuretgs pli savens. En, ual sur ils Lags, sas ti fender ora
granatas.102
- Ein quels fens era sco quels de Culmatsch?
- Ei dat leu era de quels sco si Culmatsch, mo pli savens en fuorma d'in asp.103
Era dat ei fens plats, de quels de circa 5-6 cm liungs e 2-3 cm lads, mo ein il
bia buca tarlischonts. Pren buca mo en egl la Mutta, era quei d'entuorn.
- Vus haveis raschun, Maighels104 ei buc aschi ault sco Val Giuv, e
la neiv vegn ussa ad esser sidora fetg. Ussa vein nus fatg ina brava paterlada,
per mei fetg d'engrau.
Il gliendisdis sera fetschel jeu puspei ina spassegiada en Sumsassi. Quei ei
propi igl adattau plaz per admirar la biala Val Tujetsch. Ei croda en egl ils
ruasseivels vitgs, las bialas squadras, las baselgias e capluttas, la baselgia
parochiala cun sia aulta tuor, eregida cun crappa quadra purtada ord Plidettas.105
Jeu vesel il santeri e quetel de veser en quel il plaz de mia davosa stretga
casa terrestra. Quei ei siemis che vegnan gia cur ch'il cavacrappa po aunc
metter sut ses peis ils aults pezs che circumdeschan siu carezau vitget, e quei
ton pli, cura che siu maun entscheiva a tremblar. Stgiras umbrivas fan de
sepegliar dalla val oragiu e dal Pez Muraun si, ed aunc in mument betscha il
sulegl las gitas preits dil Pez tgietschen, e naven eis el!106
Mirei, tscheu vegn il Pieder en sgol sin siu velo! Duront ch'el retegn e
seglia giud il velo, observ'jeu sia schanuglia aunc sularada da tratsch e sia
mongia-tschiep dretga smuttada.
- Ti has giu fuorn oz!
- Daco saveis vus pia quei?
- Jeu vesel tia mongia smuttada, sufficienta perdetga!
- Jeu sundel perschuadius che jeu hagi fatg oz ina buna anflada. Mond jeu direct
si encunter Mutta nera,107 observ'jeu in fuorn cavau, cun aunc
entgins uaffens dasperas, tut en ruina.
Il fuorn pareva de buca esser finius ora. Fens en fuorma d'asp fuvan aunc de
veser dasperas. Persequitond quella lingia, in toc pli ensi, sundel jeu vegnius
tier in funs grubi.108 Il grep sur il funs haveva aunc in tagl
parallel cun il funs ed ina teglia grischa da maun seniester; ei cudezza mei de
luvrar vidlunder. Il crap denter funs e tagl ha laschau prender ora, e la
humiditad dil fuorn dat orasi a mi en il nas. Il funs ensi sesfundrava ed igl
uvierchel sesalzava. Necessitad ei de far in paus e de studegiar co arver
sufficientamein la porta. Igl emprem sto la pipa en funcziun. Il grep de fens109
lai tagliar bein. Las puntgas seferman e fan cugn. In toc digl uvierchel
seslucca e selai prender naven, aschia ch'il cuviert fuva bein veseivels
entochen entadem. Miu maun, el tremblava in tec, sestunschend en per igl emprem
toc. Tgei bellezia fens, cotschens sco saung tarlischavan sin il bufatg
crap-mumma,110 ed in auter aunc pli bi vuleva dispet esser en
libertad. In bienton nervusadad haveva gia surpriu mei e per far secalmar
quella, sundel jeu semess vid la marenda. Suenter marenda ina cupidada, gia fetg
disturbada, e la spogliada digl igniv entscheiva. Mintga toc libers, de prender
ora sco truffels ord ina scadiala! Suenter haver intercuretg funs, spundas ed
uvierchel, prendel jeu il caviert, privaus da tuts minerals. Sulettamein fens,
negins auters minerals eran de veser. Suenter haver giu cavegliau la crappa en
il turnister, - mo mirei, el ei ualti pleins -, cun grond quitau, sundel jeu
aunc ius empau entuorn ed observau aunc en in per loghens bunas enzennas de
fuorns. Tgei manegeis vus, jeu hai bein giu cletg?
- Cletg, gie cletg po schon esser, mo d'engraziar has ti a tiu bien egl. Dapi
ch'jeu sundel buca staus en la Val Maighels pon ils glatschers esser fetg
anavos, novs fuorns vegnan avon e quels bials fens, ei semeglian aunghelets, fan
gia murar il cavacrappa. Has era observau las granatas en quella gonda sur ils
Lags? - Jeu sundel vegnius en leu tras ina gonda ch'era bravamein marclada.
Enqual crap veva aunc si da quellas ruclas cotschnas.111 Ei quei
granatas?
- Gie, quei ei granatas. Mo per survegnir bialas, fuss ei de sluppentar il grep
sura e fender ora. Ussa va e metta giu il buordi, el vegn ad esser culaus ualti
bein vid il dies. Bien appetit della tscheina, buna notg!
Fuss ei buca stau donn per quei giuven, havess el laschau sutterrau quei niebel
dun? Fuss la scuidonza buc il pli tup vezi dil carstgaun, sche ... na na, jeu
haiel giu il miu ed el duei haver il siu! La mesjamna sissu satiua mei la cumar,
la mumma de Pieder, mond a messa: «El ei puspei ius oz en Val Giuv; el ei narrs
en quella crappa, sche mo el va buc a malsegir».
- Mirei ch'el banduni endretg la casa, allura mo laschei ira el.112
Mesjamna sera, mesa las nov! Oz vegn Pieder ad esser staunchels ed ira
baul a ruassar. S'entupond la gievgia damaun cun il Sep pign di el: «Il frar ei
vegnius ier sera cun nuot ord Val Giuv, ed oz eis el puspei turnaus en, crappa
havessen nus avunda cheu!»
- Ti stroli, lai mo far il Pieder, sa schon sez ses fatgs.
- Gie, in per calzers ha el gleiti isau ora. .
- Stupenta gnaffa, ti rutli!
Gievgia sera, e nus essan puspei ensemen.
- Dat ei en Val Giuv aunc fuorns buca cavai? - damonda Pieder mei resolutamein.
- Jeu sundel ussa schon staus en treis dis e viu ni peil ni pelegn de fuorn.
- Mo pazienzia Pieder. Igl emprem onn sundel jeu staus en Val Giuv sis dis senza
saver arver in fuorn, il secund onn diesch dis e saviu arver in fuorn si denter
las Muttas e vegnius a casa mintga sera senza murmignar. Il tierz onn haiel jeu
aviert in fuorn sin la «Kalkspatlücke», che ha schigentau las stellas giud miu
frunt de tuts treis onns avon. Jeu haiel gia detg a ti contas bunas anfladas il
cavacrappa po survegnir per onn, igl auter ei mo bluzchers.113
Havessen nus cheu sin quella meisa la Mutta dadens, bein designada sin ina
carta, vuless jeu mussar a ti bein enqual mutta che zuppa via in caviert.
- Pertgei haveis buca cavau quels fuorns?
- Quellas enzennas de fuorns eran avon 10 onns aunc per part sut glatscher. Oz
fussen aunc biaras pli maneivlas, essend ch'il glatscher ei seschaus anavos per
tendas. Avon 10 onns havev'jeu prest 70 onns, ed ussa sas ti s'imaginar pertgei
quellas Muttas ein aunc intactas. Ussa cur che ti vas puspei in di tier las
Muttas dadens, va si amiez sur quei splatsch neiv, tier quella rasteina.114
Quella rasteina ei ca. 80 m liunga e muossa quater fuorns cavai. Ei pudessen
aunc esser quater fuorns en quella rasteina denter ils quater cavai. Mo
seconsolescha Pieder, ti vegnas a veser cun il temps, ch'ei dat en Val Giuv aunc
pli bia fuorns de cavar che quei che ti has truffels en tschaler d'atun.
- Jeu creiel che vus meies en fanzegna, quei sa buc esser! - Po schon esser, ti
eis ussa staus en Val Giuv treis dis, eis ti staus en trenta onns, allura fussen
nus en quei grau d'accord.
- Jeu mondel ussa puspei in di en Val Giuv e vegnel a mirar manedlamein sin las
enzennas de quels quater fuorns.
- Calculescha era tgei lavur quels quater fuorns pon haver dau e tgei utschals
pon haver avdau en quels ignivs. Ei fuss bein pli emperneivel de semetter dus
ensemen en da quels loghens sco Val Giuv, tuttavia cur ch'ei sedamonda de
sluppentar. Igl encurir duei esser caussa de mintgin per sesez.115
Vas puspei sonda en Val Giuv? Ni han las neras vilentau tei?
- Vilentau bein, neras ston neu.
- Va era si suenter il glatscher. Ussa, buna notg! -
La sonda sera lai Pieder nuota seveser. Vegnend ord baselgia la dumengia
suenter viaspras, entaup'jeu Pieder sut casa. Il Sep pign, quei stroli, seslueta
riend e scurlond il tgau si da bargia en.
- Has fatg buna scola Pieder, ier en Val Giuv, ni tgei?
- Fussen las enzennas d'in fuorn niev aschi veseivlas sco tier in fuorn cavau,
lura bein.116
- Allura stos ti semplamein mirar in tec meglier. Oz ei suffel de malaura,
la fana sil spitg baselgia muossa ensi, e la Cornera ei stgira.117 In
di de dracca vulein nus empruar de sesclarir empau en quei misteri. Va e stai
empau per liung, ti vegnas ad esser staunchels.
Il gliendisdis plova ei gia marvegl dil bi e dil bein. Oz ei in bien di per
Pieder de lavar la crappa ch'el ha ensemen. El vegn bein a cuir a mi quei
plascher ...
- Mo en, semper seigi ludaus, tgei has de niev puspei, has de scurlar il tgau?
- Oh na, il frar laschass bugen mirar vus sia crappa, el tuorna a lavar ella
meglier. Sin in crap de Val Giuv manegia el ch'ei seigi si tulerit.118
- Tulerit de Val Giuv eis ti! Va a di ad el che jeu vegni.
- Bien di Pieder, eis gia vid la lavur?
- Seigies bein vegni, l’aua vegn aunc adina tschuffa!
- Aschi ditg sco l’aua vegn tschuffa, vegn la crappa pli schubra. La lavur
sepaga schon. Drova buca in barschun memia recent. Ils minerals buca bein rentai
savessen dar naven; mira savens cun la lupa sin in crap che ti lavas.
Quater bialas tablas crappa, cavegliada in tec memia da stretg. Quei ch'jeu
vesel il pli bugen ei, ch'ella ei bein entira, attest d'in maun ruasseivel. Quei
rut da frestg dat sin la gnarva.
- Mirei sin quei mineral cheu; ei quei buca in turnerit. Sienits e turnerits hai
jeu aunc mai viu ensemen; quei ei in falomber titanit.119
- Co han las Muttas priu si tei la sonda en Val Giuv?
- Quels quater fuorns ein stai per mei veramein ina buna scola. Tuts ein vegni
aviarts dallas costas en. Tier quel oragiudem vegn mo ina pintga aveina de
raschera120 circa 1 m sur il fuorn ad esser curdada si al ventireivel
anflader. Per suenter ditg mirar, haiel jeu observau ella. Il secund ha ina
circa 12 cm lada penda d'aplit121 cun raschera denteren, che
entscheiva 1 m e miez sur il fuorn e sestorscha enagiu en in fuorn, ed ei leu
sco ida si. Propi il capo ei il tierz. Quella teglia grischa, quasi unida cun
quella aveina alva, vegnan ad esser stadas il muossavia tier il fuorn.
- Spetga in mument! Il mument che quei fuorn ei vegnius taccaus per luvrar (da
Gion Antoni Hitz), han dus auters cavacrappa detg, mond speras vi: «Tgisa tgei
quel vul cavar ord quella mutta schetga?»
- Auter ei curdau si nuot a ti? Has viu mo ina aveina alva, leischna dasperas?
- Na gliez, jeu hai viu mo ina.
- Mo mo, sche allura, l’autra gada mira meglier. Ussa eis ti vegnius enasi tier
il quart, il qual vegn ad esser staus aviarts. Ussa l’autra ga, sche ti visetas
quellas Muttas, mira sche ti vesas buc aunc denter, sura e sut quels fuorns
cavai, autras enzennas de fuorn. Ti sas gie, jeu haiel detg, ch'ei pudessi esser
en quei circuit aunc quater fuorns buca cavai. Mira e tuorna a mirar, las
enzennas ein leu, ti stos forsa far naven en in loghen empau galera.
- Nua manegiasses vus de luvrar?
- Sez filau e sez tessiu e dasperas aunc empriu! Dat ei buc aunc oz cavacrappas
che han gia isau ora bia guotas ord lur calzers vid lavur de lur mistregn e
manegian de veser fastitgs d'in fuorn niev per allura, cur ch'ei vesan la
fluriziun dil fuorn a tarlischar denter funs ed uvierchel? Tals cavacrappas ein
naschi memia tard. Jeu haiel savens luvrau vid loghens dubius senza success ed
ual cheutras vegnius tier loghens cun success. Has ti mo d'emplenir il turnister
cun crappa che ti havevas priu ord fuorn dis avon, allura fai ina spassegiada ed
interquera quellas tendas, oz libras dal glatscher, ch'ein aunc mai traversadas
d'in marveglius cavacrappa. Quella squadra122 enasisum la val, direct
sut il Pez Giuv ed il «Hölsenstock», oz quasi libra de tut glatscher ed avon
paucs onns aunc mo glatscher e gonda, vegnan avon bialas brinas, neras e perfin
morion.123 Estga per ils Uranes el territori tuatschin.
Il gliendisdis suentermiezdi s'entaup'jeu cun Pieder.
- Jeu haiel, di el, laschau trer si puntgas e zappas il fravi. Sche mo el ha
gartegiau la tempra.
- Buca dai igl emprem memia ferm sin las puntgas, sche tegnan ellas schon. Has
era laschau pinar tier in per traders?
- Gie, dus, ins vegn senz'auter a duvrar els.
- Sche allura buna ventira sin damaun, ei vegn bein ad esser bialaura.
Il mardis sera vegn Pieder cun schanuglia d'arschella dalla via
giu. En pign mument vegn il Sep pign e di: «Il frar lai salidar vus, el seigi
enasi las Muttas sin buns fastitgs».
- Ti eis schon in stupent buob. Di ch'jeu gratuleschi ad el. Mesjamna, gievgia e
venderdis plievgia. Cavacrappas e plievgia duessen mai s'entupar en Val Giuv!
Schon dis surtratgs e cun suffel ein malemperneivels. Il venderdis sera sgolan
las hirundellas ad ault ed ils nibels setschuoran. Sonda damaun bi sulegl. Oz
vegn Pieder ad haver drizzau bi brodi il pass per Val Giuv. Possi el gustar oz
in tec humiditad de fuorn. In vegl cavacrappa scheva: «Als giuvens on betg aun
schagiau tgai e ain quels ignivs, aschigliuc stessen ei nuota culs mauns en
sac».
- Oz vegn il marti e las puntgas de Pieder ad esser ualti staunchels, mo damaun
pudein nus seveser. - Dumengia da viaspras ha nies Pieder, cantadur de baselgia,
laschau mitschar ora in hazer sbagl en sia antifona. In mument distracts, quei
ei de capir. Staus ord baselgia, vesel jeu el ora sut sia casa discurrend el cun
siu amitg. Concludend siu amitg il discuors, audel jeu aunc ses davos plaids:
«Per cass che ti drovas, sas ti sefidar sin mei.» «Aha! que tscho ben que
tscho». Pieder seretegn, vesend a vegnend mei e di:
- Ier haiel jeu observau la secunda aveina alva, leischna, e la teglia grischa,
che vargan giu il fuorn cavau sura e sestorschan enagiu sin il funs, circa 2 m
pli afuns. Ins sto propi laschar metter ils tgireuls sil nas per sentir ch'ei
mordan. Allontanau naven la crappa e galera che curclava per tocs en l’aveina e
teglia, sundel jeu vegnius giu sin il funs grubi. Aveina e teglia sestorschan
enagiu sin quel. Igl uvierchel ei massivs, mo vegn pli loms e marschs enagiu sin
il funs. Ei vegn a duvrar silmeins in siet per contonscher il caviert
sufficientamein. Jeu haiel luvrau cun marti e puntga entochen che la puntga
senteva buca pli retegn.
- Dai en il siet circa 40 cm sur il funs. Has buc aunc encurschiu en igl
uvierchel sur il funs scavs de puntgas?
- Gest ei quei curdau si a mi in mument, mo haiel teniu quei per caussa buca
pusseivla.
- Cur che las forzas dil bab disdeschan, prendan las forzas dil fegl sia
entschatta. Ussa, sche ti vegnas buca en in di, sche en dus dis vegnas ti a
salidar las perschunieras neras dellas Muttas dadens. Mo peina tier il fest cun
tgiern camutsch. Fusses ti miu fegl, allura stuess jeu propi haver in tec quet
cun tei.
La gievgia sera! Il stroli pot vegn puspei tut en in fem neu tier mei e di:
- O bialas, tgei bialas! Cun bialas cristallas neras ei il frar vegnius oz ord
Val Giuv. El havess bugen sche vus vegnesses e mirasses ellas.
- Da cazzola ei buca bien mirar crappa, mo jeu vegnel tonaton. - En stiva, dend
la buna sera, ruaussa miu egl sin duas tablas (aissas) cun bials petgens ners.124
- Ussa mira cheu tgei hopras ti has schon fatg! Avon ca. treis jamnas has
ti detg a mi: «Jeu saiel nuot, jeu enconuschel de quei nuot!» Ei drova ina
stinada perseveronza. Sco noviz has ti ton sco jeu vesel luvrau fetg bein, sulet
quella cristalla cheu ha in tec smuttau il pez da niev. Ti vegnas ad haver de
far cun aschi sensibels cumpraders, che laian anavos a ti in aunc aschi bi toc,
mo pervia d'in pign sgreffel. Tier tals cumpraders astgas ti schon ira cun il
prezi sin il scalem sisum.125 Ussa prendas ti ora 2-3 tocs, ils
megliers e mettas en in encarden zuppau; quei dat allura in encarden humoristic.
Auters minerals vegnas ti bein buc a ver observau; las cristallas ein memia
perfetgas. Vus vegnis aunc ad haver 3-4 dis de luvrar ora il fuorn, e cheu has
ti aunc buna peda de mirar giu quella rasteina de Muttas. Mintga gada vegnas ti
a veser enzatgei de pli. Ei vegn avon ch'igl october metta si capetscha alva
allas Muttas baul ni tard.
- Probabel turnein nus en sonda puspei.
- Probabel siemias ti questa notg mo de neras e buca de cotschnas.126
Dorma bein!
Nies Pieder astga ussa senz'auter entscheiver a purtar num e pum de
cavacrappa, mo ch'el anfli en quella rasteina aunc per plirs onns autras
enzennas de fuorn, na gliez, el munglass saver in tec grec, pertgei quellas
fleivlas enzennas ein ualti allontanadas dil caviert.
La sonda sera vesel jeu a vegnend Pieder e siu amitg cun buordis da via giu. Oz
vegnan els ad esser staunchels. La dumengia ha el buca pudiu ludar ils bials
bategls ch'els hagien priu ord fuorn la sonda. «Nus vegnin a finir ora il
gliendisdis e mardis». - Ded auter ha el nuota vuliu tschintschar. «Mudergei
buca memia fetg il turnister, aschiglioc mudregia el vus!» - Il gliendisdis e
mardis sera ein ei vegni tard a casa ed han pli bugen vuliu ira a ruaus, che
aunc star en pei. - «Ussa hani finiu ora il fuorn», - di Sep pign a mi sut casa,
- «massa bials petgens e da quels sturschi; fuss jeu mo empau pli vegls! Oz stat
il frar a casa e lava la crappa. Jeu sai ch'el havess bugen sche vus vegnesses e
mirasses ussa tutta».
Jeu spetgavel mo sin quei!
- Va vi e di ch'jeu vegni en cuort.
- Bien di Pieder! - Mo quella canna havesses ti era saviu laschar cheu ora, fuss
stau bi tschec sche ti havesses dau en igl esch avon ch'entrar. Igl ardiment,127
la prescha, vegls e maltschecs. - Mira tscheu, las bialas neras de Val Giuv ein
aunc adina neras, malgrad tut semidar ded ozildi. Tgei bein strubegiai mulai,
tgei liungas e loschas cristallas, cun diember fatschadas, tgei colur e
tarlischur! Ussa has ti «schigiau il pum», ed entschiet a discuvierer ils
misteris dellas Muttas de Val Giuv, bein buca aunc tuts, mo quei va d'in scalem
a l’auter. Mira Pieder, gia igl emprem onn ina anflada ch'ins sa quintar per ina
«buna» raritad. Ussa mo selegra, jeu sundel beinduras era selegraus. Ti prendas
ora 6-7 tocs per igl encarden humoristic, sinaquei che ti sappies cuntentar
quels che pon veramein si cun la tuss.128 Has buca giu marcadonts?
- Bein bein, jeu erel ton fatschentaus ellas neras, ch'igl ei nuota vegniu
endamen a mi de dir a vus. Jeu hai giu in avon dis, nuota mo in de mintga di,
che ha dumandau suenter hematit. Jeu stoi dir, mo vessamein hai jeu mussau quei
bi bategl, per forsa veser el per la davosa gada. Vulend saver il prezi, haiel
jeu pretendiu quel che nus havevan fixau. El studegia in mument e di allura:
«Gut, ja gut», - e suenter haver zugliau el en in pupi, sfundra el ella
valischa. El ha dau a mi sia adressa e detg ch'el seigi adina amatur de biala
crappa. Tier de quels maneg'jeu ch'ins astgi schon dar in tec la cua.129
- Quei Lemann130 enconusch'jeu detgavunda, quel mira pli bia
sin la crappa che sin il prezi. A quel savesses ti bein scriver ina gada ed
haver amogna in per tocs digl encarden humoristic.
- Mo il prezi?
- Il prezi selai secussegliar.
- Aha, allura bein!
- Cheu sper quella meisa flurida131 eis ei propi emperneivel
sediscuorer. Quels dis has ti bein aunc giu temps liber tier prender ord fuorn e
metter la crappa132 el turnister.
- Sur da lezzas caussas ei magari mender tschintschar. En in loghen maunca la
teglia, en l’auter il funs ni la gnefla, ed en l’auter la sturschida.133
- Las enzennas de fuorn selaian il pli savens veser per damaneivel dil
fuorn. Semuossan denton mo ina teglia, ina sturschida ni in funs, sche eis ei de
supponer ch'il caviert schagi pli afuns en igl intern, hagi ina pli grossa
porta, che per consequenza drova pli bia lavur. Semuossa mo in pez d'in calzer
ord la lavina, secreias ti fermamein ch'il sventirau sesanfli pli afuns. Ei sa
vegnir avon ch'igl uvierchel d'in fuorn ei daus naven e mo il funs grubi ei de
veser. Tier la finiziun dil fuorn ein las enzennas de veser ual aschi bein sco
tier l’entschatta de quel.134 Selai ei aunc luvrar tgunschamein
vinavon mo cun puntga e marti, sai esser mo ina spartida, ed in niev fuorn sa
suandar. Quei ei savens il cass, principalmein en Val Giuv. Ussa buna notg
Pieder, quels mulai cheu sestroclan dalla sien.135
Ils treis suandonts dis ha Pieder giu lavur a casa. La dumengia, in ferdaglia di, sundel aunc vegnius de tschintschar in per plaids cun el. Ils dutgs sut glatscher ein mintga damaun tut en in glatsch. Quels suffels cheu fredan de neiv. Igl ei ils 15 d'october era per Val Giuv. In vegl cavacrappa ha detg ina gada a mi, el fuvi in onn en Val Giuv ils 11 de november, ed ei fuvi cauld.
Il gliendisdis ina tschaghera, bletsch e freid. Sesalzond da miezdi la nibla
in batterdegl, vesev'ins serasada la neiv schon sut ils mises.
- Bien che ti hagies de far termagl cun las neras, aschiglioc gustass il gentar
oz buca bein a ti.
Tut ha siu temps, nescher, flurir e murir.136 La gievgia suenter
miezdi lai il Pieder saver mei, ch'el hagi giu avon miezdi in marcadont.
- Haveis marcadau brav?
- Jeu haiel dumandau il prezi sco nus havevan fatg giu tschella sera, e sin quei
ha el dumandau mei, schebein quellas neras vegnien avon aschi ad ault. Nus essan
allura i in ord l’auter en pasch.137
- Mo gie, da quels, dat ei pli biars ch'auters. Las neras de Val Giuv stos
ti per uonn bugen ni nuidis laschar en ruaus; mo ti has aunc de visitar bia
loghens pli damaneivel e terreins, nua ch'ei dat bia bials minerals. Val Strem,
Calmut de Strem, ch'ei per uonn memia ad ault (mo ei quasi aduals a Val Giuv),
sil Run, Palix e Calmut da maun de Val Val. Val Cornera buca ton, mo Val Nalps,
in grondius territori de scazis, ils quals ein aunc oz buca tuts enconuschents.138
Pia gronda la vegna, mo paucs ils luvrers! Has ti ils truffels en camon, allura
vas gia puspei per las pitgognas!
- Truffels cav'jeu buca bugen, ei dat memia manedels. In di enasi denter Val
blaua e Val stretga mass jeu bugen, ed en Cavradi e Vals era buca nuidis.
- En Val blaua has ti de far bia cun tratsch. Persequitescha en lingia ils
fuorns cavai, emblida buca la lupa ed in brav sac pazienzia!
- Seigies salidai, speronza sai jeu ton pli gleiti sedar giu cun in bien
marcadont.
- Pieder, buca tema, tias neras van nuota a rugar!
La mesjamna dell'jamna sissu havein nus puspei giu ina paterlada.
- Na, di el, - en quei Palix sur Perdatsch de stiarls139 vegn jeu mai
a vegnir perderts. Quasi dapertut ei il grep surtratgs cun tschespet, e nua
ch'il grep semuossa, eis el luvraus dapertut. Jeu sundel ussa staus en dus dis e
saviu far nuot.
- En quels loghens sco Palix ston ins sefar pli liungs temps mo sco parents,
avon che sedeclarar sco artavel. Cun il temps tut che sesclarescha. Va in per
dis en Cavradi e Vals, ei po esser ch'ina biala ala-fier spetga leu sin tei.
Mira, si tscheu vegn ual in signur e va da bargia en. Quei semegliass in Engles!
Sto nuot esser! Jeu haiel adina vendiu pli bugen la groma cun il latg ensemen.140
- Neu si Pieder, - cloma ina de sias soras ord finiastra; - tscheu ei
vegniu in signur che vul mirar tia crappa!
-Ti sas gie bein! Noda sin ina buccada pupi il prezi de mintga toc ch'el pren
ora e tschenta quel sut mintga toc en. Fai buna vendita!
Oz ha Pieder in ualti stuffi e decisiv mument, manegel jeu, mond encunter casa.
«Quella crappa haiel jeu anflau, e buca il cavacrappa», e bein era, mo buc aschi
savens: «Jeu haiel giu de marcadar cun in gediu», ei bein savens la parola d'in
cumpracrappa.141 Il marcau de scuas (quater scuas per in paun), fuva
pli da vegl pli fix e stabels che quel de crappa ei da present.142
Suenter prest duas uras banduna il signur la casa de Pieder, senza il
minim fagot sut bratsch. In tec per marveglias ed in tec per auter, stoiel jeu
ira via e mirar co Pieder ei s'enschignaus. Staus en dad esch-casa, entaup'jeu
el cun ina ruaglia143 de gasettas veglias sin bratsch.
- Vegni si en combra e mirei la vendita; jeu quentel d'haver giu in bien signur.
