elavurau da Tarcisi Hendry
Anno 1834, ils 17 d'uost allas otg uras entscheiva ei a plover entochen ils
20. Ei plova senza calar duront 48 uras. Las empremas 24 uras vegn negin Drun.
Tschellas 24 uras vegn il Drun incontin senza calar. Allura cala ei da plover ed
era il Drun cala scochemai da vegnir. A Cavorgia-sura egl englar aunc oz numnaus
"s'el Drun da Cavorgia-sura" era quei drunet vegnius giu quei onn. Il vau ei oz
carschius en cun pignola ed il prau da Lucas Cavegn-Gieriet ha la vischnaunca da
Tujetsch cumprau e lai crescher uaul. Igl uaul retegn egl avegnir era quels
drunets.
Quella malaura gronda haveva tuccau mo las vischnauncas da Tujetsch, Medel e
Mustér, engiuviars nuotzun. Suenter quella malaura gronda anflan ins a
Cavorgia sil pass d'in esch casa ina brev cun sequent cuntegn. "Gnanc sin
santeri anfleis vus ruaus suenter la mort, aunc leu stueis vus ira en la buglia,
manegiau el Drun." Las dispetas ein pari stadas aschi cuzzontas ch'ins ha
emblidau da raquintar als vegnentsuenter ils eveniments da pli baul. Anno 1954
serepeta quella malaura per cletg en duas gadas, ils 12 ed ils 20 dad uost. Era
quels dis ei il Drun da Cavorgia-sura vegnius giu. Suenter ina da quellas
malauras di in vischin da Cavorgia, ussa eis el morts, negin sa seregurdar da
druns si Cavorgia-sura. Quei era in da quels descendents! Jeu dundel negina
risposta. 1954, ils 20 d'uost haveva ei pluiviu diluvial entochen allas otg
dalla damaun. Sin viadi cul tren a Muster, di in um passau: Da quellas malauras
negin che sa seregurdar. Cheu aschunta era il bien mistral e capavel giurist:
Gie da quellas malauras negin che sa seregurdar.
Cheu declarel jeu en fetg cuorts, mobein concrets detagls la malaura d'anno
1834, essend ch'ei veva per mia gronda dolur tuccau la gronda disgrazia da mes
agens antenats. Il Drun da Sedrun midava mintgamai sia cuorsa. Avon baghegiar il
bogn cuvretg era ei ina val encunter spunda davart Sedrun e sper il vegl santeri
giuadora. Dalla punt da viafier enagiudora ein aunc oz clars fastitgs veseivels,
ch'ils vischins da Sedrun e Gonda stuevan incontin empalar il Drun en lingia
grada viers il Rein. Quella val encunter Sedrun haveva avon anno 1834 ina
profunditad da 4-5 meters. Gest alla finiziun digl existent plaz da glatsch era
la val normala circa 1.50 meters pli aulta che dalla vart encunter Sedrun.
Duront malaura d'anno 1834 staupa il drun il vau normal e volva sia direcziun en
quest cantun dil glatsch per 45 grads viers Sedrun el vau pli a bass sco indicau
sura e da leu en lingia grada viers il Rein. Magliond la val adina pli afuns
encunter santeri vegl, il qual ins haveva aunc schau star bi ed entirs suenter
haver translocau la baselgia per duas tiarzas anora. Anno 1691 entschiet a
scarpar giu e baghegiau si. Da mesa notg han ins en tutta dracca cavau si
vischals frestgs e satrau e translocau els.
Ina suleta notizia el cudisch d'aur dalla pervenda secloma: La suletta casa da
Gravas ei devastada.
Ins sa concluder ch'il plevon sur Giusep Hetz eri gia lura empau malsauns
(+1846) ed aunc ils gronds quitaus e panzieris per puspei empalar il Drun en siu
vau normal. Ina autra notizia da Berna secloma: L'entira sola dalla Val Tujetsch
ei vegnida inundada. Avon che emplenir si la val sut il stradun anno 1969, haiel
mez mesirau ils aunc bein veseivels fastitgs da quella val. Pia dil stradun
engiu 25 meters e vertical ina profunditad da 8.50 meters.
Da tgi era la casa giun Gravas? Dil basat da sura Vigeli Beer ha la carschenta
aua menau naven casa e clavau. La casa ei ida biala ed entira entochen la siara
dil grep da Nislas e lu sfraccada ensemen. Suenter la malaura anflan ins sin
sulom casa il crucifix da stiva aunc total intacts. Quei ei stau ina miracla,
ussa en possess da frars Deragisch p.m., vul dir dils artavels a Sedrun. Dapli
disfatg quitordisch tschaveras prau grass ed ussa ei mo pli ina gronda garvera.
