La scola
veglia
Quei
che partegn igl origin dalla scola astgan ils Tuatschins esser loschs.
La
historia dalla baselgia muossa che gia duront il 15avel tschentaner, vegneva ei
eregiu ellas pleivs grondas "caplanias da scola"!
La davosa
remarca lai supponer, che quella scola dalla pleiv, en quella fuorma, buca mo
per l'instrucziun en ductrina, existevi gia ditg avon 1643 e ch'enqual affon,
per forsa buca stuer pagar la taxa meinsila, carteva che sch'ins mondi buca
mintgadi, stoppien ins insumma buca pagar ella.
All'entschatta
dil 18avel tschentaner, circa denter 1730-36, survegn il plevon in caplon per
gidar ora en scola. Denter sias obligaziuns descrettas manedlamein, secloma:
"Il caplon sto u el sez dar scola, u mirar per in um adattau che sappi far
quei; persuenter dueigi el u siu substitut obtener empau lenna dapli ch'ils
vischins ston ira per tut, pinar, far ora e cavegliar."2
Il basegns d'ina persuna che sededicheschi principialmein alla scola, vegn pli e
pli urgents. Aschia dat igl uestg da Cuera la lubientscha als Tuatschins (1750)
da crear sper la pleiv "in'atgna caplania da scola", nua ch'ei vegn
punctuau che la principala obligaziun dil caplon seigi "far duas ga per di
scola."3
Quella creaziun zun
necessaria lai pia concluder che avon 1750 il plevon, cun agid da caplons
casuals, vevi persuls d'haver quitau ch'ei vegni dau scola en vischnaunca e quei
silmeins en in liug dalla val.
Avon
quei datum veva il plevon dalla val, sper sia vasta pastoraziun, ualti stufi
d'aunc stuer dar scola als affons! Perquei pledeva el mintgaton in
"magister" che fageva quella lavur per el. Quel stueva il plevon
indemnisar. In da quels entupein nus gia 1710 a Sedrun,4 mo probabel
dev'ei tals gia avon ed era suenter quei onn.
Schebein ei era grev u lev da survegnir caplons cun tschaffen da dar scola, ei
buca da dir per franc. Ton ei denton segir ch'ei deva temps ch'ei era insumma
grev survegnir caplons. En gliez cass stueva puspei il plevon haver quitau che
la scola mondi vinavon, u el surprender, ni entras mirar per
"magisters" adattai ...
Quei
demonstrescha fetg bein ina brev dils da Tujetsch, scretta agl uestg da Cuera
ils 28 da matg 1769:
Remarcabel
eis ei che la scola veglia, vegneva sustenida moralmein dal ludveivel Cumin
dalla Cadi, selubescha gie quel d'intervegnir en fatgs da scola. In exempel per
biars auters:
Fuorma
ed uorden dalla scola veglia, han buca mo cuzzau duront il 17avel e 18avel
tschentaner; mobein era viaden el 19avel tschentaner. Aschia scriva pader Placi
a Spescha, da lezzas uras caplon a Sedrun, egl urbari dalla pleiv: ....
"Dil rest: tgi che vegli termetter lur affons tier auters a scola, possien
ei sez seconvegnir cun quels tals e pagar particularmein.»7
Quels
plaids muossan ch'il caplon veva aunc adina l'obligaziun da far scola, mo sch'ei
deva aunc auters "surmeisters" en vischnaunca, astgi ins era tarmetter
ils affons tier lezs a scola. Pader Placi a Spescha era tgunsch cuntents, sch'el
veva paucs scolars, mo persuenter forsa ils megliers e ch'el astgava quell'uisa
plitost ughegiar mintgaton da far ina scapada.
Co
funcziunava la scola d'antruras? Ei setracta d'ina scola tras a tras cristiana,
sco ella vegneva particada e sustenida dalla baselgia catolica da tschentaners
enneu! Alla testa da quella scola steva igl uestg da Cuera e quei aunc entochen
viaden els emprems decennis dil 19avel tschentaner.
Dalla scola vedra
alla nova
Cun
Pestalozzi(1746-1827), Girard(1765-1850) ed auters piuniers dalla scola
populara, entscheiva ina nova epoca da scola. La tendenza da crear ina scola
primara obligatorica, sco ella sepresenta oz, ha era entschiet a destadar ils spérts
tuatschins els anno 1840, 1850. In maletg dalla scola da quels decennis leu,
porschan las notizias dil vegl scolast Gion Antoni Soliva da Sedrun (1840-47),
che tunan sco suonda.8
"Dal temps sco sura indicau (1840-47) vegneva clamau giud scantschala la
dumengia avon s.Catrina, che la scola vegni da quei temps entschavida e
cuntinuada tochen la jamna sontga. El medem temps recumandava il sur plevon da
vuler tarmetter ils affons sauns e tafers dad 8 onns vegliadetgna tochen ils da
12 onns inclusiv, flissiamein a scola. - Quei daventava aber sut negin stroff e
controlla.
Ils anno 40 tochen 45, che jeu mavel a scola, deva il sur Giachen Camenisch,
caplon a Sedrun, scola als pigns digl ABC en sia casa privata che Hans Giachen
Decurtins posseda uss a Sedrun.9 - Als auters affons, che savevan ina
gada leger, deva il sur plevon, decan Hetz, scola en sia casa pervenda. A Rueras
deva il sur beneficiat Venzin scola en quella stiva dalla casa che soras Monn
habiteschan ussa ed a Selva ha il sur beneficiat Deplaz dau tochen anno 1850 era
en casa pervenda, ton sco saiel. - Naven dils anno 45 tochen ils 49 ha Stiafen
Monn dau scola a Sedrun,en sia atgna casa.
Cudischs
da scola eran:
1. In sempel ABC.
2. Suenter quel il sempel cudisch dil cuntegn da cuortas fablas e praulas.
3. In cudisch pli volum, cuntenent enqual descripziun dalla natira ed enqual
raquintaziun ord il temps vargau, che vegneva numnaus "il cudisch da
steilas", sco era il cudisch dil Veder Testament".
4. Il cudisch d'uffeci latin; ed il cudisch da ductrina. En quels vegneva legiu
ed enqual caussa empriu a memoria e raquintau.10
El
scriver: concepts negins; mobein exercezis ella calligrafia. A
mintga scolar scriveva igl instructer sez sissum in fegl pupi ina lingia e
suenter quella haveva il scolar da scriver igl entir fegl schi bein sco'l
saveva.
El quen vegneva mussau successivamein las 4 spezias cun special risguard e far
quen cun renschs, rizers e bluzchers; mo quei naturalmein, quellas 4 spezias,
senza risguard sin quens pratics per la veta. Quen
a tgau negin exercezi.
Ariguard
las absenzas dils affons da scola, duront il temps da scola, vegneva teniu
negina controlla.
La disciplina era empau munglusa malgrad ch'ils affons eran bein sensibels e
beinduras empau da scharfs (!) (tazas cun ina gronda e ferma lingiala 3 e 4 en
ina gada; star mesas uras enschanuglias cun bratscha aviarta e lu aunc beinduras
sin in plèder git).
Duront
scola vegneva bein savens scumandau scadin tschintschar denter ils scolars ed
era buca mirar ord il cudisch; per quei intent metteva il scolast secretamein in
scolar sco survigilader e tgisader da duels, mo quei tgisader ch'era il bia gia
enconuschents als affons da scola, vegneva ord scola hassiaus e persequitaus da
tuts affons da scola, en particular da quels che tal tgisava al scolast. In
relavont spért e fliss era tiels scolars gronds che scrivevan sin pupi, quel(?)
ch'il scolast metteva giu ils scolars ina ga per meins en rietscha cun nr. 1,2,3
ed aschia vinavon, secund sco lur scartiras eran bein ni mal fatgas."
In
scolar dil temps che Soliva e Bisquolm devan aunc scola a Sedrun, numnadamein
Emanuel Deragisch da Bugnei, bab dils dus missionaris caputschins pader Placi e
pader Theodosi, ha mess per scret las suandontas notizias sur ses onns da scola
a Sedrun:11
La scola nova
Cun
ils anno 1840/50 ha il spért per novas e meglieras scolas era suflau en las
vischnauncas sursilvanas. Quei ei oravontut stau il meret dalla "Societad
per ameglieraziun dallas scolas catolicas dil Grischun", fundada 1832.14
Da
gliez temps vegn ei surtut punctuau ch'ins hagi entochen ussa fatg
"sgarscheivel pauc pil progress dalla scola rurala" e che las
vischnauncas astgassien entscheiver a seregagliar en quels graus. "Aber
tgei ei vegniu faitg per las scolas! Confesseien sinceramein: nuot, dil tut nuot».15
Quei
ei tgunsch stravagau! Mo ord quei artechel san ins prender che Tujetsch veva buc
aunc casas da scola, fa quel gie endamen els ussa, ch'il suffel hagi derschiu
tontas plontas, ed ei duessien patertgar da baghegiar casas da scola cun
quellas. Ils vischinadis duessien dar gratuitamein ils suloms. Quei fussi buca
fatg da memia per la scola. A Camischolas duessien ins insumma ereger ina casa
da scola per l'entira val.