Vegni e mirei co jeu hai valetau mintga toc! El ha detg ch'el seigi a Sedrun e
vegni damaun e spedeschi la crappa suenter haver fatg en ella. Neve, el sto
haver in bien apatit (appetit)144 de cumprar tonta. Jeu haiel era
buca mussau ad el autra, hai nuota vuliu mussar valania,145 e de
quels digl encarden hai mussau negins. Saveis mo mirar, sut mintga toc en stat
il prezi.
- Ti has valetau mintga toc pulitamein. Sulettamein per quels dus bials tocs
cheu has ti claus in tec in egl. Has buca mussau ad el hematit e fens? Mussar
ston ins; ei damondan buca bugen, sas maneivel pertgei!146
- El era ton fatschentaus vid las neras ch'igl ei nuota vegniu endamen; el
tuorni puspei a Sedrun igl unviern e fetschi allura puspei ina viseta. Tgei viel
jeu far d'unviern, sch'jeu haiel buc de mirar sin crappa?
- Buna notg ti narr de crappa!
- E vus essas stai quei avon che jeu!
Sundel staus dus dis en Cavradi e Vals e survegniu mo adolars e cristallas.147
- Nua has luvrau?
- Dado la Preit aulta e dado la Streglia si.
- Sche lu has ti silmeins saviu emprender tgei differenza igl ei de luvrar en
bunas lingias ed en mendras. Atgna emprova constat!148
In di suenter ils 20 d'october, in di engurgniu e freid vegn il Sep pign e di
ch'jeu duessi vegnir vi e mirar la crappa che Pieder hagi ord Palix. Igl ei
pigns cristals mellens sin crappa; el manegia ch'ei seigi «tulerits».
- Jeu prendel la lupa e vegnel, ditgel jeu riend.
Arrivaus en stiva de Pieder, vesel jeu sin meisa 8-10 bein formai e bufatgs
craps de fuorn.149
- Jeu vesel, ti has vuliu lavar els, mo buca lavau schuber. Pli schuber
che ti lavas quella crappa e pli bia minerals che ti vesas e pli gronds ch'ei
vegnan. Quei ei turnerits de mediocra grondezia ed han stupenta tarlischur. La
colur dil bufatg crapmumma savess esser in tec pli clara.
- Jeu haiel entschiet sut in fuorn cavau a persequitar la aveina (aveina vegn
quella satella raschera, che va savens d'in fuorn a l’auter, numnada. En Palix e
Cavradi savens veseivla, en Val Giuv quasi mai). Fatgs naven il tschespet e
persequitau la aveina circa 2 m pli engiu, sundel jeu vegnius giu sin
l’entschatta d'in funs grubi. Denter funs ed uvierchel fuva ei crappa libra, che
fuva en ina maulta grisch-alva. Priu ora in per de quels craps libers e lavau,
vesel jeu quels tarlischonts turnerits. Jeu vulevel veser il caviert e perquei
fatg surora igl uvierchel. La maulta grisch-alva empleneva ora igl entir
caviert, ed ils turnerits eran giu en quella. Ei fuva quasi nuot caviert.
- Il pli savens secattan quels minerals en quella moda; ina excepziun ei
pusseivla, sch'ei vegn avon tier quels minerals aunc quarz (cristallas), che
pretendan in caviert pli grond. Cons mellis turnerits, apatits, rotils, anatas
etc.150 ruaussan sut il tschespet denter Val blaua e Val stretga
entochen oragiu sut il mises, Perdatsch de vaccas;151 fussen tuts
alla glisch, fussen els buca pli bia valeta ch'il chis sin il stradun. Tut fin
urdiu dal buntadeivel maun de Diu!
Tgei tratgas ti de quell'aura cheu ora? Ier ei stau suffels sin tuts mauns,
questa damaun fuva la neiv sut ils mises, ed jeu creiel che damaun marvegl seigi
la neiv tochen Rein.
- Jeu fussel ius aunc ton bugen in per dis en Cavradi e Vals. - Quei creiel jeu
bugen a ti, mo per tei vegn ei puspei primavera ed atun. Stos ti concluder tiu
diari de 1950 sco cavacrappa, allura buca emblida de metter sutvi: Deo grazias!
Igl ei temps malruasseivels, ed ils amaturs de crappa han tema de far grondas
cumpras. Duront igl unviern sas ti magari aunc spedir empau, e quella che resta,
maglia ni strom ni fein. Ussa seigies salidaus Pieder, jeu mondel a marenda, e
ti sas entscheiver a metter ensemen la bilanza sur il recav de tiu emprem miez
onn sco cavacrappa.
Buca emblida de summar : tier tia bufatga schurnada ils plaschers che ti has
gudiu sper in bi fuorn aviert.
- Seigies salidai, e bien appetit della marenda! Serecamondel vinavon per bien
cussegl.
Mond encunter casa haiel jeu detg encunter memez: Buca tuts novizs dil mistregn de cavacrappa han il num «Pieder», mo segir savessen biars acquistar quei num cun haver resoluta curascha e perseveronza.152 Jeu haiel pli tard giu la ventira de veser aunc enqual bi toc ord il turnister de Pieder. Ed il davos mineral, segir in schenghetg de Pieder, haiel jeu observau enramaus en in ani en det d'ina amureivla giuvna. In tarlischont milarit. Quei vegn ad esser la preferida Ametista153 che nies Pieder ha anflau en bi segir.
Tujetsch, ils 13. VI. 1951
In vegl cava crappa
Remarcas
1 Sumsassi, (cugl accent silla davosa
silba) praus suenter Dieni, avon la gronda storta viaden encunter Sontga Brida.
2 Sontget, sut Dieni, capluttet sur il stradun
el mir. Erigius en memoria d'in disgraziau avon biars onns. Il pign Sontget sto
en cuort vegnir spostaus per motiv dell'erecziun d'in niev trasse stradal.
3 flurs sut tiara, quei ein las cristallas,
las qualas ins sa veramein paregliar cun flurs, cun la cruna d'ina flur. Flur
sil crap-mumma.
4 uaffens dil cavacrappa, el posseda e drova
in triep sempels uaffens che nos fravis san far sez. Nos vegls fravis fagevan
era busgidas, aschas, sigirs de tutta specia, zappuns e zappins, scurseuls ed
auter. Mira: pader Flurin Maissen , Mineralklüfte und Strahler der Surselva -
Fuorns e cavacristallas, Universitätsverlag Freiburg, Schweiz, 1955, p. 65
ss. (Dacheudenvi ovra citada cun: Cavacristallas).
5 fuorn, liug el grep nua che cristallas ein
d'anflar. Il num ei bein daus, havend el savens la fuorma dil caviertg de nos
vegls fuorns de scheinas e squadras. - Sur la construcziun dils fuorns mira
Cavacristallas p. 97 ss.
6 cadavers spogliai, fuorns gia cavai e
spogliai forsa dapi decennis sco in vischi vit. Mo era en de quels fuorns ei
magari d'anflar bialas caussas buca trapladas l’emprema gada. In tal fuorn ei de
paregliar cun fossas veglias spogliadas, las qualas san era aunc pli tard dar
caschun a novas cattadas. - Cavradi, part giudem della Val Curnera e las Vals,
nums numnai en quei connex, marcan las Vals e la teissa greppa sut l’alp
Cavradi.
7 fuorns novs, fuorns aunc buca cavai. Il
giuven cavacrappa festisescha en emprema lingia ils vegls. Novs ston per vegnir
anflai. Mo en cuort temps muossa l’experienza ch'ei dat e sto dar fuorns novs
nundumbreivels egl intern della tiara. - Mira Cavacristallas 35 ss.
8 il funs, il plantschiu sut dil fuorn, che ha
savens enamiez in fiep, essend el il pli a funs, vegn el semplamein numnaus
funs. Mira Cavacristallas 21 e 97.
9 caviert, caviertg, il spazi caviertg dil
fuorn. - Mira Cavacristallas, 102 ss.
10 uvierchel, plantschiu sura dil fuorn. -
Mira Cavacristallas 97, 103, 164. - uvierchel sa era significar sut
circumstanzas il grep che cuviera davontier il fuorn aunc buca explotaus. Mira
nota 47: stupem.
11 raschera, ei l’aveina de quarz; sche il quarz ei blaus, din
ins che la raschera seigi viva. - Cavacristallas 22, 109.
12 teglia, in crap sfegliau. Cavacristallas 32, 103. - Gion
Antoni Hitz remarca en sias Notizias sur il cavar crappa en Tujetsch naven da
1895-1942: «Las teglias (costas) ein in grep pli lom. A miu sempel manegiar
eis ei flussegiau aua da quellas giuden sin il satz , e da temps che la tiara
era en calira, giu combat in cun l’auter denter satz ed uvierchel ed aschia
consumau (barschau) in ton digl uvierchel e funs ed aschia sinformau (seformau)
il caviertg » .
13 englart, fuorma locala e tuatschina per englar. Cheu
setract'ei buca d'in englar egl uaul, mobein de luccas e combras ni barcuns ella
greppa.
14 plat, plattiu, spunda crappusa, plattusa. Sa era esser ina
singula platta sin teissa spunda, in plattè.
15 tastga, fuorn pign. - Cavacristallas 26. Pareglia era
manuscret Gion Antoni Hitz, Die Strahler und das Strahlen im Tavetsch, 1938:
«En Val Giuv, ellas Vals Cavradi, dat ei en entgins loghens fuorns (tastgas)
ch'ein buca pli ch'in meter in ord l’auter».
16 ala-fier, hematit, ina certa cristalla ner-tarlischonta,
tipica per la Val Cavradi.
17-21 Pareglia Cavacristallas, 17, 22, 25, 28, 29, 164. Tut
expressiuns mistergneras dil cavacrappa e dil cavar crappa.
22 hematit, mira nota 16. - La construcziun empau malgenglia
ed inversa: «Oradem quei ch'il hematit vegn avon ei il Cugn graischel», vul dir:
il liug il pli odem che il mineral hematit ei aunc de cattar, la zona il pli
encunter nord.
23-26 Nums detagliai de Las Vals, sut l’alp Cavradi. Pareglia
surtut la skizza de vol. I, p. 180, e fotografia sin Tabla 7 da vart dretga, che
representa Las Vals, cavorgias profundas viaden el grep, en P. Niggli, J.
Königsberger, R.L. Parker, Die Mineralien der Schweizeralpen, Basel 1940.
– Pareglia era fotografia 2 e transparent Oberes Tavetschtal,
semegliontamein Tabla 14, in dessegn quaterdubel alla fin de vol. I, sco era
Tabla 20 de vol. II culla Val Curnera.
27 ceptercristal, Zepterquarz. Questa cristalla ei buca meins
biala ch'il rutil. Ella ha ina fuorma de scepter cun in tgau lev-tgietschen.
28 princessa blau-nera, biala cristalla de hematit cun rutil.
29 gneis, in crap semeglionts al granit, metamorf.
30 sienit, crap magmatic verd.
31 stempel della puntga, bul ed enzenna che cavacristallas
hagien gia luvrau leu pli baul, fuorns vegls.
32 hematit, mira nota 16. - Cavacrappas de buna pazienzia
anflan beinduras tals sin bauns pastgus della greppa. El decuors dils
tschentaners ein cuntegns de fuorn sesaviarts si en preit, ed il material lu
sbuaus tec a tec giu sils bauns che han gia daditg fatg tschespet.
33 cattiv, el senn ded inschignus, «findig», per in cavacrappa
che catta spert enzatgei; uerbels e d'egl pitgiv. Pia buc el senn dils
vocabularis: böswillig etc.
34 la cua ha il tissi, per il davos sentan ins ils deivets. Il
pir, il gries vegn per alla fin, sch'ins dat buca adatg.
35 negin fuorn per peis, negin fuorn ei veseivels, u plitost:
neginas enzennas de fuorns ein veseivlas.
36 la strunglada dil grep, pareglia Cavacrisallas 28,29,164.
37 fier pli sempels, hematits sempels, senza rutil.
38 jeu hai cuorta memoria, Gion Antoni Hitz, igl autur de
questa descripziun, vul da bugen buca seregurdar ch'el era sez staus il
cavacrappa de quest fuorn avon 12 onns.
39 adolar, adular, ina cristalla numnada suenter il Pez Adula
(Pez Valrein) - ala-fier, hematit.
40 grond "schelt" e pintga-ustria, la raschera ei in'enzenna
d'existenza d'in fuorn; ina gronda raschera sa denton savens esser il muossavia
ed indezi tier in pign fuorn.
41 vuleivel, fuorns pli vuleivels: pli rendeivels,
emperneivels, che dattan o bia, bein e bugen.
42 fluriziun, mira Cavacristallas 103.
43 funs-fuorn, il plantschiu sut dil fuorn. Mira remarca 8.
44 hematit, mira nota 16. - Igl uvierchel che ha smaccau en
tocca cristallas ei il tschiel sura dil fuorn che sa curdar giu cun e sin
cristallas e smachergnar ellas
45 guilas neras, mira nota 46.
46 turmalin, ina cristalla liunga nera, per distinguer dallas
guilas cotschenmelnas (rutil).
47 stupem, stapun, quella part grep u crap che staupa il fuorn
avon ch'el vegni aviarts d'in cavacrappa. Mira nota 10.
48 casters, encasters, sdremas sco encasters viaden ellas
fatschas dellas cristallas. Encaster el vocabulari sursilvan Nuthobel. Mo ils
cavacrappas numnan «casters dil pirit» las crenas el senn de «nuota» de
cavadira.
49 guilas sco saung, ils renomai rutils cotschens sillas
alas-fier.
50 plattiu, pareglia nota 14, platta de grep, plat.
51 crap-mumma, il tschep-crap sil qual las cristallas ein
carschidas.
52 rutil, pareglia nota 49.
53 pudess ella forsa valer ton? -, il scribent e cavacrappa
vul buca tschentar en ina cefra. El vul buca setradir, per tema de forsa dar cul
prezi suten ni suren memia da cutsch.
54 In bi toc vegn mai vegls sin cruna, las cristallas
vendeivlas vegnan exponidas per la vendita sin crunas; bunas e bialas cristallas
restan buca ditg leu, vegnan spert vendidas.
55 tschercadas damaun, era cristallas ein suttafretgas alla
moda, silmeins per ina part cumpraders. Caussas ch'ins carteva per pauc
valeivlas, survegnan tuttenina catsch.
56 en il stgir, pliras specias de cristallas sesbliheschan
ella glisch, per ex. igl apatit violet.
57 Val Giuv, entscheiva sper Dieni e percuora viers mesanotg
si encunter il Pez Giuv; la part sura della val seferma denter Pez Nair ed il
Crispalt. Dagl uclaun Giuv de pli baul stat mo quasi pli la caplutta
all'entschatta della Val. - Mira all'entschatta de vol. II la fotografia Val
Giuv, e Tabla 18, il Pez Giuv dalla part superiura della Val Etzli, instructiva
ei la skizza Fig. 194, che indichescha las differentas cattadas de minerals, en:
Die Mineralien der Schweizeralpen, P. Niggli , J. Königsberger, R. L.
Parker, Basel 1940 (Casa editura B. Wepf & Co., Basilea).
58 il lungatg che las Muttas de Val Giuv scutinan?, cunzun las
enzennas per anflar ils fuorns de Val Giuv ein grevas d'enconuscher, veseivlas
ed encurscheivlas per entras in rutinau cavacrappa. Las enzennas
s'expectoreschan mo fetg da bass, lungatg entelgeivel mo per ils pli experts.
59 Kalkspatlüke, unescha Val Giuv cun Val Val.
60 Rauchtopas, quarz brin, cristalla brina (Rauchquarz).
61 Stgeina sura, (Streglia sura), encarden local della Val
Giuv. Pareglia: R.L. Parker, Die Mineralfunde der Schweizeralpen, Basel,
1954, tabla 33.
62 amiant, mineral teglius, sfilus, ina sort amfibol.
63 stgeina, probabel manegiau la stgeina-comba. Las combas ein
per il cavacrappa la part la pli strappazzada.
64 milarit, cristalla numnada suenter la Val Milar. Per buca
tradir als auters cavacrappa il liug de cattada, haveva a siu temps igl anflader
de quei mineral indicau aposta faulsamein la Val Milar enstagl la Val Giuv.
65 Val Milar, directamein encunter il nord naven da Rueras.
66 emprema alzada, sur l’emprema preit de greppa en.
67 fein de segar leu avunda, per far si treglia de durmir.
68 sienit, mira nota 30.
69 schlingia grep alv, numnau era mo l’alva, ei ina aveina
d'aplit, in crap alv diraglia.
70 cavortgs vits, fuorns cavai.
71 apatit, cristalla ualti custeivla.
72 cristallas, manegiau quarz, che vegn semplamein numnau
cristalla.
73 garvè, garver, spunda carpusa.
74 milarit, mira nota 64.
75 scheelit, datolit, ametist, fluorit, differents minerals.
76 neras de Val Giuv, quarz stgir-brin (Rauchquarz,
Rauchtopas).
77 Val Val, par. nota 59. - Val che entscheiva a Tschamut e
sesternda, enviers mesanotg, sut il Calmut enasi viers il Pez Tiarms. Val
parallela della Val Giuv e Val Milar.
78 Eisenrosen, rosas de fier, ina biala formaziun dil hematit,
semeglionta ad ina rosa.
79 fens, sfens, num antiquau per il mineral titanit.
80 Bundhaken, uaffen de cavar crappa, semeglionts al punachel
ni gavun.
81 galera, glera, loghens de crappa e sablun.
82 petgen, gruppa de quarz, cristallas ordinarias. Mira notas
16,22,32,39,40.
83 tappa, probabel expressiun per toppa (maun grev),
s'empusond sin plaids sco tschappa, tappa per calzers e scalfins nauschs e
maltschecs, far, dar la tappa.
84 fier, hematit, nota 16.
85 Grep dil Tschess, pareglia nota 61.
86 Inslettas, pareglia nota 61.
87 minerals mellens, probabel turnerit, mira nota 97.
88 rosettas fier, mira nota 78.
89 preit tratga da costa, ina preit che va parallel cun ils
cuors dil grep.
90 Eisenrosen, mira nota 78.
91 tagl, aschinumnaus saz, in tagl che indichescha il
funs dil fuorn; uvierchel ei cheu manegiau il grep che cuarcla vi il fuorn,
davonen. Cavacristallas 20 ss. e 97.
92 bantguns de fens, bintguns de fens, ils fens han fuorma de
bintguns.
93 e tonaton ... La construcziun ei forsa de completar en moda
suandonta: e tonaton sa negin impedir che ti, Pieder, cavies leu cun success.
94 adumbatten, tuttas emprovas de pagar de pli davart igl
jester ein stadas adumbatten; la cristalla ei restada en Svizzera.
95 planet Halley, manegiau ei il comet Halley che compara mo
mintga 75 onns, l’autra gada ca. igl onn 1985.
96 sturschidas, la strunglada, par. Cavacristallas 28,
29, 164, u era nota 17.
97 turnerit, era numnaus monazit, rarissima pintga
cristalla melna.
98 anatas, brochit, (brookit), pigns, mo custeivels cristals.
99 Tgetlems, alla fin dell'alp Maighels.
100 entscheiva a vegnir blaus, la neiv nova digl onn ei luada,
ed il blau dil glatsch compara tard d'atun.
101 prehnit, mineral clar-verd.
102 granatas, cristalla brin-cotschna.
103 fuorma d'in asp, cristallas schumellinas en crusch.
104 Maighels, Val parallela della Curnera.
105 Plidettas, num local all'entschatta della Val Maighels,
forsa: Plidutschas.
106 Jeu vesel il santeri ... e naven eis el, quater onns pli
tard ei Gion Antoni Hitz morts.
107 Mutta nera, Mutta naira en Val Nalps.
108 grubi, per gruvi, ruh, maluliv.
109 grep de fens, ils craps sils quals ins anfla sfens.
110 crap-mumma, par. nota 51.
111 ruclas cotschnas, par. nota 102.
112 laschei ira el, el tuorna segiramein, sche vus veis schau
ira el endretg, veis tractau el cun giudezi.
113 bluzcher, tschellas cattadas portan mo gudogn fetg
secundar.
114 rasteina, Vieli: risteina = Ackerbord. Mo cheu ina spunda
teissa pli vasta senza neiv.
115 caussa de mintgin per sesez, igl encurir il fuorn dueigi
mintgin sez, per cavar el san ins trer tier gidonters.
116 lura bein, in fuorn cavau drova buca pli mussar las
enzennas, ellas ein gia scuvretgas, ferton che in ch'ins enquera, ha magari las
enzennas cuvretgas per part.
117 la Cornera ei stgira, la Val Curnera schi profunda e spuretga.
118 tulerit, il buob scumbeglia e di tulerit enstagl turnerit,
par. nota 97.
119 titanit, vegn era numnaus (s)fen, par. nota 79.
120 aveina de raschera, par. nota 11.
121 penda d'aplit, par. nota 69.
122 squadra, probabel in per pezs in sper l’auter sco ina
squadra.
123 morion, in quarz ner. - bi brodi, ladinamein, cun
bi dies.
124 petgens ners, gruppa de cristallas neras (quarz). Talas
gruppas semeglian in petgen. Pareglia tudestg Strähl - Strahl; da cheu deriva
«der Strahl» = Bergkristall, Strahler = cavacrappa. Pareglia Cavacristallas p.
13.
125 scalem sisum, il pli ault prezi de cristallas.
126 buca de cotschnas, probabel manegiau de cotschnas fatschas
, de mattauns, d'ina certa matta de sia simpatia.
127 Igl ardiment, la prescha, vegls e maltschecs. - la
situaziun che questa construcziun scursanida duei dar ei la suandonta: Hitz, il
vegl cavacrappa, che vegn cun canna, e prumfate en dad esch, s'excusa sez siu
agen secuntener rubiesti. Mo las marveglias ed igl interess per la crappa
purtada a casa da Pieder ei memia gronds per puder spetgar e piarder temps cun
spluntar e spetgar!
128 che pon si culla tuos, che pon pagar, marcadonts che han
buca che il flad per ina purschida de vaglia, che ein beinstonts e liberals.
129 dar in tec la cua, reverir, far belbel, buca vilentar
cumpraders beinvulents.
130 Lemann, in bien ed emperneivel cumprader tudestg de
cristallas.
131 meisa flurida, meisa curclada cun ina tuaglia de flurs,
forsa era manegiau cun flurs de cristallas.
132 crappa, cristallas insumma, cavar crappa, ir per
cristallas, il cavacrappa, il cavacristallas. Era Hitz titulescha e
finescha questa presenta lavur cun: per crappa massel jeu bugen, e cun:
cava crappa. Il plaid combinaus cun cristalla ei de diever pli recent,
promovius dagl jester e dals marcadonts jasters, era dal lungatg tudestg.
133 sturnida, par. nota 17 e 96.
134 enzennas, par. nota 116.
135 sestroclan dalla sien, quels drovan buca durmir ditg sin
cruna, els vegnan gleiti ad esser vendi car e bein, vulan mitschar dal durmir.
136 Tut ha siu temps, nescher, flurir e murir, ina meditaziun
dil vegl cavacrappa Hitz, che stat mal de buca saver far termagls cun
cristallas, regurdientscha de ses onns de giuventetgna.
137 aschi ad ault, ironicamein: sche quellas seigien aschi
caras. Tuttina ein els vegni perina.
138 Pia gronda la vegna, mo paucs ils luvrers! - Tuts ils
cavacrappas ein della perschuasiun, ch'ins anfli adina puspei enzatgei niev u
aunc pli bi, u era caussas veglias en logs novs.
139 Palix, Perdatsch de stiarls, loghens en Val Nalps.
140 groma cun il latg ensemen, Hitz dat il cussegl de vender
ton sco pusseivel ina entira anflada, bien e schliet, schiglioc resta il davos
mo il rufid.
141 Quella crappa haiel jeu anflau, e buca il cavacrappa,
sch'il cavacrappa enconuscha buca in mineral prezius e venda el memia
bienmarcau, ha il cumprader atgnamein anflau ella. Lu sa il cumprader dir: quei
toc hai jeu anflau!
142 il marcau fix e stabels, il prezi della crappa dependa de
memia biars facturs per esser fix. Pareglia Cavacristallas p. 121 ss. -
L'expressiun: marcau las scuas, survegn cheu forsa la gesta explicaziun!
143 ruaglia, in zugl, - pia buca plaid duvraus mo per ina
massa daners.
144 apatit, ei in mineral. Cheu drova Hitz quei plaid
ironicamein, per appetit. Pader Placi Spescha ei gia s'exprimius en semeglionta
moda.
145 valania, in deverbial de valer probabel, e significhescha
valurs , valetas pli grondas; il cavacrappa vul buca paradar culla megliera
tocca. - La scripziun ei exacta tenor igl original.
146 sas maneivel pertgei, il cumprader seschanegia de dumandar
suenter aunc megliera rauba. Lu sto el sez porscher, e crei de stuer pagar de
pli. Sch'el fa not, fai la pareta sco sch'el encuress endinadamein la rauba.
147 cristallas, mira nota 72.
148 atgna emprova constat, atgna experienza secomprova, pratia
pli che gramatia!
149 craps de fuorn, cristallas. - Pareglia Cavacristallas 28.
150 Minerals gia numnai ellas notas precedentas.
151 Perdatsch de vaccas, en Val Nalps. Quei vala era per la
Val blaua e la Val stretga.
152 Pieder, significhescha crap , ed ei en quest connex in
adattau num per in ferm e robust cavacrappa. Buca il num persul fa dirs igl um
per siu mistregn, anzi la voluntad e la dira scola della veta.
153 Ametista, quei num d'in quarz tgietschen, d'ina cristalla
fetg rara, dat il scribent sco num alla preferida matta de siu discipel Pieder,
giuvna ch'el ha anflau en bi segir, buca sco cullas veras cristallas leusi els
malsegirs sper fuorns ella greppa spuretga, mobein ella honzelia cultira de vitg
e vallada.
Gion Antoni Hitz – Johann G. Koenigsberger
![]() |
Johann G. Koenigsberger |
In dils pli enconuschents visitaders de nossa muntogna grischuna, uranesa
e bernesa etc., scienziat en mineralogia, ei segiramein stau professer dr. J.G.
Koenigsberger de Friburg en Brisgovia. Naschius ils 7 de matg 1874, er'el in onn
pli giuvens che Gion Antoni Hitz. Gia avon 1900 fuv'el bein enconuschents cun
nossa tiara e cun nies pievel. Sco quei che Koenigsberger scriva en ina brev a
Gion Antoni Hitz fuva il professer sez in versau cavacristallas. Ambrosi Caveng
a Sedrun seregorda era de quei signur honzeli e de sempla comparsa. El scriva:
«Jeu hai enconuschiu quei signur professer dr. Koenigsberger de Friburg.
Koenigsberger ei stau in bien amitg de nos vegls cavacrappa Hetz, Giacumet etc.
El ha a siu temps fatg ses studis mineralogics pratics, silmeins per part, en
nossa val. Jeu mez hai fatg sia enconuschientscha personala pli tard.
Koenigsberger pudeva haver 65 - 70 onns cu jeu hai plidau e paterlau cun el
pliras ga ditg e liung sur cristallas, lu era corrispundiu cun el zacontas ga.
Sin mei ha el fatg ina fetg buna impressiun, in um fetg simpatic e curteseivels,
veseva denton tuttavia buca ora sco in renomau professer d'universitad!»
Gia 1900 iniziescha Koenigsberger sia carriera de scienziat cun ina de sias
publicaziuns mineralogicas. Ella tracta principalmein problems mineralogics e
geologics dil territori grischun e svizzer.
