Egl interval dil 9avel tochen al 15avel tschentaner, suenter ina perioda plitsot criua, semegliura il clima ellas alps. Quella midada da clima promova la perscrutaziun e colonisaziun dallas alps. Segiramein ei era Tujetsch vegniu populau ed urbarisau enteifer quels tschentaners. Avon vegneva la val silpli vistada da catschadurs e forsa duvrada sco pastira duront il temps da stad. Quella fasa da colonisaziun succeda neu digl ost, pia neu da Mustér entras colons romontschs.

La claustra da Mustér, fundada el 7avel tschentaner, sappientivamein els cuolms e pli damaneivel da Diu,  promova e pren la tema ch’il carstgaun veva dils cuolms e muntognas. Ella deliberescha els dallas temas da monsters e giavels e las diversas fuormas da cardientschas blauas e damogna da scatschar il patertgar che demunis vivien en glatschers e cavorgias.

El decuors dil 12/13avel tschentaner succeda la colonisaziun d’ina part da nossa val entras famiglias neu dil Valleis. Ils Gualsers coloniseschan vegnend neu d’Ursera la part sisum da nossa val. Ursera s’udeva sco territori alla claustra da Mustér e quella ha promoviu la colonisaziun da quella cun colons neu dil Valleis. Il pass vegneva era duvraus dils paders missiunaris per purtar igl evangeli als colonists d’Ursera e sustener ils colons en sia lavur.

Ils colons neu d’Ursera cun derivonza vallesana fuvan specialists per l’urbarisaziun da  cuntradas els aults da nossas muntognas. Tschamut e Selva ein absolutamein stai enclavas tudestgas. Oravontut ein ils nums clars e segirs mussaments.

Tschamut - Z’mut ed ella vischinonza Müren, pli baul Mürenberg; Palut, Palits; Pulleuma, era Boliematta; Mülematt (Prau mulins). S.Clau ei medemamein in tipic sogn dils Gualsers, il sogn patrun dils animals.

1398 retscheivan ils Gualsers da Tschamut dad avat Gion ina gronda part dall’alp Tschamut per in tscheins annual da „4 schillings“ en caschiel da pagar da s.Martin. In tscheins mudest, plitost formal e che resta adina il medem e semida buca culs onns. Aschia ein ils habitonts da Tschamut stai fetg independents ed en in cert senn era  beinstonts e tratg ora in bi daner cun schar vi l’alp ad jasters. 1861 sedeliberschan els dil tscheins fier cun pagar 2000.- francs alla claustra. Quei ha denton menau tier scuidonzas ella val e cunflicts da cunfins e cugl onn 1866 han els vendiu l’alp alla vischnaunca da Tujetsch.
Selva: Selvaningen, Salvanix, Sulvanix, Im Holz ... Ils nums tradeschan sufficientamein la derivonza gualsra.

Plinavon ein era autras parts da nossa val vegnidas urbarisadas dils Gualsers, aschia ils aults sur Rueras cun Giuv(Juf, Gyoff), Mulinatsch, Nurschai, Malamusa. Con fetg Rueras e Dieni ein stai populai dils Gualsers, quei ei grev da dir, segiramein era. Ils signur de Putnengia (Pontaningen) da derivonza gualsra, schon pervia dil –ingen alla finiziun dil num e sesents a Mustér daventan ils migiurs dalla claustra e secasan el casti a Dieni. Rueras ei “Meierhof” ed ils signurs ein en possess dil “Meieramt”; pia responsabels d'incassar la dieschma e survigilar las vias atras la val, oravontut il transit sul Cuolm d’Ursera. La claustra veva grond interess pil manteniment dalla transversala Alpsu-Gottard-San Giacomo - ni Furca- Valleis. Ils Gualsers fuvan sespezialisai sin ereger vias ed era versai sco berniers. Denton, cun l’avertura dalla Val Scalina el 13avel tschentaner ei bia semidau, il Pass Alpsu ha piars sia gronda muntada.
La mesadad dil 13avel tschentaner ei la colonisaziun gualsra sigl ault ella Cadi. Sper ils aults da Tujetsch ein era ils aults enta Medel vegni colonisai a moda semeglionta sco Tujetsch. Lu secapescha la gronda colonia da Gualsers a Sursaissa. Tut cun sustegn dalla claustra e neu dad Ursera, demai che leu fuva l’urbarisaziun gia terminada ed ina surcarschen da populaziun fageva valer ed ha sfurzau d’encurir niev terren d’urbarisar.

