Historia dalla scola dalla Val Tujetsch

elavurada da Tarcisi Hendry
   
1 La scola veglia
2 Dalla scola vedra alla nova
3 La scola nova
4 Co vegneva ei instruiu?
5 Las scolas ed ils scolasts da Sedrun
6 La scola e scolasts da Rueras
7 La scola e scolasts dil vischinadi da Camischolas
8 Scola e scolasts da Selva
9 Scola e scolasts da Cavorgia
10 Conclusiun

11

Remarcas

12

Fontaunas

La scola veglia
Quei che partegn igl origin dalla scola astgan ils Tuatschins esser loschs. Dapi 1205 posseda la Val Tujetsch ina baselgia parochiala dedicada a s.Vigeli. "Nua ch'igl ei ina baselgia ed in plevon sesanfla era ina scola," seclamava ei. Tenor plirs conclus da concils dalla baselgia "eis ei obligaziun dil plevon da far scola als affons da sia pleiv". Igl emprem setract'ei mo d'ina instrucziun ella ductrina cristiana.

La historia dalla baselgia muossa che gia duront il 15avel tschentaner, vegneva ei eregiu ellas pleivs grondas "caplanias da scola"! Era la Val Tujetsch dueigi, sco in document da 1400 muossa, haver obteniu in gidonter dil plevon che veva l'obligaziun da far scola a Sedrun. Il secund vegl document da quellas varts, quei vul dir davart ina scola populara per Tujetsch, datescha dils 23 d'uost 1643, fixaus a caschun d'ina visitaziun episcopala a Sedrun. Denter las obligaziuns dil plevon da Sedrun, il plevon dall'entira val, stat ei sut nr. 5: "Ei vegn punctuau ch'il plevon stetti avon e detti scola, ed hagi la lubientscha da retrer persuenter, sco ei plai ad el, per affon e per meins treis bazs (30 raps!), e sch'ei schabegiass ch'in affon u l'auter frequentass inaga mo 3-4 dis la scola en in meins, sch'eis ei lubiu al plevon da retrer la taxa sco per in entir meins."1

La davosa remarca lai supponer, che quella scola dalla pleiv, en quella fuorma, buca mo per l'instrucziun en ductrina, existevi gia ditg avon 1643 e ch'enqual affon, per forsa buca stuer pagar la taxa meinsila, carteva che sch'ins mondi buca mintgadi, stoppien ins insumma buca pagar ella.
All'entschatta dil 18avel tschentaner, circa denter 1730-36, survegn il plevon in caplon per gidar ora en scola. Denter sias obligaziuns descrettas manedlamein, secloma: "Il caplon sto u el sez dar scola, u mirar per in um adattau che sappi far quei; persuenter dueigi el u siu substitut obtener empau lenna dapli ch'ils vischins ston ira per tut, pinar, far ora e cavegliar."2
Il basegns d'ina persuna che sededicheschi principialmein alla scola, vegn pli e pli urgents. Aschia dat igl uestg da Cuera la lubientscha als Tuatschins (1750) da crear sper la pleiv "in'atgna caplania da scola", nua ch'ei vegn punctuau che la principala obligaziun dil caplon seigi "far duas ga per di scola."3
Quella creaziun zun necessaria lai pia concluder che avon 1750 il plevon, cun agid da caplons casuals, vevi persuls d'haver quitau ch'ei vegni dau scola en vischnaunca e quei silmeins en in liug dalla val.
Avon quei datum veva il plevon dalla val, sper sia vasta pastoraziun, ualti stufi d'aunc stuer dar scola als affons! Perquei pledeva el mintgaton in "magister" che fageva quella lavur per el. Quel stueva il plevon indemnisar. In da quels entupein nus gia 1710 a Sedrun,4 mo probabel dev'ei tals gia avon ed era suenter quei onn.
Schebein ei era grev u lev da survegnir caplons cun tschaffen da dar scola, ei buca da dir per franc. Ton ei denton segir ch'ei deva temps ch'ei era insumma grev survegnir caplons. En gliez cass stueva puspei il plevon haver quitau che la scola mondi vinavon, u el surprender, ni entras mirar per "magisters" adattai ...
Quei demonstrescha fetg bein ina brev dils da Tujetsch, scretta agl uestg da Cuera ils 28 da matg 1769: Cheu stat ei denter auter: "Sur de Gonda Jacob Anton plevon a Sedrun ei sedecidius quei onn da surprender el sez la scola a Sedrun, aschinavon ch'ei seigi aschi pupratscha stabilitad (so schlechte Beständigkeit) culs caplons, mo stoppien ins schar la libertad ad el d'encurir in caplon tudestg ni talian che gidi el. La vischnaunca hagi supplicau el ditg persuenter, entochen ch'el hagi dau suenter e scret la caussa a Cuera.»5

Remarcabel eis ei che la scola veglia, vegneva sustenida moralmein dal ludveivel Cumin dalla Cadi, selubescha gie quel d'intervegnir en fatgs da scola. In exempel per biars auters: "Ei ordenau ch'ils Sgrs. Geraus da Tujetsch en preschientscha dil Herr Farrer deigien far clumar Andriu Beer a seia casada a quel atmonir chel muossi et entruidi ses affons megler e comendar chel quels flisiameing termetti a scola e ductrina. A schi glioc resalva in Lud. Oberk. de dar ilg dueivel castitg per seia malla obedientscha, cun el leutier obligar de tener ses affons ella vischnaunca de Tujetsch."6
Fuorma ed uorden dalla scola veglia, han buca mo cuzzau duront il 17avel e 18avel tschentaner; mobein era viaden el 19avel tschentaner. Aschia scriva pader Placi a Spescha, da lezzas uras caplon a Sedrun, egl urbari dalla pleiv: .... "Dil rest: tgi che vegli termetter lur affons tier auters a scola, possien ei sez seconvegnir cun quels tals e pagar particularmein.»7
Quels plaids muossan ch'il caplon veva aunc adina l'obligaziun da far scola, mo sch'ei deva aunc auters "surmeisters" en vischnaunca, astgi ins era tarmetter ils affons tier lezs a scola. Pader Placi a Spescha era tgunsch cuntents, sch'el veva paucs scolars, mo persuenter forsa ils megliers e ch'el astgava quell'uisa plitost ughegiar mintgaton da far ina scapada.
Co funcziunava la scola d'antruras? Ei setracta d'ina scola tras a tras cristiana, sco ella vegneva particada e sustenida dalla baselgia catolica da tschentaners enneu! Alla testa da quella scola steva igl uestg da Cuera e quei aunc entochen viaden els emprems decennis dil 19avel tschentaner.

Dalla scola vedra alla nova
Cun Pestalozzi(1746-1827), Girard(1765-1850) ed auters piuniers dalla scola populara, entscheiva ina nova epoca da scola. La tendenza da crear ina scola primara obligatorica, sco ella sepresenta oz, ha era entschiet a destadar ils spérts tuatschins els anno 1840, 1850. In maletg dalla scola da quels decennis leu, porschan las notizias dil vegl scolast Gion Antoni Soliva da Sedrun (1840-47), che tunan sco suonda.8
"Dal temps sco sura indicau (1840-47) vegneva clamau giud scantschala la dumengia avon s.Catrina, che la scola vegni da quei temps entschavida e cuntinuada tochen la jamna sontga. El medem temps recumandava il sur plevon da vuler tarmetter ils affons sauns e tafers dad 8 onns vegliadetgna tochen ils da 12 onns inclusiv, flissiamein a scola. - Quei daventava aber sut negin stroff e controlla.
Ils anno 40 tochen 45, che jeu mavel a scola, deva il sur Giachen Camenisch, caplon a Sedrun, scola als pigns digl ABC en sia casa privata che Hans Giachen Decurtins posseda uss a Sedrun.9 - Als auters affons, che savevan ina gada leger, deva il sur plevon, decan Hetz, scola en sia casa pervenda. A Rueras deva il sur beneficiat Venzin scola en quella stiva dalla casa che soras Monn habiteschan ussa ed a Selva ha il sur beneficiat Deplaz dau tochen anno 1850 era en casa pervenda, ton sco saiel. - Naven dils anno 45 tochen ils 49 ha Stiafen Monn dau scola a Sedrun,en sia atgna casa.

Cudischs da scola eran:
1. In sempel ABC.
2. Suenter quel il sempel cudisch dil cuntegn da cuortas fablas e praulas.
3. In cudisch pli volum, cuntenent enqual descripziun dalla natira ed enqual raquintaziun ord il temps vargau, che vegneva numnaus "il cudisch da steilas", sco era il cudisch dil Veder Testament".
4. Il cudisch d'uffeci latin; ed il cudisch da ductrina. En quels vegneva legiu ed enqual caussa empriu a memoria e raquintau.10

El scriver: concepts negins; mobein exercezis ella calligrafia. A mintga scolar scriveva igl instructer sez sissum in fegl pupi ina lingia e suenter quella haveva il scolar da scriver igl entir fegl schi bein sco'l saveva.
El quen vegneva mussau successivamein las 4 spezias cun special risguard e far quen cun renschs, rizers e bluzchers; mo quei naturalmein, quellas 4 spezias, senza risguard sin quens pratics per la veta.
Quen a tgau negin exercezi.
Ariguard las absenzas dils affons da scola, duront il temps da scola, vegneva teniu negina controlla.
La disciplina era empau munglusa malgrad ch'ils affons eran bein sensibels e beinduras empau da scharfs (!) (tazas cun ina gronda e ferma lingiala 3 e 4 en ina gada; star mesas uras enschanuglias cun bratscha aviarta e lu aunc beinduras sin in plèder git).