Cun Gion Antoni Hitz ha Koenigsberger giu dapi 1935 ina intensiva
correspondenza, mo era in frequent contact personal, enaschilunsch che las
relaziuns lubevan. En nos mauns stattan 12 brevs, e 9 cartas postalas. Dapi cu
ils dus umens ein stai s'entupai per l'emprema gada, ei buca pli d'eruir. Era
buc con gronda la correspondenza ei stada en tut. Las brevs existentas dattan
in'idea d'ina conversaziun e correspondenza ordvart cordiala denter igl erudit
ed il pur romontsch e cavacrappa della Val Tujetsch.
![]() |
La Val Curnera viers il sid (Fotografia F. N. Ashcroft) |
![]() |
Ils renomai loghens de cattada de hematit, rutil e d'autras mineralias accessorias indicadas cun Cavradi, sesanflan per part silla vart occidentala della Val Curnera veseivla sut la camona. Tals loghens ein era d'anflar ella part orientala buca cheu veseivla, denton silla foto p. 89. Ulteriurs loghens d'anflada (cunzun per quarz, anatas etc.) era de cattar sut l'Alp Mut, davontier, spunda seniastra. |
En ina de questas brevs, december 1942, scriva Koenigsberger a Hitz, ch'el relegi gest, suenter biars onns, la correspondenza ch'el hagi giu duront l'emprem'uiara mundiala cun Carl Hager, claustral a Muster. Koenigsberger menzionescha en quella brev d'ina sentupada de pli baul cun pader Hager si el Hospezi Sontga Maria dil Lucmagn. Cun quella caschun hagi Hager raquintau bia sur de pader Placi a Spescha, ed era schau corscher ch'el sez eri lundervi de scriver in cudisch sur de quei grond um e pionier. Da quei plan seigi naschida in'ovra pli voluminusa, comparida pli tard en lavur cumina: Pater Placidus a Spescha, sein Leben, seine Schriften, da Friedrich Pieth, pader Karl Hager e pader Maurus Carnot, Bümpliz/Bern, 1913.
Professer Koenigsberger lai denton encorscher en sia brev, che era questa ovra voluminusa sappi buca dar in maletg sufficient de questa personalitad scientifica, buca vegnida renconuschida en uorden da siu temps. Fatgs considerabels seigien buca vegni ventilai.
Ei sto esser che pader Hager ha giu palesau a Koenigsberger fatgs interessantissims sur la persuna de pader Placi. Koenigsberger manegia vinavon che quests detagls buca exprimi vessien saviu dar ina idea pli exacta sur de quei um energic, de schi vast horizont, scienziat avanzaus lunsch, gie memia lunsch sur siu temps ora. Per in scienziat sco Koenigsberger che ha stuiu batter encunter l'infamia nazista, sto ina persuna de tala fermezia e de senn per libertad sco quei che Spescha era, haver imponiu grondamein. Koenigsberger manegia denton, che era ils destruiders seigien tschentai viaden el plan divin. Impurtont seigi denton de mai sesuttametter alla tirannia senza detscharta resistenza. Alla fin della brev, scretta duront la secunda uiara mundiala, scriva Koenigsberger: «Genug Gedanken - gespinnst». Questa davosa construcziun tudestga de Koenigsberger drova era Hitz en sia lavur: Per crappa massel jeu bugen!
Enconuschend la gronda prestaziun de Koenigsberger cun sias varga 30 lavurs pli grondas sur la crappa, greppa, e savend de sia carezia sincera e gronda per la Svizzera ed il Grischun, cunzun per il territori della tgina dil Rein e dil Gottard, seregurdein nus de quei niebel um cun ton pli gronda veneraziun. Sur la veta de professer dr. J.G. Koenigsberger ei compariu in necrolog en: Schweizerische Mineralogische und Petrographische Mitteilungen, vol. 27, paginas 236- 246, screts da J. Schroeter. (Communicaziun de professer dr. F. de Quervain, Turitg).
Plirs detagls sur de Koenigsberger anfla il lectur era en las Annotaziuns al pei d'enzacontas brevs che suondan.
Correspondenza
professer J.G. Koenigsberger
cun Gion Aantoni Hitz 1935-1946
Brevs translatadas e commentadas da Alfons Maissen
Nus schein suandar entginas brevs, per part en scursanida, screttas da professer dr. J. G. Koenigsberger a Gion Antoni Hitz. L'emprema ei digl onn 1935, la davosa de 1946, onn della mort de Koenigsberger La correspondenza denter quests dus umens veva entschiet gia pli baul. Las brevs existentas serepartan ualti ulivamein sils differents onns e cunzun datadas alla fin digl onn culs usitai giavischs per las fiastas. Mo duront l'uiara 1939 - 1945 dat ei difficultads. Gia en sia giuventetgna, avon 1900, era Koenigsberger staus per pli grond temps en nossa cuntrada e fatg sias experienzas practicas culla crappa e culla muntogna. Da gliez temps dateschan ses emprems amitgs denter ils cavacrappa della veglia generaziun. - Deno ina brev, ein tuttas screttas da Friburg en Brisgovia, Wildtalstrasse 33. Las cartas postalas derivan da loghens de ses viadis en Svizra, silmeins per la gronda part.
![]() |
![]() |
| Fotogravura dil maletg da maun dretg cun las differentas Muttas ella regiun aulta dil glatscher della Val Giuf cun numerus loghens de cattada. Da quels derivan numerusas gruppas cun marviglius quarzs, apatits, titanits, zeolits, milarits etc. - Fotografia da F. N. Ashcroft, London, 1931. | Val Giuf cun las Muttas, grugna che vegn tschinclada dallas neivs dil glatscher della Val Giuf. Dretg il Pez Giuf cun ses 3084 m. Giufuns dretg: Mulinatsch. - Foto F.N. Ashcroft, London. |
|
Preziau amitg, 16.11.35. - Vossa brev ha legrau mei, demai ditg e liung udiu nuot pli de Vus. Cunquei che Vus essas stai uonn 21 gadas ella Val Giuf, stat ei bein cun Vossa sanadad, schegie che Vus essas pli vegls che jeu, ed jeu gest 62 onns. Talas cuorsas savess jeu ca far pli; persuenter fetschel de quellas pli levas viaden ella bassa muntogna. Ella Val Tujetsch sundel jeu dapi biars onns buca pli staus, demai encuretg ils davos temps surtut cheu tier nus novs loghens de cattada de minerals, tochen dacheu buca enconuschents. Quei hai jeu stuiu far per intervegnir sch'ei detti era en talas cuntradas negins fastitgs de minerals. Quei dat il fundament de registraziun e projecziun sin ina carta geotecnica della Svizra en quater fegls che professer F. de Quervain digl Institut mineralogic della scol'aulta tecnica de Turitg publichescha. En in onn vegn a comparer in cudisch sur ils minerals della Svizzera, edius dalla medema instituziun, dalla commissiun geotecnica della Svizzera a Turitg. Vid quei cudisch lavuran ils professers Robert Parker, Paul Niggli, Leonhard Weber (Fribourg), ed era jeu gia dapi in temps. Era Fr. Weber (Lugano) gida vidlunder. Mia collecziun de mineralias, per part cumprada pli baul, per part da mei oz schenghegiada, sesanfla dapresent entir ed entratga a Turitg sper quella de D.F. Wiser. Quei che jeu anflel ni survegnel dacheudenvi va tut el medem liug, suenter l'eruida e l'indicaziun de liug de cattada e la projecziun vi silla carta geotecnica en lavur. Aschia vegnan era ils quater interessants tocs che Vus veis tarmess a mi (quarz, desmin, heulandit cun scolezit, fastitgs de hematit) spedi a Turitg. La cattada ei semeglionta a quella che Luis Giacumet ha anflau ella spunda Chischlè, encunter la Val Strem, cuntrada dil Pass la Crusch. Jeu sperel de saver tschintschar puspei ina ga cun mes vegls amitgs ella Val Tujetsch e salidel Vus cun la supplica ded era drizzar ora salids cordials als auters cavacrappa che enconuschan mei. Amicablamein, Vies Johann Koenigsberger |
ANNOTAZIUN: D.F. Wiser (1838 -1872) ei stau in versau e grond amitg della mineralogia, enconuschents per sias numerusas indicaziuns concernent mineralias svizzeras, cuntenentas en sia gronda correspondenza culla redacziun dellas Annalas mineralogicas. Tenor ina communicaziun de professer dr. F. de Quervain fuva el commerciant ed amatur de mineralias. El possedeva ina fetg gronda collecziun de mineralias, la quala sesanfla oz en fuorma de collecziun separada egl Institut de cristallografia e petrografia della ETH. - Luis Giacumet, morts 1918, ei staus plirs onns guid de muntogna e de mineralias de professer Koenigsberger. Duront l'emprema uiara mundiala ei Koenigsberger segiramein buca staus en Svizra. Pia ston ses viadis cun Giacumet esser stai avon 1914. - Ella Val Strem ha Giacumet anflau al pei dil Pez ault in reh fuorn de milarit (mira pader Flurin Maissen, Cristallas, p. 160, nr. 26). - Koenigsberger relata all'entschatta de questa brev, ch'el hagi gia dapi biars onns buca pli retschiert novas da Gion Antoni Hitz. Mussament ch'el ha giu correspondenza ed enconuschiu Hitz gia bia pli baul. Hitz era 1935 in dils paucs restai dalla veglia generaziun de cavacrappas che Koenigsberger veva empriu d'enconuscher entuorn ed avon 1900.
![]() |
Las Muttas della Val Giuf, vesta dal Pez Culmatsch, vegnan ad incantar ils cavacrappa cun lur scazis era aunc en melli onns. Da quest maletg san ins tgunschamein imaginar las stentas e mazzacradas che caschuna al curaschus scalatur il niebel mistregn della crappa preziusa. - Foto pader Fl. Maissen. Mira: Cavacristallas, p. 139, fig. 50. |
|
Preziau amitg, 10.10.1936. Ei legra mei d'udir ch'ei va bein cun Vus; speronza era cun Vossa famiglia ed era ch'ei seigi pusseivel a Vus de sededicar al mistregn de cavacrappa sper il puresser. Era jeu sundel buca sesurdaus dil tut, schegie buca schi uerbels sco Vus. Ils vegls cavacrappas denton ei glieud zaia, ella piarda buca schi tgunsch la curascha, nunditgont la precautadad alla quala ins ha stuiu s'endisar! Questa gada sundel jeu staus en Val s. Pieder ed a Mustér, level lu vegnir a pei sur Sedrun e Rueras per dar in clom tier Vus ed auters enconuschents, lu a Tschamut e sur il Cuolm d'Ursera. Mo ei ha pluiu dus dis e fatg freid, ton che jeu hai priu la via sur il cuolm cul tren e serendius a casa. Il mineral nr. 1 anflaus de Vus ei in cabasit beincristallisaus, sin ina vart clars ed ulivs, sin l’autra contenend clorit ed urschiaus (en moda de quadrel). Leutier auda il quarz cun guilas cavortgas (Hohlnadeln, Anhydrit), sco el vegn anflaus ellas Islettas, en Val Milar, circa ell'altezia de 2000 m. Jeu creigel che nus dus erien stai en quest liug ed essan lu caminai viesi enviers il Culmatsch. Sesanfla Vies hodiern liug de cattada en quella demaneivladad? - ni sper ils Lags pigns 2400 m, viers Chischlè? Forsa scrivis Vus a mi en caussa e cun caschun ina carta postala. - Nr. 2 ei in scolezit sco quei ch'el vegn anflaus en questa sdrema ed aunc pli ad ault, schibein en Val Giuf sco era en Val Strems. Nr. 3 ei brehnit de differenta grondezia e disposiziun, ina schitta buccada. Aragonit, bugliu e fermentau cun acid muriatic. Ella Mutta de Nalps cun grep stgir-verd dat ei bia loghens de cattada e tuts furneschan gruppas de minerals de vaglia. Cheu (Friburg en Brisgovia) vein nus giu aura freida e bletscha, e dal Radio Beromünster hai jeu udiu che la neiv seigi serabitschada tochen giu a 500 m. Pia vegn era la Val Tujetsch a scher ella neiv. Baul unviern! Cun displascher hai jeu legiu la nova della mort de Florentin Caveng. Buca pli biars de mes enconuschents ord il temps de mia giuventetgna che vivan aunc en Tujetsch. Mo tuttina: la gronda part ded els ei vegnida pli veglia che la glieud cheu el marcau. Els han buca stuiu pitir ton sco tier nus dapi 1914. Cun amicabels salids Vies J. G. Koenigsberger |
ANNOTAZIUN: Sche Koenigsberger allegescha all'entschatta della brev: «Ils vegls cavacrappa ei denton glieud zaia», sche manegia el cun quella construcziun era sesez, che haveva empriu quei mistregn da rudien en nossa muntogna gia avon 1900. Cun ils plaids: «.... els piardan buca schi tgunsch la curascha, nunditgont la precaudadad alla quala ins ha stuiu s'endisar!» - vul el far menziun de siu curaschus e precaut secuntener enviers il nazissem. Gia 1936 tuccav'ei de scriver e s'exprimer cun adatg en brevs, - en moda travestgida. En questa brev sereferescha Koenigsberger era a precis loghens frequentai ensemen cun Hitz en nossa muntogna. – Florentin Caveng , Sedrun 1865-1936 (Mira: pader Fl. Maissen: Cavacristallas, p. 159).
![]() |
In fuorn della secunda Mutta ella Val Giuf . Il fuorn cunteneva apatit, sturtigliau, quarz brin miezaviert, ina cristalla datolita, sper aunc autras mineralias dil tip 72. Foto de 1906. Il fuorn ei ussa siglientaus naven. (Die Mineralien der Schweizeralpen II, p. 376). |
![]() |
Liug d'anflada de biars e bials apatits, dalla vart meridionala della secunda Mutta ella Val Giuf . Foto prida all'entschatta dell'explotaziun 1905. Pli tard ei il fuorn vegnius siglientaus naven per acquistar novs. - Die Mineralien der Schweizeralpen II, p. 373. |
|
Preziau amitg, 8. 4. 1937. Miu meglier engraziament per la spediziun dellas interessantas cristallas. Tuttas treis gruppas ein clorit-skalegl (Talkschiefer) cun pirit. Il toc grond ha il pirit en fuorma de quadrels, els pigns tocs de Sumvitg ei la fuorma octaedra, semeglian empau a chis arsenic (Arsenopyrit), ein denton, sco quei che muossa l’erosiun ded in toc, pirit. Datolit ei pli baul ina gada vegniu anflau en in pign cristal de Luis Giacumet ella Val Giuf, ella 2. Mutta sper il glatscher. Da cuort ha era Ambrosi Caveng, fegl dil posttenent a Sedrun, anflau in tal. Quei toc hai jeu viu a Turitg, deriva, ton sco jeu hai udiu, dalla part sura della Val Casatscha. Daditg fuss jeu bugen puspei vegnius ina gada a Sedrun per salidar ils vegls amitgs e per dumandar suenter novas cattadas. Per uonn vegn quei strusch ad esser il cass. Sche jeu restel denton sauns ed il mund aunc buca en flommas, ni barricadaus cun palauncs: lu sin seveser in auter onn! Dal cudisch de mineralias della Svizra sesanfla mia part finida a Turitg. Per dapi 15 dis vein nus aura pli caulda. Igl unviern ei staus fetg humids, mo buca freids. Quei vegn buca ad esser bien per la semenza d'unviern. Ils curtgins, era nies iert sper casa, ein perencunter en bien stan. - Mes megliers giavischs per igl ir per crappa e salids als enconuschents Johann Koenigsberger |
ANNOTAZIUN: Donn che nus possedein buca las brevs che Hitz ha scret a Koenigsberger Ellas vegnessen a mussar la medema minuziusadad de risposta, gest sco quei che las damondas lain percorscher. Menziuns sur l’aura che tut las brevs cuntegnan, ein capeivlas. Koenigsberger sa che igl ir per crappa ei dependents en aulta moda dalla situaziun metereologica.
|
Preziau amitg, 21.8.37. Sontga Maria, Lucmagn. Ei vegness'a far plascher a mi sche nus savessen seveser l’jamna proxima denter ils 23 e 30 d'uost. Jeu sundel de libertad de tut temps, sai dar in clom a Rueras ni che nus savein s'entupar a Sedrun. Supplicheschel de dar part a Sedrun, Hotel Cruna. (Carta postala) Culs megliers salids Johann Koenigsberger |
|
Preziau amitg, 16.11.37. Las guilas della Val dils Carpels, Culmatsch, viers la Val Giuf, ein probabel u „Hornblende" ni rutil, fors'era epidot, probabel in dils emprems e bein il pli probabel ina stgira „Hornblende" (Amianth); ils cristals ein fetg pigns e sdrimai, perquei era cun microscop sut ieli grevs ded eruir. - Mia dunna ed jeu vein saviu passentar per igl actober entgins dis en in pign albiert a Lucerna epi enzacons dis emperneivels tier in amitg ad Aarau. (Carta postala) Culs megliers salids Joh. Koenigsberger |
|
Preziau amitg, 17.8.38. (Carta da Muster). Jeu sperel ch'ei mondi bein cun Vus e che nus sappien seveser ils proxims dis cura che jeu sun a Sedrun. Sche Vus veis temps e l’aura buna, savessen nus forsa far ina cuorsa d'in di a Chischlè tier ils Lags; quei interessass mei. Culs megliers salids Johann Koenigsberger |
|
Preziau amitg, 9.9.38. Miu meglier engraziament per Vossa brev e la spediziun dellas interessantas cristallas. Vus essas pia stai pulit activs e bein en gamba. Cun mei vai era pulit, cun vivonda senza carn. Ins ei vegls e sto seremetter. Ils dis proxims mondel jeu probabel a Turitg per lavurs scientificas. Jeu vegnel era a prender cun mei ils dus tocs che Vus veis tarmess a mi per intervegnir l’opiniun de mes collegas. Las impressiuns (Eindrücke) sin il quarz ein buca enconuschentas a mi, forsa de muscavit ni de siderit. Jeu vess bugen giu ina gruppa de cristallas buca schubergiada dal medem liug sin la quala ein forsa d'anflar siderit (Eisenspath) semagliau e muscovit (Glimmer) sper e sin cristallas de quarz. Lu vegn jeu ad arrivar pli datier dil misteri. Il tschep de cristallas de R. ha mineralias de remarcabla fuorma. Enzatgei albit ei segiramein d'engartar. La massa principala savess ins taxar per adular, mo en ina fuorma che jeu enconuschel buca exactamein. Dasperas in pign e tarlischont mineral tscheu e leu che fa l’apparenza de apatit, che muossa denton buca usitadas fatschadas u svilup e formaziun. Duesses Vus posseder in pli grond diember de talas cristallas, sche tarmettei a mi aunc ina, la quala ei schubergiada schi pauc sco pusseivel. In pign toc cun fluorit vess jeu bugen cumprau, sche buca memia car. Forsa savesses Vus tarmetter quels 3 tocs, eventualmein era brev, a Turitg, Mineralogisches Institut, Sonneggstr. 5, en cass che Vus veis a disposiziun de tals tocs en sufficient diember. Dus tocs vess jeu lu bugen puspei tarmess anavos. L'excursiun cun student Schröter ellas Ruinas de Cavradi veis Vus speronza saviu far senza incaps. L'aura ei gie buca stada schliata. Ussa vein nus cheu gia dapi jamnas plievgia cun paucs dis sulegl denteren. Cun salid amicabel Johann Koenigsberger |
|
Preziau amitg, 14.9.38. (Carta postala da Turitg) Preziau amitg: Savesses Vus orientar mei sur il suandont: 1. Nua sesanfla la Val Arschella en Cavradi: a sid u a nord della Vall'aulta, ni digl Iert, ni della Val Plattas. Supplica per indicaziuns schi exactas sco pusseivel. - Dal Rein naven ensiviars? - 2. Veva Peder de Selva (il vegl Peder) num Johann ni Vigeli? - 3. Ei Vies prenum complet: Johann Anton? - 4. Veva Paly a Curaglia, che ha discuvretg il liug de cattada danburit num: Vigeli ni auter? Cun salid amicabel Johann Koenigsberger |
![]() |
![]() |
| Las duas gorgias teissas viaden el grep plattamorta permo-carbonica della Val stretga e della Val blaua, sco era igl intschess contingents da vart settentrionala, enconuschenta cul num Palas dil Tgom, cuntegnan biars fuorns, els quals ei vegniu anflau sper rutil era siderit, quarz etc., savens era cristallas de monazit . - En quei cuntuorn sesanfla era la Ruosna de Paliz cun fastitgs de traders digl onn 1697, el grep davostier. | Territori rehs ella Val Nalps inferiurs. Vart Occidentala (Foto F.N. Ashcroft) |
|
Preziau amitg, 23.9.38. (Carta postala da Göscheneralp, posta restonta: Locarno). Grond engraziament per las cartas postala, per Vossa brev e l’interessanta spediziun cun bialas „Flusspathen", las qualas ils professers a Turitg han contemplau cun grond interess. Ils intagls els cristals derivan dal siderit ni muscovit. Ils minerals sin quei tschep ein tenor l’opiniun dils collegas a Turitg ed era de mei: adular en formaziun extraordinaria, albit, apatit. El liug de cattada de fluorit savessen ins era anflar fetg raras cristallas pintgas e melnas (sinchisit-parisit, xenotim, monazit). Speronza veis era giu il davos temps aura biala e caulda. Ils dis ein ussa denton cuorts. Cun salids cordials Vies Joh. Koenigsberger |
|
Preziau amitg, December 1938. (Carta da Friburg en Brisgovia). - Speronza va ei bein cun Vus e Vossa famiglia. - La fotografia che signur Schröter ha fatg de nus dus, ei beingartegiada. Culla sanadad vai cun mei detg pulit e sundel activ sco quei che era Vus vegnis ad esser. Culs pli cordials salids per Nadal e per igl onn niev. Vies Johann Koenigsberger |
|
Preziau amitg, 15.7.39. Speronza vai bein cun Vus e Vossa famiglia. Tard viaden per la stad vegn jeu forsa puspei en Tujetsch per era visitar Vus. Dapresent ei mia sora e miu quinau da Hong Kong, China britannica, per entgins meins cheu tier nus en Europa. Els ein stai cheu e forsa mein nus ensemen miez uost sil Hospezi dil Gottard, sche las neblas de malaura daventan buca memia smanatschontas. Sper autra lavur vegnan ussa las correcturas dil cudisch Las mineralias dellas Alps svizzeras legidas. En quei connex less jeu bugen aunc far a Vus enzacontas damondas: 1. Co scrivan ins „raschaira" (Quarzband, Harz)? 2. Quala ei l’expressiun per „Strahlstock aus Eisen", pli baul „Holzstock mit Gamshorn"? Co per marti e puntga? 3. Co senumna il fravi a Tschamut che mava per crappa avon 54 onns? Tgeinins eran pli tard capavels cavacrappas a Tschamut? Co haveva Vies frar permiert num? 4. Nua ha Curschellas anflau il „Flusspat" grond. Al Pez Rondadura? Vart della Val Nalps, dalla vart dil nord, ni dil vest. En tgei altezia, - ni dalla vart de s. Maria, sid u ost? En tgei altezia? Ei leu era vegniu anflau il pign mineral de colur mellen-tschera (sinchisit-parisit)? 5. Essas Vus gia stai a Turitg alla „Landi"? Encass che Vus vulesses mirar la collecziun de mineralias egl Institut mineralogic, fuss ei bien de far ina damonda referenta gia ordavon. Quei savess jeu far per Vus. Il settember? L'exposiziun ei ordvart interessanta e biala. 6. Co senumna ina pintga „Bachrunse", „Bachschlucht" per romontsch? Co senumna la cavorgia cun las cattadas d'ametist en Val Strem: Val dils ametists? 7. Aunc ina gada ina damonda gia fatga pli baul. Stat sper Pardatsch de Stiarls: Val stretga da vart seniastra della Val blaua u cuntrari? Ein las camonas de Stavel sec giudem sper il Rein de Nalps ni sisura sur la Val stretga (della Val pintga a sid). Hai num Stavel sec u Stavel secs? Cun salids cordials Johann G. Koenigsberger |
|
Preziau amitg, 22.7.39. Signur Joh. A. Hitz, Mineralist, Rueras sper Sedrun. - Cordial engraziament e salids. Joh. G. Koenigsberger. (Engrazia per las rispostas allas damondas della sura indicada brev dil 15. 7. 39. Carta postala). |
|
Preziau amitg, 29.7.39. (Carta postala). - Bien engraziament per brev e skizza de cuntrada, ch'ei fetg survida per il cudisch sur il minerals. Ils minerals tarmess a mi ein, sco quei che jeu creigel, tuts adular, enzacons de quels en autra formaziun che antruras. Sils tocs pigns hai jeu viu quarz, adular ed enzatgei „Glimmer". - L'aura ei stada cheu variabla, savens frestga e de plievgia. Aschia vegn ei bein ad haver aunc bia neiv en Tujetsch, mo bien fein. - Tgei che la fin ded uost e settember vegn a purtar a nus sa negin. La finfinala savein nus senza dubi far sez nossa aura e stuein era. Cun salids cordials de mia dunna ed jeu a Vus ed a Vossa famiglia Vies Johann Koenigsberger |
![]() |
![]() |
| Denter ils loghens de cattada ils pli fritgeivels dil davos temps auda la Mutta naira, sromaziun occidentala dil Pez Lai blau. Explotai ein vegni cheu cunzun titanit, prehuit, epidot e numerusas autras specias. Era spel Glatscher de Nalps, el funs de nies maletg, dat ei loghens che cuntegnan per part fluorit ed auters minerals ch'ein mo darar anflabels el massiv dil Gottard. - Curvien ha fatg l’anflada dil niev mineral gadolinit, intercuretgs da R.L. Parker; el ei fetg scarts e d'anflar mo en Svizzera ed en Scandinavia, tenor indicaziuns de Ambrosi Caveng, Sedrun. Sper il glatscher ha Tumasch Curschellas anflau ina dellas pli grondas cristallas. Quella han ins stuiu trer ord la val cun sliusa. - Avon circa 30 onns hai dau entuorn la Mutta naira rehas stads. Oz paran ils loghens explotai ed exauri! | Part superiura dalla Val Nalps encunter sid (Foto F. N. Ashcroft) |
|
Preziau amitg, 21.11.39 / 6.12.39. (Brev da Steinau en Odenwald, tier Heinrich Müller). - Speronza va ei bein cun Vus e Vassa familia, partenent sanadad ed il paun de mintga di. La Svizra ei ussa era en ina situaziun greva e sto esser sepinada cun buis e turnister per defender sia neutralitad e sia existenza economica, caussa buca leva ussa ed egl avegnir. Bein biaras clamadas vegnan ad esser sin spinas, cunzun emploiai de hoteleria, e bein era quels che savevan vender products agricols all'industria de jasters. Jeu vevel sperau de saver ira igl uost sigl Hospezi dil Gotthard e silsuenter a Sedrun, mo partend da miez uost da Friburg, sundel sin via vegnius malsauns per consequenza de mia malsogna dil magun, staus 10 dis en in hotel ad Airolo en letg senza magliar, e perquei silsuenter memia fleivels per ir suenter crappa. Denton ei il tschiel politic sestridius e sestgirentaus adina pli fetg; quella tempiasta vevel jeu, sco biars auters, presentiu gia dapli liung temps, e quei ha era contribuiu a mia malsogna. Igl emprem sundel jeu aunc restaus ad Aarau tier amitgs, tochen che ina cura cun latg ha dau forza e la speronza de saver serender a casa miez settember. Mia dunna ha anflau per bien che nus mondien tier siu frar che ha cheu a Steinau in laboratori mecanic ed agricultura. Il liug ei buca bia pli gronds che Sedrun u Rueras. Nus savein gidar cheu ed havein priu entgina rauba da casa, era cudischs per mei, ton che jeu sai continuar empau cun mia lavur. - Quei che Vus legis leu en gasettas drovel jeu buca scriver. Co quei vegn tut a finir, sa negin imaginar. Il cudisch sur las mineralias ei ussa finius en sia composiziun, mo prof . Niggli less per plirs motivs spetgar cun la publicaziun. Agl editur ei quei ussa era tuttina. Ei vegn ad ira ina partida onns tochen ch'igl interess e cunzun tochen ch'il daner ei puspei cheu per cumprar cudischs. Tgei dat ei de niev en Tujetsch? Co vai culs Vos a Rueras ed a Selva? Astg'jeu supplicar Vus ded era salidar ils Cavengs a Sedrun, bab e fegl, e la famiglia Berther el hotel, e tuts ils auters enconuschents. Per ils cavacristallas (Mineraliensucher!) ei arrivada in schliet temps; ils cumpraders vegnan a muncar. Forsa ei tuttina vegniu anflau enzatgei interssant? Pil mument stein nus aunc cheu. Con ditg sappi Dieus! Culs megliers salids Vies Johann Koenigsberger N.B. Cunquei che las brevs drovan oz pli ditg ch'en temps de pasch per arrivar a lur destinaziun, less jeu aggiunscher cordials giavischs per las fiastas de Nadal e Daniev. |
ANNOTAZIUN: En caussa scatsch dils cudischs sur las mineralias dellas Alps svizzeras ed ils daners necessaris per cumprar tal, ha Koenigsberger buca dil tut raschun. L'ovra magistrala ei comparida 1940 en plein temps d'uiara. Enteifer biebein in decenni ei l’entira ediziun stada exeurida.