Il possessur dala casa da Gravas era il bab da sur Bistgaun Beer morts a Cuera
ils 24 da fenadur 1899 el spital dalla crusch. El ei satraus alla spunda dalla
Cuort. Sur Bistgaun Beer ei staus plevon a Ruschein (1858 - 1875). Cun siat onns
serenda miu bab a Ruschein entochen ord scola e lu a pei sur il Gelgia a
s.Murezi per far igl emprendissadi da scrinari, vul dir mobilias, escha,
finiastras etc. A Ruschein tier igl augsegner sesanflavan in aug Mudest
Pfister-Beer ed ina sora da sur Bistgaun. Ella haveva giu maridau in minister en
l'Italia. Duront las revoluziuns da lezs onns eis el stulius, probabel
assassinaus. Aunc enzatgei davart miu basat. El ei morts a Ruschein cun 87 onns.
El era staus in fermezia um. El luvrava buca pli, haveva denton marveglias co
ils umens lavurien si las sorts, sco ei vegn aunc oz luvrau si en la Val
Tujetsch. Havend tschun umens buca dumignau ina buora, supplichescha el da schar
empruar persuls. E pren mira, el damogna la buora bials e persuls. Aunc quei onn
eis el morts da serrau il schliet. Il basat cun in auter cumpogn ein stai ils
sulets ch'ein arrivai sauns e vivs a casa suenter la gronda baraccada a Rehanau
duront l'uiara dils Franzos anno 1799. Els ein serendi a casa senza schigiar il
bien vin dils Plantas dil casti da Rehanau.
Sur Giusep Hetz damonda suenter la malaura gronda d'anno 1834 il mistral dalla
Cadi per la lubientscha d'astgar collectar ella Cadi per ereger ina ustonza
encunter il Drun. Quella ustonza ei vegnida finida 1837. Sur Giusep ei morts
anno 1846. Sco siu bab ha raquintau han ins per saver entscheiver cun l'erecziun
dalla ustonza puspei stuiu cavar da niev il vau ch'era stupaus. Per far quella
lavur han ins schau ir tut l'aua dils mulins.
Da anno 1935 han ins ord spir spargnar e per munconza da pli vasta capientscha
schau ira alla malura la gronda part da quella bein baghegiada ustonza. Quei
model d'ustonza fuss stada il dretg muossavia per las caras inutilllas lavurs
dils davos onns.
Duront baghegiar las punts dil Drun cun scarpas anno 1863 - 1864 han ins duvrau
la cruna da sura ustonza sco via da transit al plaz dad explotar material per
las scarpas dalla punt gronda e pintga. Suenter ei restau in bi pastget, uss
cuvretgs cul plaz da glatsch. Sco buobet da diesch onns havevel in regl
per da tuttas sorts experiments sin quei plaz. Quei tut mo en miniatura, ils
quals ein sefatgs valeivels ella practica suandonta, vul dir spargnau studis e
lavur.
Scrutaziun dil Drun da 1834
Il Drun ei seformaus entras numerus sbuaus exteriurs. Sfendaglias ella alp Cuolm
da Vi eran negliu veseivlas. Sco pign pastur a Valtgeva ed a Cungieri havevel
jeu dressau mes animalets fetg bein. Perquei haiel giu fetg bia temps liber per
da tuttas observaziuns. Il pli prigulus toc ruinas dalla val dil Drun haveva lu
mo sbuaus exteriurs. Cun grond levgiament haiel saviu veser cun mes agens egls
da 1905 naven co quei toc territori carscheva en totalmein.
L'existenza cloma mei ord la val Tujetsch per far emprendissadi da 1910 - 1913.
Dapli lavurel jeu sco luvrer da stagiun a Tavau da 1915 - 1928, mintgamai dil
zercaldur entochen il december. Igl ulteriur temps erel jeu a casa vid miu
mistregn e puresser.
Anno 1917 dat ei a Tavau ina stermentusa nevada. Neiv compacta, gest sco a
Sedrun anno 1951. Exepziunalmein sundel staus a Tavau entochen il mars, muort
gronda lavur vid baraccas dad uiara per l'Italia, Frontscha ed Engheltiara. Era
a Sedrun haveva ei stermentusa nevada. Tavau veva da quei da dus meters neiv
greva e compacta e la temparatura muntava da minus 35 grads.