Mo il far ils emprems pass en quella direcziun veva pauc ried, perquei dat la
Gasetta Romontscha da gliez temps puspei ina ellas costas:
"Tujetsch ... Era a Tujetsch spetgav'ins in meglier regulamen da scolas,
denton par'ei ch'ei seigi vegniu refretg .... pia vinavon pleunsiu?!"16
In
tal progress ei mo staus pusseivels, cunquei che la baselgia, ha cuntinuau da
sustener la scola populara ch'ella veva entochen uss adina promoviu en plaid e
fatg. Da quei dat il suandont document perdetga:
"1847,
ils 12 d'uost ha igl Ordinat episcopal da Cuera lubiu da prender dallas
capluttas da Tujetsch sequentas summas per fundar in fondo per las scolas
ruralas:
|
Caplutta
da s. Clau, Tschamut |
180
fl. |
|
Caplutta
da s. Bistgaun, Giuv |
580
fl. |
|
Caplutta
da Nossadunna, Zarcuns |
860
fl. |
|
Caplutta
da s. Giusep, Bugnei |
100
fl. |
|
Caplutta
da s. Antoni, Surrein |
860
fl. |
|
Caplutta
da s. Leci, Cavorgia |
1300
fl. |
|
|
3880
fl.18 |
Ussa
che las capluttas dall'entira val han dau in bien exempel, va ei vinavon cun
curascha admirabla; il tschentaner dallas scolas ha priu ina legreivla
entschatta:
"Sin Cadruvi (a Sedrun) duei vegnir baghegiau in stupent casament per las
scolas da Sedrun. Per treis autras casas da scola, eis ei schon ussa lenna sil
plaz. Tujetsch
sestauscha pia cun honur vinavon."19
Dus
onns pli tard: ".... Alla
giuventetgna auda igl avegnir e sche la vischnaunca da Tujetsch ha dacuort
baghegiau ... 4 casas da scola et ha presentamein emploiau 3 scolasts, gl'emprim
cun ina paga da 350 fl., il secund cun 80 et il tierz cun 50 fl. (ils
dus davos mo pigl unviern), sche sa mintgin concluder, ch'ella hagi il dretg
quitau pell'educaziun dils affons ... "20
Oz
rian ins sur da quellas pagas, mo da lezzas uras eran 300 fl. paga per in
scolast che deva scola gl'entir onn ina raritad. Era 80, resp. 50 renschs, era
pagau da lezzas uras per 5 meins scola.21
Quei
ch'interessescha, ei la situaziun dalla scola co ella era ils anno 1849/50, nua
ch'ei ha dau la gronda midada e l'entschatta dil grond progress. Davart lezs
fatgs exista in rapport ufficial stampau (1849/50)22 che porscha
in'interessanta investa el scolaresser dalla vischnaunca da Tujetsch. Quei ualti
exact rapport tuna nuota aschi mal:
"Nr. 252
Tujetsch-Sedrun
Circuit
da scola catolic. Cun ils uclauns ed uclivas: Gonda, Salins, Camischolas,
Zarcuns, Surrein e Bugnei.
Local da scola: in agen, niev e cuntenteivel.
Cussegl da scola: Per tut las fracziuns da scola dalla vischnaunca politica da
Tujetsch che consista ord 8 commembers; il plevon dil liug a Sedrun ei president
ord uffeci.
Fondo da scola: Per l'entira vischnaunca politica fl. 2400 en capitals
hipotecars, dils quals ina part ein aunc uni cul fondo da caplania; ei exista
neginas ordinaziuns legalas ariguard igl augment dil fondo, encuntercomi ei priu
en egl in'augmentaziun sin autra via.
Scola d'unviern: Da s.Martin entochen Pastgas; 36 uras ad jamna. Obligaziun
d'ira a scola: Quella entscheiva cun 6 onns; finiziun da scola tenor veglia.
Remarca: Anno 1847 ei la vischnaunca vegnida premiada dal cussegl d'educaziun
cun in premi da 400 fl. per lur fundaziun dil fondo da scola da fl. 2000.
Nr.
253 Tujetsch-Cavorgia.
Cuminonza
da scola Cavorgia cun l'ucliva Cavorgia sura. Affons obligai dad ir a scola: 18
en ina scola cun classas. Local da scola: in agen, cuntenteivel.
Quei che pertucca ils auters uclauns, mira Tujetsch-Sedrun.
Nr. 254 Tujetsch-Rueras
Cuminonza da scola catolica: El cirquit 14.
Affons obligai dad ir a scola: 40 en ina scola cun classas.
Local da scola: Vegn baghegiau in niev. Il "canzler" (=caplon) tegn
scola. Gl'auter mira Sedrun.
Nr.
255 Tujetsch-Selva
Cuminonza da scola catolica: El cirquit 14 cun l'ucliva Tschamut.
Affons obligai d'ir a scola: 27, en ina scola cun classas. Local da scola: Ei
vegn baghegiau in niev. Il caplon tegn scola. Gl'auter mira Sedrun."
Quei che pertucca las finanzas da scola, il progress dils fondos, muossa la
sequent survesta:
|
Ils
fondos da Tujetsch cun 5 scolas."23 |
|
|
1847
ha la vischnaunca fundau tras arvès ellas alps e fein a pastg ... |
frs.
3400.- |
|
Premi
cantunal pella sura fundaziun ... |
frs.
680.- |
|
Priu
cun lubientscha episcopala ord la facultad dallas capluttas capitals, che
vegnan aunc administrai dals resp. ugaus da quels |
frs.
596.- |
|
Premi
cantunal per 3 casas da scola, a Sedrun,Rueras e Cavorgia ... |
frs.
425.- |
|
(Camischolas
ha uss era in'atgna casa da scola ed a Selva vegn uonn medemamein baghiau
ina) La caplania da Sedrun paga annual alla scola 51 fr.-, che representa
in capital da |
frs.
1020.- |
|
En
bonis dalla scola ha il lud. oberkeit resignau sin ina annuala gasteria
tiel signur plevon, persuenter paga quel annual alla scola 11 fr. 90 cts.
in capital da |
frs.
238.- |
|
|
|
|
1863,
schaner, purtava aschia l'entira facultad |
frs.
12 279.- |
|
|
Ultra
da quei fondo general ha il vischinadi da Camischolas e Zarcuns mess
in'entschatta tier in fondo per lur atgna scola tras ina voluntaria collecta,
ch'ha purtau en 393 fr.63."
Dus onns pli tard han dus uclauns dalla val puspei caschun d'augmentar lur
fondos specials da scola:
"Premis fixs per casas da scola ni alzament dil fondo ei vegniu partiu ora
5240 frs.... denter auter a Selva 400, Camischolas 350 ... »24
In
temps arriva, nua ch'ins propaghescha intensiv las "scolas da stad" ni
"scolas tudestgas"; en sesz las antecessuras dallas scolas realas e
secundaras da oz. Tujetsch sepresenta davart quellas ideas a moda exemplarica.
Gia 1868 secloma ei en quels graus: "Las
novas scolas per la giuventetgna buc obligada pli da frequentar la scola
elementara, per las qualas il davos cussegl grond ha decretau in subsidi
cantunal, han ils vischinadis da Rueras, Sedrun, Segnas, Mustér-S.Gions e
Surrein entschiet a menar en." 25
Quels
onns da progress dil scolaresser, prolunghescha il cantun era il temps da scola
da 22 sin 24 jamnas26 e diesch onns pli tard 27 vul el
schizun far frequentar ils affons 9 onns la scola elementara. Mo cheu encunter
han era ils Tuatschins protestau.28
Gest
quels onns vegn ei pretendiu pli e pli bia dils scolasts, mo persuenter pretendi
il cussegl d'educaziun era in undreivel alzament da paga a quels - che plai
denton buca pli ch'in ton a nossas vischnauncas sisum la Cadi.29
Quei patertgar
encunter las pagas da scolast da quels onns, vegn denton pli e pli quiets,
aschia che 1874, cura ch'il cantun ha puspei alzau las pagas, han las
vischnauncas buca pli protestau: era buc Tujetsch !30
Igl ei da
remarcar che beinenqual scolast,
survegnend egl jester megliera paga, bandunava sia vischnaunca e sia patria
romontscha per donn da nossas scolas novas, per da cuort reorganisadas.31
Co vegneva ei instruiu?
A
Tujetsch era la scola buca megliera e buca mendra ch'enzanua auter: denton
dependeva ella era sco en auters loghens dals buns e menders scolasts.32
Mo cun quei che Tujetsch ha giu da siu temps ina partida buns scolasts, suondan
cheu notizias ch'els han relaschau. Aschia raquenta per exempel Placi Bisquolm33
en siu diari:34
"Observaziuns
sur la scola a Tujetsch 1849/50.
Jeu
hai uonn 76 scolars en scola. -
La
3. classa exercitescha en ils quens dallas 4 spezias cun cefras numnadas.
La
2. classa exercitescha els quens dallas 4 spezias buca numnadas.
La
1. classa el quen a tgau e scriver cefras.
Fliss:
En scola buca fetg gronds generalmein, bein aber el frequentar la scola: il
progress ei da ludar.
1852,
ils 12 d'avrel examen. - Stau tonta glieud, ch'ei ha buca giu plaz en scola:
stuevan star on zuler. - Era dus scolasts da Mustér ein stai presents."
Buca
pauc interessant ei quei che partegn il baghegiar casas da scola! Da quella da
Sedrun di el 1851:
Diesch
onns pli tard ha Tujetsch in scolast da mo 15 onns vegliadetgna, Rudolf Cavelti
da Sagogn, pli tard canoni residenzial e domcantor. Quel ha pader Baseli Berther
giu supplicau 1905 da far aschi bien e scriver sias reminiscenzas da scolast a
Sedrun 1860/61. Orda quellas il suandont, tenor notizias da pader Baseli
Berther:
Cavelti
era staus pladius per la scola pintga, mo ha lu dau la gronda a Sedrun. Vegneva
ora fetg bein cul sur plevon: la sera era el quasi adina si tier lez - per
spargnar la cazzola! Alla fin da quei emprem onn da scola ha professer Placi
Condrau giu detg: "Cavelti ei ualti nauschs en scola!"
Lauter
onn va Cavelti scolast a Selva per 150 frs. Leu ha el fatg scola en ina casa
sper la caplutta, casa dubla dils Flurins, ella stiva encunter la caplutta:
cuschina davos mun e combra da maner cun tgaminada. El stueva era scaldar pegna
per la scola - cun caglias strieuna. La sera fuv'el adina si tier pader
Sigisbert Monn, um fetg serius, che sunava fetg bein clavazin e mussava gronda
simpatia per la claustra! - Fetg bien fageva la famiglia Venzin cun el. (Onna
Rosa Martina Venzin ha schizun gidau el pli tard a schar studegiar!). - Il
secund unviern a Selva ha ei dau massa neiv. Vegniu giu la lavina da Rusas e
Cavelti ha stuiu far tunnels per che ses affons sappien vegnir a scola.