|
Preziau amitg, 7.12.1940. (Brev da Friburg en Brisgovia zensurada. - Professer Koenigsberger ei staus per 3 meins a Friburg, tuorna ils 12 de december puspei en Odenwald tier siu quinau: Heinrich Müller, „Messwerkzeuge"). Puspei ei in onn stulius! - in che ha purtau bia niev viaden ella historia mundiala, sco quei ch'igl ei stau avon 140 onns, per cletg buca sco lu per Vossa patria. In temps interressant per leger e meditar pli tard, mo meins bials per quels che han de viver enten quel. Speronza essas Vus tuts en cumpleina sanadad. Il buordi dil temps d'uiara vegn ins era a sentir en Tujetsch, schegie ch'ins vegn ad haver anflau ina compensaziun per il traffic de jasters, silmeins per part. Van ins aunc per mineralias? Dat ei cumpraders? Veis Vus ni Vos amitgs anflau enzatgei special? Jeu hai mo udiu ni legiu de cattadas de Ambrosi Caveng, demai ch'el ha anflau in fetg pign mineral (1 - 3 mm) niev, stgirverds, semeglionts ad in epidot, numnaus gadolinit. Quei mineral hagi Ambrosi Caveng anflau forsa sin duas gruppas de cristals, cavadas leu nua ch'el lavura pil solit. - Il cudisch: Las mineralias dellas Alps svizzeras, ei ussa finalmein comparius, ei cun ses numerus maletgs emperneivels de sfegliar. El cuntegn era ina carta de Chischlè. Vus ed Ambrosi Caveng duesses survegnir mintgin in exemplar per schenghetg. Igl unviern vargau ei staus fetg freids cun bia neiv. La primavera ei vegnida tard, ei stada bletscha e freida sco era la stad ed igl atun. La raccolta de graun ed era quella de truffels ei denton buca stada schliata. Cheu a Steinau havein nus in sempel cuost. Quel ei denton dil tuttafatg sufficients. Culs conditers stat ei cheu mal, ils Grischuns mauncan! Quei vegn buca a semidar schi spert. Ei drova ina liunga tradiziun, sco quei ch'ell'era ed ei aunc ussa de casa en Vossa muntogna. Co vai cun Vus e cun Vossa famiglia, cun Vies schiender a Tschamut? Tgei dat ei de niev en Tujetsch. Tgei fan las famiglias Berther? Da amitgs ad Aarau sundel jeu vegnius informaus che savun e grass seigi daventau scars era leu en Svizzera, e cunzun la cotgla cun la quala ins eri disaus de scaldar per part els marcaus. Cun salids cordials e giavischs per Nadal e Daniev era a tuts ils amitgs ed enconuschents ed als Vos. Vies Johann Koenigsberger-Müller |
ANNOTAZIUN: Il cudisch dil qual Koenigsberger scriva en 6 brevs a Gion Antoni Hitz stueva star a cor a Koenigsberger. Ei setracta dils dus volums: Die Mineralien der Schweizeralpen, da Paul Niggli, Johann Koenigsberger e Robert L. Parker, B. Wepf & Co, Casa editura, Basilea, 1940. - L'ovra ei lu tuttina comparida avon che l’uiara fineschi. - Oz viva mo pli R. Parker, che ha ediu silsuenter sia part en moda slargiada 1954 en in special volum: Die Mineralfunde der Schweizer Alpen. - Ton sco la casa editura lai percorscher eis ei buca pli pusseivel d'edir ils dus volums dils treis gronds scienziats della natira, havend negin che surpren la revisiun, la lavur d'aggiuntas necessarias partenent ils fatgs succedi ed erui ils davos 30 onns, dapi 1940 e 1957. - Ils cudischs empermess han ils dus cavacrappa suramenzionai veramein survegniu dals auturs.
![]() |
Ella spunda dil Drun
de Sedrun inferiur (scarpa beinveseivla, meridian-occidentala), tagliada
viaden en grep basic, ei il diember de cattadas singulas extraordinari
gronds. Per temps ei vegniu luvrau cheu en pli che 20 loghens el medem
mument. Igl ei in grev e malsegir luvrar en questa ruina, e beinenqualin
ei vegnius surprius da crappa curdonta sco pegnas. En questa preit
sesanfla il pli grond fuorn della val cun in'altezia de 4 meters. Foto: F.N. Ashcroft |
|
Preziau amitg, December 1941. Signur Gion Antoni Hitz, vegl ualveschner (Waldförster) a Rueras. - Puspei quasi in onn spirius dapi nos davos vicendeivels salids en brev. Speronza vegnin nus dus a resister omisdus a quest onn ed era, sche Dieus vul, al vegnend, per astgar reviver cugl onn 1943 la fin dell'uiara. Igl ei la sgurdinada de nies mund sco avon 140 onns. Ins savess s'expectorar uras ed uras sur de quella; pertgei las caussas ein bia pli complicadas che quei ch'ellas paran ad emprema vesta. Las consequenzas dell'uiara penetreschan tochen viaden els davos encardens de nossa muntogna. Ils stats, la scienzia, la baselgia, las partidas, tuts han de purtar ina part della responsabladad enviers quests eveniments. Far viadis vegn jeu strusch pli a saver, memia vegls, sanadad scardalida; ed aschia vuless jeu bugen saver de Vus co ei va cun amitgs ed enconuschents a Rueras, Selva, Sedrun e Muster. Fagei ton e salidei tuts da mia vart. Dagl jester vegnan bein negins turists a vegnir ella Val Tujetsch, mo tenor las communicaziuns digl SAC sur las Alps etc., ha la viafier federala buna frequenza. Pia vegnan bein era turists ord ils cantuns planivs si ella Val Tujetsch? Han ins fatg novas cattadas de minerals e nua? Ni explotau vegls loghens de cattada, anflau raras mineralias? Ni ei la cozza de neiv en quest onn humid e freid buca stada favoreivla? Da nies pign curtgin vein nus giu quella gada negina puma. Vos fegls e schienders vegnan ad haver tuts lavur rendeivla, ed igl ei ina biala vart dil grev temps, de veser che buca la schinumnada garanzia dil cuors monetaric munta bia, mobein la lavur humana. Quella devisa duess era haver sia valur en temps de pasch. Sco ell'uiara de 1914 - 1918 astgass il lenn esser carschius considerablamein en valeta; forsa era cristallas de quarz sereinas, demai applicadas oz ella tecnica cun bien success. Cumpran privats u la confederaziun cristallas de quarz? Tochen ussa ei igl unviern buca staus ruhs cheu tier nus, mo humids sco tut igl onn. Ei il graun semadiraus en Tujetsch? L'alpegiaziun ei bein stada cuntenteivla? Lein sperar che l’aura daventi megliera in auter onn. Culs megliers salids ed auguris per Nadal e Daniev Vies Johann Koenigsberger N.B. Enquera dr. Condrau a Mustér aunc adina mineralias? Vai meglier cun sia comba? Quei ei beinduras in disturbi lungurus. |
ANNOTAZIUN: La speronza che l’uiara mondi baul alla fin era generala. Co e cura in'uiara entscheiva san ins, mo mai cu ella cala! - La remarca sur dr. Condrau sereferescha a dr. Leo Condrau, miedi a Mustér, per temps grond entusiast de cristallas. - Sia allusiun a 140 onns vul far endamen la revoluziun franzosa che ha era pigliau directamein la Svizra.
Johann Georg Koenigsberger: Koenigsberger ei naschius ils 7 de matg 1874 a Friburg en Brisgovia. Sco siu bab studegia era el matematica e scienzias naturalas. 1897 doctorat a Berlin cun ina lavur cristallofisica. 1904 daventa el professer de fisica e matematica a Friburg, post ch'el mantegn tochen 1935. Sco fisicist ha Koenigsberger publicau impurtontas lavurs. Ils emprems studis geofisics dateschan dals onns 1905106, per part era ensemen cun siu amitg e geolog ded Aarau Max Mühlberg (1872-1947), il qual vegn allegaus senza num ellas brevs a Hitz, p. 104, 109. Cun grond interess s'occupescha el era della geofisica practica cun instituts americans. Koenigsberger lai corscher quei ella brev a Hitz, p. 113. - Cun sias scrutaziuns mineralogicas entscheiva Koenigsberger gia 1900. In onn pli tard compara sia lavur classica sur loghens de cattada el massiv dell'Aara, aunc oz, suenter 70 onns, de grond interess. 1907 fa el enconuschent per l’emprema gada l’existenza de beril el territori dil gneis dell'Adula en Val s. Pieder. Minuziusamein descriva el era loghens de cattadas mineralogicas el spazi naven da Muster al Spannort. Gronds impuls partan da sia lavur: Über alpine Minerallagerstätte, 1917-1919. 1925 arriva sia lavur sur la vegliadetgna, fuorma e posiziun de fuorns. Sco quei che K. sez alleghescha en pliras de sias brevs a Hitz, eis el staus occupaus pli ch'in decenni cull'ovra standardica: Die Mineralien der Schweizeralpen, elaborond en cuminonza cun ses amitgs e scienziats svizzers cunzun la part: Die zentralalpinen Lagerstätte. Quella resumada ed amplificaziun de tut sia scienzia, vala per relasch e testimoni spirtal dil grond observatur, mineralog practic, che ha visitau e studegiau ellas alps svizzeras en ses 45 onns de lavur varga 3000 loghens de cattadas mineralogicas. Koenigsberger ha era fatg viadis scientifics en Norvegia, Engheltiara, Spagna, Italia, Mexico ed el territori dil Grond Canon. - In'undrientscha de sia activitad ella muntogna dat P. Groth 1926 en: Entwicklungsgeschichte der mineralischen Wissenschaften, Berlin. Fai era stem dellas p. 90 e 93 de quest Ischi cun l’indicaziun d'in necrolog da J. Schroeter . Sur de ses contacts cun nossa muntogna e nos cavacrappas e sia veta cordiala e combattiva en auter liug. - Professer Koenigsberger era staus 1939 per la davosa gada en Svizzera. El fuva in excellent alpinist. Aunc cun 64 onns, igl onn 1938, vev'el, schegie dals 50 enneu malsauns dil magun, fatg siaden en nossa muntogna enzacontas excursiuns pli grondas. Ils 3 de december 1946 - ses amitgs svizzers spetgavan el aunc quei onn per ina viseta - miera el nunspetgadamein a Friburg ella vegliadetgna de 72 onns.
Resumada d'ina brev pli liunga:
| Friburg, december 1942. Koenigsberger scriva co el viva cun leva lavur en curtgin vid truffels etc. Vivonda: caffe e latg, plitost extract de caffe che auter, e paun schetg, mo per gl'auter veta emperneivla. Spirtalmein vai meglier. Koenigsberger scriva bia per publicaziuns che vegnan a vegnir edidas pli tard, cura che l’uiara ei finida. Quella fin vuless el veser circa en in onn. - Lura scriva Koenigsberger sur mineralias discrettas igl onn avon da Gion Antoni Hitz. Koenigsberger manegia ch'ins stoppi rimnar vinavon crappa e metter d'ina vart tochen ch'ins sappi puspei vender. Il bien temps arrivi puspei: Americans surtut! Leu fetschi ins scienzia! Ei mondi forsa 10, gie 20 onns tachen che il mund seigi serestabilius. Aschia tuchi ei de spetgar sin nos fegls e biadis. El hagi dacuort legiu las brevs retschevidas da pader Carl Hager de Muster permiert sur la persuna de Pader Placi a Spescha. - Ei setracta d'interessantas expectoraziuns. Alla fin de quellas stattan ils plaids „Genug Gedanken - gespinnst"! che era Gion Antoni Hitz surpren en in liug de siu: Per crappa massel jeu bugen. La situaziun enten la quala Koenigsberger drova questa expressiun sura menzionada ei pli sensibla, ed ils plaids originals significonts. Interessant denton l’imitaziun d'expressiun tudestga entras il sempel cavacrappa romontsch. Mo era Koenigsberger secrescha viaden en terms e vacabularis de Hitz Mira p. 68 e 109: „bostger" (ualfeschner)e vegl ualveschner (Waldförster). |
ANNOTAZIUN: Pader Carl Hager ei staus gia 1897 cun prof. dr. Koenigsberger enta Val Sogn Pieder e fotografau ils loghens renomai de cattada sut la Fuorcla de Patnaul ella costa meridionala dil Pez ault, leu nua che Gion Pieder Stoffel ha giu anflau 1896 in dils insumma pli bials cristals de nossa muntogna. Stoffel sesanfla era 1897 silla foto de Hager en preschientscha de Koenigsberger. - Pli tard ei era Ambrosi Caveng, per honorar questa renomada cattada, ius da Sedrun cun in sempel velo e cargaments tochen enta Val, e cun agid d'in pastur la finala anflau ils loghens menzionai. Cun quella caschun ei era in fegl dil renomau Stoffel vegnius allarmaus. Suenter 8 dis ei Caveng turnaus a casa. Las preparaziuns per novas cattadas eran stadas fatgas, mo la lontananza de Val ed autras incumbensas han impediu Caveng ded explotar fuorns el contuorn de Val.
|
Preziau amitg, Friburg, december 1943. - Bien engraziament per Vossa cordiala brev digl october. Ei ha legrau mei d'udir ch'ei mondi bein cun Vus ed ils Vos e che Vus hagies, sco dil reminent era jeu, aunc adina igl interess d'encurir e de cattar mineralias. Schegie ch'ils temps vegnan cheu pli e pli grevs, va ei tuttina pulit cun mia dunna, ed era cun mei, enaschilunsch ch'ils 70 lubeschan. La raccolta de puma e verduras en iert e curtgin ei stada fetg cuntenteivla, ed igl uorden il pli necessari tonscha tuttavia. Jeu scrivel e studegel vid dus cudischs dapi prest quater onns. Vossa communicaziun concernent datolit ha interessau mei fetg. Sil fil denter Crispalt e „Giufstöckli", quei cunzun al pei dil davosnumnau, sesanflan biaras „alvas" (aveinas alvas: Aplitgänge) cun milarit, e la Val dils milarits ei bein leudentuorn ina cavorgia encunter Val Val? Leu nua che schelit e datolit vegnan anflai sper milarit, duess il fuorn mintgamai esser penetraus tras cun aplit e cun sianit verd. Igl ei bein il capavel petrograf Heinrich Martin Huber de Sogn Gagl, scolar de prof. P. Niggli a Turitg, che ha anflau quests minerals en in pulit vegl fuorn (staus explotaus 1860 - 1870). Han ins dil reminent fatg novas cattadas interessantas, ni anflau novs loghens de mineralias? L'uiara cuoza pli ditg che quei che jeu hai tartgau. Ins vegn bein aunc a stuer quintar cun in miez onn, ed jeu hai empriu bia che jeu savevel buc avon. Bia emprendan ins per tard ella veta. Cura ch'ins ei pli vegls croda bia de quei che ha moviu ed ugliau ins en giuvens onns, ed ins sa giudicar meglier ils motivs ch'eran stai decisivs per nusezzi per in secuntener u l’auter. Perquei capeschan ins era meglier il secuntener dils auters. Ins intervegn dagl agen intern e buca ord cudischs co ils temps semidonts effectueschan sin carstgauns de differenta tempra. Talas experienzas atgnas e personalas ein forsa las pli preziusas. Nus tuts vein de far d'emprender fetg bia, era ella Surselva, dalla claustra tochen viaden ella casa purila, per che la scienzia e tecnica progressonta en furia, straungli buca nus in bi di. Tgei dat ei daniev en Val Tujetsch? Ei il traffic de turists, quel ded jasters e la frequenza de pensionaris stada buna? Culs megliers giavischs per in legreivel Nadal e Daniev e cun cordials salids a tuts.ils enconuschents Vies Johann G. Koenigsberger |
|
Preziau amitg, Friburg, ils 25.11.1944. (Brev retscharta da Hitz per ils 24 de december). - Speronza va ei bein cun Vus e Vossa famiglia concernent la sanadad. Las condiziuns agricolas ein segiramein bunas en Tujetsch, schegie ch'il survetsch militar po retrer beinduras forzas de lavur. Las relaziuns metereologicas ein stadas quest onn extraordinarias e pauc legreivlas. Leu ella muntogna vegn quei ad haver giu neginas influenzas silla pasculaziun. Per ils cavacristallas ei igl onn bein buca staus adattaus? Veis Vus e Vos collegas saviu anflar mineralias? Cun mia dunna va ei buca mal; era ella ei buca pli giuvna. Jeu piteschel sco um els 70 de mal il magun, sundel denton spirtalmein frestgs ed hai saviu trer enqual conclusiun e nudar tut quei che jeu hai viu ed udiu. L'uiara vegn adina pli e pli datier de nus, sco quei che Vus intervegnis da Vossas gasettas. Schebein ed en tgei maniera ins vegn a surviver ils meins proxims, ei buca de prever. Murir ei buca schi sgarscheivel sco de piarder casa e possess. Igl impurtont ei ch'ins mieri curaschusamein e ch'ins stetti fideivels a sesez; mia opiniun enconuscheis Vus gia daditg. Tgei dat ei de niev en Tujetsch? Co eis ei staus culs hosps e cun ils turists igl unviern e la stad vargada? Culs megliers auguris per las fiastas de Nadal e Daniev per Vus e Vossa famiglia e salids cordials era als enconuschents en Tujetsch. Vies Joh. G. Koenigsberger |
ANNOTAZIUN: Brev arrivada a Tujetsch per ils 24 de december, stada censurada cun dus gross strehs diagonals e signada cun 5791/2814. Ins vegn forsa ad esser surstaus della formla: «Murir ei buca schi sgarscheivel sco de piarder casa e possess.» Per Koenigsberger munta la perdita de possess ton sco piarder la libertad, eventualmein vegnir torturaus en camonas de concentraziun. Siu pli grond possess era siu bein spirtal, sias scartiras, sia casa, material e liug de pusseivladad de lavur scientifica independenta. Dil reminent era Koenigsberger schi enconuschents ch'ins ha buca ughegiau de disturbar el en sia lavur ed en siu ruaus. - Dr. Heinrich Martin Huber, menzionaus ella brev precedenta, ei dapi onns egl jester.
|
Preziau amitg, Friburg, ils 18.4.1946. (Davosa brev de prof. Koenigsberger a Gion Antoni Hitz. Ils 3 de december 1946 ei Koenigsberger morts). - Finalmein san ins puspei scriver en Svizra. Jeu sperel ch'ei mondi bein cun Vus e cun Vossa famiglia, era a nies amitg Ambrosi Caveng ed als ses. Vossa biala tiara ha varghentau quei sgarscheivel temps d'uiara quasi senza buc ina devastaziun. Ella ei era restada spirtal e politicamein intacta, cun paucas excepziuns. De Friburg ei la pli biala part, il centrum dil marcau cun pli che la mesadad dellas casas totalmein destruida, era ils instituts scientifics. Mo il Minster stat sidretg enamiez las ruinas. Era la biblioteca universitaria ei restada cun tuts ses cudischs. De cumprar dat ei nuotzun. Las victualias ein rigurusamein razionadas. Nossa casetta cun curtgin dado il marcau ei restada intacta. Cunquei che jeu sun grev malsauns dil magun e che sai magliar mo fetg pauc, survegn denton sufficient cuost de malsauns ed era latg, ei mia dunna, che stat pulit, beinprovedida, demai ch'ella retrai dagl iert buna verdura ed oreifra puma. Ils onns dapi 1939 ein stai per mei grevs e difficultus; suspectaus politicamein dalla regenza, hai jeu traso stuiu esser pertscharts de vegnir arrestaus. Quei vess significau la mort. Perquei motiv hai jeu adina purtau ina pistola „Walther" cun siat siets ed 80 patronas, per disfar tons Nazis sco pusseivel avon che mez vegnir sittaus. Mo tuttina, schegie che biars de mes amitgs ein vegni mess a ferm e pli u meins ditg stai en camonas de concentraziun, ei schabegiau nuot cun mei. Ussa sundel jeu puspei installaus en tuts mes dretgs e retragel la cumpleina pensiun, cun la quala jeu sai denton cumprar nuotzun. Sco vegl cavacrappa hai jeu mai piars mia ruasseivladad, anzi, luvrau scientificamein, e quei fetschel jeu era dapresent. Tgei veis Vus, Ambrosi Caveng ed auters anflau partenent novs minerals e novs loghens de cattada? Co vai ella Val Tujetsch? Buna frequenza ded jasters? Co vai ella Cruna. Fagei ton e salidei tuts ils enconuschents. Questa brev dei era ad Ambrosi Caveng de leger. Era el vegli scriver a mi! Salids cordials Vies Joh. G. Koenigsberger |
ANNOTAZIUN: Las 12 brevs e 9 cartas postalas da 1935 -1946 dattan in verdeivel maletg dil contact de Gion Antoni Hitz, renomau cavacrappa, cun in famus professer della crappologia. Ils 11 onns representan mo ina pintga part, mo ina tiarza, dellas relaziuns de Koenigsberger cun ils cavacrappa della Val Tujetsch, Val Medel e cuntuorn. Sco Toni Hitz relata, hagi ins, aunc memia giuvens per capir la lavur de documents e della tradiziun, buca conservau tut quei che fussi oz d'interess. - Secapescha che Hitz e Koenigsberger schevan reger primarmein lur acziuns de contact da interess professionals. Mo conta sacrifiontadad davart il nunstunclenteivel cavacrappa, con quitau ed interess personal per las pli pintgas caussas familiaras davart Koenigsberger per siu amitg muntagnard! Las brevs de Koenigsberger a Hitz, mo surtut la gronda ovra dil scienziat, demuossan sia stema e carezia per la pezza, la cuntrada e la populaziun muntagnarda grischuna e svizzera. Buc ina de sias brevs che munchentass cordialitad, mo era neginas che s'interessassen buca per ils novissims logs de cattada e novs acquists en cristallas e mineralias. Las brevs crodan il bia encunter il tard atun. Quei ei il temps de cumpra della rauba acquistada duront la stad entras ils cavacrappa.
Correspondenza cun dr. Herbert O. Albrecht cun Gion Antoni Hitz
Era las brevs de Herbert O. Albrecht, 62 South Hillcrest Road, Springfield,
Pennsylvania, dattan cuort sclariment dil traffic denter Gion Antoni Hitz,
cavacrappa, ed in intelligent amatur de cristallas, che sesprova de visitar
adumbatten nossa muntogna per veser en persuna la lavur ed il barhar dils
cavacrappas. Siu contact cul sempel um della muntogna ei cordials e familials.
Era la famiglia, che deriva dalla Tiaratudestga e dalla Svizzera, vegn
presentada. - Nus essan sespruai de statuir il contact cun quei signur. Quei ei
reussiu a prof. dr. Augustin Maissen, Chapel Hill. Igl ei denton buca stau
pusseivel de survegnir las brevs de Gion Antoni Hitz tarmessas a signur
Albrecht. - Albrecht ei fisicist (Dr. fil., Berlin 1928) e lavura sco scienziat
en ina fabrica. Da Gion Antoni Hitz ha el udiu l’emprema gada ella lavur en
ROCKS and MINERALS, fenadur 1938.
Ella collecziun de Albrecht sesanflan da Hitz circa 30 cristallas, per il pli quarz fumid e hematit. Albrecht relata che en lur demaneivladad seigien ils loghens de cattada ualti explotai (en in circuit de ca 150 km). Impurtonts loghens de cattada seigien aunc adina per quarz Herkimer County, New York, mo era Hot Springs, Arkansas e Minas Geraes, Brasilia. Pike's Peak, Colorado e biars auters loghens seigien aunc pulitamein rehs en minerals. A Center County, Pennsylvania anflien ins magari pigns cristals cun fetg rars romboheders smuttai. Las cristallas ord Arkansas seigien claras e bialas e de staccar cun meins inschigns avanturiers dalla greppa che quellas en Svizzera. Ellas seigien denton meins atgnas en lur habitus che quellas ord l’Engiadina (= Surselva). - Communicaziun de signur Albrecht dils 12 de zercladur 1969. Bien engraziament!
Car signur Hitz,
1938. - Ils extracts de Vies diari publicai tier nus en la revista ROCKS and
MINERALS ein segiramein stai per biars Americans de special interess. Cunzun nus
ch'essan glieud de marcaus gronds, revivin en talas descripziuns l’aria
medegonta dell'aulta muntogna e la soliditad e bellezia d'ina tiara aunc adina
benedida.
Per mei ei la Svizzera il pli fascinont toc tiara (das reizendste Fleck Erde)
che jeu enconuschel, ed ils habitonts de quella ils carstgauns ils pli
ventireivels. Denton enconuschel jeu la Svizzera mo da cuorts viadis e visetas
duront miu temps de studi en Tiaratudestga; ins deigi buca passar gia en questa
veta memia savens el paradis!
Jeu engraziel d'haver giu caschun de dar entras Vossa scartira in'egliada viaden
en ina biala, sempla e raschuneivla veta. Jeu sundel buca mineralog, strusch da
num colleczionader de mineralias, anzi scienziat en ina fabrica chemica, che va
dumengias e firaus cun dunna e las pintgas feglias en crapperas per surtut
rabitschar a casa biala crappa. Cusrina de mia dunna ei posttenenta Beer a
Hospenthal. Pli datier che leu essen nus mai vegni da Vossa patria.
Jeu includel in schec de 10 dollars cun la speronza che Vus tarmetties a mi in u
plirs exempels de Vossas anfladas de quest onn. Vus stueis buca forsa tartgar
che jeu vegli cun mia empustaziun directa sclauder ils marcadonts de cristallas
da lur gudogn. Mes motivs ein ils suandonts: sco colleczionader less jeu haver
in mussament palpabel che bialas cristallas vegnitgen aunc adina anfladas els
vegls loghens de cattada. Ei fuss per mei impurtont de saver che buca tuttas
cumpras e venditas. denter marcadonts e relaschs d'ierta derivien da
colleczionaders. Jeu less fastisar contacts immediats cun cavacrappas de
professiun per haver forsa la cletga d'in di u l’auter era sez anflar enzatgei
bi! - Sco carstgaun less jeu scumiar in salid per ina memoria cun in veritabel
cavacrappa svizzer.
Jeu s'interesseschel per „fier" (Eisenrosen) cun rutil e titanit, insumma per
tut las cristallas, mo cunzun per quarzs fumids sco era per tals senza colur.