Duront scola vegneva bein savens scumandau scadin tschintschar denter ils scolars ed era buca mirar ord il cudisch; per quei intent metteva il scolast secretamein in scolar sco survigilader e tgisader da duels, mo quei tgisader ch'era il bia gia enconuschents als affons da scola, vegneva ord scola hassiaus e persequitaus da tuts affons da scola, en particular da quels che tal tgisava al scolast. In relavont spért e fliss era tiels scolars gronds che scrivevan sin pupi, quel(?) ch'il scolast metteva giu ils scolars ina ga per meins en rietscha cun nr. 1,2,3 ed aschia vinavon, secund sco lur scartiras eran bein ni mal fatgas."
In scolar dil temps che Soliva e Bisquolm devan aunc scola a Sedrun, numnadamein Emanuel Deragisch da Bugnei, bab dils dus missionaris caputschins pader Placi e pader Theodosi, ha mess per scret las suandontas notizias sur ses onns da scola a Sedrun:11 "Jeu sundel ius a scola 1851, da 5 onns e vevel aunc en rassa. Ei era gia obligatoric dad ir a scola.12 Mo buc aunc fixau con ditg e schebein ins stueva far ora intons onns, mo ira mavan tuts. Scolast era Bisquolm da Disla, prima scolast en tuts graus. Ha stuiu ceder pervia da S., che deva lu scola enta Rueras. Bisquolm deva era scola la stad, en casa dil caplon; giu bas en ina stiva habitava el. Cudischs vevan nus igl ABC ed il "cudisch da steilas" per las classas aultas. Avon Bisquolm deva sur Camenisch scola."13

La scola nova
Cun ils anno 1840/50 ha il spért per novas e meglieras scolas era suflau en las vischnauncas sursilvanas. Quei ei oravontut stau il meret dalla "Societad per ameglieraziun dallas scolas catolicas dil Grischun", fundada 1832.14
Da gliez temps vegn ei surtut punctuau ch'ins hagi entochen ussa fatg "sgarscheivel pauc pil progress dalla scola rurala" e che las vischnauncas astgassien entscheiver a seregagliar en quels graus. "Aber tgei ei vegniu faitg per las scolas! Confesseien sinceramein: nuot, dil tut nuot».15
Quei ei tgunsch stravagau! Mo ord quei artechel san ins prender che Tujetsch veva buc aunc casas da scola, fa quel gie endamen els ussa, ch'il suffel hagi derschiu tontas plontas, ed ei duessien patertgar da baghegiar casas da scola cun quellas. Ils vischinadis duessien dar gratuitamein ils suloms. Quei fussi buca fatg da memia per la scola. A Camischolas duessien ins insumma ereger ina casa da scola per l'entira val.
Mo il far ils emprems pass en quella direcziun veva pauc ried, perquei dat la Gasetta Romontscha da gliez temps puspei ina ellas costas:
"Tujetsch ... Era a Tujetsch spetgav'ins in meglier regulamen da scolas, denton par'ei ch'ei seigi vegniu refretg .... pia vinavon pleunsiu?!"16 Mo cura ch'igl ei cudizzau ditg avunda tonscha ei. Perquei secloma ei ussa tuttenina:
"La vischnaunca da Tujetsch ha ils 30 da Matg 1847 unitamein tschentau si in fondo da scola da 11'000 fl., digel indisch melli. In bi e zun legreivel progress e segiramein mai seudius ellas annalas tuatschinas suenter la mort dil gloriua Pieder da Putnengia."17
In tal progress ei mo staus pusseivels, cunquei che la baselgia, ha cuntinuau da sustener la scola populara ch'ella veva entochen uss adina promoviu en plaid e fatg. Da quei dat il suandont document perdetga:
"1847, ils 12 d'uost ha igl Ordinat episcopal da Cuera lubiu da prender dallas capluttas da Tujetsch sequentas summas per fundar in fondo per las scolas ruralas:

Caplutta da s. Clau, Tschamut

180 fl.

Caplutta da s. Bistgaun, Giuv

580 fl.

Caplutta da Nossadunna, Zarcuns

860 fl.

Caplutta da s. Giusep, Bugnei

100 fl.

Caplutta da s. Antoni, Surrein

860 fl.

Caplutta da s. Leci, Cavorgia

1300 fl.

 

3880 fl.18

Ussa che las capluttas dall'entira val han dau in bien exempel, va ei vinavon cun curascha admirabla; il tschentaner dallas scolas ha priu ina legreivla entschatta:
"Sin Cadruvi (a Sedrun) duei vegnir baghegiau in stupent casament per las scolas da Sedrun. Per treis autras casas da scola, eis ei schon ussa lenna sil plaz.
Tujetsch sestauscha pia cun honur vinavon."19
Dus onns pli tard: ".... Alla giuventetgna auda igl avegnir e sche la vischnaunca da Tujetsch ha dacuort baghegiau ... 4 casas da scola et ha presentamein emploiau 3 scolasts, gl'emprim cun ina paga da 350 fl., il secund cun 80 et il tierz cun 50 fl. (ils dus davos mo pigl unviern), sche sa mintgin concluder, ch'ella hagi il dretg quitau pell'educaziun dils affons ... "20
Oz rian ins sur da quellas pagas, mo da lezzas uras eran 300 fl. paga per in scolast che deva scola gl'entir onn ina raritad. Era 80, resp. 50 renschs, era pagau da lezzas uras per 5 meins scola.21
Quei ch'interessescha, ei la situaziun dalla scola co ella era ils anno 1849/50, nua ch'ei ha dau la gronda midada e l'entschatta dil grond progress. Davart lezs fatgs exista in rapport ufficial stampau (1849/50)22 che porscha in'interessanta investa el scolaresser dalla vischnaunca da Tujetsch. Quei ualti exact rapport tuna nuota aschi mal:

"Nr. 252 Tujetsch-Sedrun
Circuit da scola catolic. Cun ils uclauns ed uclivas: Gonda, Salins, Camischolas, Zarcuns, Surrein e Bugnei.
Local da scola: in agen, niev e cuntenteivel.
Cussegl da scola: Per tut las fracziuns da scola dalla vischnaunca politica da Tujetsch che consista ord 8 commembers; il plevon dil liug a Sedrun ei president ord uffeci.
Fondo da scola: Per l'entira vischnaunca politica fl. 2400 en capitals hipotecars, dils quals ina part ein aunc uni cul fondo da caplania; ei exista neginas ordinaziuns legalas ariguard igl augment dil fondo, encuntercomi ei priu en egl in'augmentaziun sin autra via.
Scola d'unviern: Da s.Martin entochen Pastgas; 36 uras ad jamna. Obligaziun d'ira a scola: Quella entscheiva cun 6 onns; finiziun da scola tenor veglia.
Remarca: Anno 1847 ei la vischnaunca vegnida premiada dal cussegl d'educaziun cun in premi da 400 fl. per lur fundaziun dil fondo da scola da fl. 2000.

Nr. 253 Tujetsch-Cavorgia.
Cuminonza da scola Cavorgia cun l'ucliva Cavorgia sura. Affons obligai dad ir a scola: 18 en ina scola cun classas. Local da scola: in agen, cuntenteivel.
Quei che pertucca ils auters uclauns, mira Tujetsch-Sedrun.

Nr. 254 Tujetsch-Rueras
Cuminonza da scola catolica: El cirquit 14.
Affons obligai dad ir a scola: 40 en ina scola cun classas.
Local da scola: Vegn baghegiau in niev. Il "canzler" (=caplon) tegn scola. Gl'auter mira Sedrun.

Nr. 255 Tujetsch-Selva
Cuminonza da scola catolica: El cirquit 14 cun l'ucliva Tschamut.
Affons obligai d'ir a scola: 27, en ina scola cun classas. Local da scola: Ei vegn baghegiau in niev. Il caplon tegn scola. Gl'auter mira Sedrun."

Quei che pertucca las finanzas da scola, il progress dils fondos, muossa la sequent survesta:

Ils fondos da Tujetsch cun 5 scolas."23

 

1847 ha la vischnaunca fundau tras arvès ellas alps e fein a pastg ...

frs.  3400.-

Premi cantunal pella sura fundaziun ...

frs.    680.-

Priu cun lubientscha episcopala ord la facultad dallas capluttas capitals, che vegnan aunc administrai dals resp. ugaus da quels

frs.    596.-

Premi cantunal per 3 casas da scola, a Sedrun,Rueras e Cavorgia ...

frs.    425.-

(Camischolas ha uss era in'atgna casa da scola ed a Selva vegn uonn medemamein baghiau ina) La caplania da Sedrun paga annual alla scola 51 fr.-, che representa in capital da

frs.  1020.-

En bonis dalla scola ha il lud. oberkeit resignau sin ina annuala gasteria tiel signur plevon, persuenter paga quel annual alla scola 11 fr. 90 cts. in capital da

frs.    238.-

    

 

1863, schaner, purtava aschia l'entira facultad

frs. 12 279.-

 

Ultra da quei fondo general ha il vischinadi da Camischolas e Zarcuns mess in'entschatta tier in fondo per lur atgna scola tras ina voluntaria collecta, ch'ha purtau en 393 fr.63."
Dus onns pli tard han dus uclauns dalla val puspei caschun d'augmentar lur fondos specials da scola:
"Premis fixs per casas da scola ni alzament dil fondo ei vegniu partiu ora 5240 frs.... denter auter a Selva 400, Camischolas 350 ... »24

In temps arriva, nua ch'ins propaghescha intensiv las "scolas da stad" ni "scolas tudestgas"; en sesz las antecessuras dallas scolas realas e secundaras da oz. Tujetsch sepresenta davart quellas ideas a moda exemplarica. Gia 1868 secloma ei en quels graus: "Las novas scolas per la giuventetgna buc obligada pli da frequentar la scola elementara, per las qualas il davos cussegl grond ha decretau in subsidi cantunal, han ils vischinadis da Rueras, Sedrun, Segnas, Mustér-S.Gions e Surrein entschiet a menar en." 25
Quels onns da progress dil scolaresser, prolunghescha il cantun era il temps da scola da 22 sin 24 jamnas26 e diesch onns pli tard 27 vul el schizun far frequentar ils affons 9 onns la scola elementara. Mo cheu encunter han era ils Tuatschins protestau.28
Gest quels onns vegn ei pretendiu pli e pli bia dils scolasts, mo persuenter pretendi il cussegl d'educaziun era in undreivel alzament da paga a quels - che plai denton buca pli ch'in ton a nossas vischnauncas sisum la Cadi.29
Quei patertgar encunter las pagas da scolast da quels onns, vegn denton pli e pli quiets, aschia che 1874, cura ch'il cantun ha puspei alzau las pagas, han las vischnauncas buca pli protestau: era buc Tujetsch !30
Igl ei da remarcar  che beinenqual  scolast, survegnend egl jester megliera paga, bandunava sia vischnaunca e sia patria romontscha per donn da nossas scolas novas, per da cuort reorganisadas.31

Co vegneva ei instruiu?
A Tujetsch era la scola buca megliera e buca mendra ch'enzanua auter: denton dependeva ella era sco en auters loghens dals buns e menders scolasts.32 Mo cun quei che Tujetsch ha giu da siu temps ina partida buns scolasts, suondan cheu notizias ch'els han relaschau. Aschia raquenta per exempel Placi Bisquolm33 en siu diari:34

"Observaziuns sur la scola a Tujetsch 1849/50.
Jeu hai uonn 76 scolars en scola. -
La 3. classa exercitescha en ils quens dallas 4 spezias cun cefras numnadas.
La 2. classa exercitescha els quens dallas 4 spezias buca numnadas.
La 1. classa el quen a tgau e scriver cefras.
Fliss: En scola buca fetg gronds generalmein, bein aber el frequentar la scola: il progress ei da ludar.
1852, ils 12 d'avrel examen. - Stau tonta glieud, ch'ei ha buca giu plaz en scola: stuevan star on zuler. - Era dus scolasts da Mustér ein stai presents."