A
Selva fageva el mai caffe (bueva adina latg mulsch); insumma pintgas u neginas
expensas. El ha tarmess l'entira paga a casa! Perquei veva Lucas Cavegn,
commember dil cussegl da scola giu detg: "Quels tg'on nuet, tarmettan la
paja a tgesa: quels tg'on enzatgei fon se daivets!"
Ils
scolasts da Tujetsch mavan adina a conferenza. Quella veva liug il bia a Mustér
ella "Cruna". Quei eri dis da biala poesia e da pign cuost. Caffe
cumplet tiella "Veva" per 60 raps e pil "surmeister pign"
custav'ei aunc meins!
"Leger
stuevan mes scolars fetg bia. Buca
bustabiar pli; nus vevan la fibla. Gruppas da plaids; alla fin adina
"vianter" e "costas". - Jeu vevel dus differents cudischs da
scola cun lien differentas caussas zun capeivlas. Las classas superiuras havevan
il cudisch da professer Placi Condrau. Il principal era denton la
"bibla", il scriver ed il quen.»35
Collega
da Cavelti a Tujetsch fuva lezs onns Fidel Caderas da Ladir. Era quel ha, sin
giavisch da pader Baseli Berther, relaschau interessantas notizias davart la
scola tuatschina da gliez temps. Denter auter metta el per scret 1907 ch'el era
gia in um vegl:
"Jeu
hai entschiet a far scola a Sedrun 1859/60 e teniu ora 14 unviarns. Per tut ils
affons hai jeu fatg scola - sch'jeu sbagliel buc - ils 8 davos unviarns; las
notizias ch'jeu vevel giu scret da lezzas uras davart la scola a Tujetsch ein
barschadas. Sper la scola superiura, fuv'ei ina scola inferiura, tenida 1859/60
da Tumaisch Jacomet: 1861/62 da Rudolf Cavelti, ussa canoni a Cuera; 1862/65 da
Lucas Cavegn da Rueras. Suenter vegneva teniu a Sedrun sper la scola elementara
ina scola tudestga per tgi che leva, mo quella era buca obligatorica. Quell'ei
vegnida tenida da scolast Soliva e dals caplons sur Casanova e sur Tuor. Avon
che jeu vegni a Sedrun veva Soliva quella scola e suenter mei scolasta Deplazes.
- Jeu hai entschiet a far scola a Sedrun cun 200 frs..... l'aulta paga da quei
temps. La
mesadad, 100 frs., pagavel jeu pil cuost. Suenter
han ins lu, empau per onn, alzau entochen sin 300 frs.
Malcuntentientscha
regeva a Tujetsch, cura che jeu sundel vegnius leu, pervia dils fondos da scola,
ils quals la vischnaunca veva priu e pagava als divers vischinadis, tenor scolas
e diember d'affons; e quei ei era stau il motiv da duas scolas a Sedrun.
Sgr.
Bernhard, president dil cussegl d'educaziun da lu, ha cun caschun ch'el haveva
visitau la scola claustrala, era visitau las scolas da Sedrun e dau a quellas
grond laud, cunzun alla romontscha, specialmein el quen. -
Diesch
onns (unviarns) hai jeu, ultra dalla scola dil di, era dau scola la sera, a
pigns e gronds. -
Da
quei temps schavan ins buca scriver cun plemas d'itschal! Dallas 12 all'ina
vevel jeu adina da tagliar ora plemas. Ins haveva lu era negins carnets da quen.
Mintga damaun avon scola stuevel jeu scriver quels sin las tablas grondas per
mintga classa. Havevel perquei mez cumponiu pensums per mintga classa. Hai fatg
biaras translaziuns per auters scolasts, che savevan buca tudestg, e quasi
mintg'onn purtau in referat sin ina u l'autra conferenza scolastica. Visitavel
era bugen las scolas dils auters scolasts."36
Maria
Caplazi che ha dau scola 10 onns suenter Caderas, ha medemamein relaschau ina
partida interessantas notizias davart las scolas da Tujetsch. Ella relata denter
auter:37
"Da
1873-74 entochen 1879/80, 7 unviarns, hai jeu fatg scola a Sedrun; igl unviern
1881 a Camischolas, sperond che lezza pli leva lavur cun 23 scolars, seigi pli
favoreivla a mia sanadad.
Il
diember da scolars a Sedrun variava denter 50-60; in onn 61 ed in onn 48,
reparti sin 7 classas. L'instrucziun ed educaziun da quels carezai affons cun
aschi promta obedientscha e sutmissiun, zun attaschai e dalla pli buna veglia
enten suandar admoniziuns, cussegls e giavischs, era miu grond legherment.
Favori intragliauter cun talents mesauns, han ei levgiau mia lavur, gidau
suenter mia inhabilitad entras ualti general buna diligenza, premurada activitad
en scola ed a casa. La pli gronda indulgenza e toleranza han tuts cars,
buntadeivels cooperaturs dalla scola demussau a mias biaras munconzas e mendas.
Igl
emprem onn hai jeu giu 400 frs. pagaglia, ils quater suandonts 500 frs. ed ils
dus davos onns aunc habitaziun e lenna tiels 500 frs. Il
local da scola era en casa da caplania; per la numerusa populaziun ina stiva
bassa, pintga e stgira. Laschond il ludeivel cussegl d'educaziun miserar in onn
ils locals da scola e prescrivend el 4,5 qm3 plaz per affon, ha ei
resultau ch'ils mes vevan mo 0,8 qm3 plaz.
Miu
antecessur ei sgr. scolast Caderas da Ladir staus, miu successur sgr. scolast
Capeder, vivon a Camischolas. Sch'jeu seregordel endretg, ha era Camischolas
pagau mia lavur cun 430 frs. Lezs affons, meins occupai a casa, han demussau cun
pintga excepziun ina nunstunclenteivla activitad e diligenza. - A Cavorgia hai
jeu fatg scola ils treis unviarns 1898/99 e 1900 cun 8,7,6 scolars pulit
talentai e zun diligents, mo pauc sviluppai, per gl'auter denton oreifer buns
affons."
"Cert,
ei ha dau en tuts onns bia anecdotas da rir, mo sai jeu oz buca pli seregurdar
da tuttas aschibein e co ellas ein seconstituidas. - D'ina tscheivrila
recreaziun sai jeu far menziun .... Havend il ludeivel cussegl da scola, sco era
buns geniturs lubiu in communabel divertiment, havein uns seprofitau da quella
lubientscha per gliendisdis-tscheiver. Suenter messa ein tuts scolars vegni en
scola, per spitgar ils associai da tscheiver: rev. sgrs. farer Desax e caplon
sur Augustin, cussegl da scola, plirs babs e president communal Luregn Jacumet.
Cantau ina canzun sil plaz, ei la cumpignia semessa sin viadi a Rueras, cantond
e giubilond e menada dils dus pli pigns scolars sco capitani e portabandiera. A
Rueras essan nus sereuni en baselgia, cantau ina canzun. Sin nies retuorn fatg
il medem a Zarcuns ed a Camischolas. Ils vischins da scadin liug ein
separticipai da quella affonila legria, sepostond sin finiastra, sper via per
veser ed udir la legra societad. Arrivai a Sedrun circa allas 12, han 2-3 siets
da buis beneventau la cumpignia. Spir appetit essan nus i ella Cruna per
satisfar a quel cun in bien refrestg. Duront quel han ils affons sedivertiu cun
cantar e declamar. In pulit diember da vischins formavan igl auditori. Memia
gleiti eis ei stau sera, e la legra societad ha stuiu sesparter e sespatitschar.
In
onn hai jeu giu in principiant, paupers da talent, e quel hai jeu ditg buca
saviu perschuader da far scriver - ord spir buna fei. Aschigleiti che jeu
bandunavel el, metteva el greffel e tabla d'in maun, mo steva tut ruasseivels e
quiets. Dumandond pertgei el scrivi buc, ei la risposta stada: "Jeu stu far
scu la sulmeistra: lezza scriva era betg!»38
Sedrun; scola e scolasts
Las
casas da scola entochen 1850
Avon
1800 ei la scola da Sedrun, ch'era quella per Sedrun, Camischolas, Salins,
Gonda, Bugnei, Surrein e Cavorgia, vegnida dada en casa pervenda; gl'emprem dals
plevons e suenter dals caplons entochen circa 1850. Essend il diember dils
scolars carschius dapi 1800, fagevan ins certs onns era scola en stivas pli
grondas da casas privatas, sco per exempel en "Tgèsa alva" ed oragiu
en "Tgèsa dals Monns"39 Dapi 1800 devan buc adina mo
caplons e plevons scola a Sedrun. Avon 1850 vegnan numnai sco scolasts da
Sedrun: Duri Monn da Sedrun, statalter Tumaisch Beer da Camischolas e Stiafen
Monn da Sedrun.40 Suenter han ils plevons e caplons buca pli dau
scola. Il davos caplon che ha dau scola a Sedrun ei stau sur Giusep Maria
Camenisch.41
Davart
las casas da scola da Sedrun relata igl enconuschent original, scolast Giusep
Steiner, en sias notizias surdadas a pader Baseli Berther:
"L'emprema
casa da scola da Sedrun ei vegnida baghiada 1848/50. Sia fatschada mira encunter
il hotel dalla Cruna. Quella era casa da scola e caplania. Gronds tschalers per
caplon e lennas....
La
stiva gronda da scola ei dal maun encunter sera, gronda e spaziusa, mo baul
stgir la sera e tard clar la damaun; ella ei era memia bassa ed aschia en plirs
graus malemperneivla. L'autra stiva per la scola pintga, ha, pon ins dir, negin
sulegl. En quella devan ins ils davos onns "scola tudestga".42
Era il president da vischnaunca veva cheu siu local ufficial."
Quella
emprema casa da scola ei vegnida duvrada entochen 1886, e lu ei la secunda scola
vegnida baghegiada a Gonda/Sontget-Dulezi. En quella ha mintga scolast sia
stanza d'instrucziun."
La scola da 1962:
La
scola dad oz ei vegnida eregida ils onns 1960/62 per 2.5 milliuns francs.