Jeu less denton buca spender daners per comparsas splendusas, mobein per
interessantas e raras formaziuns de fatschas cristallicas. Mes quarzs svizzers
(forsa schizun anflai da Vos agen mauns ils davos onns) ein tuts schumellins
seniasters. Jeu vess bugen survegniu in per sempels cristalls, dretg e
seniester. Pia, - pli bugen raritads che bellezias, pli bugen enzacons tacs
pigns ch'in soli toc grond, - nunche in grond corrispundess a mes giavischs sura
exprimi.
In cordial salid a Vus ed a Vossa famiglia. Jeu hai speronza de saver strenscher
a Vus in bi di il maun.
Vies attaschau Herbert Albrecht
ANNOTAZIUN: Igl ei buca segir che la sura publicada brev seigi stada l’emprema, denton fetg probabel! Plirs patratgs exprimi da Schudel en sia introducziun comparan era cheu. La brev ei buca datada, ualti segiramein scretta gleiti suenter la publicaziun digl artechel de Gion Antoni Hitz en Rocks and Minerals, fenadur 1938.
Car signur Hitz!
7.8.1939. - Puspei varga la stad, senza che jeu fussi staus el cass de semetter
cun mia famiglia sin viadi en Svizzera. Schi bugen vess jeu cuiu ad ella, denter
auter, de far sut Vossa direcziun in'excursiun ella muntogna.
In ton de Vossas cattadas mineralogicas less jeu tuttina survegnir! Questa gada
giavischass jeu plitost titanit, chianit, ed autra tocca anflada, che „fier" e
quarz. Magari pli bugen entgins exemplars tut specials (vul dir en qualitad, buc
en grondezia) che plirs de sempla specia. Schumellins de quarz, ch'ein el medem
temps de surfatscha „dretg e seniester", ein aunc malamein representai en mia
collecziun, ed adina giavischai.
Inclus in schec de 10 dollars en francs. Jeu spetgel de Vus in pachet per sin
suenter che Vossa lavur de rimnada de quest onn ei a fin.
Culs megliers salids era als Vos, Vies
Herbert Albrecht
Car signur Hitz,
Brev senza data, probabel digl onn 1939. - Retschevei in Dieuspaghi per Vossa
fetg cordiala brev. Cun mes 40 onns depend'ei bravamein dil cuolm che Vus
elegis, schebein jeu pos suandar Vus en in'altezia de 3000 m. Jeu hai buca idea
cura che jeu sai visitar la Svizzera, sperass quei per in auter onn.
Nus sperein era che las relaziuns politicas sestabiliseschien, caussa bravamein
dubiusa. Malgrad mia simpatia per il pievel tudestg sco tal, ston ins exprimer
certas resalvas concernent siu schinumnau progress.
Ni en Vossa brev ni el pachet cun cristallas hai jeu anflau ina gliesta che
havess indicau ils loghens de cattada per las 22 numras. Jeu supponel che Vus
hagies scret enzatgei semegliont, mo per sbagl lu buca aschuntau. Fagei ton ed
empleni en quei senn, sche aunc pusseivel, il formular de risposta inclus. Cun
biars auguris per Vossa lavur e per la veta de muntagnard, restel Vies attaschau
Herbert Albrecht
ANNOTAZIUN: De questa brev exista mo la davosa part. La brev de Gion Antoni Hitz, alla quala Albrecht sereferescha, ha segiramein cunteniu ina invitaziun ed in amogna de far per Albrecht e famiglia il guid de muntogna. Ils motivs per ils quals Albrecht sto refierer adina puspei siu viadi, probabel maina exequius, vegnan buca indicai pli precisamein. El lai corscher ils temps burasclus d'uiara. Il giavisch de saver exact danunder che la crappa deriva mintgamai fa el plausibel ell'emprema brev, attesta denton era che Albrecht seigi in amatur de cristallas expert e versau. En quei connex vegn endamen a nus igl „Englender" F.N. Ashcroft, rimnader de cristallas per il museum britannic a Londra. Ambrosi Caveng, amitg d'Ashcroft, veva fatg ina spediziun a Londra cun plira crappa de fuorns bunamein in sper l’auter. Schegie mess tier ina skizza, ei igl „Englender" buca dil tut el clar da tgei fuorn mintga crap deriva. El tarmetta l’entira spediziun puspei a Sedrun per la nova numeraziun. Quella lavur ei stada rugalada en paucas minutas, ed il pac puspei sin viadi encunter Londra! - Las brevs che suondan ussa fan culla data in sbargat ded in decenni. Tgei ch'ei daventau en quei temps savein nus buc.
Car signur cavacrappa,
12. 2. 1948. - Entras mia feglia a Turitg duesses Vus survegnir francs 50.-. Miu
giavisch fuss de retscheiver persuenter cun caschun enzatgei specialmein bi che
Vus ni Vos enconuschents han anflau. Ei astga senz'auter cuzzar enzacons meins,
gie schizun in onn avon che tarmetter. A speciala grondezia dundel jeu negina
impurtonza. Mo la formaziun dellas cristallas ei per mei d'impurtonza. Jeu
capess sche Vus fusses buca promts senz'auter de tarmetter ils pli bials tocs
che Vus anfleis. Speronza vai ussa meglier cul reuma.
Culs pli cordials salids Vies Herbert Albrecht
ANNOTAZIUN: Albrecht indichescha l’adressa precisa de sia feglia: Nancy Albrecht, Turitg 32, Klosbachstrasse 131.
Car signur Hitz,
14.12.1948. - Grond engraziament per Vossa brev ed il pachet. Jeu spetgel ded
arver el tochen Daniev. Ils portrets sil dies della brev ein de Nancy, mia
feglia, che stat a Turitg, e de mia dunna che ha fatg la stad vargada in viadi
en Europa.
Culs megliers salids e cun la speronza de bien migliurament de Vies reuma.
Vies Herbert Albrecht
Car signur Hitz,
Brev senza data. - Jeu giavischel a Vus legreivlas fiastas de Nadal. Schegie che
miu viadi en Svizzera sto adina puspei vegnir refretgs, less jeu auncallura buca
tralaschar de tarmetter al venerabel cavacrappa in cordial salid tochen viesi en
sia admirabla vallada muntagnarda.
Vies Herbert Albrecht e famiglia
Car signur cavacrappa Hitz,
6.12.1949. Nossa feglia stat aunc adina en Svizzera e vegn finalmein a visitar
Vus ina gada a Rueras. Dieus detti a Vus forza e tschaffen per la greva lavur de
cavacrappa, u era en Vossa retratgadad e serasontga bein meritada.
Vies Herbert Albrecht e famiglia
Car cavacrappa Hitz,
Brevetta 1950. - Nossa feglia Nancy ei ussa a Losanna e buca pli a Turitg. Ella
studegia franzos. Il maletg sil revers muossa las experienzas de nassa feglia
Judy en Mexico la stad vargada sco scolasta, e da Vermont nua che nossa Sigrid
ei stada tier ina famiglia austriacca de cantadurs. Las duas autras giuvnas ein
studentas tudestgas che stattan tier nus. Nus giavischein a Vus bien paus e
ruaus e liberaziun dils reumas mulestonts. Legreivlas fiastas de Nadal
Vies Herbert Albrecht
1952, treis onns avon la mort de Gion Antoni Hitz, seriva Albrecht ina brev
tradizionala de Nadal culs plaids: Biars salids al venerabel cavacristallas! -
da Hebert Albrecht e famiglia. -
Igl ei il davos salid che nus possedein. Empustaziuns arrivan daditg buca pli,
demai che Gion Antoni Hitz ha calau dapi in triep onns ded ir per crappa.
Notizias sur dil cavar crappa en Tujetsch naven da 1896-1942
Screttas il november 1942 da Gion Antoni Hitz
Las notizias ein naschidas d'in questionari surdaus a Gion Antoni Hitz da
pader Flurin Maissen, ch'era da gliez temps occupaus cun siu cudisch:
Mineralklüfte und Strahler der Surselva, Friburg, 1955. - Ins vesa cun tgei
premura e seriusadad che Hitz ha luvrau sin empustaziun. Questas notizias ein
buca stadas quintadas per la publicaziun. Ellas informeschan precis e bein, mo
fan neginas pretensiuns stilisticas.
1. Cavacrappa che jeu haiel enconuschiu:
| Tschamut: | Carl Cavegn (mo per temps cavacrappa), Geli Schnoz, Gion Antoni Schmidt |
| Selva: | Vigeli Peder, Barclamiu Geronimi,
Sep Antoni Lorez, Franz Lorez, Michel Lorez, Battesta Giger N.B.: Avon circa 70 onns mavan tuts umens de Selva e Tschamut a cavar crappa cur ch'ei vevan peda, principalmein en Cavradi. |
| Rueras: | Giachen Fidel Cavegn, disgraziaus en Val Giuf igl onn 1872, ils dudisch de settember. - Tumaisch Riedi, Tschamun Decurtins, Duri Riedi, Gion Rest Riedi, Gion Fidel Caduff, Hans Giachen Caduff, Vigeli Venzin, Gion Fidel Hitz, e mia paucadad aunc en veta |
| Camischolas: | Lorenz Jacomet, Rest Valentin Beer |
| Sedrun: | Adolf Cavegn, Florentin Cavegn, Ambrosi Caveng, Vigeli Monn vegl, Vigeli Monn giuven, Zaneti, Alois Jacomet, Pieder Stofel, Giachen Antoni Schmid |
| Surrein: | Alois Curschellas, Alois Monn |
| Cavorgia: | Tumasch Schmid |
|
Als vivs ventira - als morts la paisch! |
|
2. Ils vegls cavacrappa, pressapauc avon 24 onns, mavan probabel mo suenter quarz. Il quarz haveva gronda valeta. En Nalps, Strem, Culmatsch (encunter Val Giuf) e Val Milar semuossan fuorns vegls de quarz e sch'ins interquera il material avon tals fuorns sche anflan ins savens auters minerals: apatit, fens, scolazit, desmin, cabasit ed auter. 1860 tier il baghegiar il stradun sur l’Alpsura (Cuolm d'Ursera), ei vegniu avon in fuorn dador caplutta de Tschamut cun quarz e bellezia monazit. Il quarz ei vegnius prius, il manazit ei restaus per part en il fundament dil stradun. Ei Placidus a Spescha buca staus igl emprem che ha dau curascha als Tuatschins de cavar crappa? Nua ei ozildi igl encarden en Tujetsch ch'ei senza tarlischur de Christ-steilas (cristaglias)? Oz vegn ei cavau dapertut, nua ch'il grep semuossa, en Tujetsch.
3. Cavacrappa vegls raschunavan ch'igl emprem che seigi vegnius cavacrappa en Tujetsch seigi stau de familias jastras, vegnidas neutier. Ei devi buc aunc puorla per slargiar il fuorn e perencunter mavien affons en fuorn e prendevan ora la rauba, nua che carschi pudevan buca vitier. Quei daventava probabel alla fin dil 16avel tochen 17avel tschentaner.
4. Quei ch'jeu hai udiu dils vegls cavacrappa era la principala caussa: il saver tener tschelau ils loghens nua ch'ei havevan anflau enzatgei niev. Nua ch'ei havevan anflau in fuorn, laschavan ei dasperas uaffens e negin auter haveva il dretg de prender possess de quei fuorn. Quei vala aunc ozildi. Da rufinai cavacrappa vegneva il loghen nua che in mineral niev vegneva avon, perfin daus en a professers falliu (Milarit, ch'ins ha anflau ella Val Giuf e buca en Val Mila). Ina blamascha per in professer! Eis ei lubiu ad in Grischun de cavar crappa sin intschess uranes? Avon paucs onns ei in cavacrappa tuatschin vegnius castigiaus dals Uranes 50 francs per haver cavau in per dis crappa sin siu intschess ed aunc reteniu la crappa ch'el haveva mess sin posta per Tujetsch. Ils Uranes han il „bov" per uoppen!
5. Avon circa 250 onns vegnev'ei fatg catscha mo sin quarz. L'enconuschientscha ded adolar e fens (Sphen) vegn ad esser suandada ualti spert suenter. Ils fens vegnevan cavai sil Ruhn cun in punachel, pitgai giud il crap e mess en in sac denter sablun (Klorit) e purtai a casa. Vegnend ina gada giu da Culmatsch cun in turnister fens, ha in vegl cavacrappa detg, suenter haver viu els: remarcabel, ti has tut entir, nus havevan tut rut. Quarz, fluorit, monazit, anatas, brochit, cabasit, desmin, anhidrit, rauchtopas, hematit, cölestin, milarit, adolar, albit, ametist, barit, asbest, axinit, dolelspat, granat, heulandit, muscovit, prehnit, scheelit, schverspat, sphen, turmalin, vulfenit, antimonit, apatit, magnesi, rotil, vivranit, scolecit, - ein per part vegni enconuschi avon 60 onns. Sinkisit-parisit, datolit e gadolinit ein vegni neunavon per avon 4-5 onns. Il milarit ei vegnius anflaus 1868.
6. Pli da vegl vegnev'ei mirau quasi mo sin la raschera. Quei ves'ins ord quei che bia rascheras ein vegnidas petgadas ora senza haver funs (Satz) suten. Ils fuorns vegnevan ruts en da vegl cun in mogn, ni scalprai ora. Ei oz il rumper en memia stentus, dat ins in lev siet, empau ordvart dil fuorn, che sfendaglia il grep. Il pli massivs ei il grep ual dadens la teglia (costa) loma. Nos robusts, buns vegls, mavan la damaun marvegl cun in toc paun, in quader caschiel ed ina brava spora carnpiertg en il turnister (savens in turnister de lenn; hai aunc mez giu in tal) e buevan aua alpina, senza apparat de cuschinar, e quei aunc avon 30 onns. In vegl cavacrappa de Selva (bein in dils pli capavels ch'jeu hai enconuschiu) scheva: Bugen mass jeu en Val Giuf sch'ei fuss mo per beiber aua dador l’emprema Muota che vegn sut il glatscher ora. - Ina aua sco groma, ha adina era fatg bein a mi.
7. Tenor miu saver vegnan mo granatas ed apatits avon en crap, apatits en scalegl. Schwefelkies, Sphen, turmalin, epidot etc. vegnan avon en crap, denton senza valeta. In fuorn sa cumpigliar plirs minerals. In fuorn sa p. ex. ver: Adolar, cabasit, heulandit, quarz, anhidrit ed apatit. En in auter: hematit, adolar, quarz, monazit. Il rauchtopas sa esser ual aschi ners (Morion) en ina altezia de 2700 m sco en altezia de 2900 m s. m. Sin altezia de 2800 m s. m. han ils fuorns en glatsch. Insumma las sfendaglias della greppa han en glatsch. Per far ora la rauba endretg, sto ei vegnir fatg fiug e quei ei stentus e prigulus. Entras il scaldar il grep, sa ei levamein rumper ora greppa sura.
8. Vegnir avon in fuorn sa ei mo sch'ei semuossa in satz en il grep. Enzennas pli segiras ei la strunglada dil grep sura, giu sil satz (la raschera sa denton savens era vegnir avon per tier la finiziun dil fuorn). Il grep sur il satz ei per ordinari serraus en d'ina teglia grep pli lom. Igl uvierchel ei grep massiv. Ha ins d'intercurir la costa dil grep (pia buca davonen), vesan ins il pli savens buca il satz, bein aber la sturschida della costa. Las enzennas san esser differentas tenor il grep.
9. Miran ins davon il grep en: 1. costa (teglia loma), 2. grep sur il satz (uvierchel), 3. raschera, 4. satz. Miran ins en las costas dil grep (ein ins en ina val, lura vesan ins il grep mo en las costas). Cheu vesan ins mo la sturschida della costa e forsa aunc in pign tagl el grep sut la sturschida.
10. Per cavar in fuorn drovan ins: 1 zappa, 1 fest-fier (hebisel), 1 marti, pliras puntgas, 1 guila (lanzetta), luppa, barschun ed in maun ruasseivel. Buca far empaglia. Prender temps!
11. Avon onns fagevan ins en la crappa en fein de purtar a casa. Oz vegn ei duvrau il bia pupi. Pupi ed aunc fein ei il meglier.
12. A casa vegnan las cristallas lavadas cun aua de soda (mo buca cun aua che brischa), era cun savun. Cun in barschun memia recent san ils minerals pigns vegnir sgarai naven. Bia minerals vegnan lavai il meglier cun metter els ora sut la plievgia. Lavada la crappa e tschentada sin plattas, spetga il cavacrappa cun desideri sin cumpraders, ni sin empustaziuns. Vegnida l’empustaziun da London, da Turitg ne forsa dall'America, emprov'el de saver cuntentar il cumprader, pli bugen denton senza tarmetter igl emprem ils megliers tocs. Era cun il cumprader en casa eis ei buca donn, sche enzacons dils megliers tocs restan cavigliai d'in maun. Bials tocs san ins adina vender. Il schazegiar crappa ei buca lev.
13. Ozildi aud'ins pauc de culems. Il cular ensemen crappa, priu ora tocs che audan ensemen, ei sco dir manzegnas, las qualas ein buca manzengnas. Il maun human ei buca el cass de plantar si ina cristalla en dretga direcziun sco ei sauda. Il cumprader vesa quei, ed il vendider vesa buca bugen pli quei cumprader.
14. Biars catschadurs caschuneschan la mort alla lieur. Fuorns e cristallas dat ei en 1000 onns gest sco quei ch'ei dat oz, mo vegn ei, entras bia cavar, discuvretg pli bia. Pli bia minerals ch'ei vegn rimnau ensemen en in loghen e ton pli vegn el enconuschents e pli bia tschercaus. Dapresent van mo sis per crappa en Tujetsch. Ei po esser ch'ei teman de rumper e far tschuf las caultschas.
15. Sch'ei gl'ei pusseivel ded arver il fuorn senza siet, duei ins laschar esser de sittar. Bein duei ins arver il fuorn endretg avon che vuler prender ora la rauba. A bia minerals sa mo la stremblida dil siet far donn.
16. Entscheiver a cavar crappa san ins prem zercladur, e la finiziun ei per ordinari igl october. Sur 2300 m s. m. per prem settember. Pia 5 meins. In pur che ha empau lavur dil funs, sto tener ualti bein a quen il temps per saver ira 50 dis ad onn. In cun pauc u nuot lavur dil funs, sa ira tochen 90 dis. In che sa ira bia dis in suenter l’auter, sa entscheiver en ina pli gronda lavur, il qual ei ad in che sa ira mo enzacu, buca pusseivel. Pli bia dis ch'ins sa ira e pli buna la schurnada.
17. Negligiu lavur dil funs vegn ei mo en quei cass sch'ins ha aviert in fuorn cun bia rauba ed il transport de quella pretenda bia dis.
18. Pli che 2 ensemen buca bugen. In giuven ira pli bia cun in vegl, fuss tuttavia buca de cussegliar. Il giuven sto sez arver ils egls. Il fallir dat scola. Partiu vegn ei adina ulivamein, schegie che la capacitad ne la forza ein svari.
19. In capavel cavacrappa che sa ira 80-90 dis ad onn, po vegnir sin in recav de 30 francs a di = 2500 francs ad onn. Ei dependa bia dils onns de biara ni pauca neiv. In cavacrappa vegl haveva fatg avon onns = 2400 francs en 40 dis. Las veramein bunas anfladas d'in cavacrappa ad onn ein ina, duas, e treis fetg scart.
20. A cavar cristallas van per ordinari buca glieud beinstonta (ei massen sch'ei vessen il plascher ch'in cavacrappa ha savens). La facultad d'in cavacrappa consista il pli savens en ina numerusa brava familia. Pia ina facultad viva. In um che resta persuls tras la veta e sedat giu mo cun quei mistregn, po vegnir tier ina mediocra facultad e viver bein. In giuven cavacrappa che, meina buc in cudisch dil di, s'enricla en ses vegls dis.
21. Il meglier vend'ins al signur sez, ni ad in museum. Avoncumpraders stauschan ils prezis engiu. Mintga crap ch'ins venda sto vegnir dau en nua ch'ins ha anflau el. Ei gl'ei era bien de mirar a tgi ins fida.
22. Ils vegls vendevan las cristallas, quei ch'jeu hai udiu, ad in Gabineter ded Ursera, ad in Spann de Paris. Pli tard a Regli, Göschenen. Avoncumpraders fuvan Lorenz Jacomet e Carl Cavegn de Tujetsch.
23. Ils museums en Svizzera pon strusch sut de cumprar in bi crap (bein donn). Il meglier cumprader dapi biars onns ei igl Englender staus (Ashcroft); dapresent sa el buca vegnir pli. El vegn a laschar encrescher per nus e nus per el. Aschiglioc vegn ei vendiu en Tiaratudestga, America, Argentinia, Hollandia e pauc en Italia e Frontscha. Il giuven cavacrappa lai savens anflar il cumprader la crappa.
24. Biars tegnan quen il gudogn della crappa denter il quencasa, auters dapersei. Il tener dapersei fuss grondamein de giavischar.
25. 1895, igl emprem onn, sundel staus 12 dis. Igl onn present 1942 ei miu 48avel onn sco cavacrappa e sche Dieus vul mond'jeu aunc in per onns. Gie, lura bein!
26. Ils fuorns ch'in cavacrappa po survegnir ded arver si en in onn, ein 5-15. Buns fuorns cun biala e biara rauba 1-3. Ei sa vegnir avon fuorns che han en nuot de valeta, fuorns mo de 5 francs, e lura era de quels de varga 2000 francs.
Las mineralias dil Grischun audan buca tier la classa de grondezia, mobein tier quella de finezia. Per saver vender bia e bein ein treis caussas necessarias: igl anflar, il prender bein ord fuorn, ed igl enconuscher la valeta.
27. Quei numero 27 ei quei numer, nua che jeu vuless pli bugen tener las cefras a bass. Cons craps de valeta che jeu hai anflau, savess jeu dir mo lura, sch'jeu vess menau in perfetg cudisch dil di dalla entschatta enneu.
| Tocs ded 1 fr - 25 frs = | 500 | total ca. | 5 000.- frs |
| Tocs de 25 frs - 60 frs = | 200 | total ca. | 7 000.- frs |
| Tocs de 50 frs - 150 frs = | 100 | total ca. | 10 000.- frs |
| Tocs de 150 frs - 300 frs = | 20 | total ca. | 4 000.- frs |
| Tocs de 300 frs - 500 frs = | 2 | total ca. | 800.- frs |
Sundel staus circa 27 dis per onn a cavar crappa intralauter.
28. Senz'auter, cun aunc pli gronda curascha, pertgei igl ardiment vid quella biala scaffiziun pren quasi tier en vegliadetgna, bein vegness jeu a midar enqual caussa.
29. Per udir enqual gibel de legria d'in cavacrappa si denter la greppa, stend avon in bi fuorn ual aviert si, duei negin sesmarvegliar. El selegra franc buca quei mument sin la muneida, mobein sin la nobla scaffiziun.
30. Tier il mistregn de cavacrappa hai jeu aunc de luvrar empau funs. Sco catschadur haiel jeu giu pli bia strapazs che plaschers.
31. Co las cristallas ed ils fuorns ein daventai vuless jeu era che jeu savess!
32. Tgei la scienzia di sur la construcziun dils fuorns e dellas cristallas sai jeu pauc. Biaras gadas hai jeu contemplau igl esser ded in fuorn. Pli u meins han tuts ils fuorns las medemas qualitads. In satz, in uvierchel ed ina teglia (costa pli loma) da mintga maun igl uvierchel: Il satz ei per ordinari (munglass esser) grads e beinduras ha el ina sbassada enamiez (ils megliers tocs sesanflan il bia en quella). Igl uvierchel ei il bia in toc massiv. Las teglias (costas) ein in grep pli lom. A miu sempel manegiar eis ei flussegiau aua da quella giuden sin il satz e da temps che la tiara era aunc calira, giu in combat in cun l’auter, denter satz ed uvierchel, ed aschia consummau (barschau) in ton digl uvierchel e funs ed aschia sinformau il caviertg. Ed ussa, co ein las differentas mineralias sinformadas (seformadas)? Ei sa dar gronds fuorns cun paucas cristallas, savens ina massa clorid. Ei cheu muncau la calira ne l’aua? Haiel observau savens che camutschs letgan greppa. Cuntegn quella sal? Il sal ei bein ina substanzia che cristallisescha? Entras la calira e l’aua sa ei haver dau in bugliadetsch, ina spema sco ei vegn sin il latg, cur ch'el buglia. Quella spema po esser secristallisada a vigur dil sal e seformada en carschientschas, tenor lescha de mintga specia. En enqual cantun ha quella massa buca pudiu sinformar ed ei restada mo criua raschera.
33. In cavacrappa sto mirar e quintar nua las bunas aveinas (zug), quellas della megliera crappa van atras d'ina val a l’autra. Ei sa esser ch'ellas van buca adina gest dagl ost encunter vest. Certs tocs san ellas ira dagl ost encunter sid-vest (Val Giuf). Igl arver il fuorn e prender ora las cristallas ein bein de ponderar avon che metter maun vidlunder. Il cavacrappa duei tener en egl la noda d'in fuorn. Contas gadas san ins ira speras ora senza veser ella. Sper in trutg nua che mes antecessurs collegas eran i savens ed era jeu bia gadas senza veser enzenna de fuorn, hai jeu fatg in paus, fixau igl egl sin quei grep e prest aviert in fuorn, ed en quei fuorn eran 3 bancnotas de 100.
34. Il cavacrappa de Tujetsch ha de pagar ina taxa annuala de 5 francs. Quella taxa ei vegnida si per avon paucs onns.
35. Sin prau ed en uaul eis ei buca lubiu de cavar senza lubientscha.
36. Ina biala cristalla sto esser schubra (clara), liunga ed entira. Pli bia valeta sin ina sempla mumma.
37. Ils pli bials minerals ein: Eisenglanz e Rauchtopas.
38. Bialas cristallas anflan adina cumpraders, buca bialas restan ditg sin cruna.
39. Las pli scartas mineralias han la gronda valeta: Milarit, fens, rutil, Eisenglanz. Era minerals niev niev anflai han bia valeta. Ornaments en cadeinas ded uras vesan ins savens.
40. Il cristagl vegn duvraus bia tier lavurs tecnicas, per luxus, en museums in deletg dil pievel.
Rimnada
professiunala de minerals ella Val Tujetsch
Da Gion Antoni Hitz, Rueras
La lavur che suonda ei comparida 1938 en ROCKS and MINERALS, a Magazine for
Mineralogist, Geologists and Collector ... Official Journal of The Rocks and
Minerals Association, July 1938, Vol. 13, No. 7, PEEKSKILL, N. Y., USA, Edited
and Published by Peter Zodak. - Intermediada ed introducida ei questa lavur da
Gion Antoni Hitz entras dr. J.G. Schudel, che ha correspondiu e visitau igl
enconuschent cavacrappa a Rueras per far cun el in tur ella muntogna. Mira
l’introducziun che suonda! - Il tetel original della lavur tarmessa da Gion
Antoni Hitz a dr. Schudel secloma: Die Strahler und das Strahlen im Tavetsch e
cumpeglia 15 p. de maschina. Nus essan sespruai de translatar questa
contribuziun cul tetel: Ils cavacrappa ed il cavar crappa ella Val Tujetsch, el
senn e patratgament digl autur Gion Antoni Hitz. Igl ei era stau pusseivel de
paregliar e far diever della versiun englesa da dr. J. G. Schudel, la quala ei
buca dil tut verbala. - Dr. Schudel dat en siu tetel d'introducziun peisa al
plaid „professional" per differenziar il ver cavacrappa de professiun
strictamein dals amaturs de cristallas, che van a cavond senza pli gronda
experienza el mistregn.
I. Part: Introducziun da dr. J. G. Schudel, Versiun dagl engles:
Alfons Maissen/Augustin Maissen
Part I: Introducziun
Jeu sundel staus plirs onns colleczionader de minerals. Entgins de quests
exemplars hai jeu mez anflau. La tocca pli biala hai jeu cumprau da marcadonts.