La fuorma tradiziunala dils gualsers, sco ella vegenva era praticada en lur patria d’origin fuva quella da habitadis spatischai, uclauns e beins sillas spundas ed aults sur il von dalla val. Loghens buca fetg encuretgs dils colons primars, ilsezs han urbarisau il terren pli favoreivel el funs dalla val. Denton suonda ina perioda pli freida che pren sia entschatta cul 16avel tschentaner e cuoza tochen il 19avel tschentaner. Quella midada climatologica ha consequenzas per ils colons gualsers. Fuva igl uaul derasaus aunc sin ina altezia da varga 2000 meters sur mar ed ils èrs vegnevan cultivai sur l’altezia dil vitg da Tschamut, sche semida quei enteifer ils tschentaners d’in lev temps glacial. Las consequenzas sforzan ils habitonts els aults da bandunar lur habitadis, per part bandunan els la val, bia schlattas tipicas gualsras che cumparan en documents vegls svaneschan, ed auters secasan el von dalla val ensemen culs habitonts d’origin. 
La notizia da 1628 egl urbari plaida d'ina emigraziun pli gronda ord la val. "Das viert Theil des Volks hat müssen us Noth Hus und Hof ( was sie g'habt haben ) um ein kleiner schlechtes Geld verkaufen und ihr Vaterland verlassen.... Ganze Husvölker mit Wib und Kind, viel Tausend Personen, sind allein in diesem Jahr in Niederland gen Wien oder Venedig gangen, schier zwei Hundert Personen klein und gross allein hie von Tavetsch."
Ei quella emigraziun la consequenza dalla midada climatologica ed ein ils avdonts dils aults, ils gualsers, emigrai gliez onn en autras cuntradas? Ina notizia en la gasetta romontscha dil settember 1872, plaida en connex cun ina purginuna, d'ina emigraziun el 17avel tschentaner ella Ungaria, era en consequenza d'ina purgina e freid.

Tradiziun gualsra ei denton semischedada ella val e cumparegliond la tradiziun gualsra els auters territoris grischuns sche dat ei bia semegliadetgna restada ella val.

En connex cun ils Gualsers stat era la processiun sil Gottard. Dapi il temps miez semovan pliras (siat) processiuns viers il Munt Avelin. Pugn da partenza fuvan ils vitgs ellas tschun valladas vischinontas: Val Leventina, Val d’Ursera, Val Tujetsch, Val dil Goms e Val Formazza. Duront tschentaners tgiran quellas valladas la processiun cun la crusch e cafanun tier la caplutta sil Gottard, nua che las processiuns sentupavan. Las processiun sil pass pretendevan pil pli dus dis, in per ir e l’auter per turnar. Ina pusseivla muntada  da quella tradiziun religiusa savess era aunc esser stada il tgirar ils cuntacts ed ils ligioms denter las differentas gruppaziuns da Gualsers ella regiun Gottard, il center dalla colonisaziun gualsra.

Pomatt ella Val Formazza praticava mintgonn processiuns en tuttas quater direcziuns – viers nord sil Gottard. Quella processiun  ei era documentada fetg bein: Aschia semettevan ils Gualsers il meins zercladur, per la vigelgia da Sogn Gion Battesta sul Pass San Giacomo, tras la Val Bedretto alla caplutta sil pass nua ch’ella sentupava cun auters pelegrins gualsers, che vegnevan neu dil Pass Alpsu, dil Goms e tras la Val d’Ursera. Quella processiun ei curdada el decuors dil 17avel tschentaner. Motivs ein stai la carschen da prighel muort la midada dil clima, pia il freid e las lavinas.

La tradiziun dalla processiun vegn menziunada ellas directivas dil plevon da Pomatt, che dateschan carteivel dil 15/16avel tschentaner: Il plevon sto pelegrinar cun sia pervenda e la crusch tier s.Gottard il di suenter sogn Gion Battesta.

Ils dalla Val d’Ursera fagevan lur processiun: “Dominica ant Pantaleonis (dumengia avon ils 28 da fenadur) est dedicatio in monte Gothardi”, aschia plaida il rapport da visitaziun expressivamein la processiun sil Gottard. Iso Müller fa menziun da quella en: Geschichte von Ursern, cumpariu 1984.

En sia descripziun dalla Val Tujetsch digl onn 1805 entras pader Placi a Spescha noda el il suandont: Die Tujetscher halten sehr viel auf die Prozessionen und öffentlichen (kirchlichen) Umgänge. Sie gehen zweimal des Jahres nach Disentis, einmal auf den Gotthardsberg, halten sowohl die sonntäglichen Bruderschaftsumgänge, als zur Sommerszeit jene samstäglichen nach Zarcuns; auch stellen sie jährlich zu Gunsten der Witterung noch mehrere an.

La cronica da G.A.Venzin plaida suandontamein: Tujetsch ha fatg sut decan Hetz 1827 per la davosa gada la processiun sil S.Gottard, che cuzzava mintgamai dus dis, ils 28 e 29 da zercladur. Persuenter ei vegniu menau en la processiun a Tschamut per il di da s. Pieder e s. Paul, la quala ins ha dismess ils 11 da fevrer 1912 e remplazzau ella cun ina processiun a Zarcuns sin il medem di.

Davos quellas liungas processiuns stevan buca mo motivs religius, mobein era il desideri da viagiar e bandunar la monotonia dil mintgadi. La processiun vegneva era nezegiada per far fatschentas ed autras caussas. Pia fuva la processiun da tempra religiusa e per divertiment, desiderada duront ils liungs dis d’unviern, ed ina fiasta per il retuorn dil temps primavaun. Il plevon dalla Val Formazza noda 1610 suenter la processiun sil Gottard, che magari turnavi il plevon anavos mo pli cun dus umens, quel che purtava il cafanun e l’auter cun la crusch. 