Gl'emprem onn da scola ei stau 1962/63 per las scolas primaras, da niev la scola
reala e lu la scola secundara che fuva tochen da cheu a Camischolas ed ina
classa ils davos onns a Rueras.
Dau
scola a Sedrun han ils suandonts scolasts:
|
Scola
gronda (entochen 1859 la suletta) |
|
|
Avon
1850: |
|
|
|
sur
decan Hitz |
|
|
statalter
Tumaisch Beer |
|
|
sur
Giusep Maria Camenisch |
|
1850-1854
|
Placi
Antoni Bisquolm (stad ed unviern) |
|
1854-1859
|
Gion
Antoni Soliva |
|
1859-1873
|
Fidel
Caderas, Ladir |
|
1873-1880 |
Onna
Maria Caplazi |
|
1880-1887
|
Anselm
Capeder |
|
1887-1891
|
Baseli
Hosang |
|
1891-1894
|
Gion
Battesta Venzin (Raveras-Mustér) |
|
1894-1899
|
Gion
Antoni Deragisch |
|
1899-1907
|
Anselm
Capeder, Mustér |
|
1907-1909
|
Gion
Battesta Durschei (Segnas-Mustér) |
|
1909-
? |
Eusebius
Cavegn, Breil |
|
1913-1917
|
Paul
Livers da Breil |
|
1917-1920
|
Tumaisch
Venzin da Selva (l'empremaga) |
|
Cun
igl unviern 1920/21 han ins ranschau en aunc ina tiarza scola a Sedrun
ch'ins ha mess suttetg ella medema casa da scola sco tschellas duas a
Sontget-Dulezi. |
|
|
1920-1923
|
Tumaisch
Venzin da Selva (scola gronda) |
|
1920-1923
|
scolast
Bass da Cumpadials (scola mesauna) |
|
1923-1925
|
Tumaisch
Venzin (scola gronda) |
|
1925-1929
|
Gion
Mihel Peder da Selva |
|
1929-1931
|
Anton
Hendry da Cavorgia |
|
1931-1956
|
Toni
Hendry, Sedrun (scola gronda u mesauna) |
|
1945-1956
|
Teofil
Schmed, Sedrun (scola gronda) |
|
1941-1945
|
Felici
Hendry, Cavorgia (scola mesauna) |
|
1949-1956
|
Ludivic
Hendry, Sedrun (scola reala) |
|
La
scola pintga da Sedrun han dau: |
|
|
Avon
1859: |
|
|
|
sur
Martin Camenisch |
|
|
Stiafen
Monn |
|
1859-1861
|
Tumaisch
Jacomet |
|
1861-1862
|
Rudolf
Cavelti |
|
1862-1864
|
Lucas
Cavegn |
|
Suenter: |
Stiafen
Schmed |
|
|
Gion
Antoni Soliva |
|
1897/1898 |
Giachen
Antoni Pally |
|
1898/1899 |
Anselm
Capeder |
|
1899-1903
|
Giachen
Camartin |
|
1903-1904
|
Gion
Benedetg Derungs |
|
1904-1909
|
Eusebius
Cavegn |
|
1909/1910 |
Duri
Riedi (vegnius malsauns e cun igl 1 da fevrer): |
|
1910 |
Scolast
Stivet da Breil |
|
1910-1913
|
(?)
Giachen Antoni Pally da Camischolas-Disla |
|
1913-1929
|
Gion
Antoni Schmed da Cavorgia |
|
1929-1956
|
Tumaisch
Venzin da Selva-Sedrun |
|
|
|
|
La
scola tudestga, pli tard (dapi 1908) la scola reala han dau: |
|
|
Avon
1868: |
Gion
Antoni Soliva |
|
1868-1870
|
sur
Casanova Anton |
|
1870-1873
|
sur
Gieri Tuor |
|
1884-1889
|
Josef
Schuoler, Danis |
|
1874-1875
|
Gion
Antoni Soliva |
|
1889-1890
|
Stiafen
Schmed, Sedrun |
|
|
|
|
Ils
scolasts dapi 1962 en scola nova a Gonda/Mira: |
|
|
Scolasts
primars: |
|
| 1962- | Toni Hendry, Sedrun |
|
1962/1963 |
Pieder Caduff, Lumnezia |
|
1962-1970 |
Giusep
Gieriet, Camischolas |
|
1964-1970 |
Baseli
Berther, Rueras |
|
1965-1967 |
Gion
Antoni Derungs |
|
1967-1973 |
Stiafen
Berther |
| 1968/1969 | Angelica Condrau, Mustér |
|
1969-1977 |
Rico
Casanova, Mustér |
|
1969-1975 |
Giusep
Caduff, Rueras |
|
1970-2011 |
Ciril
Monn, Sedrun |
|
1972-.... |
Beni
Hendry, Sedrun |
|
1973-1998 |
Tarcisi
Hendry; Sedrun |
|
1974-1976 |
Judith
Hendry-Bläsi, Sedrun |
|
1975-1985 |
Ervin
Cathomas, Sevgein |
|
1976-... |
Marcus Bearth, Rabius/Sedrun |
|
1978-1981 |
Josefina
Cadruvi, Ruschein |
|
1981-1986 |
Ursula
Cadalbert, Rueun |
|
1985-1987 |
Jovita
Valier, Camischolas |
|
1986-1992 |
Miriam
Berther, Sedrun |
|
1987/1988 |
Monica
Pally, Rueras |
|
1988-1995 |
Esther
Decurtins, Trun |
| 1996-1998 | Vinzens Pally, Rueras |
| Alexa Giger, Surrein/Sumvitg | |
| Ursula Cadalbert, Sedrun | |
| 2011- | Sandro Tomaschett, Trun |
|
|
|
|
Scolasts
secundars: |
|
|
1962-1985 |
Vigeli
Berther, Camischolas |
|
1962-1992 |
Leci
Jacomet, Sedrun |
|
1960/1961 |
Eugen
Casanova |
|
1985-..... |
Ervin
Cathomas, Rueras |
|
1987/1988 |
Miriam
Sossai, Trun |
|
1988/1990 |
Gion
Battesta Spescha, Danis |
|
1991- |
Carli
Degonda, Rabius |
|
1992- |
Peder
Brenn, |
| Katja Maissen-Spälti, Sedrun | |
| Manuela Schnoz-Flury, Mustér | |
| Vigeli Jacomet, Sedrun | |
| 2010/2011 | Kai Hinrichsen, Mustér/Sedrun |
|
|
|
|
Scolasts
reals: |
|
|
1962-1963 |
Pieder
Coray, Laax |
|
1964-1994 |
Alfons
Schmet, Sedrun |
|
1974-2006 |
Norbert
Vinzens, Sedrun |
|
|
Hans
Monn, Sedrun |
| 2010- | Gieri Spescha |
| 2011- | Adrian Cathomas, Sedrun |
|
|
|
|
Classa
pintga integrada a Sedrun: |
|
|
|
Nicolina
Giossi Cathomen, Rueras |
|
1999-2002 |
Elmar
Holzner |
|
2002-2004 |
Doris
Loretz, Sedrun |
|
2004-.... |
Ursula Cadalbert, Sedrun |
| Lea Berther, Sedrun/Surrein | |
La scola da Rueras
Rueras
ha suenter Sedrun las pli veglias notizias d'ina scola. Cul temps ha ei semussau
che la baselgia e la scola a Sedrun persulas eran buca sufficientas per la
pastoraziun ed educaziun dall'entira val. Perquei han ins era baghegiau a Rueras
ina baselgia ch'ei vegnida consecrada dagl uestg da Cuera 1491 ils 4 da
december.43
Havend
quella baselgia all'entschatta il caracter da filiala da Sedrun, eis ei ualti
probabel aschia ch'il gidonter dil sur plevon da Sedrun deva era scola a Rueras.
Dapi
1643, che Rueras vegn alzau ad ina "caplania da scola cul caplon el
liug", ei quei caussa segira. Aschia plaida in document da 1677 partenent
Rueras e la scola da leu:
"Auf
den 15 Tag Augusti Anno 1677 ist alhier notiert Mit tags: Pacten und Conditionen
wie man einen Caplon aufnimmt zu St. Jakob.... Zum Triten, allen Werktagen ohne
kein Beschwerrnuss oder Lohn 2 Mallen zum Tag Schul halten .... Dies bekehn ich
Ludwig Jagmet mit meiner eigner Handt.»44
Tschien
onns pli tard stat ei aunc adina pressapauc tuttina pertuccont l'obligaziun da
far scola a Rueras, sco in document da 1765 plaida:
"Decretum
novum: Betreffend die Schuldigkeit eines jeweiligen Herrn Kaplans alljährlich
an gewöhnliche Zeit schul zu halten, hat es nun eine unwiedersprechliche
richtigkeit, nachdem die löbliche Nachbarschaft sambt die Nachbaren von Giuff45
durch einhähliche bemehrung sich declariert u. verobligiert hinfüro auf jeden
feyerstatt46 ein beyführende Gutte47 Holzfueder oder
anstatt jenes 5 batzen aufgelegt zu haben. Dieser beyderseits verbündete
Vertrag ist gleichfalls von unsern Hochwürdigsten Ordinariat gnädiglich
bestetiget worden, und zugleich verordnet, es solle alhier zur aller richtschnur
fleissigt eingeschrieben werden. So geschechen den 17ten April. Anno
1765. - Per me Jacobum Antonium de Gonda, Secretarium Capituli, ac loci
Paroch."48
Igl
uestg ha correspondiu al giavisch dils da Rueras, tenor brev da sur plevon Josef
Schmidt,49 e concernent "officia generalia" dueigien era
ils da Selva guder quei privilegi, sinaquei che "die Schul nicht zu oft
versäumt werden müsste".