Jeu creigel che las bialas collecziuns creschien en questa maniera. Igl emprem
ein ins cuntents cun quasi mintga scalgia. Cura che il regl de rimnar ei
daventaus ferms, dominescha il giavisch per qualitad. Ils megliers exemplars ein
il bia quels che derivan dals intermediaders e vendiders.
Jeu sundel savens staus surstaus co marcadonts professianals savevan eruir tocca schi perfetga e biala per la vendita, ferton che jeu havevel schi grondas difficultads d'anflar in material ch'ins vess saviu mo darar paregliar cun lur collecziuns de secunda classa. Igl argument savens udius, che lur exemplars derivien da tiaras d'ampla furniziun, cuntentava buca mei. Jeu erel cunzun surstaus de veser exponiu en museums ed en collecziuns de vendita, minerals svizzers extraordinaris. D'atgna experienza vevel jeu saviu constatar che tals specimens eran buca de survegnir, demai nus darar entupau cristallas che fussen stadas della medema qualitad. Per quella raschun cuntentava l’usitada explicaziun buca mei. Cun caschun de venditas prendevel jeu il bia sin maun in toc, miravel il prezi sill'etichetta, mettevel denton il toc nundecidius dalla vart. Jeu schavel lu ira tras ils mauns auters cristals. La finala savevel jeu buca resister pli ditg. Jeu hai lu cumprau entginas cristallas, ed hai dapi lu adina deplorau d'haver munchentau ils auters tocs; jeu vevel numnadamein cartiu d'anflar in bi di semeglionta tocca, sefutrond dals intermediaders. Signura Schudel ed in dils affons han passentau la stad 1936 ell'Europa. Cun caschun de lur retuorn han els purtau a mi dalla Svizzera ina „brina" (Quarz fumid, Rauchquarz). Il toc retscharts ei d'exclusiva bellezia. Igl ei ina gruppa de cristallas stgiras quasi perfetgas de circa 15X15 cm extensiun de basa, dominadas dad in grond e gries cristagl el funs. Quellas cristallas han buca l’usitada surtratga de clorit, caussa che lavaga fetg savens las „brinas" svizzeras, e ruina la tarlischur sbrinzlonta dellas surfatschas.
Miu plascher ei staus immens cura che jeu hai survegniu quei schenghetg. Jeu erel schi surstaus ed incantaus ton che jeu hai stabiliu contact cun las persunas che vevan anflau e vendiu quei specimen als mes. Jeu level saver sia derivonza, il co e cum dell'anflada. Dalla correspondenza haiel prest enderschiu che quarz fumid (las brinas) seigi anflabels mo en certas altezias della regiun dil Sogn Gotthard. Quarz ei en l’altezia de sut 8300 peis sur mar senza colur! Quels minerals vegnan mo darar anflai libramein ordaviert. Il pli savens ston els vegni siglientai ord il grep. Quei explichescha che il sempel turist ei buca el cass d'anflar cristallas de medema qualitad.
Ils strapazs ed ils prighels, ils quals vegnan explicai pli tard, ein il motiv che exemplars senza macla contonschan aunc adina in bi prezi. Ils loghens de cattada ein buca de contonscher levamein, anzi, ei drova stentas corporalas ch'ein de tut auter caracter che de contonscher ina crappera cun auto nua che nus dein ina bunamana al capo.
Avon in onn hai jeu fatg entginas fotografias de plirs tocs de mia collecziun per tarmetter copias a signur Zodac. A lez han ils maletgs plaschiu ed el propona che jeu scrivi zatgei sur las brinas en ROCK and MINERALS. Jeu hai lu cartiu de buca haver sufficient material pil mument, e sun perquei sedrizzaus en caussa al cavaminerals Hitz a Rueras (Tujetsch), Svizzera. Cun posta returnonta retscheivel jeu da Hitz ina extendida brev ed in extract ord siu diari professional. La secunda part de quest tractat ei la translaziun d'in ton de sias informaziuns. Questas informaziuns han dau a mi la vera risposta allas damondas che setschentavan mintgamai suenter esser staus presents ad ina cumpra de minerals.
La stad vargada hai jeu giu caschun de far in viadi de fatschenta en Svizra. Mia dimora ha cuzzau leu mo dudisch dis. De quels hai jeu stuiu dedicar sis dis a mia missiun professionala. Il rest de mia dimora ei staus reservaus a parents ed amitgs. Nunditgont il temps limitau, eis ei stau pusseivel de sefermar 21/2 dis cun in de mes vegls amitgs ella regiun alpina vischinonta dil Sogn Gotthard. Cavacrappa Hitz, cun ses 65 onns, cun il qual jeu stevel gia avon en correspondenza, ei staus, nies hospiteivel menader. El mava aunc adina per la muntogna sco in camutsch. Schegie che jeu fuvel 22 onns pli giuvens, era Hitz adina necessitaus de spetgar sin mei per che jeu possi dar suenter.
Quei baul termin de stagiun ha buca lubiu de realisar ina profitabla explotaziun. Ils renomai loghens eran aunc cuvretgs de neiv il fenadur. Mo tuttina deploreschel jeu tuttavia buc d'haver fatg quei viadi. Ils exemplars che jeu hai cumprau leu han per mei ton pli valeta demai viu igl um plein gnarva Gion Antoni Hitz che ha mess alla glisch la crappa cumprada. Jeu enconuschel ussa greps e grugns dals quals las cristaglias derivan, e quei fa aunc adina endamen la grondiusa ascensiun, sco era las flurs, ils utschals ed animals che nus havein viu.
Jeu hai pertgirau miu scazi per che nuot schabegi sin via de retuorn ell'America. Jeu mez hai purtau il buordi, midond trens en Svizra ed en Frontscha, ed era de s'embarcar. Tut ei iu bein tochen a New York. Leu han dus emploiai de duana (in de quels valeva per experts) duvrau 35 minutas per interrogar mei, pretendend che las fatschas regularas dellas cristallas seigien vegnidas muladas e pulidas artificialmein, e perquei buca libras de dazi. Jeu hai insistiu ch'els serendien al Museum de Historia Naturala de New York per verificar sias declaronzas, epi citar mei danovamein, percass ch'ei seigien buca satisfatgs de mias objecziuns. Nuot gida, tochen che il toc grond, ina gruppa alva de quarz, dat giun plaun e va en scalgias per daventar in manturi senza diever e valeta. Suenter quest accident han ils emploiai acceptau mia opiniun. Jeu menzioneschel quei per che talas experienzas succedien buc cul lectur, u sappi survir de mied de secuntener, duessi el zacu vegnir en ina semeglionta situaziun malemperneivla.
Ils cavacrappa ed il cavar crappa ella Val Tujetsch
Da Gion Antoni Hitz, Rueras
Versiun dal tudestg ed engles da Alfons Maissen
Part II
Il pei dil Badus (Six Madun), nua che la tgina dil Rein vegn admirada da mellis
turists, tschinclada d'aulta muntogna, per part cuvretga da neiv perpetna, viva
in saun, mo pauper pievel en cuntentientscha. Igl ei il pievel tuatschin che
conserva il lungatg romontsch per viarva materna. Tujetsch schai 1400 m sur mar.
Cun gronda stenta lavura il pievel tuatschin siu funs. Tochen igl 1. de matg ei
igl iral della val cuvretga cun neiv ed il bia munglass la raccolta esser sut
tetg tochen miez october. Gudogn supplementar dat ei strusch da num e buca
mintgin ei dotaus cun funs sufficientamein per saver viventar undreivlamein sia
famiglia savens numerusa. Il habitont della val ei necessitaus de seprocurar
novas resursas ed entradas per sescumpentar. Sco cavrer ha el anflau ella
muntogna entginas cristallas de quarz ed observau beinenquala aveina de quarz
ellas aultas preits-crap. Cun malezia emprova el d'intervegnir d'in vegl
cavacrappa ils misteris de siu mistregn. Cun talas indicaziuns d'in vegl
cavacrappa ei il giuven sedecidius de rabitschar alla glisch ils scazis della
muntogna circumstonta.
Zappa, hebisel, marti e puntga ha el empustau tier in capofravi. En in vegl turnister militar catscha el pupi per saver empaccar las mineralias, en in fazalet tgietschen in toc paun sec, carnpiertg e caschiel magher. In apparat de cuschinar, la pipa e la scufla de tubac emblida el tuttavia buc. Eis el equipaus dil tuttafatg? Per ir sulettamein suenter quarz ei siu equipament complets. Secattan denton aunc auters minerals el medem fuorn, sco p. ex. anatas, turnerit, brochit etc. sto'l haver ina lupa. Enzacons barschuns (grobs e fins), in perspectiv, vatta, suga e cudisch de notizias duessen buca muncar. Darar sesanfla mo ina specia de minerals en in fuorn. Avon 30 onns bandunavan nos vegls cavacrappa lur avdonza senza apparat de cuschinar gia la damaun allas 4 h. Els arrivavan a casa la sera allas 8 u allas 9 h.
Il di ch'il giuven cavacrappa vul empruar sia fortuna si ella greppa ei arrivaus. Ils 30 de matg, la damaun allas 4 h banduna il giuven cavacrappa ruasseivlamein sia dimora per ir cun pass franc, plein speronza enviers las Vals Cavradi, damaneivel dil Badus. Las Vals Cavradi ein enconuschentas per bien liug de hematit (Eisenglanz) cun rutil. Era bialas gruppas de quarz, adular, turmalin, cristal sceptric, aragonit ed auters minerals ein leu d'anflar. Arrivaus en quest liug observa il cavacrappa beinenqual fuorn gia explotaus. El crei gia ded esser naschius memia tard! Era las preits-crap de circa 80 m altezia da tschella vart dell'Alp Cavradi lain percorscher il cavacrappa fuorns aviarts e svidai. La suga para ussa de vegnir dretga. El contempla exactamein il fuorn avon il qual el stat. Il „satz" (fundagl, Boden) dils greps, las sdremas pli lomas sur il fuorn che ensiaran il grep, il bia empau sturschidas engiu, ein las enzennas per il giuven cavacrappa. Cun egliada malruasseivla e nervusa interquera el grugns, preitscrap, cavorgias e precipezis. Era al pign sbuau al pei d'ina preit drezza el sia attenziun.
Suenter haver eliminau schuber e bein il tratsch, vesa el in saz horizontal ed aveinas cristallisadas de quarz: segns d'in fuorn maneivel! Marti e puntga vegnan pri ord il turnister. All'entschatta ei il greppam dirs, lura pli lucs e scarplius. La puntga less magari svanir egl intern. Adatg! Entras la pintga ruosna vesa il giuven cavacrappa quarz ed enzatgei blau-ner denter las cristallas. El sesprova de slargiar la bucca dil fuorn ton sco pusseivel cun sia puntga. Il suadetsch cula giu dal frunt. Igl ei las dudisch, il sulegl scaulda ti mordio, il magun gnugna dalla fom. Beingleiti gusta la sempla tratga grondamein silla meisacrap sut tschiel aviert. Duront la tschavera dat el beinduras in'egliada viaden egl intern dil fuorn sin las cristallas cun biala tarlischur de fier. Tgei grondiusa tocca! Ellas ein carschidas neuagiu dagl arviul u uvierchel. Finida la tschavera, entscheiva el a staccar las cristallas dal tschiel dil fuorn. De staccar l’entira gruppa cun hematit (Eisenglanz) e tut, senza donnegiar, pareva al giuven cavacrappa in grev cunfar. Partenent il staccar cristallas veva il vegl cavacrappa dau ad el neginas cunzinas. Bein haveva el giu detg ad el: igl anflar, il prender neuadora ed il vender crappa seigien las caussas las pli impurtontas. Cun marti e puntga emprova el de staccar la crappa. Suenter enzacontas fridas cul marti croda ina cristalla giun plaun. Donn! Ulteriuras pitgadas nervusas e malgenglias spartan entginas autras cristallas dagl arviul. Quei scazi, hematit, croda en scalgias sper il fuorn giu. Il giuven cavacrappa senza experienza, ha destruiu la stupenta creaziun. Il sbagl ei capitaus. Sias pitgadas plein febra e furiusas, drizzadas memia datier dellas cristallas, eran stadas la cuolpa della smesada. La valeta de quest emprem fuorn veva piars aschia silmeins 3/4 de sia valeta oriunda. El lai pender la bratscha. El meditescha co el havessi saviu slucca meglier quella preziusa crappa. Gie, pilver! Era il cavacrappa drova sufficient temps d'emprendissadi, e quei cuosta! Il fuorn vegn explotaus dil tut. Spussaus enquera il giuven cavacrappa ensemen la tocca, pachetescha quella en siu turnister, ensemen cun sias siat autras caussas.
Il fuorn era buca staus gronds. Sco quei che ils biars ellas Vals ein insumma: 18 cm aults, 21 cm lads e 35 cm liungs. Igl ei buca de sesmarvegliar ch'il giuven cavacrappa, senza pli gronda practica, ha tschavatau sia emprema anflada. Cavacrappas de professiun ein per il pli glieud ruasseivla, plauna e fidada, de tempra veramein religiusa, attaschada alla religiun catolica, enten la quala ella ei educada. Ils cavacrappa han piars nuot ella bassa, nua che mintga dama selegra de sia spassegiadetta. Il cavacrappa va, camina e reiva siadora ella muntogna e pezza, tier la greppa, tiels spundivs e glatschers, ughegia en cavorgias e cafuttas, traversa garvera malsegira. Per il cavacrappa experimentau dat ei atgnamein mo in prighel, la cupitgada de crappa. Las sfendaglias els glatschers ein il bia enconuschentas ad el; smanatschan prighels, untgescha el il glatsch. Traversond spundas de glera glietada, sa ina part de quella semetter en moviment ed il sfortunau sa buca setener. Per il cavacrappa expert caschuna era il reiver e sepiarder maluardadamein ella greppa negin special prighel. En tut priu dat ei paucs discletgs. Ella Val Tujetsch van onn per onn 5-6 umens alla catscha de cristallas, mo de buc in soli discletg che jeu savess seregurdar.
Igl onn 1895, mat de 22 onns, hai jeu entschiet ad ir per crappa. Cun tschaffen ed energia hai jeu contonschiu il 42avel onn de cavacrappa. Jeu sundel adina vegnius prius per in cavacrappa ualti temerari, denton precaut. Ina gada sundel jeu daus en ina sfendaglia, schegie che jeu cartevel d'haver untgiu il prighel, denton spert in segl, ed jeu puspei alla surfatscha. La sfendaglia era segiramein 30-40 m profunda, sisum denton buca largia. Las sfendaglias ein mo darar aviartas, e sche gie, ein ellas gleiti puspei nevadas en. Da sutensi vegn la cozza magliada, ton che la sfendaglia resta curclada plaun a plaun mo d'ina teila fetg satella. Quella daventa per il turist in ver clauder.
Ils prighels als quals ils cavacrappa ein exponi ein gronds, pli gronds denton ei il regl e plascher dil mistregn. El crei d'esser signur e patrun dell'entira cadeina de muntogna che circumdescha loschamein sia cara patria. Buca mo l’aulta pezza, las pussentas preits-crap, las bialas flurs denter il mescal verd, l’aria pura, paran a siu egl scaffiziun grondiusa, mobein era ils minerals de tuttas colurs e fuormas serrai egl intern de pussenta greppa e che pretendan dal cavacrappa fadigia e quitau per vegnir tratgs alla glisch. Tut quei commuenta ed allegrescha el sur tutta fuorma. Jeu sai buca descriver il deletg dil cor che in cavacrappa senta sper igl emprem schuber fuorn ch'el vegn ded arver. Quei vala cunzun per ils fuorns della Val Giuf e quels dellas Vals Cavradi. Ei setracta buc d'in plascher drizzaus sin gudogn. Igl ei il pur plascher vid la grondiusa creaziun. Il cavacrappa de professiun ei buca mo dependents de cletg e fortuna enten anflar fuorns, el sa era sefidar de sias profundas enconuschientschas! El observa tut en calma; a siu egl metschan negins sazs, aveinas de quarz, strungladas, ed era buc ils sbuaus. Per el ein d'interess mo las meglieras preits de minerals en siu contuorn. Igl ir per crappa ei in mistregn che drova possa, curascha e perseveronza, ruasseivladad e giudezi.
Suenter enzacons entruidaments ch'il vegl cavacrappa dat a siu discipel, sto il giuven il bia s'acquistar sia savida e practica cun atgnas experienzas. Il cavacrappa ha neginas enconuschientschas dellas scienzias naturalas. La grondezia dils fuorns e sia frequentadad ein fetg differentas. In tal ded 1 m ladezia, 50 cm altezia e 4-5 m profunditad ei in dils gronds. Ils biars fuorns ein considerablamein pli pigns. Ella Val Giuf ed ellas Vals Cavradi dat ei magari fuorns che stattan mo 1 m in ord l’auter. Ina gada pridas ord lur fuorns, ein cristallas tuttavia buca sco flurs silla prada; ellas creschan buca danovamein egl intern d'in fuorn. Ina preitcrap seslucca e croda fraccassonta a val. Alla nova surfatscha dil grep san senz'auter novs indezis de fuorns semussar. Viers loghens de speciala „crappacitad" sco ella Val Giuf camina il cavacrappa cun preferenza. Leu anfla el: cristallas brinas (Rauchtopas), milarit (buca milerit), adolar, spat dubel, desmin etc. Ellas Vals Cavradi (sco allegau pli baul). Ella Val Nalps: sphen, albit, turmalin, quarz, brehnit etc., ella Val Milar: quarz, heulandit, scolazit, cabasit, anhidrit, desmin ed epidot. Sin via de 2-5 uras tochen als loghens de mineralias cun ina differenza d'altezia de 1000-1600 m strapazza cunzun igl equipament de 25 kg la surpremura dil cavacrappa Aunc pli ad ault ughegia il cavacrappa mo dis bials e clars, tochen ad ina altezia de 2800 m s. m. L'aura sestrida, ei neiva, in criu vent occidental che sufla, ei vegn bletsch, freid e stgir. Pervia de quei buca raschieni de zachegiadadad! Ha il cavacrappa aviert in fuorn, catscha el viaden il tgau schi lunsch ch'el po, lavura vinavon, tschappa lu il turnister sper el, empleina quel cun brinas e lai dar l’aura per ils larischs. El senta buca ferdaglia, e cura ch'el ha anflau sil funs dil fuorn ina gruppa de „Rauchtopas" (il bia schain quels sil funs dil fuorn) bein turnada, sin siu funs ornada cun verd amiant e Feldspaten alv sco la neiv, spert zugliada en cun quitau e paccaus el turnister, - lu sa il cavacrappa buca pli seretener de gibels d'entusiasmus. Suenter haver paccau plein il turnister (25-50 kg) stat il cavacrappa en pei, dat ina stendida a sia membra. Ils barscheuls de siu turnister taglian ferm viaden ella schuiala. El camina legramein encunter casa. Ses patratgs duront siu viadi ein sefermai e concentrai sil bi e grev cuntegn dil cargament. En tal'aura vev'el buca saviu contemplar ditg las bialas gruppas avon che paccar. Da bialaura vegn mintga mineral intercuretgs e schazegiaus el liber, sper il fuorn.
Puntga, marti e zappa surveschan beinduras buca sufficientamein per contonscher in fuorn. Puorla (dinamit) survescha meglier. Perquei va il cavacrappa buca adina persuls sin tscherca de cristallas. Dus umens cun 2-3 tradels ed in grev marti seferman el liug desfinau, e beingleiti para il grep de stremblir entras las vigurusas pitgadas dil marti grond. Il tradel astga buca furar de maniera che la puorla effectuescha maximalmein. Schiglioc savessen las mineralias el fuorn pegliar donn. Ei igl effect della siglientada gartegiada, dat ei pauc de puntgar e marclar per rabitschar naven il carpam sluccau per contonscher il fuorn.
Igl ei miezdi; in camutsch enquera da tschella vart della val in encarden umbrivaun per far sia cauma, ed ils dus cavacrappas enqueran la meisa-crap emplenida sut tschiel aviert e lain gustar las semplas tratgas. Suenter gentar vegn il vau dil fuorn puntgaus ora ton sco selai ed explotaus cun tut adatg. Gronds fuorns cun biars minerals damondan transports de plirs dis.
Ils fuorns che schain sur 2800 m s. m. en encardens umbrivauns (Kalkspatlücke ella Val Giuf) ein empleni cun glatsch. Sche il cavacrappa vul en tals loghens rabitschar neuado tocca entira, dat ei mo ina pusseivladad: luentar il glatsch entras fiug de lenna. Avon 40 onns hai jeu giu in tal fuorn ella „Kalkspatlücke". Buca meins che 15 turnisters plein lenna hai duvrau per luentar il glatsch. Circa 3 m lunsch viaden fuva il fuorn emplenius completamein cun glatsch. Per 1 ½ m plinenen calava ei plaunsiu cul glatsch. Las cristallas fuvan per part aunc taccadas vid igl arviul, per part era giun plaun el glatsch. Il fuorn era 4 ½ m profunds, 45 cm aults e circa 1 m lads. La calira dil fiug ha giu caschunau enqual sluppadira e fessa vid las cristallas.
Avon 70-80 onns eran mo paucs minerals enconuschents. Il cristal de quarz, sphen, hematit, adolar e las brinas. Las autras mineralias preziusas vegnevan bessas ella muschna avon il fuorn. Il cavacrappa ei buca mo encurider de cristallas, el ei era in marcadont de crappa. La gesta schazegiada dils minerals ei greva schizun per in experimentau vegl cavacrappa, nundir per in giuven. Minerals svizzers van tochen ell'America ed Argentinia.
Il temps ded ir per crappa: da fin de matg tochen miez october ei il pli liung temps pusseivel per la catscha suenter cristallas. Ils biars cavacrappa possedan era in puresser. Per quels tonscha ei circa 30-45 dis ad onn per ir per crappa.
Il mistregn dils cavacrappas pretenda onn per onn danovamein hanada lutga culla natira. Quei fa daventar els dirs, mo degradescha tuttavia buc il mistregn. Sto il cavacrappa la finala bratar ils bauns e cordas della greppa cul sessel dil tat, seferman ses patratgs vinavon vid la muntogna alpina. Cun agid dils egliers legia el ils diaris screts pli baul, e sia veglia membra para de seregiuvinar puspei. Dieus pertgiri ils cavacrappa che fan frunt als prighels della muntogna.
El diari d'in vegl cavacrappa, screts igl onn 1936, ei de leger il suandont:
Matg, ils 27. Ellas Vals Cavradi. Luvrau vid il fuorn „Cugn graischel" ded onn buca dil tut explotaus. Jeu hai aunc saviu prender neuadora in bi petgen (Quarzkristall), 2 adolars, enzatgei turmalin. Pauc neiv de lavinas sur igl ual (vadret). Ord ina cavorgia umbrivauna dretg de mei sederscha giuadora fraccassond ella bassa in grugn de glatsch. Il di ei staus bials. En logs umbrivauns per part parts scheladas.
Mardis, ils 30. Vals Cavradi. Luvrau egl „Iert" vid il grep miez senza success. Suentermiezdi plievgia. Il grep surstont, seniester, ha dau suost a mi per enzacontas uras. Enten ir a casa vesel jeu sur la „Preit aulta" ina preit-crap sluccada da niev, cun enzennas d'in fuorn damaneivel. Ultra della vestgadira tut bletscha, aunc las caultschas ruttas!
Zercladur, ils 4. «Cavradi». Mo cun breigia hai jeu rabitschau neuagiu la preit-crap sluccada sur la „Preitaulta". La sballunada de quella ha caschunau entgin donn allas mineralias. Dus pigns „Eisenglanz", mo reh en rutil, 3 adolars ed entgins calcits ein stai il recav. Las cristallas de quarz eran buca bialas. - Nebliu, denton negina plievgia!
Zercladur, ils 9. Vals Cavradi. Sut il „Crap dil Tschess" hai jeu slargiau in fuorn vegl. In fuornet lateral vegn alla glisch. 6 cristals sceptrics e rutils ein stai il cuntegn dil pign fuorn: Negin Eisenglanz. - Lunsch egl ault cursava in'evla. Igl ei stau in bi di.
Zercladur, ils 15. Vals Cavradi. Sluppentau cun miu fegl vid il „Grep miez" digl „Iert". Igl ei stau calira. Las siglientadas ein stadas de bien effect, mo il fuorn schischeva aunc pli afuns ed ha caschunau lavur aunc per enzacons dis.
Zercladur, ils 19. Egl „Iert". Siglientau vinavon cun miu fegl. La sera fastisau enzennas d'in fuorn maneivel.
Zercladur, ils 17. Egl „Iert" cun miu fegl. Il satz ei bein veseivels ed il grep sur quel entscheiva a vegnir lucs. Marti e puntga lavuran bein. Las dudisch. La porta dil fuorn ei aviarta. In'egliada tras la bucca el fuorn! Juhu! Gentar. Suenter gentar essan nus serendi tier il fuorn e cun in gibel de legria hai jeu mess alla glisch il magnific „Eisenglanz". Dalla legria fuss il capi de miu fegl quasi curdaus ell'aua. El fuorn era mo quei „Eisenglanz" ed enzacontas cristallas senza valeta. Suenter ina pausa pli liunga ed ina plascheivla paterlada, essan nus i ledamein encunter casa.
Zercladur, ils 22. Vals Cavradi. Jeu caminel encunter igl „Iert" per contemplar aunc ina gada il fuorn dils 17 de zercladur. Da dado anen sclareva il sulegl, da dadens anora la vitadad completa. Dad in grugn anora contemplel jeu las preits-crap circumstontas, ruasseivlamein ed en calma. Vegls fuorns che jeu vevel aviert pli baul, vegnan veseivels. Jeu reivel d'ina preitcrap a l’autra, denton senza enzennas de novs fuorns. Il sabi scaffider ha drizzau e zuppau ils scazis della muntogna de maniera ch'els tonschan era per il futur, per plascher ed incant della carstgaunadad. Cun quei patratg mondel jeu encunter casa. Ei tucca d'encurir la fortuna cun caschun dil proxim di de crappa en in auter liug.
Zercladur, ils 25. Val Nalps. Suenter in marsch de 5 uras sundel jeu arrivaus alla „Mutta nera". Al sidvest de quella vesel jeu in fuorn quasi aviert. Negin uaffen ella demaneivladad. Jeu seresolvel de ruassar in tec. Igl ei in bellezia di. Marti e puntga slargian l’entrada. Brechnit, albit, turmalin vegnan alla glisch. En calma e ruasseivladad vegn tunschiu neuado toc per toc ed intercuretg. Aragonit, fens e desmin fuvan d'entuorn, mo scarsamein. Bellezia gruppas petgens de quarz ed in plascher senza paregl de deliberar ellas dagl arviul. Circa 30 tocs eran gia sper miu turnister. E pren mira: il turnister resista e supporta tut, mo miu dies? Uras de gentar! Negin'aua sper nus, denton neiv: Suenter gentar suonda igl empaccament cun grond quitau. Ils uaffens restan per tochen pusmaun sper il fuorn, e si cul turnister! Adio, a bien seveser! La sera allas 9 giavischel jeu la buna sera a mia cara famiglia.
Zercladur, ils 27. Nalps. Arrivaus al suramenzionau fuorn. La hodierna explotaziun ei buca meins reha che l’emprema; era prendel ord il sablun enzacons bials fens. Il fuorn ei svidaus!
Allas 2 h semettel sin via encunter casa. „Mutta nera", adio! - ti eis la cucagna de cristallas!