Buca pauc interessant ei quei che partegn il baghegiar casas da scola! Da quella da Sedrun di el 1851: "Ils 12 da fevrer dat il sulegl per l'emprema ga en stiva da scola ed ella stiva speras en dallas finiastras sura. Il sulegl va giu ussa per allas 4 dalla sera, q.e. ils 12 d.q. e leva ¾ sillas 8 dalla damaun. En stiva encunter damaun dat il sulegl per l'emprema ga ils 16 da fevrer e stat schon ¼ ura il di."

Diesch onns pli tard ha Tujetsch in scolast da mo 15 onns vegliadetgna, Rudolf Cavelti da Sagogn, pli tard canoni residenzial e domcantor. Quel ha pader Baseli Berther giu supplicau 1905 da far aschi bien e scriver sias reminiscenzas da scolast a Sedrun 1860/61. Orda quellas il suandont, tenor notizias da pader Baseli Berther:
"Entuorn 1860 era ei aunc gronda munconza da scolasts. Professer Placi Condrau era inspectur. Cavelti veva fatg la scola primara a Sagogn. Condrau ei vegnius sin inspecziun leu e viu che Cavelti saveva stupent sias caussas e scret igl atun ad el da vegnir a Sedrun e surprender la scola pintga. Ed el ei vegnius a Sedrun sco scolast cun 15 onns, senza negina preparaziun. Plevon Durgiai ha lu presentau Cavelti a Lucas Cavegn e lez ha detg: "Quel bettan ei dal Drun giu!" - Denton veva lunschentuorn buc in soli scolast quei uorden e quella disciplina sco Cavelti! - Siu salari fuva frs. 120. Nua prender cuost per ch'ei tonschi? Ei han cussegliau ad el dad ir en casa dalla caplania e far sez il percasa; han mess en in letg e dau in per cazzettas ad el. "Jeu survegnevel fetg bia dals purs" (raubas da cuschinar etc.). Suenter scola metteva Cavelti si scussal e fageva il percasa: pulenta, broda, suppa da frina ... Era ils ses tarmettevan si dabia da casa. Il mender era che negin lavava siu resti; siu scussal era tschufs e tut steris dil cut!

Cavelti era staus pladius per la scola pintga, mo ha lu dau la gronda a Sedrun. Vegneva ora fetg bein cul sur plevon: la sera era el quasi adina si tier lez - per spargnar la cazzola! Alla fin da quei emprem onn da scola ha professer Placi Condrau giu detg: "Cavelti ei ualti nauschs en scola!"
Lauter onn va Cavelti scolast a Selva per 150 frs. Leu ha el fatg scola en ina casa sper la caplutta, casa dubla dils Flurins, ella stiva encunter la caplutta: cuschina davos mun e combra da maner cun tgaminada. El stueva era scaldar pegna per la scola - cun caglias strieuna. La sera fuv'el adina si tier pader Sigisbert Monn, um fetg serius, che sunava fetg bein clavazin e mussava gronda simpatia per la claustra! - Fetg bien fageva la famiglia Venzin cun el. (Onna Rosa Martina Venzin ha schizun gidau el pli tard a schar studegiar!). - Il secund unviern a Selva ha ei dau massa neiv. Vegniu giu la lavina da Rusas e Cavelti ha stuiu far tunnels per che ses affons sappien vegnir a scola.
A Selva fageva el mai caffe (bueva adina latg mulsch); insumma pintgas u neginas expensas. El ha tarmess l'entira paga a casa! Perquei veva Lucas Cavegn, commember dil cussegl da scola giu detg: "Quels tg'on nuet, tarmettan la paja a tgesa: quels tg'on enzatgei fon se daivets!"
Ils scolasts da Tujetsch mavan adina a conferenza. Quella veva liug il bia a Mustér ella "Cruna". Quei eri dis da biala poesia e da pign cuost. Caffe cumplet tiella "Veva" per 60 raps e pil "surmeister pign" custav'ei aunc meins!
"Leger stuevan mes scolars fetg bia. Buca bustabiar pli; nus vevan la fibla. Gruppas da plaids; alla fin adina "vianter" e "costas". - Jeu vevel dus differents cudischs da scola cun lien differentas caussas zun capeivlas. Las classas superiuras havevan il cudisch da professer Placi Condrau. Il principal era denton la "bibla", il scriver ed il quen.»35

Collega da Cavelti a Tujetsch fuva lezs onns Fidel Caderas da Ladir. Era quel ha, sin giavisch da pader Baseli Berther, relaschau interessantas notizias davart la scola tuatschina da gliez temps. Denter auter metta el per scret 1907 ch'el era gia in um vegl:
"Jeu hai entschiet a far scola a Sedrun 1859/60 e teniu ora 14 unviarns. Per tut ils affons hai jeu fatg scola - sch'jeu sbagliel buc - ils 8 davos unviarns; las notizias ch'jeu vevel giu scret da lezzas uras davart la scola a Tujetsch ein barschadas. Sper la scola superiura, fuv'ei ina scola inferiura, tenida 1859/60 da Tumaisch Jacomet: 1861/62 da Rudolf Cavelti, ussa canoni a Cuera; 1862/65 da Lucas Cavegn da Rueras. Suenter vegneva teniu a Sedrun sper la scola elementara ina scola tudestga per tgi che leva, mo quella era buca obligatorica. Quell'ei vegnida tenida da scolast Soliva e dals caplons sur Casanova e sur Tuor. Avon che jeu vegni a Sedrun veva Soliva quella scola e suenter mei scolasta Deplazes. - Jeu hai entschiet a far scola a Sedrun cun 200 frs..... l'aulta paga da quei temps.
La mesadad, 100 frs., pagavel jeu pil cuost. Suenter han ins lu, empau per onn, alzau entochen sin 300 frs.
Malcuntentientscha regeva a Tujetsch, cura che jeu sundel vegnius leu, pervia dils fondos da scola, ils quals la vischnaunca veva priu e pagava als divers vischinadis, tenor scolas e diember d'affons; e quei ei era stau il motiv da duas scolas a Sedrun.
Camischolas ha eregiu ina scola mo per buca stuer schar vegnir ora a Sedrun e collectau per in agen fondo da scola etc.
Sgr. Bernhard, president dil cussegl d'educaziun da lu, ha cun caschun ch'el haveva visitau la scola claustrala, era visitau las scolas da Sedrun e dau a quellas grond laud, cunzun alla romontscha, specialmein el quen. -
Diesch onns (unviarns) hai jeu, ultra dalla scola dil di, era dau scola la sera, a pigns e gronds. -
Da quei temps schavan ins buca scriver cun plemas d'itschal! Dallas 12 all'ina vevel jeu adina da tagliar ora plemas. Ins haveva lu era negins carnets da quen. Mintga damaun avon scola stuevel jeu scriver quels sin las tablas grondas per mintga classa. Havevel perquei mez cumponiu pensums per mintga classa. Hai fatg biaras translaziuns per auters scolasts, che savevan buca tudestg, e quasi mintg'onn purtau in referat sin ina u l'autra conferenza scolastica. Visitavel era bugen las scolas dils auters scolasts."36

Maria Caplazi che ha dau scola 10 onns suenter Caderas, ha medemamein relaschau ina partida interessantas notizias davart las scolas da Tujetsch. Ella relata denter auter:37
"Da 1873-74 entochen 1879/80, 7 unviarns, hai jeu fatg scola a Sedrun; igl unviern 1881 a Camischolas, sperond che lezza pli leva lavur cun 23 scolars, seigi pli favoreivla a mia sanadad.
Il diember da scolars a Sedrun variava denter 50-60; in onn 61 ed in onn 48, reparti sin 7 classas. L'instrucziun ed educaziun da quels carezai affons cun aschi promta obedientscha e sutmissiun, zun attaschai e dalla pli buna veglia enten suandar admoniziuns, cussegls e giavischs, era miu grond legherment. Favori intragliauter cun talents mesauns, han ei levgiau mia lavur, gidau suenter mia inhabilitad entras ualti general buna diligenza, premurada activitad en scola ed a casa. La pli gronda indulgenza e toleranza han tuts cars, buntadeivels cooperaturs dalla scola demussau a mias biaras munconzas e mendas.
Igl emprem onn hai jeu giu 400 frs. pagaglia, ils quater suandonts 500 frs. ed ils dus davos onns aunc habitaziun e lenna tiels 500 frs. Il local da scola era en casa da caplania; per la numerusa populaziun ina stiva bassa, pintga e stgira. Laschond il ludeivel cussegl d'educaziun miserar in onn ils locals da scola e prescrivend el 4,5 qm3 plaz per affon, ha ei resultau ch'ils mes vevan mo 0,8 qm3 plaz.
Miu antecessur ei sgr. scolast Caderas da Ladir staus, miu successur sgr. scolast Capeder, vivon a Camischolas. Sch'jeu seregordel endretg, ha era Camischolas pagau mia lavur cun 430 frs. Lezs affons, meins occupai a casa, han demussau cun pintga excepziun ina nunstunclenteivla activitad e diligenza. - A Cavorgia hai jeu fatg scola ils treis unviarns 1898/99 e 1900 cun 8,7,6 scolars pulit talentai e zun diligents, mo pauc sviluppai, per gl'auter denton oreifer buns affons."
"Cert, ei ha dau en tuts onns bia anecdotas da rir, mo sai jeu oz buca pli seregurdar da tuttas aschibein e co ellas ein seconstituidas. - D'ina tscheivrila recreaziun sai jeu far menziun .... Havend il ludeivel cussegl da scola, sco era buns geniturs lubiu in communabel divertiment, havein uns seprofitau da quella lubientscha per gliendisdis-tscheiver. Suenter messa ein tuts scolars vegni en scola, per spitgar ils associai da tscheiver: rev. sgrs. farer Desax e caplon sur Augustin, cussegl da scola, plirs babs e president communal Luregn Jacumet. Cantau ina canzun sil plaz, ei la cumpignia semessa sin viadi a Rueras, cantond e giubilond e menada dils dus pli pigns scolars sco capitani e portabandiera. A Rueras essan nus sereuni en baselgia, cantau ina canzun. Sin nies retuorn fatg il medem a Zarcuns ed a Camischolas. Ils vischins da scadin liug ein separticipai da quella affonila legria, sepostond sin finiastra, sper via per veser ed udir la legra societad. Arrivai a Sedrun circa allas 12, han 2-3 siets da buis beneventau la cumpignia. Spir appetit essan nus i ella Cruna per satisfar a quel cun in bien refrestg. Duront quel han ils affons sedivertiu cun cantar e declamar. In pulit diember da vischins formavan igl auditori. Memia gleiti eis ei stau sera, e la legra societad ha stuiu sesparter e sespatitschar.
In onn hai jeu giu in principiant, paupers da talent, e quel hai jeu ditg buca saviu perschuader da far scriver - ord spir buna fei. Aschigleiti che jeu bandunavel el, metteva el greffel e tabla d'in maun, mo steva tut ruasseivels e quiets. Dumandond pertgei el scrivi buc, ei la risposta stada: "Jeu stu far scu la sulmeistra: lezza scriva era betg!»38