Anno
1811 dat ei novas, ch'il caplon da Rueras hagi da far scola, ni d'haver quitau
che zatgi fetschi: ".... Doch
soll die Gemeinde ... falls kein Caplan daselbst wäre, um einen anderen
Schulmeister umzusehen gehalten werden. – Chur, den 23 April 1811 - Carl
Rudolph de Buol. Episc. Cur".50
Cul
temps mav'ei lu tuttina buca pli da pagar il caplon mo cun "vaultas
lenna", perquei il suandont conclus, che fa honur als da Rueras:
"Igl
onn 1837 ils 19 de Mars a Rueras ha in ludeivel Vischinadi en Preschientscha da
sgr. Farrer, et Caplon concludiu unittameing de far aung per 6 onns, chan da
vegnir igl Uffeci de Caluster en Roda et aplicar il vanzament del Intrada vid la
Scola u wid Bageigs ne Cudischs, ne salari dil Schulmeister, suenter sco ina
Commissiun traj ora dil Vischinadi afla per bien, la quala dei ses Projects a
quel metter avon a sco'l Vischinadi aprobescha dei el ver valur, tonaton adina
per Nez della Scola. - Christ Venzin p. t. Gierau". 51
Tgei
ei aunc enconuschent dalla scola veglia da Rueras? Igl ei segir che quella
vegneva dada dall'entschatta enneu en casas e stivas privatas. Dal temps avon
che la casa da scola vegni baghegiada 1850 a Rueras, plaidan las suandontas
notizias ord la cronica da Rueras,52 quei che pertucca la scola
veglia:
"Dapi
da vegl enneu ha la scola de Rueras entschiet sut sur Vigeli Venzin.
Cun
anno 1850 ha la scola da Rueras cun sias stivas ambulontas priu ina fin. Il
vischinadi ha baghegiau sia emprema casa nova da scola. Entochen 1910/11 ha la
gronda stiva da quella, il stebli e la cumadeivla cuschina tunschiu per scolast
e scolars. Anno 1910/11 ha Rueras survegniu duas scolas, scola pintga e scola
gronda. La scola pintga ha puspei stuiu viandar. Ella ei vegnida instruida en
casa da Sep Maria Giger, stiva dadens: la scola gronda en casa da scola-veglia.
1959 retscheiva il vischinadi da Rueras ina
scola nova orasisum il vitg.
Cheu
suonda il rodel dils scolasts che han instruiu ed educau a Rueras.
|
|
R.D.
Vigeli Venzin (40 onns) |
|
|
Duri
Monn da Sedrun, en casa pervenda |
|
|
Gion
Fidel Berther da Rueras, en casa Giachen Antoni Venzin |
|
|
Gion
Rest Muggli54 da Rueras, en casa da Sep Lur. Venzin |
|
1844/46 |
rev..
ader Martin Andreoli, caplon |
|
1846/47 |
Vincens
Cyprian Andreoli, Mustér |
|
1847/48 |
R.
D. Giachen Lurenz Riedi, caplon |
|
1848-1850
|
Gion
Battesta Bisquolm, Sumvitg |
|
1850-1854
|
Gion
Antoni Soliva, Sedrun |
|
1854/1855
|
Leci
Berther, Disla |
|
1855/1856
|
Stiafen
Beer, Sedrun (entochen Daniev) |
|
1856/1857
|
Michel
Simonett, Disla |
|
1857-1864
|
Vigeli
Giusep Riedi, Mompé-Medel (maridaus a Segnas) |
|
1864/1865
|
Sep
Fidel Berther, Mompe-Tujetsch |
|
1865-1867
|
Sep
Bigliel, Mompé-Tujetsch |
|
1867 |
Anton Schmed, Mompe-Medel |
|
1868/1869
|
Sep
Bigliel, Mompe-Tujetsch |
|
1869-1882
|
Maria Barla Pally, Rueras |
|
1882-1884
|
Gion
Battesta Derungs, Breil |
|
1884-1887 |
Baseli
Hosang, Segnas |
|
1887-1889
|
Stiafan
Schmed, Sedrun |
|
1890-1898
|
Anselm
Capeder, Mustér-Rueras |
|
1899-1903
|
Giachen
Antoni Pally, Camischolas |
|
1904-1910 |
Aluis
Venzin, Platta-Medel |
|
|
|
|
Cun
igl unviern 1910/11 ha Rueras obteniu duas scolas: «scola pintga» e «scola
gronda». |
|
|
Scola
pintga han dau: |
|
|
1910-1913
|
Augustin
Schuoler, Cumpadials |
|
1913/1914
|
Josef
Antoni Muoth, Breil |
|
1914-1917
|
Placi
Sigisbert Giger, Curaglia |
|
1917-1922
|
Bistgaun
Fidel Cathomen, Dardin |
|
Scola
gronda han dau: |
|
|
1911-1913
|
Aluis
Venzin, Platta-Medel |
|
1913/1914
|
Silvester
Simeon, Lonsch |
|
1914-1917
|
Josef
Antoni Muoth, Breil |
|
1917-1920
|
Barclamiu
Coray, Laax |
|
1920-1922
|
Lurenz
Casutt, Falera |
|
Cun
1922/23 puspei mo ina scola |
|
|
1922/1923
|
Leci
Coray, Laax |
|
1923-1925
|
Giusep
Cavegn da Surcuolm |
|
1925-1929
|
Barclamiu
Peder da Selva |
|
|
|
|
Cun
1929/30 ha Rueras puspei survegniu duas scolas, essend ch'il diember da
scolars era carschius per in bienton ed ins haveva buca plaz pli mo en in
local. |
|
|
Scolasts
dalla scola pintga: |
|
|
1929/1938
|
Gion
Mihel Peder da Selva |
|
1938/1939
|
Pieder
Cavigeli, Siat |
|
1939-1959
|
Giusep
Gieriet, Tujetsch |
|
Scolasts
dalla scola gronda: |
|
|
1929-1938
|
Barclamiu
Peder da Selva |
|
1938-1950
|
Gion
Mihel Peder da Selva |
|
1950-1956
|
Leci
Jacomet, Surrein-Tujetsch |
|
|
|
|
Scolasts
e scolastas en scola nova, eregida 1959: |
|
|
1959- |
Vinzens
Pally, Rueras |
|
1959-1962 |
Giusep
Gieriet, Camischolas |
|
1962-1963 |
Catrina
Schatz-Cavegn, Cazis |
|
1963-1964 |
Valentina
Deflorin, Segnas |
|
1965-1966 |
Rest
Martin Bundi, Peiden |
|
1965-1975 |
Norbert
Vinzens, Trun |
|
1974-1975 |
Mengia
Schmid, Rueras |
|
1976-1977 |
Corinna
Bearth, Rabius |
|
1978-1979 |
Armin
Caduff |
|
1980-1981 |
Yvonne
Derungs, Tavanasa |
|
1982- |
Hans
Monn, Sedrun |
|
1995/1996 |
Beni Hendry; 6. classa |
|
1996/1997 |
Marcus Bearth, Sedrun,
4.classa |
|
1998/1999 |
Tarcisi
Hendry, Sedrun |
|
1998/1999 |
Vinzens
Pally, Rueras |
|
1999-2002 |
Nicolina
Cathomen Giossi, Rueras |
|
1999-2002 |
Alexa
Giger, Surrein/Sumvitg |
|
2002-2004 |
Flurin
Foppa, Favugn |
|
|
|
La scola dil vischinadi da
Camischolas
Tenor
in tschuppel interessantas notizias da pader Baseli Berther, dat ei da relatar
il suandont davart la scola e la casa da scola a
Camischolas:
"La
casa da scola da Camischolas ei vegnida baghegiada dals vischins 1862. Avon
vegnev'ei dau scola en casas privatas. Aschia raquintava per exempel scolast
Mihel Maissen da Mustér-Cuoz ch'el hagi fatg scola leu en casa da Lorenz
Jacomet odem il vitg sur via en la stiva dadens, encunter la baselgia.
"Sco
auters vitgs dalla vallada, ha Camischolas giu sia scola ditg avon ch'ina casa
da scola vegni baghegiada. Vischins che eran stai empau naven a scola, ni che
savevan in tec dapli ch'ils auters, sedevan sez neu ed instruevan temps
d'unviern ils affons dil vitg. Aschia ha per exempel statalter Tumaisch Beer, in
capavel e rutinau vischin che haveva giu studegiau tiels gesuits a Brig, dau
plirs unviarns scola en casa d'Ignazi Beer sper caplutta. Aschia era in onn Gion
Andriu Berther ella medema casa. Plaun a plaun suondan lu reguladamein scolasts
e scolastas cun admissiun e patenta.»55
Da
1908 survescha la casa da scola da Camischolas sco local per la scola reala
dall'entira vischnaunca. Quei tochen igl onn 1962.
Pertuccont
ils scolasts, che han dau scola a Camischolas, eisi da numnar ils suandonts:
|
Da
1850 circa entochen 1859: |
|
|
|
statalter
Tumaisch Beer, plirs onns. |
|
|
Gion
Andriu Berther da Camischolas, in onn. |
|
1859-1862
|
Mihel
Antoni Maissen, Mustér-Cuoz, 3 onns, en casa odem il vitg en stiva dadens
encunter la baselgia. |
|
1863-1866
|
Josef Steiner, Cumpadials, emprem scolast ella scola nova, baghegiada 1862. |
|
1866-1868
|
Elisabeth
Huonder, Mustér-Disla; paga 350.- frs. |
|
1868-1869
|
Duri Riedi, Rueras, |
|
1869-1870
|
Vigeli
Giusep Berther, Camischolas, cun ina paga da 150.- frs. |
|
1870-1872
|
Rosa Berther, Selva, |
|
1873-1875
|
Sigisbert
Monn, Mustér-S.Gions, paga frs. 240.-. |
|
1875-1876
|
Maria
Ursula Desax, Mustér-Gonda. Ha dau scola mo entochen Nadal, epi ida culla
brocca. |
|
1876-1880
|
Anselm Capeder, Mustér-Rueras, |
|
1880-1881
|
Onna
Maria Caplazi, Surrein-Sumvitg, in onn, 23 scolars - paga 430 frs. |
|
1881-1891
|
Sigisbert
Monn, S. Gions, per la secundaga, cun ina paga da frs. 430.- (paga
minimala dil cantun), 2 onns in suenter l'auter. Sigisbert Monn fuss
turnaus bugen, sche la scola havess cuzzau vinavon. El era fetg cuntents
cun affons e geniturs. |
|
|
|
|
Dapi
1891 entochen 1908 ha giu liug negina scola pli a Camischolas. Igl onn
1908 ei la scola reala vegnida creada per tuts affons dalla val en casa da
scola a Camischolas. Sco
scolasts reals han ils suandonts instruiu leu: |
|
|
1908-1915
|
Hans
Giachen Decurtins-Agosti, Sedrun |
|
1915-1918
|
Benedetg
Bundi, Surrein |
|
1918-1920
|
Albert
Cadalbert, Rueun |
|
1920-1944
|
Sep
Modest Nay, Danis |
|
1944-1960
|
Ludivic
Hendry-Venzin |
|
1949-1962
|
Vigeli
Berther, Camischolas |
| 1962/1961 | Eugen Casanova |
| 1961/1962 | Leci Jacomet, Sedrun |
|
Dapi
1949 ha la Val Tujetsch dus scolast secundars, che vegn dada per tuts a
Camischolas. |
|
Scola e scolasts da Selva
Dapi
ch'ils da Selva han giu baselgia e caplon, han els secapescha era giu scola pils
relativamein paucs scolars da Selva e Tschamut. La baselgia veglia ei vegnida
consecrada 1630 da Giusep Mohr, uestg da Cuera.