Fenadur 3. Surpalix (Tgom). Suenter duas uras de marsch, sundel arrivaus ella „Val stretga", nua che draussa e la flur striauna creschan, mo pauca greppa perpeis. Arrivaus tier in sbuau emprovel d'allontanar il tratsch dal grep. Satz e raschera de quarz vegnan alla glisch. Jeu arvel in pign fuorn cun cristallas de quarz, mo negin rutil e turnerit. Il sulegl scaulda sc'in fuorn. Suenter il magliar de miezdi, ni meglier detg: suenter il beiber de miezdi, emprovel jeu vid entgins grugns, mo adumbatten. Cun ina capiala ornada da crestatgiet, mondel jeu encunter casa cul patratg: Nua ch'il grep vul buca semussar, eisi ca maufer cavar crappa!
Fenadur, ils 6. Mittelplatte. Sper ils laghets. Cheu eran entgins fuorns vits, probablamein aviarts da vegls cavacrappa gia avon 50-60 onns. Jeu prendel la lenta per intercurir da rudien la crappa sper il fuorn giu. Fastitgs de cabasit, heulandit, scoldzit, desmin ed antidrit vegnan neunavon. Cun zappa e hebisel allontaneschel jeu ina preit-crap ualti gronda e gia in niev fuorn en vesta. Per arver el ei ina trapla. Biala tocca de cabasit, heulandit, scolazit vegnan anflai. Desmin ed antidrit (Anhydrit) mo scarsamein perpeis. Ils petgens (Quarzkristalle) eran de colur clar-brina. Il fuorn fuva pigns, ualti gronda la valeta dils bials minerals. Allas 12 h havevel jeu gia paccau la tocca el turnister. Ei tonscha per serender sin in ault a gentar. O tgei bellezia selvadi. Las pintgas muttas cuvretgas cun in teppi de mescal verd, ils treis laghets circumdai da plattas-grep. Tgei harmonia! A mi para de star sil pli bi toc tiara dil mund. L'aura ei buna. Jeu astgel considerar il di ded oz per in dils pli bials.
Fenadur, ils 7. Mittelplatte. Sper ils laghets. Suenter haver pachetau ora ier sera la cattada de cristallas, lavau, schubergiau e valetau, hai jeu puspei stuiu schar encrescher per la „Mittelplatte". Duront la notg hai jeu sesemiau profundamein dils bials heulandits e cabasits, silsuenter dils laghets e dellas muttas verdas. - Ella tegia de Milar in salid al starler che tonscha a mi in barcagl latg. Suenter ina cuorsa de 2 uras arrivel jeu tiels laghets ed il liug de cristallas. Mo nuidis vevel jeu bandunau ier sera ils novs loghens presumi de mineralias, che miu egl veva giu engartau. Circa 20 m sut il fuorn ded ier vegn entschiet cun marti, puntga e zappa. Suenter 2 uras de lavur entscheiva il grep a sluccar empau. Fom e seit mudregian mei. Vess jeu duiu empustar per express ina cuschiniera? Fuss la pli biala! Meisa sez preparada gusta il meglier! Igl emprem sto la fom vegnir cuschentada, lura 2 miolas caffe surengiu. Quei aulza igl anim! Puspei tiel fuorn. Cun quitau slargel jeu l’entrada, e las medemas mineralias ded ier che comparan. Antidrit e cabasit ein scars, persuenter de pli quarz. Giu ella val entscheiva la fenada, ed era jeu munglassel gidar damaun.
Uost, ils 6. Val Giuf. Per rabitschar pli baul ord la neiv ils fuorns supponi igl onn vargau ellas Muttas, sundel jeu caminaus viesi oz per stiarner quests loghens de crappa cun sablun e tratsch. L'emprema e secunda Mutta vevan aunc bia neiv. Seniester dall'emprema e las «Muttas dadens» vevan meins neiv e gia «crappablas» en 15 dis. Ina lavina gronda veva purtau avon entgin temps bia neiv a val. Il fuorn grond ellas „Muttas dadens" era gia veseivels. Silla „Kalkspatlücke" eran entging fuorns libers da neiv. Suenter mia lavur preliminara bandunel jeu la ruasseivla e deserta cuntrada de glatschers e caminel enviers las tegias ded alp, il bia sin neiv de lavinas. L'aura era buna.
Uost, ils 14. Maighels. Pitgau granats. Ils granats sesanflan el grep e crap. Els ein tgunsch d'anflar, buca en fuorns, mobein serrai el grep. Leu nua che ina lingia alv-blaua de quarz sdrema il crap, ein ils granats serrai en. Sfender la crappa ei lavur leva; a mi para questa occupaziun buca quella d'in cavacrappa. Ils minerals ein bials, per il cavacrappa memia pauc zuppai. Jeu empleneschel miu turnister cun 23 gruppas de granat. Aunc in salid al giuven Rein epi encunter casa. A Tschamut stat igl ustier dil hotel «Rheinquell» avon casa e manegia ch'ei detti si ella greppa aunc bia crappa! - Giebein, adio! -
Uost, ils 20. Val Giuf. „Muttas dadens". La damaun allas 4 h partenza da Rueras. Tschiel serein. La fumeglia ded alp dorma aunc. Leu nua ch'il teiss entscheiva, fetsch jeu 10 minutas pausa. Las Muttas ein beingleiti veseivlas. Il liug dellas „Muttas dadens", remarcaus en miu cudischet igl onn vargau, ei gia senza neiv. Jeu sesprovel de rabitschar naven la neiv en in pulit contuorn de miu liug de lavur. Marti e puntga tonschan buc per rumper il dir grep. Tradels ston neuasi! Cun turnister vit mondel jeu viaden tochen l’emprema Mutta. Seniester de quella vesel jeu in fuorn aviert per part aunc el glatsch. Jeu sai encurir si enzacons tocs. Vent septentrional. Ei va encunter casa!
Uost, ils 21. Val Giuf. „Muttas dadens". Cun tradels sin schui vai enviers Val Giuf. L'aura ei buna. Suenter 3 uras e mesa de marsch, sundel jeu a liug. L'aria fina e frestga sferdenta miu frunt calirau. Pausa! Cul tradel el maun seniester ed il marti el dretg, vegn furau quasi 2 uras per arrivar 36 cm afuns el grep. Il grep ei cargaus! - la corda brischa, in plum! Il siet ha fatg il siu, mo buca tut il giavischau. Ei drova aunc ina secunda siglientada.
Uost, ils 22. Val Giuf. „Muttas dadens". Allas 8 uras silla plazza de lavur. Tradels gizzai ruin sut las fridas de marti afuns viaden el grep, el dir sienit. Il grep para buca pli de far tonta resistenza, ed il tradel contonscha la profunditad de 28 cm. Quei tonscha. Ei vegn cargau cun adatg. Il siet sluppegia. La sluppentada ha contonschiu il quader de crap sluccau. Jeu erel spussaus dallas stentas de treis dis. Jeu prevedel ded arver il fuorn per l’autra damaun marvegl. Adio! - a vus, mes tschuts ch'essas aunc serrai pil mument el stgir intern dil grep!
Uost, ils 24. Val Giuf. „Muttas dadens". Jeu stevel gia in quart avon las otg avon il fuorn giavinont. Ina ruassadetta ed ina detga magliada! Il Pez Giuf ei zugliaus en stgiras neblas. Suenter in'ura ei il fuorn aviarts. Ei entscheiva a plover. Emporta pauc. L'emprema tocca alzada neuadora era gloritada; lura arrivan gruppas dil tuttafatg schubras neras cun sturtigliadas. Bellezia ein las 3 gruppas alzadas neuado il davos. En quei fuorn ha ei dau mo brinas. Il turnister vegn pachetaus plein cun grond adatg. La bucca fuorn vegn cuvretga. Il grev turnister tacca ferm vid il dies smac dalla plievgia. Ei va encunter casa.
Uost, ils 26. Val Giuf. „Muttas dadens". Arrivaus al sura menzionau liug, vesel jeu che aua ei penetrada el fuorn. La crappa steva per part ell'aua freida. Quella hai jeu stuiu alzar ora cun mia cazzettina. Scaffiziun grondiusa! Dalla legria hai jeu buntganau miu tgau senza fraut vid il tschiel dil fuorn. La purtadira ded 8 gruppas, 4 sturtigliai e cristallas singulas, pretendan bunas combas per ira a val. Igl ei stau in emperneivel di.
Uost, ils 27/28/29. Val Giuf. „Muttas dadens". Quels dis ei era miu fegl Giusep vegnius cun mei. Aschia vein nus saviu ventscher cull'explotaziun. Ils 29, suenter igl empaccament, vein nus encuretg auters loghens, ed jeu hai fatg entginas notizias en miu cudischet. Allas 5 uras vein nus detg in grond Dieuspaghi al Scaffider tutpussent, laschond anavos il fuorn vit. Ed ei va encunter casa.
Settember, ils 4. Val Giuf. Tier l’emprema Mutta. Luvrau vid l’aveina (Band) de milarit. Dira da chezer ei questa aveina alva. Las puntgas ein prest smuttadas. Igl ei miezdi. Negin milarit, che vegn alla glisch. Senza dinamit negin milarit! Suenter gentar mondel dalla vart seniastra della Mutta. Leu vevel jeu viu avon dis in fuorn aviert per part aunc el glatsch. Il glatsch era ussa svanius, ed jeu hai saviu allontanar entginas buccadas. Biara de quella era denton rutta.
Settember, ils 9. Val Nalps. „Mutta nera". Il fuorn dils 25 de zercladur hai jeu buca giu emblidau. La cuorsa de quasi 5 uras ha stunclentau. Allas 9.30 h erel jeu arrivaus sper il fuorn. En miu cudisch de notizias stev'ei scret: mira 20 m sur igl emprem fuorn! - Jeu reivel siado e vesel cuninagada ch'ei fuva buca grev ded arver el. En ina mesura eis el staus aviarts. Brehnit ed albit ein veseivels. Staccar la crappa dagl arviul caschuna bia stenta. Ils brehnits sco era ils albits eran bials. Els vessen denton astgau esser empau pli gronds.
Settember, ils 11. Mittelplatte. Sper ils lags. Allas 8 h contonschel jeu il liug giavischau de crappa. Nibels grevs e bass van entuorn il Pez ner. Ei entscheiva a plover e never. Negliu in suttetg. Al pei d'ina pintga Mutta secattan enzennas d'in fuorn. Las Muttas ein cuvretgas cun neiv, e la vestgadira dil cavacrappa ei tut smacca. Ina cuorta remarca el cudischet de notizias, e partenza enviers casa. Il gentar ha giu liug ella tegia ded alp.
Settember, ils 14. Val Giuf. Seniester dell'emprema Mutta. Il fuorn menzionaus ils 4 de settember era buca explotaus dil tut. Strusch arrivaus el lug ch'ei entscheiva a never. Il fuorn ei circa 30 cm aults e protegia buca mei dal bletsch. Spert pacheteschel jeu enzacons aunc bials tocs en miu turnister. Il vent tgula tras las luccas. Igl ei las 11 h. Las Muttas ein tut alvas.
La descensiun era engreviada entras la neiv nova. Allas 2 h salidel jeu la fumeglia en tegia ed ins beneventa mei duront questa pausa della fumeglia suenter gentar vi. Mes peis fagevan quasi bogn els calzers!
Settember, ils 16. Vals Cavradi. Ella part sura de „Cugn graischel". Arrivond sigl ault dil Cugn graischel, nua ch'ins vesa las Muttas de Val Giuf, sai jeu buca far cunmeins che de patertgar alla fin della crappa per uonn en lezza val. Memia baul! Enqual onn cuzzava questa emperneivla lavur sisum la Val Giuf tochen miez october. - Ed ussa, alla tscherca! Da sutensi, tras in draus tschaghegna in camutsch sin mei. Quel vegn segiramein ad enconuscher mei. Al pei della preit-crap, nua ch'il pegn grond stat, entscheivel jeu a badellar naven tschespet e tratsch. Las ragischs della draussa dasperas ein en peis e mulestan. Scars sulegl, mo tuttina buca mal'aura. Ina rusna ded 1.50 m profunditad steva avon mei. Sut, vid la preitcrap, remarchel jeu ina urschiada anenviars. Jeu enquerel il saz (la strunglada). Encurend quel, vegn ad egl in niev fuorn, in fuorn vit ed explotau. Quei medem cass ei schabegiaus a mi pliras gadas en mia veta. Ei sa schabegiar magari che 2-3 fuorns stattan sil medem satz, buca lunsch in naven da l’auter. Dretg dil fuorn veder, persequitond il saz, badelel jeu naven schuber e bein la tiara. Duront questa lavur vesel jeu in toc „Eisenglanz" el material rufidau. Quei toc, prius si cun tut quitau, schazegel jeu cun 50 francs. Sin quei saz ha ei buca dau auters fuorns. Per fugir dalla plievgia mondel jeu baul a casa.
Settember, ils 23. Cavradi. Puspei ina biala damaun suenter liungs dis de plievgia. Jeu hai empruau mia fortuna vid la „Preit aulta". Dretg de quella fuva ina pintga preit-crap gia sluccada avon onns. Aua era penetrada denter, e tras schelar e sgargliar dil glatsch igl unviern era la preit-crap sesluccada e sedistaccada pli e pli. Jeu contemplel la situaziun en calma. Cul hebisel vegn la crappa semagliada, che formava il sessel de pusalau della preit-crap, alzada ora, ed in tec alla gada sederscha quella sfraccassonta ella bassa. Puspei in niev splatsch alla glisch! Il saz era bials, ulivs, ed era enzennas de fuorns ein de cattar. Suenter duas uras lavur fuva il fuorn bials ed aviarts. Neuado vegn ina pintga „Eisenglanzrose" e plirs adolars. En loghens umbrivauns era la neiv nova aunc buca svanida dil tut.
Settember, ils 28. Cavradi (1600 m s. m.). Il terren ei gia schelaus la damaun beinmarvegl. Vid in grep sur la tegia ded alp fetsch jeu lavur piarsa. Dretg dalla tegia ein enzacontas cristallas serabitschadas ord in fuorn. Buca ina solia muntaniala lunsch entuorn, che vess dau in schul, buc ina flura che fluress, neiv nova che cuviera la muntogna, e jeu semettel sin via encunter casa. Aunc ina gada admirel jeu la biala pezza e las aultas preits-crap e ditgel: Adio, a bien seveser in auter onn!
Resumada
Igl onn 1936 astga vegnir consideraus per in ualti bien onn per ils
cavacrappas. Els loghens aultsituai de crappa ei la neiv tschessada endretg,
denton buca schi bein sco gl'onn vargau. Il settember ha giu pli bia dis de
plievgia che de sulegl, e per memia baul ei la cozza de neiv vegnida per propi.
Ed ussa eis ei fin cul fastisar ed encurir, fin cull'explotaziun. Ussa vegn en
tura la vendita della crappa anflada.
Remarca finala dil redactur: La successiun dellas treis lavurs originalas de
Hitz cheu publicadas ei inversa. Quei ei daventau sappientivamein, mo era
sfurzadamein, demai enconuschiu igl emprem mo: Per crappa massel jeu bugen
(1938), lavur prida per la pli madira, de tempra professionala, denton era de
fuorma litteraria. - Las notizias (1942) han valur informativa. Alla fin
sepresenta: Ils cavacrappa ed il cavar crappa ella Val Tujetsch (1938), fatga
per il lectur american. Questa publicaziun representa in cass singular. Perquei
schein nus suandar alla fin, l’entira lavur ord ROCKS and MINERALS per engles
demonstrond l’impurtonza che ils Americans dattan buca mo a lur loghens de
minerals e cristallas, mobein tscharnan sur la mar cun egliada vasta tochen
viadenasi els spuretgs zuppai de nossa Surselva. Questa numra della
enconuschenta revista americana ei dil reminent buca de caltgar pli.
La versiun de: Ils cavacrappa ed il cavar crappa ella Val Tujetsch, ei buca
stada leva. L'intensiva occupaziun e studi dil lungatg de Gion Antoni Hitz ha
lubiu de s'avischinar alla moda de scriver e s'exprimer digl autur. - Fetg
instructivs fuss in studi dil lungatg applicaus da Hitz (vala era per: Tagliar
seif, en ISCHI 53). En quest liug lein nus mo menzionar il problem della grafia:
Val Giuf e Val Giuv che ballestra era ellas lavurs presentas. La lavur: Per
crappa massel jeu bugen (composiziun gia dal 1965) ei vegnida midada da Giuf en
Giuv. Ei constat denton che tuts ils cavacrappa, scribents e purs della vallada
scrivan Giuf, forsa era per differenziar dal „giuv de bov". Mira pader Baseli
Berther: Sas era nua Giuf ei? - Pareglia era Pleif e Pleiv, seif e
seiv/seivetta. Mira era: ISCHI 53, 18, sco era las differentas grafias: Val
Milar (mo fuorma scretta) e Val Mila (tschintschau).
![]() |
Il patertgar, scriver e descriver
de Gion Antoni Hitz han lur ragischs el 19avel tschentaner. Da cheu
derivan per part ils gronds contrasts. Mo lunsch viaden el 20avel
tschentaner resta il mistregn dil cavar crappa quei ch'el era pli baul.
Ils vegls cavacrappa han aunc oz buca bandunau lur vegl mistregn. Per
ils davos 10 onns ei la lavur schi contemplativa e ruasseivla semidada
enormamein. En plirs loghens relata Gion Antoni Hitz d'in pugn plein
glieud della val che mava per crappa. Il hanletg era discrets,
seconcentrava ad entgins minerals, il gudogn beinvegnius sco supplement.
Las cattadas eran surveseivlas, scienziats che vevan aunc cumpleina
survesta per lur retschercas e publicaziuns. Museums e colleczionaders
stuevan volver pliras gadas la crappa avon che ughegiar de far la cumpra
schi desiderada. Il daner era scarts! Il mistregn retratg d'enzacons della vallada ei daventaus oz d'interess general. Da pliras varts vegn relatau che quasi mintg'auter mondi suenter cristallas. Biars jasters che vegnien, e quels dettien de far! Igl enconuschent cavacrappa Ambrosi Cavegn scriva: «Jeu sai buca seregurdar d'ina tala febra d'ir per crappa sco regia oz en nossa val, quasi ina malsogna contagiusa. Tier ina part il plascher, tier ils biars, crei jeu, ils daners. Grev de declarar!» |
Oz cursescha il daner senza breigia. Era en nossas valladas vegnan fatgas cumpras considerablas, cul daner enta maun. Cumpraders, colleczionaders, revendiders cumpran crappa e fan gudogns. Buca tut ei controllabel. Ch'ei dat egl intern della tiara cristallas aunc per biaras generaziuns han scienziats sco pader Flurin Maissen e cavacrappa sco Gion Antoni Hitz e biars auters daditg fatg valer. Hitz scriva de puntgas e puorla gia el 19avel tschentaner. Era quei progress ha pudiu parer a siu temps metoda de chezers. Els dosavan denton era quei niev mied cun adatg, sespruavan de far empaglia schi pauc sco mo pusseivel. Il respect tiella natira, schegie morta, era considerabels. Quei discret siglientar, suenter haver luvrau cul tradel a maun uras en ed uras ora, ei buca de paregliar culla brutalitad de pescadurs vid natira viva, cun dinamit en flums e mars.
Oz, sco da gliez temps culla puorla, po la nova maschina de furar parer in dagretta encunter la natira. Cunzun ils vegls cavacrappa vegnan a sesburritschir de talas metodas. Tuttina laian ils biars valer che la maschina seigi gideivla al carstgaun, fagend diever ded ella cun mied e mesira. Scolast secundar Vigeli Berther, Sedrun, al qual nus engraziein pliras indicaziuns, che lavura era culla maschina, vesa criticamein l’entira problematica. Ins sappi buca semplamein dar da surengiu e disfar entirs péls, senza datgar de segns ed enzennas de fuorns, senza haver „gatti". El manegia vinavon che cun maschinas sappi ins furar afuns, e perquei silmeins 1 m naven dal fuorn. Quei schurmegi.
Vigeli Berther relata che circa 20 dels della vallada mondien oz per crappa. La maschina de furar gioghi ina gronda rolla, seigi fetg adengrau cunzun leu nua ch'il grep semuossi neidis e mulaus giu. En tals loghens lavuri ins tut auter cul tradel. La maschina de furar (Benzinbohrer) peisa 27-30 kg, sa vegnir transportaus cun vehichels ni purtaus si dies. Ins astga buca emblidar che interpresas electricas han baghegiau ils davos decennis vias viaden ellas vals lateralas. Las vischnauncas han eregiu vias d'alp e d'uaul en gronda premura. Cun tals compressers ei il cavacrappa ligiaus radicalmein vid il liug. Ins sappi buca sfugnar e sfugatar empau dapertut. Ins laschi las maschinas sur notg el liug, gie perfin sur unviern per buca stuer translocar cun stentas. Stravagar cun sittar fetschi empaglia bia. In tochen dus siets fetschi. Tgi che laschi scarpar 10-12 siets enina, hagi falliu sistem. In vegl cavacrappa ha denter auter manegiau: «La maschina de furar ei combinada cun prighels e discletgs cun transportar tochen si ell'aulta muntogna. Pli baul eri il „ner" necessari (puorla nera). Ussa audan ins a sittar dretg e seniester sco sch'ins fuss ell'uiara».
Ils jasters ein buca incantai ch'il vischinadi ei staus sfurzaus de taxar e reglementar danovamein igl ir per crappa. Era l’Uniun svizra de cavacrappa less la libertad per ses commembers, ch'ein per part scienziats e colleczionaders serius. Biars jasters vegnan sur sonda e dumengia, fan lur lavur e sbrigan senza far hau ni mau! La controlla ei greva, savens vegnan fatg donns de vias e plontaziun en uauls e sin pastiras.
Con ditg che la febra de crappa cuoza san ins buca prever. Ei constat denton che quella exista oz en biaras vals. A Favugn p. ex. stat ina tabla publica che scamonda tutta explotaziun ella spunda dil Calanda. Donns e prighels han dictau quei quitau. El Grischun central existan oz medemas prescripziuns, a Tschappina, Tusaun, Viamala, ellas Moiras etc. Ell'aulta muntogna de nossas valladas alla tgina dil Rein ein ils prighels de donn buca gronds.
Quels che van sper il puresser ni sper in mistregn per crappa, recaltgan magari in beinvegniu agid finanzial. Ei dat denton era singuls che sededicheschan dil tuttafatg a questa clamada. In chezer bi fuorn po caschunar bunas schurnadas. Mo ei sa ira onns tochen che la medema fortuna arriva la secunda gada. Ina malsegira existenza! Ina certa febra sa vegnir, udend de bials fuorns. Regl e febra ein en uorden, mo la basa d'existenza stuess esser pli solida. Cletgs extraordinaris sco per semeglia dacuort el Valleis, cun in fuorn de 6-7 tonnas ametistas ella valeta de plirs tschiens melli, ein lotteria, cattadas de mintga tschentaner! Ellas caschunan denton febra e tentaziun. - Igl augment de cristallas sin fiera scaffescha cul temps stagnaziun. Che schizun helicopters, crans e compressers vegnien zacu duvrai era ell'aulta muntogna, ei vegniu profetisau gia avon decennis. Il svilup ei seprecipitaus, la tecnica secupitgada. Era buorsas de cristallas en nossa muntogna ein buca el cass de mover grondamein la sviulta de tonta anflada.
Alfons Maissen
da Vigeli Berther (1922- ) cumpariu 1987 en Tujetsch - igl andament da sia historia
Cun quei patratg propona ei da crear a Glion ni a Trun in deposit central da
cristallas e da cumprar ina mola. Trumpaus dil nunsuccess pren ei sez enta maun
la caussa e diregia il commerci da cristallas buca meins che 40 onns.
Cristallas, quella marvigliusa crappa, han ins appreziau da vegl enneu.
Viandonts e pasturs ch'engartavan cristallas per schabetg han segiramein
rabitschau las pli bialas a casa. A partir dil 14avel tschentaner entochen
viaden el 18avel ei la claustra stada fetg activa ell'explotaziun da sias
minieras en Surselva e dirigiu cun bien inschign il commerci da cristals e
minerals. Ins astga supponer ch'era enqual Tuatschin segidava en quei risguard.
Scadin cass ei pader Placidus a Spescha gl'emprem ch'ei ius cheu tier nus
sistematicamein per crappa ed era stimulau ils indigens da seprofitar da quels
beins naturals.
En ina vischnaunca spirontamein purila eran las resursas pintgas e mintgin
stueva mirar co sedustar. Per cristallas ein ins i per gudignar empau raps, per
nutrir la famiglia. S'entelli, ideal e plascher drova ei era, pertgei ir per
cristallas ei nuota bialaveta!
El 19avel tschentaner stueva igl ir per crappa vegnir praticaus ualti stedi,
pertgei ils 30 da mars 1884 concluda la vischnaunca «da trer ora ina cumissiun
per sedeliberar e s'entelgir, sch'ins savessi buca metter si ina certa taxa a
quels che cavan mineralias sin nies territori».
El regulativ sur dallas grevezias e dalla gudida da tuts beins communals dalla
ludeivla vischnaunca da Tujetsch, anno 1885, stat ei lu scret: «Mineralogs che
fan diever da quei mistregn sin nies territori han da retrer tier la suprastonza
ina patenta e pagar per quella en cassa communala frs. 50. -.»
Ina aschi suarada taxa han ils cavacrappa buca acceptau e sin camond dil cantun
sto la vischnaunca dils 6 d'avrel 1885 sbassar la patenta per la mesadad, pia
sin frs. 25. -.
Da lezzas uras eran in per da nos pli enconuschents cavacrappa sil meglier.
| Luregn Giacumet, Camischolas |
(1830-1900) |
| Carli Cavegn, Tschamut |
(1858-1929) |
| Giachen Fidel Cavegn, Rueras |
(1811-1972) |
| Gion Antoni Hitz, Rueras |
(1873-1955) |
| Florentin Cavegn, Gonda |
(1865-1936) |
| Adolf Cavegn, Sedrun |
(1863-1946) |
| Vigeli Peder, Selva |
(1846-1924) |
| Giachen Antoni Schmedt, Sedrun |
(1878-1948) |
| Pieder Stoffel, il parler |
(1852-1921) |
Era en nies tschentaner savein nus enumerar entgins cavacrappa fetg activs e versai.
| Ambrosi Cavegn, Sedrun |
(1898-1977) |
| Anton Michel Loretz, Selva |
(1883-1953) |
| Luis Curschellas, Surrein |
(1894-1958) |
| Giger Gion Battesta, Selva |
(1903- ) |
Cavacrappa d'occasiun ha ei dau aunc bia auters. Biars eran plitost ils
vischanders dils capomineralogs, auters ein mo i cuort temps suenter quels
scazis.
Las duas uiaras mundialas han lavagau la fiera da cristallas e reduciu
considerablamein il diember dils cavacrappa. La tscherca era fetg pintga ed ils
cavacristallas stuevan esser leds da vender crappa da mular per 1-3 frs. il kg.
Era ils onns suenter la secunda uiara mundiala e duront l’erecziun dils implonts
electrics (1955-1966) fuva igl anim dir per crappa fetg pigns. Sper in per
ch'eran sils onns era ei atgnamein mo pli dus, treis giuvens che mavan ualti
stedi suenter crappa
| Lucas Monn, Sedrun |
(1918-1982) |
| Tumaisch Curschellas, Surrein |
(1925- ) |
| Vigeli Berther, Camischolas |
(1922- ) |
Tochen viaden els anno 1960 eisi stau in temps miert, senza grond interess
per cristals e minerals.
Silmeins ina gada ad onn vegnevan ils cumpraders, Häfliger da Basilea, Sicher da
Gurtnellen e Nell Caspar da Caschinutta, ella val e cumpravan las anfladas.