Sedrun; scola e scolasts
Las casas da scola entochen 1850
Avon 1800 ei la scola da Sedrun, ch'era quella per Sedrun, Camischolas, Salins, Gonda, Bugnei, Surrein e Cavorgia, vegnida dada en casa pervenda; gl'emprem dals plevons e suenter dals caplons entochen circa 1850. Essend il diember dils scolars carschius dapi 1800, fagevan ins certs onns era scola en stivas pli grondas da casas privatas, sco per exempel en "Tgèsa alva" ed oragiu en "Tgèsa dals Monns"39 Dapi 1800 devan buc adina mo caplons e plevons scola a Sedrun. Avon 1850 vegnan numnai sco scolasts da Sedrun: Duri Monn da Sedrun, statalter Tumaisch Beer da Camischolas e Stiafen Monn da Sedrun.40 Suenter han ils plevons e caplons buca pli dau scola. Il davos caplon che ha dau scola a Sedrun ei stau sur Giusep Maria Camenisch.41
Davart las casas da scola da Sedrun relata igl enconuschent original, scolast Giusep Steiner, en sias notizias surdadas a pader Baseli Berther:
"L'emprema casa da scola da Sedrun ei vegnida baghiada 1848/50. Sia fatschada mira encunter il hotel dalla Cruna. Quella era casa da scola e caplania. Gronds tschalers per caplon e lennas....
La stiva gronda da scola ei dal maun encunter sera, gronda e spaziusa, mo baul stgir la sera e tard clar la damaun; ella ei era memia bassa ed aschia en plirs graus malemperneivla. L'autra stiva per la scola pintga, ha, pon ins dir, negin sulegl. En quella devan ins ils davos onns "scola tudestga".42 Era il president da vischnaunca veva cheu siu local ufficial."
Quella emprema casa da scola ei vegnida duvrada entochen 1886, e lu ei la secunda scola vegnida baghegiada a Gonda/Sontget-Dulezi. En quella ha mintga scolast sia stanza d'instrucziun."
   
La scola da 1962:   

La scola dad oz ei vegnida eregida ils onns 1960/62 per 2.5 milliuns francs. Gl'emprem onn da scola ei stau 1962/63 per las scolas primaras, da niev la scola reala e lu la scola secundara che fuva tochen da cheu a Camischolas ed ina classa ils davos onns a Rueras.

Dau scola a Sedrun han ils suandonts scolasts:

Scola gronda (entochen 1859 la suletta)

Avon 1850:

 

sur decan Hitz

 

statalter Tumaisch Beer

 

sur Giusep Maria Camenisch

1850-1854

Placi Antoni Bisquolm (stad ed unviern)

1854-1859

Gion Antoni Soliva

1859-1873

Fidel Caderas, Ladir

1873-1880

Onna Maria Caplazi

1880-1887

Anselm Capeder

1887-1891

Baseli Hosang

1891-1894

Gion Battesta Venzin (Raveras-Mustér)

1894-1899

Gion Antoni Deragisch

1899-1907

Anselm Capeder, Mustér

1907-1909

Gion Battesta Durschei (Segnas-Mustér)

1909- ?

Eusebius Cavegn, Breil

1913-1917

Paul Livers da Breil

1917-1920

Tumaisch Venzin da Selva (l'empremaga)

   

Cun igl unviern 1920/21 han ins ranschau en aunc ina tiarza scola a Sedrun ch'ins ha mess suttetg ella medema casa da scola sco tschellas duas a Sontget-Dulezi.

1920-1923

Tumaisch Venzin da Selva (scola gronda)

1920-1923

scolast Bass da Cumpadials (scola mesauna)

1923-1925

Tumaisch Venzin (scola gronda)

1925-1929

Gion Mihel Peder da Selva

1929-1931

Anton Hendry da Cavorgia

1931-1956

Toni Hendry, Sedrun (scola gronda u mesauna)

1945-1956

Teofil Schmed, Sedrun (scola gronda)

1941-1945

Felici Hendry, Cavorgia (scola mesauna)

1949-1956

Ludivic Hendry, Sedrun (scola reala)

     

La scola pintga da Sedrun han dau:

Avon 1859:

 

sur Martin Camenisch

 

Stiafen Monn

1859-1861

Tumaisch Jacomet

1861-1862

Rudolf Cavelti

1862-1864

Lucas Cavegn

Suenter:

Stiafen Schmed

 

Gion Antoni Soliva

1897/1898

Giachen Antoni Pally

1898/1899

Anselm Capeder

1899-1903

Giachen Camartin

1903-1904

Gion Benedetg Derungs

1904-1909

Eusebius Cavegn

1909/1910

Duri Riedi (vegnius malsauns e cun igl 1 da fevrer):

1910

Scolast Stivet da Breil

1910-1913

(?) Giachen Antoni Pally da Camischolas-Disla

1913-1929

Gion Antoni Schmed da Cavorgia

1929-1956

Tumaisch Venzin da Selva-Sedrun

        

La scola tudestga, pli tard (dapi 1908) la scola reala han dau:

Avon 1868:

Gion Antoni Soliva

1868-1870

sur Casanova Anton

1870-1873

sur Gieri Tuor

1884-1889

Josef Schuoler, Danis

1874-1875

Gion Antoni Soliva

1889-1890

Stiafen Schmed, Sedrun

 

   

Ils scolasts dapi 1962 en scola nova a Gonda/Mira:

Scolasts primars:

1962- Toni Hendry, Sedrun

1962/1963

Pieder Caduff, Lumnezia

1962-1970

Giusep Gieriet, Camischolas

1964-1970

Baseli Berther, Rueras

1965-1967

Gion Antoni Derungs, Surcasti

1967-1973

Stiafen Berther; Camischolas

1968/1969 Angelica Condrau, Mustér

1969-1977

Rico Casanova, Mustér

1969-1975

Giusep Caduff, Rueras

1970-2011

Ciril Monn, Sedrun

1972-....

Beni Hendry, Sedrun

1973-1998 1999-2002
2008-

Tarcisi Hendry; Sedrun

1974-1976

Judith Hendry-Bläsi, Sedrun

1975-1985

Ervin Cathomas, Sevgein/Rueras

1976-...

Marcus Bearth, Rabius/Sedrun

1978-1981

Josefina Cadruvi, Ruschein

1981-1986

Ursula Cadalbert, Rueun

1985-1987

Jovita Valier, Camischolas

1986-1992

Miriam Berther, Sedrun

1987/1988

Monica Pally, Rueras

1988-1995

Esther Decurtins, Trun

1996-1998 Vinzens Pally, Rueras
Alexa Giger, Surrein/Sumvitg
  Ursula Cadalbert, Sedrun
2011- Sandro Tomaschett, Trun

 

 

Scolasts secundars:

1962-1985

Vigeli Berther, Camischolas

1962-1992

Leci Jacomet, Sedrun

1960/1961

Eugen Casanova

1985-.....

Ervin Cathomas, Rueras

1987/1988

Miriam Sossai, Trun

1988/1990

Gion Battesta Spescha, Danis

1991-

Carli Degonda, Rabius

1992-

Peder Brenn,

Katja Maissen-Spälti, Sedrun  
  Manuela Schnoz-Flury, Mustér
  Vigeli Jacomet, Sedrun
2010/2011 Kai Hinrichsen, Mustér/Sedrun

 

 

Scolasts reals:

1962-1963

Pieder Coray, Laax

1964-1994

Alfons Schmet, Sedrun

1974-2006

Norbert Vinzens, Sedrun

 

Hans Monn, Sedrun

2010- Gieri Spescha
2011- Adrian Cathomas, Sedrun

 

 

Classa pintga integrada a Sedrun:

 

Nicolina Giossi Cathomen, Rueras

1999-2002

Elmar Holzner

2002-2004

Doris Loretz, Sedrun

2004-....