Sco miu collega Toni Berther-Deplaz ha saviu declarar a mi eis el staus starler
si Cuolm da Vi anno 1917. Quei onn seigi stau fess ual mo ch'ins encurschevi la
futura gronda sfendaglia da Cuolm da Vi. Suenter eis ella sefess adina pli e pli
fetg. Sco sura remarcau era il territori sut la sfendaglia ni fessa carschius en
totalmein cun pastg, exepiu enzacons grugns senza humus. Enqual ruinet selaian
constatar suenter anno 1917. Sempla glieud indigena haveva la perschuasiun,
ch'ei savessi culs onns sbuar giu quei toc Cuolm da Vi e caschunar ina pli
gronda catastrofa. Il cuors d'existenza sforza era mei cun puresser e mistregn
da far fein a pastg sco ils auters e quei si Pala gronda, gest visavi quei grond
territori en prighel. Denter far fein ha ei adina dau detgas pluidas. Secapescha
ch'ins segava aschispert sco ei calava da plover. Ord la canal sut la fessa
giudora ch'era aunc buca sbuada giuadora, haiel cun mes agens egls saviu
constatar co in grond dutg culava ord la tiara e dalla plaunca giudora suenter
mintga pli gronda plievgia. Ei deva gia daditg sulegl, ch'ei curreva aunc adina
aua dalla plaunca giuadora, mo adina pli pauca entochen calar si dil tut. Quei
ei adina serepetiu entochen la neiv gronda anno 1951.
La stad 1951 ascendel jeu il Cuolm da Vi da Sedrun atras ils mises da Cungieri.
A Cungieri haiel era observau moviments sur Val Custeri. Quels moviments ein
derivai da surproducziun dad aua da neiv ed era entras negligir da tener aviert
il foss viers sera da circa in meter afuns. Ussa era el carschius en. Quel ei
staus eregius da nos vegls aposta per far calar ils Drunets dalla Val Ruinatsch
che arrivavan perfin entochen giutier la via cantunala dad oz.
Entras sondaziuns duront baghegiar anno 1925, haiel mez saviu persequitar il
decuors da quels drunets d'avon onns. Il mantener quei foss ei ina
necessitad per prevegnir ad ualti gronds donns explosivs. Enconuschel quei
territori gia sco pign pastur e la natira ha adina luvrau tuttina. Ascendel il
Crest dad alp entochen sum Pala pintga. Oz ei quei gest il plaunterren dad
ustria da Cungieri. Cheu observel jeu ina pintga tschessada, vul dir ina
canaletta en quella pintga foppa ed en direcziun miezdi encunter mesanotg. Quei
pastg era buca scarpaus ni interruts da moviments dalla tiara. Ascendel vinavon
e negliu ein moviments veseivels entochen tier sfendaglia gronda. Quella haveva
novs fastitgs da fess la tiara. Ei fuva fess da niev per otg meters e miez viers
sera. Medemamein ella medema dimensiun viers damaun. Mo negina aua che cuora
dalla plaunca giuadora sco avon. Il crest giusut muossa pliras interrupziuns da
terren. Suenter haver miserau las novas sfendaglias, descendel jeu dal
trutg giuado el plaun pli a bass che la fessa gronda. Quel ei all'entschatta
ualti vasts viers miezdi. Jeu mon a catischond miniziusamein suenter novs
fastitgs, serendel dil stretg trutg giudora en Val Strem e da leu lu encunter
casa. Alla entschatta da quei plaun e per dus meters naven dalla spunda dil
Gendusas ed en direcziun encunter sera, semuossa il terren interruts sin ina
lunghezia da tschun tochen sis meter.
Anno 1952 semuossa ei en miu tschaler sera-mesanotg en il mir encunter mesanotg
fastitgs da bletsch e mintga onn mender.
Anno 1954 ascendel jeu puspei il Cuolm da Vi per far controlla. La fessa sur Val
Custeri era buca seslargiada, mobein carschida en. La fessa gronda si Cuolm da
Vi era buca rutta en cun pli bia terren direcziun sera-damaun, persuenter
s'aviarta per treis meters; pia in meter ad onn. Quei ei stau il motiv che
quella platta interna che empalava l'aua ord la tiara e dalla plaunca giudora
era rutta e l'aua ei sfundrada fetg afuns e sut la val dil Drun ora viers Sedrun
ed en miu sulom-casa. Cheu schai la greva sligiaziun dalla sfendaglia da Cuolm
da Vi. Anno 1954 era quella pintga fessa giu el plaun buca carschida en.