"Davart la processiun dil s.Gotthard, saiel jeu dar ina ualti positiva risposta. Il bab raquintava, che siu bab, il statalter Paul, tschintschavi bia sur da quella; pertgei ch'el eri staus il davos onn statalter, che quella processiun mavi. Il signur statalter stueva sco usitau pagar ord cassa da vischnaunca il cuost e loschia per il segnerfarrer e la minestra per la glieud, che vegneva dada la sera leusi. Era cun ina gronda purziun nèghels stuevi el esser provedius, per quels che survegnevan mal. Dapli haveva il signur statalter aunc l'obligaziun da tener uorden ni esser sco polizist duront la processiun.

La processiun fuva fixada sin la vigelgia s.Gion Battesta, ils 23 da zercladur. Ella entschaveva la damaun en la faria. Visitond las capluttas, mavi ella tochen a Surpalits. Cheu vegneva ei fatg ina pausa. Il signur statalter fageva cheu igl appel, mirond suenter che mintga famiglia ni fiug hagi dau in commember, sco ei era obligaziun e quei sut castitg.

Suenter quei mavi la processiun puspei vinavon senza dir rusari, tochen in toc orasi sur Ursera/Andermatt. Leu entschavevan ei l'oraziun. Ad Ursera visitavan ei puspei la baselgia e lu mavan ei tochen a Hospental, nua ch'ei fagevan ina pausa. Per tgi che leva far dar enzatgei en ustrias ni casas, fuva ei liber. Ida la processiun in toc naven da Hospental, vegneva ei dau liber. Mintgin saveva ira sco el levi, paterlar u marendar suenter plascher. Encunter sera arrivava la processiun en il liug, nua ch'ei vegneva fatg viaspras ed autras oraziuns. Suenter vegneva ei fatg la tscheina, ina minestra cun ris e fava. Per munconza da plaz, devan ei quella en pliras gadas. Ils buobs ecurevien dad ira ensi las guotas dils cavals per metter quellas en la suppa la sera. Quei eri adina, sco sch'ei fuss fatg.

La notg saveva mo il segnerfarrer semetter a ruaus. L'autra glieud stueva star l'entira notg u en baselgia ni en stiva, nua ch'ei mava tier sco el la casa dad Annas e Caifas cun Niessegner. Tgi rieva, tgi sgargneva etc.

Il mender haveva il statalter, che dueva tener uorden. La damaun schi baul sco l'alva pareva, vegneva ei celebrau la s.messa ed il farrer prendevi lu enzatgei solver. Ils auters tut gigins cun il farrer, marschavien lu dal cuolm giu entochen ad Ursera. Cheu suenter haver visitau la baselgia, saveva mintgin far dar solver en las ustrias ni casas cun ses bluzchers. Dal cuolm orasi saveva mintgin encurir neunavon ord la valischa las davosas crustas ch'eran aunc vanzadas dalla marenda da casa.

La processiun dil s.Gotthard ha calau si igl onn 1827. Il davos onn nua ch'igl ei stau processiun, fuvi leu in spitalier, in Talianer, in um malidi e rubiesti. Quel ha avisau ch'el detschi negin albiert pli da cheu naven a quella bargada. Il signur statalter ha pagau quei onn treis talers dapli ch'igl usit per calmar igl um. Denton adumbatten. Il segnerfarrer, sur decan Giusep Antoni Hitz, (plevon a Sedrun da 1810 - 1846) ha cun signur statalter ed auters umens sil retuorn concludiu da buca far pli quella processiun e da far ella en vischnaunca. Ei han concludiu e mess si perencunter las processiuns: ina la processiun da s.Pieder e s.Paul a Tschamut, la vigelgia da s.Gion Battesta a Segnas ed il di da s.Antoni a Surrein. La processiun ad Ursera sco ei vegn detg seigi mai vegnida tenida pli, era buca ad Ursera."

Bia damondas restan vinavon aviartas. Aschia per semeglia il Prau Cumin giu las Rueras. Quei fuvi tenor Franzestg Berther (1906-2000) il prau per far cumin dils Gualsers. Negliu dat ei indicaziuns davart quei prau - sulettamein il num local fa attents sin ina tut speciala funcziun da quei toc prada. Plinavon sesanflavi en casa da Duri Vigeli Berther, Rueras, la buora da cumin. Quella seigi vegnida fatga ora en lenna da brisch entras il Duri ed il Maurus; quei medemamein tenor F. Berther. 
La casa da Giusep Monn, Rueras, stat ualti segir era en connex cun ils Gualsers. Tschaler, sco ina perschun e la skizza sin la miraglia dalla casa ein indicaziuns e fastitgs historics che valan la peina da far patratgs e ponderaziuns.

 
Lavurs sil funs

Anno 1800 per la vischnaunca da S. Barclamiu ei vegniu  …..

3. Ei vagniu en flau per bien de far ina prusassiun a Maria Helf en combi de quella de Soingutart a erra sud igl Madem Stroff.