Ursula Cadalbert, Sedrun

  Lea Berther, Sedrun/Surrein


La scola da Rueras
Rueras ha suenter Sedrun las pli veglias notizias d'ina scola. Cul temps ha ei semussau che la baselgia e la scola a Sedrun persulas eran buca sufficientas per la pastoraziun ed educaziun dall'entira val. Perquei han ins era baghegiau a Rueras ina baselgia ch'ei vegnida consecrada dagl uestg da Cuera 1491 ils 4 da december.43
Havend quella baselgia all'entschatta il caracter da filiala da Sedrun, eis ei ualti probabel aschia ch'il gidonter dil sur plevon da Sedrun deva era scola a Rueras.
Dapi 1643, che Rueras vegn alzau ad ina "caplania da scola cul caplon el liug", ei quei caussa segira. Aschia plaida in document da 1677 partenent Rueras e la scola da leu:
"Auf den 15 Tag Augusti Anno 1677 ist alhier notiert Mit tags: Pacten und Conditionen wie man einen Caplon aufnimmt zu St. Jakob.... Zum Triten, allen Werktagen ohne kein Beschwerrnuss oder Lohn 2 Mallen zum Tag Schul halten .... Dies bekehn ich Ludwig Jagmet mit meiner eigner Handt.»44

Tschien onns pli tard stat ei aunc adina pressapauc tuttina pertuccont l'obligaziun da far scola a Rueras, sco in document da 1765 plaida:
"Decretum novum: Betreffend die Schuldigkeit eines jeweiligen Herrn Kaplans alljährlich an gewöhnliche Zeit schul zu halten, hat es nun eine unwiedersprechliche richtigkeit, nachdem die löbliche Nachbarschaft sambt die Nachbaren von Giuff45 durch einhähliche bemehrung sich declariert u. verobligiert hinfüro auf jeden feyerstatt46 ein beyführende Gutte47 Holzfueder oder anstatt jenes 5 batzen aufgelegt zu haben. Dieser beyderseits verbündete Vertrag ist gleichfalls von unsern Hochwürdigsten Ordinariat gnädiglich bestetiget worden, und zugleich verordnet, es solle alhier zur aller richtschnur fleissigt eingeschrieben werden. So geschechen den 17ten April. Anno 1765. - Per me Jacobum Antonium de Gonda, Secretarium Capituli, ac loci Paroch."48
En ina brev dils 20 d'uost 1804, screta agl uestg da Cuera dal "statthalter Ulrich Venzin Deputierte und Johannes Gieriet Landa. Deputierte", supplicheschan els ch'igl uestg duessi dar uorden ch'il caplon legi mintgadi messa a Rueras .....
"und das der Capellan in winterzeit kein anlas habe die schuol zu unterlassen, und also die jugend mehr unterwiesen werde ... "
Igl uestg ha correspondiu al giavisch dils da Rueras, tenor brev da sur plevon Josef Schmidt,49 e concernent "officia generalia" dueigien era ils da Selva guder quei privilegi, sinaquei che "die Schul nicht zu oft versäumt werden müsste".
Anno 1811 dat ei novas, ch'il caplon da Rueras hagi da far scola, ni d'haver quitau che zatgi fetschi: "....
Doch soll die Gemeinde ... falls kein Caplan daselbst wäre, um einen anderen Schulmeister umzusehen gehalten werden. – Chur, den 23 April 1811 - Carl Rudolph de Buol. Episc. Cur".50
Cul temps mav'ei lu tuttina buca pli da pagar il caplon mo cun "vaultas lenna", perquei il suandont conclus, che fa honur als da Rueras:
"Igl onn 1837 ils 19 de Mars a Rueras ha in ludeivel Vischinadi en Preschientscha da sgr. Farrer, et Caplon concludiu unittameing de far aung per 6 onns, chan da vegnir igl Uffeci de Caluster en Roda et aplicar il vanzament del Intrada vid la Scola u wid Bageigs ne Cudischs, ne salari dil Schulmeister, suenter sco ina Commissiun traj ora dil Vischinadi afla per bien, la quala dei ses Projects a quel metter avon a sco'l Vischinadi aprobescha dei el ver valur, tonaton adina per Nez della Scola. - Christ Venzin p. t. Gierau". 51

Tgei ei aunc enconuschent dalla scola veglia da Rueras? Igl ei segir che quella vegneva dada dall'entschatta enneu en casas e stivas privatas. Dal temps avon che la casa da scola vegni baghegiada 1850 a Rueras, plaidan las suandontas notizias ord la cronica da Rueras,52 quei che pertucca la scola veglia:
"Dapi da vegl enneu ha la scola de Rueras entschiet sut sur Vigeli Venzin.
Quel ei staus caplon a Rueras varga 40 onns. Gl'unviern devi el scola sut la medema taxa de 30 renschs (51 frs.). Quei sur caplon ha baghiau la casa sper baselgia, ch'auda a Gion Mathias Monn. El hagi baghiau quella per spargnar la lenna (leugiu duvrava el duas pegnas), la quala el procurava sez. Ils vischins stuevan dar ina vaulta lenna ni miez rensch. - En quella hagi el dau biars onns scola. Ei vegneva mussau empau da leger e scriver ed il quen; las 4 spezias. Allas buobas vegnev'ei mussau plitost mo da leger. Ils davos onns, nua ch'el era vegnius empau fleivels, ha Gion Fidel Berther (cantadur) surpriu de dar scola. Quel mussavi de scriver ils bustabs gronds avon ch'ils pigns. Il sur decan Hetz hagi ina gada visitau la scola sut quel ed hagi detg ch'ins stoppi mussar ils pigns avon ils gronds. - Suenter ha assistent Muggli fatg scola in unviern en la stiva da Gion Ludivic Pally (nossa casa, stiva dadens). Suenter ha pader Martin Andreoli fatg la scola en la casa pervenda aschiditg ch'el ei staus caplon leu; e lura sur Lorenz Riedi, era en casa pervenda, e siu vegnentsuenter ei stau sur Bistgaun Beer. La taxa della paga era da quels sura scolasts (caplons) 80 renschs, entochen 1850 .... "

Cun anno 1850 ha la scola da Rueras cun sias stivas ambulontas priu ina fin. Il vischinadi ha baghegiau sia emprema casa nova da scola. Entochen 1910/11 ha la gronda stiva da quella, il stebli e la cumadeivla cuschina tunschiu per scolast e scolars. Anno 1910/11 ha Rueras survegniu duas scolas, scola pintga e scola gronda. La scola pintga ha puspei stuiu viandar. Ella ei vegnida instruida en casa da Sep Maria Giger, stiva dadens: la scola gronda en casa da scola-veglia.
1911, primavera e stad, han ins alzau omisduas alzadas dalla casa da scola, fatg en finiastras novas e drizzau en per duas scolas sigl unviern 1911/12. Il spitg dalla casa ha survegniu in'atgna curiosa fuorma.53

1959 retscheiva il vischinadi da Rueras ina scola nova orasisum il vitg.


Cheu suonda il rodel dils scolasts che han instruiu ed educau a Rueras.

 

R.D. Vigeli Venzin (40 onns)

 

Duri Monn da Sedrun, en casa pervenda

 

Gion Fidel Berther da Rueras, en casa Giachen Antoni Venzin

 

Gion Rest Muggli54 da Rueras, en casa da Sep Lur. Venzin

1844/46

rev.. ader Martin Andreoli, caplon

1846/47

Vincens Cyprian Andreoli, Mustér

1847/48

R. D. Giachen Lurenz Riedi, caplon

1848-1850

Gion Battesta Bisquolm, Sumvitg

1850-1854

Gion Antoni Soliva, Sedrun

1854/1855

Leci Berther, Disla

1855/1856

Stiafen Beer, Sedrun (entochen Daniev)

1856/1857

Michel Simonett, Disla

1857-1864

Vigeli Giusep Riedi, Mompé-Medel (maridaus a Segnas)

1864/1865

Sep Fidel Berther, Mompe-Tujetsch

1865-1867

Sep Bigliel, Mompé-Tujetsch

1867

Anton Schmed, Mompe-Medel

1868/1869

Sep Bigliel, Mompe-Tujetsch

1869-1882

Maria Barla Pally, Rueras

1882-1884

Gion Battesta Derungs, Breil

1884-1887

Baseli Hosang, Segnas

1887-1889

Stiafan Schmed, Sedrun

1890-1898

Anselm Capeder, Mustér-Rueras

1899-1903

Giachen Antoni Pally, Camischolas

1904-1910

Aluis Venzin, Platta-Medel

 

Cun igl unviern 1910/11 ha Rueras obteniu duas scolas: «scola pintga» e «scola gronda».

Scola pintga han dau:

1910-1913

Augustin Schuoler, Cumpadials

1913/1914

Josef Antoni Muoth, Breil

1914-1917

Placi Sigisbert Giger, Curaglia

1917-1922

Bistgaun Fidel Cathomen, Dardin

Scola gronda han dau:

1911-1913

Aluis Venzin, Platta-Medel

1913/1914

Silvester Simeon, Lonsch

1914-1917

Josef Antoni Muoth, Breil

1917-1920

Barclamiu Coray, Laax

1920-1922

Lurenz Casutt, Falera

Cun 1922/23 puspei mo ina scola

1922/1923

Leci Coray, Laax

1923-1925

Giusep Cavegn da Surcuolm

1925-1929

Barclamiu Peder da Selva

 

Cun 1929/30 ha Rueras puspei survegniu duas scolas, essend ch'il diember da scolars era carschius per in bienton ed ins haveva buca plaz pli mo en in local.

Scolasts dalla scola pintga:

1929/1938

Gion Mihel Peder da Selva

1938/1939

Pieder Cavigeli, Siat

1939-1959

Giusep Gieriet, Tujetsch

Scolasts dalla scola gronda:

1929-1938

Barclamiu Peder da Selva

1938-1950

Gion Mihel Peder da Selva

1950-1956

Leci Jacomet, Surrein-Tujetsch

 

Scolasts e scolastas en scola nova, eregida 1959:

1959-1996

Vinzens Pally, Rueras

1959-1962

Giusep Gieriet, Camischolas

1962-1963

Catrina Schatz-Cavegn, Cazis

1963-1964

Valentina Deflorin, Segnas

1965-1966

Rest Martin Bundi, Peiden

1965-1975

Norbert Vinzens, Trun

1974-1975

Mengia Schmid, Rueras

1976-1977

Corinna Bearth, Rabius

1978-1979

Armin Caduff, Lumnezia

1980-1981

Yvonne Derungs, Tavanasa

1982-

Hans Monn, Sedrun

1995/1996 

Beni Hendry; 6. classa 

1996/1997 

Marcus Bearth, Sedrun, 4.classa 

1998/1999
2002-2008

Tarcisi Hendry, Sedrun

1998/1999   Vinzens Pally, Rueras  

1999-2002

Nicolina Cathomen Giossi, Rueras

1999-2002

Alexa Giger, Surrein/Sumvitg

2002-2004

Flurin Foppa, Favugn

 

 