Dapi
1630 entochen la mort da sur Gion Giusep Deplaz (1818-1859), han ils da Selva
giu buca meins che 32 caplons-scolasts, e la scola da quels dus pli
aulttschentai uclauns dalla Val Tujetsch, vegn nuota ad esser stada mendra che
quella dils auters vischinadis tuatschins.
Sco quei
ch'ei deva buns e menders onns da truffels, dev'ei era buns e menders da
scolars. E zaco empau pli originala stueva quella scola da Selva esser, raquenta
tuttina la tradiziun che sur Deplaz fagevi scola a Selva en stiva dalla casa
pervenda, e ch'el schevi enqualga als affons da Selva: "Vus haveis en
truffels" enstagl tschurvi ed als da Tschamut: "e vus
pelletschas". Il pli savens schevi el "dir si" ils bustabs. -
Gaudios Riedi, haveva tagliau ora ils bustabs sin ina palutta da lenn e sin
scorsas pegn pils scolars, ch'els savevan prender en scola e per mauns da
quellas emprender igl ABC."
1864
ha la scola da Selva survegniu 400 frs. dal cantun per la casa da scola ni per
igl alzament dil fondo da quella."
Anno
1919 ei la casa nova da scola vegnida baghegiada a Sutcrestas, denter Selva e
Tschamut.57
Ils
scolasts ch'ein stai a Selva:
|
1855/1857 |
Gion Paul Riedi da Tschamut, |
|
1857/1859 |
Balzer Anton Curschellas da Surrein-Tujetsch, |
|
1859/ |
Gion
Battesta Matiuet da Cumpadials, (120 frs. paga) |
|
1860/ |
Monn Gion Giusep, Cumpadials, |
|
1861/ |
Rudolf
Cavelti, Sagogn |
|
1863/ |
Gregori Capeder da Curaglia-Medel |
|
1865/ |
Stiafen
Albin da Mumpe-Medel |
|
1867/ |
Giusep
Steiner, Selva |
|
1870/ |
Rosa
Berther, Selva |
|
1872/ |
Duri
Riedi, Rueras |
|
1908/ |
Maria
Caplazi, Surrein-Sumvitg |
|
1909/ |
M.
Blumenthal |
|
1910/ |
Giachen
Fidel Berther, Rueras |
|
1915/ |
G.Sialm,
Mustér |
|
1917/ |
Giachen
Benedetg58 Venzin dad Acla-Medel, |
|
1919/ |
Sivester
Simeon, Lonsch |
|
1920/ |
Anna
Schuoler, Sumvitg |
|
1922/ |
Pia
Candinas, Sumvitg |
|
1924/ |
Eusebi
Cavegn da Breil (morts 1956 il davos d'avrel). |
|
1929/ |
Maria
Ursula Cavegn da Rueras |
|
1933/ |
Josef
Derungs, Camuns |
|
1934/ |
Josef
Gieriet, Tujetsch |
|
1939/ |
Gieri
Cavegn, Breil |
|
1943/ |
Hendry
Ludivic, Tujetsch |
|
1944/ |
Berther
Vigeli, Camischolas |
|
1945/ |
Hendry
Felici, Tujetsch |
|
1946/ |
Halter
Mathilda, Surcuolm |
|
1950/ |
Giossi
Giusep, Rueras (morts ella lavina) |
|
1951/ |
Schmet
Alfons, Sedrun/Tujetsch |
|
1953/ |
Schlanser
H.M., Surrein-Sumvitg |
|
1955/ |
Paulin
Lorenz, candidat-scolast, Schluein |
|
|
Albert
Deplazes (seminarist) |
|
1957/ |
Mario
Gadola, Mustér |
|
1958/ |
Aluis
Tuor, Cumpadials (seminarist) |
|
|
Luregn
Carigiet, Breil/Dardin (seminarist) |
Scola e scolasts da Cavorgia
Cavorgia
ei ina dallas pintgas uclivas dalla Val Tujetsch Mo quei che pertucca il
scolaresser sequenta Cavorgia denter ils emprems vischinadis tuatschins!
Perdetga persuenter ei ina interessanta notizia, cumparida ella pressa
romontscha.
"Cavorgia in hof da paucas casas en Tujetsch duei haver concludiu da
baghegiar ina casa da scola. In exempel che mereta imitaziun. Contas grondas
vischnauncas dat ei, nua ch'ins ha negina casa da scola."59 Igl
onn 1848 vegn ella eregida. El
contract dils 3 d'avrel 1848 appartenent il baghegiar la scola a Cavorgia stat
ei scret:
"Ei
daventau in Contract denter la Comissiun de Scola dina wart e maister Gion
Antoni Schmedt de lautra wart, maister Gion Antoni Schmedt surpren da baghegiar
ina Casa de Scola a Cavorgia en largezia denter las Preits 10 ½ bratscha en
largezia de mintga maun, che duei vignir faitg ina Stiva, in Stebli de trei e
miez Bratscha e la Stiva 7 bratscha sin mintgia maun, con aung ina Combra el
Giebel, deigi lura vigniu mess si Isiarchels e Canals e tablegiau las Grundas
sin tuts mauns sut si. La stiva e stebli deigien ristar l'altezia de 13 quartas.
Perquella lavur paga la Comissiun al detg Schmedt in Capital de 85 fl
Tujetsch ils 3 de Avrele 1848.
Joseph
Ant. Durgiai, Farrer
Johann
Jacob Beer, Actuar
Era
per il pinar ora e mobiliar la scola ei stau fatg in contract.
"Tujetsch,
ils 23 de Avrel 1849, eis ei daventau il sequent Accort de lavur denter Sigr. Lucas
Caveng e Sigr. Scarvon Monn en Num della Comissiun de Scola e Meister Gion
Antoni Schmed a risguart il pinar ora la Casa de Scola de Cavorgia et ei sco
suonda:
1mo
Sto il Meister Gion Antoni far ella maldigiada Casa dus Plentschius perdius en
Stiva e Stebli castrai, e dus surengiu, dapli dus suren en il madem Stebli e
Stiva. Item on cuschina in plentschiu suten daven dilg Esch casa entochen dadens
ilg Esch Stiva, e suren avon Combra era il madem, sco era il plentschiu sura
della Combra dilg Giebel.
2do
In esch casa fatergiau, dus Eschs cun tablas sin la Stiva e Stebli et in cun
arigels sin la Combra. Tuts quels Eschs sto el anferar e meter si.
3tio
Ina Scalla per ira sin Combra, e far oitg barcuns e quels anferar e meter si
els, item tabliar entuorn la pegnia e far ina fanastrel sut quella en.
4to
Supias entuor la Stiva daven din Esch entochen lauter et era ina meisa, della
Stiva liunga. Sco era ina supia de quella lungezia. En Stebli in letg et ina
meisa ordinaria e duas supias pintgias cun artg. Fus ei era aung de basegns de
meter en ischenchels sehe eis el era tier quei obligaus.
Tut
quella Lavur sto lura esser buna e solida. Per quella lavur paga la Comissiun de
Scola, f 55 dico tschunconta tschun renschs, sin ilg atun proxim de quest onn.
Duess aber la lavur per munchonza dellas aissas buca saver vegnir fatgia entira
en quest onn, sehe veng il pagamen faitgs mo suenter della proportiun della
lavur.
Per
confirmaziun dilg Sura suttascrivien las parts contrahentas. Il Meister Gion
Antoni Schmed, nunsavent scriver fa si sia Noda Casa.
Lucas
Cavegn
sco
Comissionau de quella vard
Davart
quella casa scriva Giusep Steiner: "Baghegiada eis ella sin ina muota da
grep, pressapauc mesavia denter las casas dil vitg Cavorgia e quellas dil Plaun
s.Leci. Ella ha negin tschaler, mobein ina stiva, in stebli cun ina combretta el
gibel. La cuschina ei buca spartida si, e vegn duront 10-12 seras igl atun
scutschau ora ieli da semglin en quella cuschina. Grond
disturbi pil scolast quellas notgs ... Jeu
vevel ils scolars dils davos onns che vevan tut lur geniturs ch'eran stai a
scola tier mei.62
Sco
ei para vevan ins era empruau in onn da metter si scola a Surrein-S.Antoni.63
Sco
emprem scolast en la nova scola han ins elegiu il giuven Leci Antoni Balzart per
45 fr.
Mo
Cavorgia haveva gia giu avon scola, zanua en ina casa privata. En in rapport da
Placi Condrau da Muster digl onn 1833 stat ei scret: "Per buca schar pli
ditg la scola da Cavorgia orfonila haiel jeu cun consentiment digl emprem gerau
(en riguard la paga) e cun cussegl dil signur Janer (en riguard il personal)
pladiu leu in scolast sut las condiziuns sco onn. Il
cussegl d'educaziun vegn tenor empermischun a schar vegnir tier ad el in
susteniment de 40.- fr."