La conjunctura aulta cun lavur e grond gudogn ha lu vivificau il commerci da
cristallas ed era midau da rudien las relaziuns economicas. Culla jamna da lavur
da 5 dis e las vacanzas prolungidas ha la glieud giu pli bia temps liber a
disposiziun. Quei temps han naparts impundiu per star en gamba, per satisfar al
basegns da moviment ed ina occupaziun corporala. In'attractiva occupaziun
accessoria che sa era purtar in cert gudogn ei igl ir per cristallas. Da quei
ein pli e pli biars vegni pertscharts, e suenter ils anno 1970 ei igl interess
per cristals e minerals carschius considerablamein; igl ir per crappa ei
bunamein daventaus ina pissiun populara. Naturalmein ha era la gronda propaganda
dallas differentas uniuns, las numerusas fieras (buorsas) e las bialas
exposiziuns cudizzau biars dad ir suenter crappa. 1980 han 42 indigens e 51
jester priu la patenta annuala; la vischnaunca ha dau ora 194 patentas dil di.
1985 eisi stau 48 indigens e 44 jasters che han giu la lubientscha annuala ed
125 persunas han priu patentas dil di.
Indigens e jasters tegnan pia ualti bein ballontscha.
Negozi da cristallas e minerals
Ditg e liung ha pader Placidus a Spescha diregiu il commerci da cristallas.
Suenter el ha siu amitg, il plevon Giusep Hitz da Sedrun, cuntinuau il commerci
intermediar.
Vonzeivi han denton ils cavacrappa indigens surpriu la funcziun da
precumpraders. Els vevan contact cul grond mund, tenevan ils fils enta maun e
tras lur mauns anflavan las cristallas la via ora el mund. Enconuschents
precumpraders fuvan:
Carli Cavegn, Tschamut
Luregn Giacumet, Camischolas
Adolf Cavegn, Sedrun
Ambrosi Cavegn, Sedrun
Gion Antoni Hitz, Rueras
Entochen lunsch viaden en nies tschentaner era il contact cul mund minims,
savevan ils biars strusch tudestg, era l’informaziun concernent cristals e
minerals pli che munglusa. Aschia eran ils cavacristallas, oravontut ils novizs,
dependents dils precumpraders. Quels diregevan la fiera, fixavan ils prezis ed
ils auters stuevan esser leds da saver vender lur anfladas, era sch'ella vegneva
buca adina pagada tenor valeta. Avon e suenter la secunda uiara mundiala, cura
che mo in per mavan per cristallas, vegnevan ils precumpraders d'ordeifer,
dall'Italia (Magistretti), dall'Engheltiara (Ashcroft F.N.), dalla Spagna
(Folch), dalla Frontscha (Frenkel), neu digl Uri (Nell Caspar e Sicher
Valentin), si da Basilea (Häfliger) ed aschia vinavon.
Oz ein ils precumpraders ton sco svani. Mintgin va sez a fiera ni venda ad
interessents che vegnan en casa. Il prezi sedrezza tenor l’offerta. Damai che la
purschida ei oz fetg gronda, ei la fiera saziada ed ils prezis plitost bass.
Igl ei semidau da rudien. Ils cavacrappa ein organisai, fan part dallas uniuns
localas, cantunalas e dall'uniun tetgala svizra. Quellas arranschan onn per onn
fieras, schinumnadas buorsas, nua che mintgin sa far venal sias preziusadads e
dumandar informaziun. Milsanavon organiseschan las uniuns exposiziuns, referats
e sentupadas d'instrucziun. Dil reminent dat ei plunas cudischs che descrivan
igl inschign d'ir per cristallas e las enzennas caracteristicas.
Oz sa pia mintgin s'informar e sez disponer. Il temps da menar l’in ni l’auter
davos la cazzola ei spiraus definitivamein.
L'Uniun cristal Tujetsch ei vegnida fundada igl onn 1978.
Patentas per ir per cristallas
L'emprema taxa ei fixada el regulativ dallas grevezias e dalla gudida da tuts
beins communals dalla ludeivla vischnaunca da Tujetsch, anno 1885, e munta a
frs. 50. -. Il medem onn eis ella vegnida sbassada sin frs. 25.-. Sto esser
ch'ins mava fetg stedi per cristallas. Il vegl Hitz raquintava schon che tut ils
da Selva e Tschamut mavien per crappa e ch'ils Giacumets purtavien las
cristallas en scharls o da Strem. Denton ei la rabia tschessada e la taxa ei
sesminuida a frs. 5. -.
Survesta
|
tochen 1961 1961 |
Burgheis |
Grischuns |
Svizzers 20-50 |
Exteriur |
Supplements |
maschina |
| 1969 |
25 |
50 |
100 |
200 |
20 |
50 |
| 1977 |
50 |
100 |
150 |
300 |
100 |
200 |
| 1985 |
65 |
150 |
200 |
400 |
130 |
260 |
Entradas
Entochen 1965 vegnevan las patentas da cristallas incassadas cul quen communal.
Perquei eisi grev d'eruir igl exact import. Quel era denton minims.
Incasso per lubientschas dad ir per cristallas:
| 1965 |
|
940.10 frs. |
| 1970 |
3 |
370.50 frs. |
| 1975 |
6 |
258.20 frs. |
| 1980 |
15 |
745.00 frs. |
| 1985 |
19 |
388.00 frs. |
Quei rapid carschament d'entradas muossa claramein ch'igl anim dad ir per cristallas ei carschius constantamein.
Collecziuns privatas e
cabinet da cristallas communal
Nos vegls cavacrappa vendevan tut quei ch'els anflavan. Per els eran las
cristallas ina part da lur existenza. Entschiet a collecziunar han ins per
entuorn ils anno 1950. Enqual biala buccada metteva il cavacrappa en scaffa «da
glas» ni zanua en in zuppau. Oz ch'ins ha buca aschi basegns da raps ha quasi
mintga cavacrappa sia collecziun privata. Aschia restan ils pli bials cristals e
minerals en nossa val, quei ch'ei da beneventar zun fetg.
Igl onn 1978 ha la vischnaunca realisau siu cabinet da cristallas. Gnanc da far
curvien, en suprastonza eran 3 cavacrappa: Vigeli Berther, Tumaisch Monn e
Vigeli Giossi.
Igl emprem era il cabinet plazzaus ella casa Cadruvi, oz ei quel el museum
communal «La Truaisch» e fa buca mal parada.
Ils daners che la vischnaunca incassescha per patentas impunda ella
cumpleinamein per la cumpra da cristals e minerals e per la meglieraziun dil
cabinet. In tal agir mereta renconuschientscha.
L'explotaziun
Ils emprems cavacrappa vevan bi far. Els anflavan segiramein bia fuorns aviarts
e savevan mo encurir si ils scazis. Ditg e liung han els giu pastg entir, gattis
bein veseivels e bunas cundiziuns. Cul temps ei tut vegniu pli rar; ins ha stuiu
ir pli lunsch e far pli bia lavur.
Per arver fuorns pli stinai han ins lu entschiet a duvrar el 18avel tschentaner
puorla nera. Furar a maun era hanau e schluppentar cun puorla nera fetg
prigulus. Pli sempel e segir eisi oz da siglientar cun patronas explosivas.
Igl onn 1965 han ils dus cavacrappa Lucas Monn e Tumaisch Curschellas cumprau
l’emprema maschina da furar crappa. D'ina tala maschina purtabla, era sch'ella
pesava entuorn 40 kg, semiava gia il bien Gion Antoni Hitz.
Oz han buca meins che 10 cavacrappa maschinas da furar che vegnan oravontut
duvradas en Cavradi.
Cul furar e schluppentar ei la quietezia da tschels onns svanida.
Anfladas singularas
Igl onn 1934 ha Luis Curschellas-Berther da Surrein anflau el Pez Blass ina
cristalla (clutger) che peisa 82 kg. Ella ha ina circumferenza dad in meter ed
ei 65 cm aulta. Igl ei il pli grond cristal dil Grischun. Il clutger paradescha
el museum da Friburg.
Cavradi ei il sulet liug sigl entir mund, nua ch'ei dat hematit cun si rutil
(alas fier).
Il pli grond fuorn ch'ins ha anflau en Tujetsch ei il fuorn da fens sil
Culmatsch. Ils cavacrappa vevan montau lien petgas da sustegn ed ei eri in pign
caplut. Il Geromini ch'ins veva clamau per gidar ad explotar veva denton
manegiau: «Na, na, ain co la'l Geronomi betga la pial!» Igl onn 1967 han ils
frars Curschellas da Surrein e Lucas Monn da Sedrun fatg ina biala anflada. Ils
petgens gronds e clars dad entadem la Val Strem (Pezs gits, sut il Pez
Tgietschen) ein mess en salv en «La Truaisch» (museum tuatschin).
Forsa ch'ei dat en Tujetsch bunamein 100 sorts da cristallas ed ellas ein quasi
senza paregl, ton da vart dretga sco da vart seniastra dil Rein, sco per
semeglia:
1. Claus, Pardatsch e Nalps
- cristalla da guilas
- monocit
- anatas
- xenotin
- fens (titanit) e prenit
2. Curnera
- hematit (alas fier)
- amatista
3. Val Val
- adular
- albit
- fluorit
- alas fier pintgas (rosetta)
4. Val Giuv
- cristalla nera, stgir-brina e brina
- milarit
- mulau
- tschelit
5. Val Milar
- cristalla nera
- desmin
6. Val Strem
- scolacit
7. Val Maighels
- epidot
Fontaunas
Hitz, Gion Antoni. Per crappa massel jeu bugen. Lavur edida, introducida
e commentada dad Alfons Maissen. Cuera 1971. (Studia raetoromanica; 7-9) (Sep.
ord: Igl Ischi, 1967-68)
Maissen, Flurin. Mineralklüfte und Strahler der Surselva. Fuorns e
cavacristallas. Mustér 1955. (Diss. Fribourg)
en Discuors sur mistregns e mistergners en Tujetsch dil 18 e 19avel tschentaner
In liung ed interessant discuors ha il cavacristallas Gion Antoni Hitz da pia memoria raquintau inaga ni l’autra e detg fetg bia e caussas interessantas. Quei era in interessant mistregn. Pli baul mavi massa glieud per cristallas. Ei enconuschevien denton mo paucs minerals e schevien la crappa dalla pli gronda valeta denter il rufid. El sez hagi anflau bia bi denter il scalgiam da fuorns vegls. Gie perfin el vitg, sper casa da Tschamuns, gest sin sulom dil baghetg encunter casa da Gion Antoni Monn-Beer, davart dadora bess da finiastra ora. Quella casa ei translocada vin Suloms entras in Decurtins, perdavons da pader Pellegrino da Bugnei. En quella casa era in Tschamun Decurtins (casa dils Tschamuns) che mavi per crappa ed a casa vegnevi ella zavrada ed il rufid bess da finiastra ora.
Il pli grond fuorn da cristallas en Tujetsch ei staus silla stgeina Culmatsch, da maun dalla Val Milar. Cheu eri egl intern dil cuolm in fuorn schi grond sc’in caplut. El eri endisch meters liungs e treis meters lads e cira 1.50 meters aults. Umens e femnas da Surrein, Selva e Rueras purtavien lenna si digl uaul Malamusa per sgargliar il glatsch egl intern. Inagada entras sgargliar glatsch, seigi il fuorn daus ensemen, satrond lenna ed uaffens. Il liug ha Gion Antoni Hitz giu mussau pér in dils davos onns. Il fuorn udevi ad in Curschellas da Surrein, in Geromini da Selva, perdavons dalla tatta Tina da Tschamut ed in Riedi da Rueras. Ils da Tschamut mavien in per onns quasi tuts per crappa, per fier (alas carteivel) ella Val Curnera e Cavradi. Ord il cudisch da pader Flurin Maissen saiel schar suandar ils nums dils cavacrappa che suondan tenor alfabet:
| Caduff Giachen Fidel | nies tat naschius 1823 - 1886 Quel haveva fatg atras ella Val Panaglia ina cambrola da crappa e mitschaus cun la veta per miracla (ina platta haveva scarpau ils nuvs dil libroc, schi filau era ei iu) |
| Caduff Hans Giachen | giu fatg l’excursiun sil Crispalt 12 da settember 1804 cun pader Placi a Spescha |
| Cavegn Adolf | 1863 - 1946 |
| Cavegn Carli | 1858 - 1929 |
| Cavegn Florentin | 1865 - 1936 |
| Cavegn Lucas | 1816 - 1884 Hotel dalla Cruna |
| Cavegn Giachen Fidel | 1811 - bab, sedisgraziaus ils 12 da settember 1872 en Val Giuf |
| Curschellas | da Surrein |
| Decurtins Tschamun | 1773 - 1860 mava aunc cun caultschas cuortas |
| Geromini Barclamiu | 1827 - 1887 in Talianer, secasaus en cusch. della via |
| Jacomet Lorenz | Camischolas, 1830 - 1900, fravi e catschadur |
| Jacomet Luis | Luis tgavrè vegl |
| Hitz Gion Antoni | 1873 - ; seigi staus il pli grond amitg ed enconuschider da minerals. Giu fatg 1500 turas en Val Giuf ni Cavradi. |
| Loretz Franz | 1826 - 1906 |
| Loretz Michel | 1883 - ; numnaus il gagliard |
| Loretz Sep Antoni | 1845 - 1914 |
| Monn Vigeli | 1859 - 1932; disgraziaus sut caschner a Nislas; bab da Vigeli Monn da Bugnei. |
| Monn Vigeli, vegl | 1817 - 1907, numnaus il Tiner, fagevi en pat. pardavonts de veterinari dr. Monn |
| Peder Vigeli | 1846 - 1902, eri era in capavel e renconuschiu mineralog. Quei eri empau in filosof, haveva buca bugen gronds mussaments exteriurs vid la crappa, rascheras. El schevi: Grond-Scheld, pintg’ustria. |
| Riedi Duri | 1851 - 1910 scolast, paster, miradur. Quel vegnevi sin la pli gronda paga en Tujetsch. 1901 ha el mussau da far il quen dad alp sin pupi. Avon eran las stialas da latg il mettel per far quen. Pader Baseli „Sin Cadruvi" pag 28 ei buca cuntents cun quella midada. Las stialas cun siu sistem eri enzatgei schi nizeivel ch’ins anflavi negliu sil mund. |
| Riedi Tumaisch | 1802 - 1882, bab da Duri |
| Riedi Gion Rest | 1830 - 1890 |
| Schmid Gion Antoni | 1877 - 1949, calger „tgetler" |
| Schmid Tumasich | 1871 - , Tumaisch dil consum |
| Venzin Vigeli | 1873 - 1934, bab da Giachen Giusep Venzin |
Scola professiunala Surselva
Lavur da diplom tier la damonda:
Daco ei il cavar cristallas per
entgins pli bia che mo in hobi?
| 1 | Part principala |
| 1.1 | L`historia dils cavacristallas |
| 1.2 | Il " mistregn " dil cavacristallas |
| 1.3 | Ils uaffens |
| 1.4 | La fiera da cristallas |
| 1.5 | La lescha dils cavacristallas Tujetsch/ Mustér |
| 1.6 | Patenta da cristallas Tujetsch/ Mustér |
| 1.7 | Differents minerals ella Val Tujetsch |
| 2 |
Plaid final |
| 3 |
Aschunta |
| 3.1 |
Intervesta |
| 3.2 |
Diember dallas differentas categorias da patentas |
| 4 |
Litteratura e fontaunas |
1. Part principala
1.1 La historia dils cavacristallas
![]() |
Pader Placidus a Spescha, sco alpinist e cavacrappa, 1752 - 1833. |
Da quei temps vegnevan ins buca rehs cun ir per cristallas. Leu mavan ei plitost mo per cristallas, per saver gudignar empau daners ed aschia saver nutrir la famiglia. El 19avel tschentaner stuevan ins ira stedi per cristallas, perquei egl onn 1885 ha la vischnaunca da Tujetsch fixau ina taxa da frs. 50. -. Ils cavacristallas han buca acceptau aschi ina gronda taxa ed aschia ha la vischnaunca stuiu sbassar la taxa sin camond dil cantun sin frs. 25. -. Las duas uiaras mundialas han lu ruinau la fiera da cristallas e reduciu aschia il diember dils cavacristallas. La damonda suenter cristallas era sbassada sin il minimum ed aschia stuevan ils cavacristallas esser cuntents sch`els vegnevan da vender la crappa da mular per 1-3 frs. il kg. Tochen egl onn 1960 ei igl interess da cristallas morts ora, negin che vuleva pli cumprar cristallas. Silmeins inagada ad onn vegnevan ils cumpraders, Häfliger da Basilea, Sicher da Gurtnellen e Nell Caspar da Caschinutta ella Val e cumpravan in pèr cristallas anfladas. Pér culla jamna da lavur da tschun dis e las vacanzas prolunghidas eis ei puspei iu ensi cun las cristallas.
La glieud han aschia giu dapli temps liber a disposiziun per ir per cristallas. La glieud levan trafficar enzatgei corporal duront quei temps liber, ed aschia ei il cavar cristallas grad stau il dretg. Leu savevan els perfin aunc gudignar enzatgei raps. Igl onn 1970 ei igl interess aunc inagada carschius. Las differentas fieras ed exposiziuns da cristallas han cudizzau biars dad era entscheiver ad ira per cristallas. Igl onn 1980 han 42 indigens e 51 jasters priu la patenta annuala. La vischnaunca ha dau ora 194 patentas dil di. 1985 han 48 indigens e 44 jasters priu la patenta annuala. Las patentas dil di ein sbassadas sin 125.
1.2 Il " mistregn " dil cavacristallas
1.3 Ils uaffens
Il pli impurtont uaffen ch`in cavacristallas drova, ei igl "ebisel". Igl ebisel ei in palfier cun ina lunghezia da ca. 1.20 m. Igl ebisel consista ord duas parts. D`in maun ha el in péz per pitgar naven grep. Da l`autra vart ei la finiziun strubegiada per 90° tier ina corna. Cun quella corna sa il cavacristallas pitgar fessas e greppaglia ord las preits. Puntga ed il mazzot vegnan era druvai stedi dil cavacristallas. Puntgas dat ei da tut las sorts.Quels dus uaffens drovan els plitost per pli pintgas e pli finas lavurs. Per rumiar naven tratsch e sablun ord il fuorn drovan ins il fussè. Ei dat differtentas sorts cun differents monis. Per pitgar naven grep ni per cavar naven material drovan ins il zappun, u cun in pli pign moni ( marti da miradur) ni in zappun ch`ei pli levs ch`ils normals. Il bia lavuran ils cavacristallas cul marti da miradur, perquei ch`il moni ei pli cuorts ed aschia vegnan els pli plaun staunchels. La guila drovan ils cavacristallas per fetg finas lavurs. Els drovan la guila per dumigniar las cristallas ord stretgs e profunds fuorns.
![]() |
Uaffens dil cavacrappa: a) ebisel (specia de palfier) b) sgaret (specia de ruscher) c) sgaret fixabels vid igl ebisel d) marti de miradurs e) zappa de moni cuort f) marti de puntgas g) puntga gitta h) puntga normala i) trader de crappa k) guila; enstagl magari in cunti nausch de sac |
1.4 La fiera da cristallas
1.5 La lescha dils cavacristallas
Tujetsch:
La concessiun vegn concedida, a persunas che han cumpleniu il 18avel onn da naschientscha e san mussar avon l`assicurranza da responsabladad civila. Per saver luvrar cun material explosiv drova ei in certificat dalla vischnaunca da Tujetsch. Sch`enzatgi accumpogna in cavacristallas tier las lavurs cun material explosiv, sche sto quel sez haver la lubientscha supplementara. Sch`ins drova per sgular naven cun las cristallas dil plaz in helicopter, sche drovan ins dalla vischnaunca ina lubientscha. Dumengias e firaus astgan ins buca ir per cristallas. Il cavacristallas ha da bandunar siu plaz da lavur aschia, ch`ei dat negin prighel per persunas ni era per animals. Ha in cavacristallas entschiet a cavar vid in fuorn, mo buca aunc finiu, sche ei quei fuorn reservaus sch`el lai anavos in ni plirs uaffens. Il cavacristallas astga sil pli haver dus fuorns en vischnaunca. Sch`ins anfla ina extraordinaria cristalla sche ston ins annunziar quei tier la vischnaunca.
Mustér:
La lubientscha per cavar cristallas vegn concedida a persunas naturalas che han cumpleniu il 18avel onn da naschientscha e che possedan ina assicurranza da responsabladad enviers tiarzas persunas. Quella sto cuvierer sufficientamein donns da materials e da persunas. Per siglientar drova ei ina lubientscha supplementara. Quella obtegnan mo persunas sesents en vischnaunca che han cumpleniu il 20avel onn e che possedan in attest da siglientar. Luvrar cun maschinas ei scumandau. La vischnaunca dat mo la lubientscha da siglientar, schei vegn priu risguard sin la natira. Firaus e dumengias eis ei scumandau da cavar cristallas. La lubientscha per cavar cristallas ei mintgamai valeivla per igl onn calendar. Schei vegn duvrau in helicopter en connex cun cristallas, drova ei ina lubientscha speciala dalla suprastonza communala. La lubientscha vegn mo dada per il transport dallas cristallas. Ha in cavacristallas entschiet cun in fuorn, mobein buca aunc finiu, sch`ei quel tuttina reservaus encass ch`il cavacristallas lai anavos in uaffen, e marca il fuorn cul num e datum. Aschia ei il fuorn reservaus pils proxims dus onns. Il cavacristallas astga occuppar sil pli bia dus fuorns en vischnaunca. Vegn anflau in extraordinari exemplar, sch`ei quei d`annunziar alla suprastonza communala.
1.6 Patenta da cristallas
Tujetsch
| Per burgheis dalla vischnaunca e per Svizzers domiciliai en vischnaunca | frs. 200.00 |
| Per tuts burgheis grischuns e per Svizzers domiciliai el cantun | frs. 350.00 |
| Per tuts ulteriurs Svizzers ni persunas digl exteriur domiciliadas en Svizra | frs. 500.00 |
| Per tuttas ulteriuras persunas digl exteriur | frs. 1000.00 |
| Cartas dil di (Svizzers ed jasters) | frs. 30.00 |
Mustér
minimal: maximal:
| Per persunas domiciliadas en vischnaunca | frs. 100.00 | frs. 200.00 |
| Per burgheis grischuns e per Svizzers domiciliai el cantun | frs. 250.00 | frs. 400.00 |
| Per ulteriurs Svizzers ni per persunas digl exteriur domiciliadas en Svizra | frs. 400.00 | frs. 600.00 |
| Per tuttas ulteriuras persunas digl exteriur | frs. 600.00 | frs. 800.00 |
| Per cartas dall`jamna | frs. 100.00 | frs. 200.00 |
| Per cartas dil di | frs. 20.00 | frs. 40.00 |
1.7 Differents minerals ella Val Tujetsch
1. Claus, Pardatsch e Nalps
- cristalla da guilas
- monocit
- anatas
- xenotin
- fens (titanit) e prenit
2. Curnera
- hematit (alas fier)
- amatista
3. Val Val
- adular
- albit
- fluorit
- alas fier pintgas (rosetta)
4. Val Giuv
- cristalla nera
- milarit
- mulau
- tschelit
5. Val Milar
- cristalla nera
- desmin
6. Val Strem
- scolacit
7. Val Maighels
- epidot
2. Plaid final
3. Aschunta
3.1 Intervesta cun cavacristallas Monn Giusep
Dapi cons onns meis Vus gia a cavar cristallas?
Jeu mon ussa gia dapi 39 onns per cristallas. Entschiet hai jeu cun 15 onns.
Jeu mavel gia da pign cun miu bab per cristallas.
Tgei plai a Vus vid il cavar cristallas?
En miu temps liber sun jeu il bia ella natira. A mi plai ei dad ira pils
cuolms entuorn. Jeu reivel era bugen. Mo propi eis ei il regl d`anflar enzatgei
bi.
Tgei sentiment han ins, cu ins ha anflau ina cristalla?
Quei san ins bunamein buca descriver. Quei ei sco ins fuss el siatavel
tschiel. Igl ei bi da haver anflau enzatgei ch`ei zuppau gia mellis onns. Anflar
ina cristalla ei segir pli bi ch`ina biala femna.
Entras tgei enconuschan ins, ch`ei sesanfla davos ina preit crap
cristallas?
Inagada ha ei da far bia cun l`experientscha. Ins ha quei el maun e sa dir
sch`ei sesanfla davos ina preit crap cristallas. El cass normal ei il grep
grischs ni ners. Ha il grep denton sdremas alvas ei quei in segir indezi.
Tgei fageis Vus atgnamein cun las cristallas che Vus veis anflau?
Ils bials tocs stattan tier mei a casa en scaffa. Aschia san ins era igl
unviern guder las bialas cristallas. Cun las cristallas ch`ein meins bialas
mondel jeu sin fiera. Quei il bia o Mustér.
Tgei ei Vies meglier toc che Vus veis anflau entochen ussa?
Jeu haiel anflau enqual bi toc. Jeu sai ussa buca propi di tgeinin ch`ei
stau il bi. Mo jeu sai raquintar dil pli bi fuorn che jeu hai anflau. Quei fuorn
hai jeu anflau enta Cavradi. Cun quei fuorn sun jeu vegnius d`emplenir 10
sacados plein cristallas.
Tgeinins ein ils bials muments ch`in cavacristallas astga far atras?
La pli biala lavur ei dad arver in fuorn. Il pli bi mument ei lu cul fuorn
sesarva. Leu san ins esser loschs sin quei ch`ins ha prestau. Tut las uras
ch`ins ha prestau ein buca stadas per nuot.
Tgeinins ein il dirs muments ch`in cavacristallas sto far atras?
In dir mument ei segir ch`ins sto ira uras a pei per arrivar tier in fuorn.
In dir mument ei era sch`ins ei uras vid in fuorn ed il davos anflan ins nuot.
Tut la lavur ch`ins ha fatg ei stada per nuot. In dils pli dirs muments per mei
ei, sch`ins ei enzanua els cuolms e tuttenina entscheiva ei en a plover. Quei ei
segir in dils pli dirs ch`in cavacristallas sto fa atras.
Ei il cavar cristallas in car hobi?
Jeu less di ch`ei dat segir aunc pli cars hobis. Tier nies hobi ei segir la
patenta la pli cara. E lu vegn aun in per cuost pils uaffens. Quei ei atgnamein
tut.
Tgeinins ein ils gronds prighels tier igl ir per cristallas?
Il pli grond prighel ei da survegnir crappa giu pil tgau. Era da vegnir en
malauras ei in prighel. E sch`ins va propi ad ault els cuolms lu ston ins haver
quittau da sfendaglias.
3.2. Diember dallas differentas categorias da patentas dils indigens 1964 - 1998
Entochen egl onn 1968 mavan ils cavacristallas senza maschinas ed era senza siglientar per cristallas. Naven digl onn 1969 ei quei lu semidau. Ils cavacristallas han enschiet ad ir per cristallas cun maschinas ed els han era entschiet en a siglientar. Denter igl onn 1969 ed igl onn 1982 han biars cavacristallas priu la patenta da siglientar. Suenter ha quei lu intec schau suenter. Il diember dallas patentas cun maschinas ei staus naven da 1969 tochen 1998 adina circa constants.

4. Fontaunas e litteratura
| Litteratura: | Mineralien:
Verborgene Schätze unserer Alpen Text: Hans Anton Stalder und Franz Haverkamp Fotos: Fernand Rausser |
| Mineralklüfte und Strahler der Surselva P. Flurin Maissen Universitätsverlag Freiburg Schweiz 1995 | |
| Surselva: Kristalle, Klüfte, Cavacristallas extraLapis No. 31 | |
| Fontaunas oralas: | Monn Giusep, Sedrun 1953 |
| Monn Claudi, Sedrun 1956 | |
| Venzin Teodosi, Camischolas 1945 | |
| Internet: |
www.thendry.ch/Andament8.htm#Cristals e cavacrappa
www.tujetsch.ch/xml_1/internet/rm/application/d16/d203/d217/d228/f239.cfm www.tujetsch.ch/documents/Auszug_aus_dem_Strahlergesetz.pdf1159427098801.pdf |