 
La scola dil vischinadi da Camischolas
Tenor in tschuppel interessantas notizias da pader Baseli Berther, dat ei da relatar il suandont davart la scola e la casa da scola a Camischolas:
"La casa da scola da Camischolas ei vegnida baghegiada dals vischins 1862. Avon vegnev'ei dau scola en casas privatas. Aschia raquintava per exempel scolast Mihel Maissen da Mustér-Cuoz ch'el hagi fatg scola leu en casa da Lorenz Jacomet odem il vitg sur via en la stiva dadens, encunter la baselgia.
"Sco auters vitgs dalla vallada, ha Camischolas giu sia scola ditg avon ch'ina casa da scola vegni baghegiada. Vischins che eran stai empau naven a scola, ni che savevan in tec dapli ch'ils auters, sedevan sez neu ed instruevan temps d'unviern ils affons dil vitg. Aschia ha per exempel statalter Tumaisch Beer, in capavel e rutinau vischin che haveva giu studegiau tiels gesuits a Brig, dau plirs unviarns scola en casa d'Ignazi Beer sper caplutta. Aschia era in onn Gion Andriu Berther ella medema casa. Plaun a plaun suondan lu reguladamein scolasts e scolastas cun admissiun e patenta.»55
Quella scola dils da Camischolas e Zarcuns ha priu sia entschatta entuorn 1845 e stuiu tschessar 1892. Quei onn e silsuenter han ils affons da Camischolas e Zarcuns stuiu ir a Sedrun a scola. Aschia eis ei vegniu concludiu sin vischnaunca. Probabel perquei ch'ei era paucs affons en quels dus vischinadis, e per spargnar in scolast alla vischnaunca, dapi ch'ella sezza sto pagar ils scolasts e forsa era perquei che la scola nova a Sedrun baghegiada a Gonda/Sontget 1886 era ussa pli damaneivel da Camischolas. - In recuors dils vischins da Camischolas tiel Cussegl Pign ei vegnius renviaus.56

Da 1908 survescha la casa da scola da Camischolas sco local per la scola reala dall'entira vischnaunca. Quei tochen igl onn 1962.

Pertuccont ils scolasts, che han dau scola a Camischolas, eisi da numnar ils suandonts:

Da 1850 circa entochen 1859:

 

statalter Tumaisch Beer, plirs onns.

 

Gion Andriu Berther da Camischolas, in onn.

1859-1862

Mihel Antoni Maissen, Mustér-Cuoz, 3 onns, en casa odem il vitg en stiva dadens encunter la baselgia.

1863-1866

Josef Steiner, Cumpadials, emprem scolast ella scola nova, baghegiada 1862.

1866-1868

Elisabeth Huonder, Mustér-Disla; paga 350.- frs.

1868-1869

Duri Riedi, Rueras,

1869-1870

Vigeli Giusep Berther, Camischolas, cun ina paga da 150.- frs.

1870-1872

Rosa Berther, Selva,

1873-1875

Sigisbert Monn, Mustér-S.Gions, paga frs. 240.-.

1875-1876

Maria Ursula Desax, Mustér-Gonda. Ha dau scola mo entochen Nadal, epi ida culla brocca.

1876-1880

Anselm Capeder, Mustér-Rueras,

1880-1881

Onna Maria Caplazi, Surrein-Sumvitg, in onn, 23 scolars - paga 430 frs.

1881-1891

Sigisbert Monn, S. Gions, per la secundaga, cun ina paga da frs. 430.- (paga minimala dil cantun), 2 onns in suenter l'auter. Sigisbert Monn fuss turnaus bugen, sche la scola havess cuzzau vinavon. El era fetg cuntents cun affons e geniturs.

  

Dapi 1891 entochen 1908 ha giu liug negina scola pli a Camischolas. Igl onn 1908 ei la scola reala vegnida creada per tuts affons dalla val en casa da scola a  Camischolas. Sco scolasts reals han ils suandonts instruiu leu:

1908-1915

Hans Giachen Decurtins-Agosti, Sedrun

1915-1918

Benedetg Bundi, Surrein

1918-1920

Albert Cadalbert, Rueun

1920-1944

Sep Modest Nay, Danis

1944-1960

Ludivic Hendry-Venzin

1949-1962

Vigeli Berther, Camischolas

1962/1961 Eugen Casanova
1961/1962 Leci Jacomet, Sedrun

Dapi 1949 ha la Val Tujetsch dus scolast secundars, che vegn dada per tuts a Camischolas.

 
Scola e scolasts da Selva
Dapi ch'ils da Selva han giu baselgia e caplon, han els secapescha era giu scola pils relativamein paucs scolars da Selva e Tschamut. La baselgia veglia ei vegnida consecrada 1630 da Giusep Mohr, uestg da Cuera.
Dapi 1630 entochen la mort da sur Gion Giusep Deplaz (1818-1859), han ils da Selva giu buca meins che 32 caplons-scolasts, e la scola da quels dus pli aulttschentai uclauns dalla Val Tujetsch, vegn nuota ad esser stada mendra che quella dils auters vischinadis tuatschins.
Sco quei ch'ei deva buns e menders onns da truffels, dev'ei era buns e menders da scolars. E zaco empau pli originala stueva quella scola da Selva esser, raquenta tuttina la tradiziun che sur Deplaz fagevi scola a Selva en stiva dalla casa pervenda, e ch'el schevi enqualga als affons da Selva: "Vus haveis en truffels" enstagl tschurvi ed als da Tschamut: "e vus pelletschas". Il pli savens schevi el "dir si" ils bustabs. - Gaudios Riedi, haveva tagliau ora ils bustabs sin ina palutta da lenn e sin scorsas pegn pils scolars, ch'els savevan prender en scola e per mauns da quellas emprender igl ABC."
1864 ha la scola da Selva survegniu 400 frs. dal cantun per la casa da scola ni per igl alzament dil fondo da quella."
Anno 1919 ei la casa nova da scola vegnida baghegiada a Sutcrestas, denter Selva e Tschamut.57

Ils scolasts ch'ein stai a Selva:
 

1855/1857

Gion Paul Riedi da Tschamut,

1857/1859

Balzer Anton Curschellas da Surrein-Tujetsch,

1859/1860

Gion Battesta Matiuet da Cumpadials, (120 frs. paga)

1860/1861

Monn Gion Giusep, Cumpadials,

1861/1863

Rudolf Cavelti, Sagogn

1863/1865

Gregori Capeder da Curaglia-Medel

1865/1867

Stiafen Albin da Mumpe-Medel

1867/1870

Giusep Steiner, Selva

1870/1872

Rosa Berther, Selva

1872/1908

Duri Riedi, Rueras

1908/1909

Maria Caplazi, Surrein-Sumvitg

1909/1910

M. Blumenthal

1910/1915

Giachen Fidel Berther, Rueras

1915/1917

G.Sialm, Mustér

1917/1919

Giachen Benedetg58 Venzin dad Acla-Medel,

1919/1920

Sivester Simeon, Lonsch

1920/1922

Anna Schuoler, Sumvitg

1922/1924

Pia Candinas, Sumvitg

1924/1925

Eusebi Cavegn da Breil (morts 1956 il davos d'avrel).

1929/1933

Maria Ursula Cavegn da Rueras

1933/1934

Josef Derungs, Camuns

1934/1939

Josef Gieriet, Tujetsch

1939/1943

Gieri Cavegn, Breil

1943/1944

Hendry Ludivic, Tujetsch

1944/1945

Berther Vigeli, Camischolas

1945/1946

Hendry Felici, Tujetsch

1946/1950

Halter Mathilda, Surcuolm

1950/1951

Giossi Giusep, Rueras (morts ella lavina)

1951/1953

Schmet Alfons, Sedrun/Tujetsch

1953/1955

Schlanser H.M., Surrein-Sumvitg

1955/1956

Paulin Lorenz, candidat-scolast, Schluein

Albert Deplazes (seminarist)

1957/1958

Mario Gadola, Mustér

1958/1959

Aluis Tuor, Cumpadials (seminarist)

Luregn Carigiet, Breil/Dardin (seminarist)

 
Scola e scolasts da Cavorgia
Cavorgia ei ina dallas pintgas uclivas dalla Val Tujetsch Mo quei che pertucca il scolaresser sequenta Cavorgia denter ils emprems vischinadis tuatschins! Perdetga persuenter ei ina interessanta notizia, cumparida ella pressa romontscha.
"Cavorgia in hof da paucas casas en Tujetsch duei haver concludiu da baghegiar ina casa da scola. In exempel che mereta imitaziun. Contas grondas vischnauncas dat ei, nua ch'ins ha negina casa da scola."59 Igl onn 1848 vegn ella eregida.
El contract dils 3 d'avrel 1848 appartenent il baghegiar la scola a Cavorgia stat ei scret:
"Ei daventau in Contract denter la Comissiun de Scola dina wart e maister Gion Antoni Schmedt de lautra wart, maister Gion Antoni Schmedt surpren da baghegiar ina Casa de Scola a Cavorgia en largezia denter las Preits 10 ½ bratscha en largezia de mintga maun, che duei vignir faitg ina Stiva, in Stebli de trei e miez Bratscha e la Stiva 7 bratscha sin mintgia maun, con aung ina Combra el Giebel, deigi lura vigniu mess si Isiarchels e Canals e tablegiau las Grundas sin tuts mauns sut si. La stiva e stebli deigien ristar l'altezia de 13 quartas. Perquella lavur paga la Comissiun al detg Schmedt in Capital de 85 fl
digiel oitgiontatschun Risculdis, e dus Thalers remess. Il Capital veing pagaus duas tiarzas sin Datun proxim, et ina tiarza deigi vignir dau empau pli liung tems, nonessent el Cass de saver pagar tut. Il maister ei lura obligaus de far la Lavur sco ei auda. La Lenna deigi vignir dulada sco quella dil Mucli ei stada dulada.60

Tujetsch ils 3 de Avrele 1848.

Joseph Ant. Durgiai, Farrer
Johann Jacob Beer, Actuar

 

Era per il pinar ora e mobiliar la scola ei stau fatg in contract.
"Tujetsch, ils 23 de Avrel 1849, eis ei daventau il sequent Accort de lavur denter Sigr. Lucas Caveng e Sigr. Scarvon Monn en Num della Comissiun de Scola e Meister Gion Antoni Schmed a risguart il pinar ora la Casa de Scola de Cavorgia et ei sco suonda:
1mo Sto il Meister Gion Antoni far ella maldigiada Casa dus Plentschius perdius en Stiva e Stebli castrai, e dus surengiu, dapli dus suren en il madem Stebli e Stiva. Item on cuschina in plentschiu suten daven dilg Esch casa entochen dadens ilg Esch Stiva, e suren avon Combra era il madem, sco era il plentschiu sura della Combra dilg Giebel.
2do In esch casa fatergiau, dus Eschs cun tablas sin la Stiva e Stebli et in cun arigels sin la Combra. Tuts quels Eschs sto el anferar e meter si.
3tio Ina Scalla per ira sin Combra, e far oitg barcuns e quels anferar e meter si els, item tabliar entuorn la pegnia e far ina fanastrel sut quella en.
4to Supias entuor la Stiva daven din Esch entochen lauter et era ina meisa, della Stiva liunga. Sco era ina supia de quella lungezia. En Stebli in letg et ina meisa ordinaria e duas supias pintgias cun artg. Fus ei era aung de basegns de meter en ischenchels sehe eis el era tier quei obligaus.