Ils
20 da schaner 1840 scriva igl «Ordinariats-Officium» da Cuera: «Tavetsch an
Herrn Decan und Pfarrer Joseph Hitz: Auf das geziemende Ansuchen Namens der
Einwohner des dortigen Filialhofes Cavorgia, es möchte demselben ein kleiner
Beitrag aus dortiger vermöglichen Kapelle S. Lucii zur Haltung einer eigenen,
wegen dem weiten und oft lebensgefährlichen Wege zur allgemeinen Pfarrschule,
fast unentbehrlichen Hofschule bewilligt werden, erlaubt das Ordinariat, dass
alljährlich ein Beitrag von fl. 20 aus benannter, dortigen Kapelle als Salarium
eines Lehrers verabfolgt werden können gegen dem, dass
1.
die Einwohner für die Nahrung des Lehrers selbst sorgen möchten,
2.
alle Kinder zur Schule, und allen Eltern derselben zum Unterhalt des Lehrers pro
rata verpflichtet seien, dass
3.
Lehrer und Schule unter die Aufsicht des Pfarrers gestellt seien, und dass
letzterer befugt sei, sowohl Materialien als Personalien der Schule zu
entfernen, wenn sie den guten Sitten, oder der Reinheit der katholischen Lehre
gefährlich werden sollten, endlich
4.
dass diese Bewilligung auf zehn Jahre beschränkt sei, indem man erwartet, dass
bis dorthin andere Hilfsquellen für diese Schule ausfindig gemacht werden können.65
Chur,
am 20. Jänner 1840
Das
Ordinariat-Officium für Selbes
Jac.
Fr. Riesch, Cancellier.
Ils
7 da zercladur 1880 scriva il departament d'educaziun al cussegl da scola della
vischnaunca da Tujetsch:
"Aus
den statistischen Tabellen des Schulinspektorates Kath. Oberland haben wir
entnommen, dass der Lehrer der Schule in Cavorgia im letzten Schulwinter
folgende Belohnung erhielt:
f
200 baar
f
100 in Naturalien
f
40 Wohnung und Holz
Sie
werden hiemit eingeladen, sich beförderlichst unser vernehmen zu lassen, in was
die Naturalien bestanden und wie dieselben gewerthet worden sind."
Der
Vice-Präsident F. Manatschal
Il
pagar ils scolasts ina part cun naturalias era usitau era en autras scolas. Mo
scriva il departament d'educaziun en in auter liug ch'el seigi buca absolutamein
encunter il pagar ils scolasts sin quella moda, stoppi denton pretender che
quellas naturalias vegnien surdadas dal cussegl da scola al scolast, sinaquei
ch'il scolast seigi buca necessitaus d'ir sez casa per casa per quellas.
|
|
|
|
Avon
1855: |
Muggli
da Cavorgia |
|
|
Stiafan
Beer, in onn |
|
|
Duri
Riedi da Rueras |
|
|
Hermarina
Fazandin da Danis |
|
|
Gion
Antoni Soliva da Sedrun |
|
|
Sigisbert
Monn da Mustér |
|
|
Genal
da Surrein-Sumvitg |
|
1856-1862
|
Giusep
Anton Steiner da Cumpadials, cun ina paga da 100 frs. per onn. |
|
1862-1872
|
ston
ils affons da Cavorgia, essend zun paucs, ira si Sedrun a scola. |
|
1872-1874
|
3
onns ha Giusep Antoni Steiner dau scola a Surrein/Tujetsch, en casa da
Giger per ils affons da Surrein e Cavorgia, essend ils biars da Surrein.
Paga 100.- frs. |
|
1876-1884
|
8
onns ha Giusep Steiner puspei dau scola a Cavorgia ed haveva retschiert
ils davos onns entras beinvulientscha digl inspectur Disch la patenta
d'admissiun. |
|
1884-1894
|
ein
ils affons da Cavorgia i a scola a Sedrun. |
|
1894-1896
|
Adalbert
Schuoler, Cumpadials |
|
1898-1901
|
Onna
Maria Caplazi, Surrein-Sumvitg |
|
1901-1916
|
ein
ils da Cavorgia puspei vegni a Sedrun a scola; la vischnaunca pagava in
ton per affon. |
|
1916-1917
|
Giachen
Fidel Berther da Rueras67 |
|
1917-1920
|
Giachen
Fidel Berther da Rueras |
|
1920-1925
|
Silvester
Simeon da Lonsch |
|
1925-1928 |
Tumaisch
Venzin da Sedrun |
|
1928-1933 |
Gion
Antoni Schmed da Cavorgia |
|
1933-1934
|
Serafin
Bundi, Trun |
|
1934-1939
|
Gieli
Cavegn, Breil |
|
1939-1945
|
Teofil
Schmed, Sedrun |
|
1945-1947
|
Vigeli
Berther, Camischolas |
|
1947-1950
|
Leci
Jacomet, Sedrun |
|
1950-1951
|
Carli
Job, Trun |
|
1951-1953
|
Albert
Berther, Buretsch-Mustér |
|
1953-1955
|
Rest
Ant. Friberg, Danis. Morts duront il temps da scola. |
|
|
Gion
Giachen Steier, Lontsch |
|
1955-1956
|
Jacob Baselgia, Lonsch |
|
1956-1957 |
Curdin
Cathomen, Breil (seminarist) |
|
|
Mario
Gadola, Mustér (seminarist) |
|
1957-1959 |
Vigeli
Venzin, Sedrun |
|
1959-1960 |
Elsi
Capeder, Pitasch (seminarista) |
|
|
Lothar
Bearth, Rabius (seminarist) |
|
1960-1962 |
Tina
Schatz, Cazis |
|
1962-1963 |
Baseli
Berther, Rueras (seminarist) |
|
|
Julius
Bucholzer, Rueun (seminarist) |
|
1963-1964 |
Giusep
Camenisch, Surrein/Sumvitg |
|
1964-1965 |
Gion
Antoni Derungs, Surcasti (seminarist) |
|
|
Norbert
Vinzens, Trun (seminarist) |
|
1965-1966 |
Norbert
Vinzens, Trun |
|
1966-1967 |
Flurin
Tschuor, Sumvitg |
|
1967-1968 |
Clara
Deplazes, Rabius (seminarista) |
|
|
Rico
Casanova, Mustér (seminarist) |
Quei
davos onn ein ils sequents scolars e scolaras aunc stai a scola a Cavorgia:
| Hendry Justina | 8avla
classa |
| Hendry Ida | 8avla classa |
| Hendry Cecilia | 7avla
classa |
| Hendry Tresa | 6avla classa |
| Hendry Guido | 3. classa |
| Schmid Ervin | 3. classa |
| Peder Pia | 3. classa |
| Peder Giusep | 2.
classa |
| Monn Cornelia | 2. classa |
| Monn Rosmaria | 1. classa |
| Peder Beatrix | 1.
classa |
| Schmid Jovita | 1.
classa |
Conclusiun
Ton
ina survesta dalla historia dalla scola en Tujetsch. Il svilup al stan dad oz ei
staus oravontut el 19avel tschentaner fetg progressivs ed innovativs. Las
stentas dalla vischnaunca, populaziun, per ina buna instrucziun dils affons e
giuvenils, buobas e giuvnas, ein stadas ed ein aunc oz emplenidas d'in spert da
gronda responsabladad pigl avegnir da mintga generaziun.
|
1 |
|
Urbari
dalla pleiv da Tujetsch. |
|
2 |
|
Recensentur
dem Actus quos Dns. Capellanus Aethuatiensis ex obligatione obire
tenebitur . . . . 11)
Debet se Juventuti instruendae graebere Magistratum attenta conditione, si
ligna ad usum suum necessaria ab incolis convicinis in Silviis caedantur,
atque conducta diffindantur apte ad conbustionem. Sine ullo incomodo sive
sumptu ... ." (Copiau da treis fegls pupi vegl, tagliai ord igl
urbari vegl da Sedrun, probabel cun p. 128-131, che sesanflan ussa egl
archiv episc. a Cuera senza datum. - Sco pader Baseli Berther manegiava
setract'ei cheu dalla scartira da R.D. Joannes a Castelberg plevon a
Sedrun 1730-1736.) |
|
3 |
|
Notizia
manuscretta da pader Baseli Berther, ella biblioteca romontscha dalla
claustra da Mustér. |
|
4 |
|
El
cudisch da batten (nr. 1), Sedrun, legin nus: "1710. 31 Octobris.
Maria filia magistri Joanis Soliva et Mariae Durigiet legitimae
uxoris." |
|
5 |
|
La
copia da questa brev sesanfla ella biblioteca romontscha dalla claustra da
Mustér. |
|
6 |
|
Mira:
Protocol da Cumin I. Sut "Anno 1790, ils 22 da Nov. Lud. Oberk.,
dil Cumin .." |
|
7 |
|
Urbari
dalla caplania da Sedrun p. 245, scret 1814 dal maun da pader Placi a
Spescha. |
|
8 |
|
Notizias
manuscrettas ella biblioteca romontscha da Mustér. |
|
9 |
|
Quei
era la casa nativa da Maria Barla Muggli, feglia dil "Muggli
Grond". |
|
10 |
|
Partenent
ils divers "cudischs da scola" duvrai per l'instrucziun en
nossas scolas romontschas dapi quei temps entochen oz, mira: Dr. Gion
Deplazes: "Schulbücher im romanischen Rheingebiet"
(disertaziun, Friburg). |
|
11 |
|
Notizias
screttas dal maun da Emanuel Deragisch, ella biblioteca romontscha dalla
claustra da Mustér. |
|
12 |
|
Dapi
1846! |
|
13 |
|
Davart
sur Camenisch mira: Gadola
G., sur Giusep Maria Camenisch (biografia) Glogn 1931, 5avla annada, p.
74-99. |
|
14 |
|
Quei
che pertucca quella, mira: Gedenkschrift, 1. c. p. 106 e ss. |
|
15 |
|
"Nova
Gasetta Romontscha", nr. 16 p. 64 (1840), sut: Surselva, Tujetsch. |
|
16 |
|
"Il
Romontsch" (gasetta conservativa) 1847, nr. 10, p. 37. |
|
17 |
|
"Il
Romontsch", 1847, nr. 23. |
|
18 |
|
Notizia
da pader Baseli Berther, bibl. rom. dalla claustra da Mustér. |
|
19 |
|
Il
Romontsch, nr. 15, p. 58, 1848. |
|
20 |
|
Amitg
dil Pievel, nr. 13, 27 da mars 1850. |
|
21 |
|
Dr.
J. Ulrich Maier en sia "Geschichte des bündnerischen
Volksschulwesens in der ersten Hälfte des 19. Jhs.", scriva p. 107:
".... ja die Gemeinde Tavetsch, die in Schul- Strassen- u. Forstwesen
den übrigen Gemeinden als Muster aufgestellt werden kann, gibt ihrem
Lehrer einen Gehalt (1852) von 300 fl. nebst Wohnung und Heizung!" |
|
22 |
|
Zweiter
öffentlicher Bericht des Erziehungsrates. Darstellung des Zustandes sämtlicher
Gemeindeschulen Graubündens im Jahr 1849 auf 1850. Chur
1850, p. 152/153. |
|
23 |
|
Nova
Gasetta Romontscha, nr. 11 dils 12 da mars 1863. |
|
24 |
|
Nova
Gasetta Romontscha 1865, nr. 27. |
|
25 |
|
Nova
Gasetta Romontscha 1868, nr. 48. |
|
26 |
|
Nova
Gasetta Romontscha 1868, nr. 14. |
|
27 |
|
Gasetta
Romontscha 1878, nr. 7 |
|
28 |
|
Gasetta
Romontscha 1878, nr. 12. |
|
29 |
|
Nova
Gasetta Romontscha 1863, nr. 43 e Nova Gasetta Romontscha 1863, nr. 49 e
50: "Protesta dallas vischnauncas Mustér, Sumvitg, Tujetsch e
Medel." |
|
30 |
|
Gasetta
Romontscha 1874, nr. 22 e G. R. nr. 25 dil medem onn. |
|
31 |
|
Aschia
ha era in scolast tuatschin bandunau la patria. Da quei relata
la Gasetta Romontscha 1867, nr. 18 il sequent: "Gl'avrel (1867) ei
miert a Galgenen, cantun Sviz, il giuven scolast J.M. Muggli da Tujetsch,
nua ch'el veva dau 3 onns scola cun bien success. Sco la Gasetta da
Glaruna scriva, era el leu generalmein stimaus e carezaus sco bien e
fideivel instructer e bab da familia." |
|
32 |
|
Pli
detagliau davart la scola avon 100 onns, mira nossa lavur: Gedenkschrift,
1. c. p. 102 e ss. |
|
33 |
|
Gadola,
G., Placi Antoni Bisquolm. Glogn 1939, p. 126 e ss. |
|
34 |
|
Gadola
G., Ord il diari d'in scolast da tschels onns. Glogn 1938, p. 4-24. |
|
35 |
|
1863
igl atun ha Cavelti frequentau il cuors da repetiziun a Cuera ed obteniu
l'admissiun. Lu eis el vegnius eligius scolast a Surcasti per 220 frs.
plus 20.- dil cantun. Staus
leu a cuost tier sur Caviezel, dus unviarns. Quei
stupent um ha giu gronda influenza sin Cavelti ed ha animau el da
studegiar vinavon. Duront las vacanzas ha el pia studegiau latin tier
plevon Laim a Lags. Plev. Caviezel ha lu priu in di Cavelti ed ei ins cun
el a S. Pieder (Feldkirch) e giu quitau ch'el survegni "costags"
el marcau. El ha entschiet cheu cun la II. latina e perfin dau uras
privatas ad auters ed aunc fatg la quarta leu. Lu han ils paders gesuits
piars leu il gimnasi e salvau ina casa sco scola privata; avon vevan els
scola statala. Cavelti fa perquei la V avla el gimnasi dil stadi, la
sisavla a Sviz; suenter va el ad Innsbruck cun Simeon, Augustin e pres.
Wellinger. Leu ha el studegiau la filosofia; teologia a Cuera . ... e
morts lu a Cuera sco domcantor. |
|
36 |
|
Interessantas
ein era las sequentas notizias davart ses inspecturs: "miu emprem
inspectur ei stau professer Placi Condrau, staus miu professer a Mustér;
suenter sur canoni Huonder, medemamein miu professer a Mustér ed era il
sur Maurus Desax, plevon a Sedrun da quei temps e lu Gion Mathias Pfister
da Schlans, staus miu scolar a Schlans, nua che jeu hai entschiet a far
scola. (Notizias manuscrettas transmessas a pader Baseli Berther per la
biblioteca romontscha Mustér). |
|
37 |
|
Era
las notizias da scolasta Maria Caplazi, ha pader Baseli Berther ugliau da
far scriver l'autura. |
|
38 |
|
Quella
cuorta memoria da sgra. scolasta Maria Caplazi, ei vegnida scretta ils 24
da december 1901. |
|
39 |
|
Notizia
tenor la tradiziun d'umens vegls da Tujetsch. |
|
40 |
|
Notizia
da pader Baseli Berther. |
|
41 |
|
Mira:
Gadola G., sur Giusep Maria Camenisch, Glogn 1931, p. 126 e ss. |
|
42 |
|
Cheu
fa el aunc la remarca: "Gl'emprem ei la scola tudestga vegnida fatga
per treis onns da sur caplon G. Gieri Tuor." |
|
43 |
|
P.
Baseli Berther, Baselgias, capluttas e spiritualesser da Tujetsch, p. 16 e
ss. |
|
44 |
|
Urbari
da Rueras. |
|
45 |
|
Giuv
dumbrava aunc 1768 5 fiugs cun 22 persunas. 1805 ei il davos habitont da
Giuv, Tschimun Decurtins, setratgs a Rueras. |
|
46 |
|
feyerstatt
= fiug, casada. |
|
47 |
|
Gutte,
vul dir ina vaulta. |
|
48 |
|
Urbari
da Rueras, p. 12. |
|
49 |
|
Chur,
den 4. Jäner 1806. |
|
50 |
|
Ord
Decretum novum, p. 14. 57 |
|
51 |
|
Mira:
Urbari da Rueras. |
|
52 |
|
"Cronica
da Rueras" scretta da Giachen Antoni Venzin da Rueras, sin fundament
dalla tradiziun dalla fin dil 18 avel tschentaner. (G. Venzin ei morts
1918). |
|
53 |
|
Scola
han ils da Rueras mo saviu mantener purtond els sez gronds sacrifecis; pli
tard era cun subsidis: Aschia secloma per exempel: "Anno 1861, ils
19 da Marz hal vischinadi, en preschientscha da mei Suttascret, legiu ora
il Giachen Maculin per 2 onns caluster, cun la paga da 104 frs., digiel
tschien e quater francs per onn, cun la Condiziun ch'el laschi tut lautra
entrada della Calustria agli vischinadi, e quei tut per aplicar tier il
Benefeci della Scola, e tier nuot auter, e ch'el, Giachen, stoppi lu orda
quei pagar nuot, ni Spenda, ner enzitgei auter, sonder el hagi de trer il
sura 104 frs. blut, per siu survetsch. - Vigilius Venzin, caplon".
(Urbari da Rueras). |
|
54 |
|
Silsuenter
ei G.R. Muggli vegnius eligius secretari dalla canzlia cantunala a Cuera e
morts leu il fevrer 1860. |
|
55 |
|
P.
Baseli Berther, A Camischolas. Notizias
cultur-historicas ord la Val Tujetsch. (1917) p. 6/7. |
|
56 |
|
Gasetta
Rom. 1891, nr. 43: "Tenor ordinaziun dil Cussegl d'educaziun vegn la
scola da Camischolas muort sia pintga frequenza unida cun quella da
Sedrun, che survegn cheutras dus scolasts, in per la scola inferiura ed in
per la scola superiura." - Plinavon mira: Gasetta Romontscha 1891,
nr. 44: "Silla ferma opposiziun dalla beinstonta fracziun Camischolas
.... " |
|
57 |
|
Vide:
Gasetta Romontscha, 1919, nr. dils 9 d'october, artechel screts da
Tumaisch Venzin, scolast. |
|
58 |
|
Scolast Giachen Benedetg Venzin dad Acla-Medel, che ha dau scola a Selva 1918 ei sedisgraziaus alla catscha da camutschs a Medel, ils 7 d'october 1919. |
|
59 |
|
Amitg
dil Pievel (I) 1841, nr. 50. |
| 60 | Archiv communal Tujetsch | |
| 61 | Archiv communal Tujetsch | |
|
62 |
|
Ord
las notizias da Josef Steiner sez. Quei vegl scolast ei staus in original, gie perfin
poet. |
|
63 |
|
Notizia
da pader Baseli Berther: "Sur Giachen Antoni Monn, nativs da Sedrun,
n. 1829, ha da giuven (forsa da student) fatg scola a Surrein en casa giudem da Luis Curschellas; denton probabel buca ditg. El
ei morts 1872 sco caplon da Laax." |
| 64 | Archiv communal Tujetsch | |
| 65 | Archiv communal Tujetsch | |
| 66 | Archiv communal Tujetsch | |
|
67 |
|
Quel
ha stuiu ira schuldau la primavera 1916; per el ha lu sgr. scolast Albin
da Breil gidau ora a Cavorgia e finiu igl onn scolastic. Morts 1929. |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Fontaunas: |
Historia
della scola rurala dalla Val Tujetsch G.Gadola cumparida en "Igl
Ischi"1957; |
| Il vischinadi da Cavorgia; Toni Hendry; 1978 | |
| Tujetsch - Igl andament da sia historia 1987 | |
|
Il
svilup dalla scola tuatschina; M.Pfiffner, 1994 |
|
| Tujetsch e sia scola; Gasetta Romontscha 1962 | |
|
Archiv
dalla Vischnaunca da Tujetsch sut sectur 7 |
|
|
Protocols
da vischnaunca |
|
| Protocols dil Cussegl da scola 1859- | |