Tut quella Lavur sto lura esser buna e solida. Per quella lavur paga la Comissiun de Scola, f 55 dico tschunconta tschun renschs, sin ilg atun proxim de quest onn. Duess aber la lavur per munchonza dellas aissas buca saver vegnir fatgia entira en quest onn, sehe veng il pagamen faitgs mo suenter della proportiun della lavur.
Per confirmaziun dilg Sura suttascrivien las parts contrahentas. Il Meister Gion Antoni Schmed, nunsavent scriver fa si sia Noda Casa.61

Lucas Cavegn
sco Comissionau de quella vard

Davart quella casa scriva Giusep Steiner: "Baghegiada eis ella sin ina muota da grep, pressapauc mesavia denter las casas dil vitg Cavorgia e quellas dil Plaun s.Leci. Ella ha negin tschaler, mobein ina stiva, in stebli cun ina combretta el gibel. La cuschina ei buca spartida si, e vegn duront 10-12 seras igl atun scutschau ora ieli da semglin en quella cuschina. Grond disturbi pil scolast quellas notgs ... Jeu vevel ils scolars dils davos onns che vevan tut lur geniturs ch'eran stai a scola tier mei.62
Sco ei para vevan ins era empruau in onn da metter si scola a Surrein-S.Antoni.63

Sco emprem scolast en la nova scola han ins elegiu il giuven Leci Antoni Balzart per 45 fr.
Mo Cavorgia haveva gia giu avon scola, zanua en ina casa privata. En in rapport da Placi Condrau da Muster digl onn 1833 stat ei scret: "Per buca schar pli ditg la scola da Cavorgia orfonila haiel jeu cun consentiment digl emprem gerau (en riguard la paga) e cun cussegl dil signur Janer (en riguard il personal) pladiu leu in scolast sut las condiziuns sco onn.
Il cussegl d'educaziun vegn tenor empermischun a schar vegnir tier ad el in susteniment de 40.- fr."64
Ils 20 da schaner 1840 scriva igl «Ordinariats-Officium» da Cuera: «Tavetsch an Herrn Decan und Pfarrer Joseph Hitz: Auf das geziemende Ansuchen Namens der Einwohner des dortigen Filialhofes Cavorgia, es möchte demselben ein kleiner Beitrag aus dortiger vermöglichen Kapelle S. Lucii zur Haltung einer eigenen, wegen dem weiten und oft lebensgefährlichen Wege zur allgemeinen Pfarrschule, fast unentbehrlichen Hofschule bewilligt werden, erlaubt das Ordinariat, dass alljährlich ein Beitrag von fl. 20 aus benannter, dortigen Kapelle als Salarium eines Lehrers verabfolgt werden können gegen dem, dass
1. die Einwohner für die Nahrung des Lehrers selbst sorgen möchten,
2. alle Kinder zur Schule, und allen Eltern derselben zum Unterhalt des Lehrers pro rata verpflichtet seien, dass
3. Lehrer und Schule unter die Aufsicht des Pfarrers gestellt seien, und dass letzterer befugt sei, sowohl Materialien als Personalien der Schule zu entfernen, wenn sie den guten Sitten, oder der Reinheit der katholischen Lehre gefährlich werden sollten, endlich
4. dass diese Bewilligung auf zehn Jahre beschränkt sei, indem man erwartet, dass bis dorthin andere Hilfsquellen für diese Schule ausfindig gemacht werden können.65

Chur, am 20. Jänner 1840
Das Ordinariat-Officium für Selbes
Jac. Fr. Riesch, Cancellier.

Ils 7 da zercladur 1880 scriva il departament d'educaziun al cussegl da scola della vischnaunca da Tujetsch:
"Aus den statistischen Tabellen des Schulinspektorates Kath. Oberland haben wir entnommen, dass der Lehrer der Schule in Cavorgia im letzten Schulwinter folgende Belohnung erhielt:
f 200 baar
f 100 in Naturalien
f 40 Wohnung und Holz
Sie werden hiemit eingeladen, sich beförderlichst unser vernehmen zu lassen, in was die Naturalien bestanden und wie dieselben gewerthet worden sind."66
Der Vice-Präsident F. Manatschal

Il pagar ils scolasts ina part cun naturalias era usitau era en autras scolas. Mo scriva il departament d'educaziun en in auter liug ch'el seigi buca absolutamein encunter il pagar ils scolasts sin quella moda, stoppi denton pretender che quellas naturalias vegnien surdadas dal cussegl da scola al scolast, sinaquei ch'il scolast seigi buca necessitaus d'ir sez casa per casa per quellas.

Cavorgia ha giu el decuors dil temps ils suandonts scolasts:

 

Avon 1855:

Muggli da Cavorgia

 

Stiafan Beer, in onn

 

Duri Riedi da Rueras

 

Hermarina Fazandin da Danis

 

Gion Antoni Soliva da Sedrun

 

Sigisbert Monn da Mustér

 

Genal da Surrein-Sumvitg

1856-1862

Giusep Anton Steiner da Cumpadials, cun ina paga da 100 frs. per onn.

1862-1872

ston ils affons da Cavorgia, essend zun paucs, ira si Sedrun a scola.

1872-1874

3 onns ha Giusep Antoni Steiner dau scola a Surrein/Tujetsch, en casa da Giger per ils affons da Surrein e Cavorgia, essend ils biars da Surrein. Paga 100.- frs.

1876-1884

8 onns ha Giusep Steiner puspei dau scola a Cavorgia ed haveva retschiert ils davos onns entras beinvulientscha digl inspectur Disch la patenta d'admissiun.

1884-1894

ein ils affons da Cavorgia i a scola a Sedrun.

1894-1896

Adalbert Schuoler, Cumpadials

1898-1901

Onna Maria Caplazi, Surrein-Sumvitg

1901-1916

ein ils da Cavorgia puspei vegni a Sedrun a scola; la vischnaunca pagava in ton per affon.

1916-1917

Giachen Fidel Berther da Rueras67

1917-1920

Giachen Fidel Berther da Rueras

1920-1925

Silvester Simeon da Lonsch

1925-1928

Tumaisch Venzin da Sedrun

1928-1933

Gion Antoni Schmed da Cavorgia

1933-1934

Serafin Bundi, Trun

1934-1939

Gieli Cavegn, Breil

1939-1945

Teofil Schmed, Sedrun

1945-1947

Vigeli Berther, Camischolas

1947-1950

Leci Jacomet, Sedrun

1950-1951

Carli Job, Trun

1951-1953

Albert Berther, Buretsch-Mustér

1953-1955

Rest Ant. Friberg, Danis. Morts duront il temps da scola.

 

Gion Giachen Steier, Lontsch

1955-1956

Jacob Baselgia, Lonsch

1956-1957

Curdin Cathomen, Breil (seminarist)

 

Mario Gadola, Mustér (seminarist)

1957-1959

Vigeli Venzin, Sedrun

1959-1960

Elsi Capeder, Pitasch (seminarista)

 

Lothar Bearth, Rabius (seminarist)

1960-1962

Tina Schatz, Cazis

1962-1963

Baseli Berther, Rueras (seminarist)

 

Julius Bucholzer, Rueun (seminarist)

1963-1964

Giusep Camenisch, Surrein/Sumvitg

1964-1965

Gion Antoni Derungs, Surcasti (seminarist)

 

Norbert Vinzens, Trun (seminarist)

1965-1966

Norbert Vinzens, Trun

1966-1967

Flurin Tschuor, Sumvitg

1967-1968

Clara Deplazes, Rabius (seminarista)

 

Rico Casanova, Mustér (seminarist)

 

Quei davos onn ein ils sequents scolars e scolaras aunc stai a scola a Cavorgia:  

Hendry Justina 8avla classa  
Hendry Ida   8avla classa
Hendry Cecilia 7avla classa  
Hendry Tresa 6avla classa  
Hendry Guido 3. classa
Schmid Ervin 3. classa  
Peder Pia 3. classa
Peder Giusep 2. classa  
Monn Cornelia 2. classa  
Monn Rosmaria 1. classa  
Peder Beatrix 1. classa  
Schmid Jovita 1. classa  


Conclusiun
Ton ina survesta dalla historia dalla scola en Tujetsch. Il svilup al stan dad oz ei staus oravontut el 19avel tschentaner fetg progressivs ed innovativs. Las stentas dalla vischnaunca, populaziun, per ina buna instrucziun dils affons e giuvenils, buobas e giuvnas, ein stadas ed ein aunc oz emplenidas d'in spert da gronda responsabladad pigl avegnir da mintga generaziun.  

 

 
Remarcas

1

 

Urbari dalla pleiv da Tujetsch.

2

 

Recensentur dem Actus quos Dns. Capellanus Aethuatiensis ex obligatione obire tenebitur . . . . 11) Debet se Juventuti instruendae graebere Magistratum attenta conditione, si ligna ad usum suum necessaria ab incolis convicinis in Silviis caedantur, atque conducta diffindantur apte ad conbustionem. Sine ullo incomodo sive sumptu ... ." (Copiau da treis fegls pupi vegl, tagliai ord igl urbari vegl da Sedrun, probabel cun p. 128-131, che sesanflan ussa egl archiv episc. a Cuera senza datum. - Sco pader Baseli Berther manegiava setract'ei cheu dalla scartira da R.D. Joannes a Castelberg plevon a Sedrun 1730-1736.)

3

 

Notizia manuscretta da pader Baseli Berther, ella biblioteca romontscha dalla claustra da Mustér.

4

 

El cudisch da batten (nr. 1), Sedrun, legin nus: "1710. 31 Octobris. Maria filia magistri Joanis Soliva et Mariae Durigiet legitimae uxoris."

5

 

La copia da questa brev sesanfla ella biblioteca romontscha dalla claustra da Mustér.

6

 

Mira: Protocol da Cumin I. Sut "Anno 1790, ils 22 da Nov. Lud. Oberk., dil Cumin .."

7

 

Urbari dalla caplania da Sedrun p. 245, scret 1814 dal maun da pader Placi a Spescha.      

8

 

Notizias manuscrettas ella biblioteca romontscha da Mustér.

9

 

Quei era la casa nativa da Maria Barla Muggli, feglia dil "Muggli Grond".

10

 

Partenent ils divers "cudischs da scola" duvrai per l'instrucziun en nossas scolas romontschas dapi quei temps entochen oz, mira: Dr. Gion Deplazes: "Schulbücher im romanischen Rheingebiet" (disertaziun, Friburg).

11

 

Notizias screttas dal maun da Emanuel Deragisch, ella biblioteca romontscha dalla claustra da Mustér.

12

 

Dapi 1846!

13

 

Davart sur Camenisch mira: Gadola G., sur Giusep Maria Camenisch (biografia) Glogn 1931, 5avla annada, p. 74-99.

14

 

Quei che pertucca quella, mira: Gedenkschrift, 1. c. p. 106 e ss.

15

 

"Nova Gasetta Romontscha", nr. 16 p. 64 (1840), sut: Surselva, Tujetsch.

16

 

"Il Romontsch" (gasetta conservativa) 1847, nr. 10, p. 37.

17

 

"Il Romontsch", 1847, nr. 23.

18

 

Notizia da pader Baseli Berther, bibl. rom. dalla claustra da Mustér.

19

 

Il Romontsch, nr. 15, p. 58, 1848.

20

 

Amitg dil Pievel, nr. 13, 27 da mars 1850.

21

 

Dr. J. Ulrich Maier en sia "Geschichte des bündnerischen Volksschulwesens in der ersten Hälfte des 19. Jhs.", scriva p. 107: ".... ja die Gemeinde Tavetsch, die in Schul- Strassen- u. Forstwesen den übrigen Gemeinden als Muster aufgestellt werden kann, gibt ihrem Lehrer einen Gehalt (1852) von 300 fl. nebst Wohnung und Heizung!"

22

 

Zweiter öffentlicher Bericht des Erziehungsrates. Darstellung des Zustandes sämtlicher Gemeindeschulen Graubündens im Jahr 1849 auf 1850. Chur 1850, p. 152/153.

23

 

Nova Gasetta Romontscha, nr. 11 dils 12 da mars 1863.

24

 

Nova Gasetta Romontscha 1865, nr. 27.

25

 

Nova Gasetta Romontscha 1868, nr. 48.

26

 

Nova Gasetta Romontscha 1868, nr. 14.

27

 

Gasetta Romontscha 1878, nr. 7

28

 

Gasetta Romontscha 1878, nr. 12.

29

 

Nova Gasetta Romontscha 1863, nr. 43 e Nova Gasetta Romontscha 1863, nr. 49 e 50: "Protesta dallas vischnauncas Mustér, Sumvitg, Tujetsch e Medel."

30

 

Gasetta Romontscha 1874, nr. 22 e G. R. nr. 25 dil medem onn.

31

 

Aschia ha era in scolast tuatschin bandunau la patria. Da quei relata la Gasetta Romontscha 1867, nr. 18 il sequent: "Gl'avrel (1867) ei miert a Galgenen, cantun Sviz, il giuven scolast J.M. Muggli da Tujetsch, nua ch'el veva dau 3 onns scola cun bien success. Sco la Gasetta da Glaruna scriva, era el leu generalmein stimaus e carezaus sco bien e fideivel instructer e bab da familia."

32

 

Pli detagliau davart la scola avon 100 onns, mira nossa lavur: Gedenkschrift, 1. c. p. 102 e ss.

33

 

Gadola, G., Placi Antoni Bisquolm. Glogn 1939, p. 126 e ss.

34

 

Gadola G., Ord il diari d'in scolast da tschels onns. Glogn 1938, p. 4-24.

35

 

1863 igl atun ha Cavelti frequentau il cuors da repetiziun a Cuera ed obteniu l'admissiun. Lu eis el vegnius eligius scolast a Surcasti per 220 frs. plus 20.- dil cantun. Staus leu a cuost tier sur Caviezel, dus unviarns. Quei stupent um ha giu gronda influenza sin Cavelti ed ha animau el da studegiar vinavon. Duront las vacanzas ha el pia studegiau latin tier plevon Laim a Lags. Plev. Caviezel ha lu priu in di Cavelti ed ei ins cun el a S. Pieder (Feldkirch) e giu quitau ch'el survegni "costags" el marcau. El ha entschiet cheu cun la II. latina e perfin dau uras privatas ad auters ed aunc fatg la quarta leu. Lu han ils paders gesuits piars leu il gimnasi e salvau ina casa sco scola privata; avon vevan els scola statala. Cavelti fa perquei la V avla el gimnasi dil stadi, la sisavla a Sviz; suenter va el ad Innsbruck cun Simeon, Augustin e pres. Wellinger. Leu ha el studegiau la filosofia; teologia a Cuera . ... e morts lu a Cuera sco domcantor.

36

 

Interessantas ein era las sequentas notizias davart ses inspecturs: "miu emprem inspectur ei stau professer Placi Condrau, staus miu professer a Mustér; suenter sur canoni Huonder, medemamein miu professer a Mustér ed era il sur Maurus Desax, plevon a Sedrun da quei temps e lu Gion Mathias Pfister da Schlans, staus miu scolar a Schlans, nua che jeu hai entschiet a far scola. (Notizias manuscrettas transmessas a pader Baseli Berther per la biblioteca romontscha Mustér).

37

 

Era las notizias da scolasta Maria Caplazi, ha pader Baseli Berther ugliau da far scriver l'autura.

38

 

Quella cuorta memoria da sgra. scolasta Maria Caplazi, ei vegnida scretta ils 24 da december 1901.

39

 

Notizia tenor la tradiziun d'umens vegls da Tujetsch.

40

 

Notizia da pader Baseli Berther.

41

 

Mira: Gadola G., sur Giusep Maria Camenisch, Glogn 1931, p. 126 e ss.

42

 

Cheu fa el aunc la remarca: "Gl'emprem ei la scola tudestga vegnida fatga per treis onns da sur caplon G. Gieri Tuor."

43

 

P. Baseli Berther, Baselgias, capluttas e spiritualesser da Tujetsch, p. 16 e ss.

44

 

Urbari da Rueras.

45

 

Giuv dumbrava aunc 1768 5 fiugs cun 22 persunas. 1805 ei il davos habitont da Giuv, Tschimun Decurtins, setratgs a Rueras.

46

 

feyerstatt = fiug, casada.

47

 

Gutte, vul dir ina vaulta.

48

 

Urbari da Rueras, p. 12.

49

 

Chur, den 4. Jäner 1806.

50

 

Ord Decretum novum, p. 14. 57

51

 

Mira: Urbari da Rueras.

52

 

"Cronica da Rueras" scretta da Giachen Antoni Venzin da Rueras, sin fundament dalla tradiziun dalla fin dil 18 avel tschentaner. (G. Venzin ei morts 1918).

53

 

Scola han ils da Rueras mo saviu mantener purtond els sez gronds sacrifecis; pli tard era cun subsidis: Aschia secloma per exempel: "Anno 1861, ils 19 da Marz hal vischinadi, en preschientscha da mei Suttascret, legiu ora il Giachen Maculin per 2 onns caluster, cun la paga da 104 frs., digiel tschien e quater francs per onn, cun la Condiziun ch'el laschi tut lautra entrada della Calustria agli vischinadi, e quei tut per aplicar tier il Benefeci della Scola, e tier nuot auter, e ch'el, Giachen, stoppi lu orda quei pagar nuot, ni Spenda, ner enzitgei auter, sonder el hagi de trer il sura 104 frs. blut, per siu survetsch. - Vigilius Venzin, caplon". (Urbari da Rueras).

54

 

Silsuenter ei G.R. Muggli vegnius eligius secretari dalla canzlia cantunala a Cuera e morts leu il fevrer 1860.

55

 

P. Baseli Berther, A Camischolas. Notizias cultur-historicas ord la Val Tujetsch. (1917) p. 6/7.

56

 

Gasetta Rom. 1891, nr. 43: "Tenor ordinaziun dil Cussegl d'educaziun vegn la scola da Camischolas muort sia pintga frequenza unida cun quella da Sedrun, che survegn cheutras dus scolasts, in per la scola inferiura ed in per la scola superiura." - Plinavon mira: Gasetta Romontscha 1891, nr. 44: "Silla ferma opposiziun dalla beinstonta fracziun Camischolas .... "

57

 

Vide: Gasetta Romontscha, 1919, nr. dils 9 d'october, artechel screts da Tumaisch Venzin, scolast.

58

 

Scolast Giachen Benedetg Venzin dad Acla-Medel, che ha dau scola a Selva 1918 ei sedisgraziaus alla catscha da camutschs a Medel, ils 7 d'october 1919.

59

 

Amitg dil Pievel (I) 1841, nr. 50.

60 Archiv communal Tujetsch
61 Archiv communal Tujetsch

62

 

Ord las notizias da Josef Steiner sez. Quei vegl scolast ei staus in original, gie perfin poet.

63

 

Notizia da pader Baseli Berther: "Sur Giachen Antoni Monn, nativs da Sedrun, n. 1829, ha da giuven (forsa da student) fatg scola a Surrein en casa giudem da Luis Curschellas; denton probabel buca ditg. El ei morts 1872 sco caplon da Laax."

64 Archiv communal Tujetsch
65 Archiv communal Tujetsch
66 Archiv communal Tujetsch

67

 

Quel ha stuiu ira schuldau la primavera 1916; per el ha lu sgr. scolast Albin da Breil gidau ora a Cavorgia e finiu igl onn scolastic. Morts 1929.

 

 

 

 

 

 

 

Fontaunas: Historia della scola rurala dalla Val Tujetsch G.Gadola cumparida en "Igl Ischi"1957;  
Il vischinadi da Cavorgia; Toni Hendry; 1978
  Tujetsch - Igl andament da sia historia 1987
Il svilup dalla scola tuatschina; M.Pfiffner, 1994  
Tujetsch e sia scola; Gasetta Romontscha 1962
Archiv dalla Vischnaunca da Tujetsch sut sectur 7 Scolaresser  
Protocols da vischnaunca  
Protocols dil Cussegl da scola 1859-