Anno 1956, suponend che la canalisaziun dil vitg da Sedrun, che va sper mia casa
giudora seigi defecta, fetschel jeu in foss d'emprova sper nuegl da Gion Antoni
Monn, exact ella cantunada miezdi viers mesanotg. Jeu cavel il foss igl emprem
vertical afuns giu sin il bischel da canalisaziun e quei senza fastitgs. Suenter
pli afuns encunter sera per contonscher la suponida lingia d'aua che va en mia
casa. Sin treis meters e siatonta afuns anflel jeu aua currenta e dundel part a
Cuera. Ei arriva igl expert dil laboratori chemical cantunal, signur Ignazi
Beer. Nus fagein emprovas en tuttas casas sur mia casa cun colur blaua. Quellas
auas sesvidan all'extrada senza tuccar l'aua anflada. Igl expert constatescha
che quella aua derivi giu dal cuolm e buca dalla canalisaziun. Uss sedecidel jeu
da far in drenadi, ina stolla viers existent plaz dil glatsch. Quei tut cun
lavur miniziusa a maun. Tagliel atras las differentas cuvridas dil temps glacial
e fetschel cheu positivas observaziuns. Mond quella lavur mo plaun vinavon, dat
ei era enqual urezi gest sur fessa gronda a Cuolm da Vi. Suenter quater uras
d'in tal urezi e dracca crescha mia fontauna. Quei cass serepetta pliras gadas e
quei cun ina preziusadad dil medem temps. Quella aua che percuora sut miu sulom
casa ora; ei denton sesalzada empau cun buca aschi grond donn sco
all'entschatta, mobein fetg d'engrau per far observaziuns che appartegnan a
treis cumplicadas spartas, la tecnologia, la geologia e la meteorologia. Ils
mussaments ein en mia casa positiv eruibels.
Ils emprems onns haiel jeu saviu constatar, che entras sederscher material giu
el funs dalla fessa, ha l'aua in temps calau quasi diltut. Quei ei serepettiu
duas gadas e suenter mai pli. Ton meglier saiel jeu observar il cuorer aua da
malaura ni da schetg. Savess ei dar draccas diluvialas en quei territori, lu po
l'aua buca sesvidar e quei territori sloppa. Dad ei nevadas pli grondas, cun
trenta grads freid e dapli, sche seformescha ei en quella gronda sfendaglia in
grond e massiv glatsch e quel arva puspei il terren sin explodir. Ussa ei sura
vau vertical en sfendaglia aschi lartgs per auas normalas, ch'ei po dar negin
retegn pli.
Anno 1967 puspei controlla dalla sfendaglia a Cuolm da Vi. Tier tut quei
moviment ei il terren encunter spunda da Gendusas staus eri, ni sluppaus ni
tschessaus. Mo per mia fetg gronda surpresa ei in toc terren en fuorma da
trianghel dalla vart miezdi tschessaus cun pastg e tut giu en la sfendaglia.
Quei toc formescha in cugn che arva la sfendaglia medemamein sco il glatsch
entras la neiv.
Il Cuolm da Vi consista ord pliras parts. mintga part ei dividida, sco per
exempel ina platta da betun. Ils emprems onns era l'emprema platta intacta e
l'aua sesvidava ordeifer dalla plaunca giuadora. Dapi anno 1951 ei quei tut
semidau. Anno 1969 fa in catschadur attents mei, ch'ei seigi puspei sefess da
niev si Cuolm da Vi. Zatgei temps avon havevel jeu udiu il suandont da giuvens
indigens el Hotel Cruna: Nus havein schau dar giuaden crappa en ina ruosna ed ei
ha tunau d'aua.
Il davos di avon che serrar la sutgera da Cungieri, ascendel puspei il Cuolm da
Vi. Haiel prest anflau la fessa nova e plinengiu la ruosna ch'ils giuvens
havevan schau dar giuaden crappa. Jeu emprovel cun dus craps. Gl'emprem croda
afuns, sigliend d'in crap a l'auter cun in ritmus dad otg tochen diesch meters e
setschenta amiez in lag sutterran. Ei tuna gest sco ina frida rebatenta cun in
grev utensil sin in baun da nossa baselgia, quei mument ch'ella ei totalmein
vita. Il secund crap gartegia para ei mo la riva da sura lag sutterran senza il
rebatem solemn d'avon. Suenter sura experiments descendel da trutg giudora el
plaun pli bass per observar quella fessa pintga gia dapi anno 1951. Lura haveva
quella ina lunghezia da tschun tochen sis meters. Quella part encunter miezdi
era buca tschessada. Fetschel cheu psupei ina nova scoperta. Il terren denter
fessa e spunda da Gendusas era tschessaus per 35 centimeters. Motiv ei, cheu ha
ei seformau in dartguir. Quel tschetscha guaden plaunet tut l'aua da quella
spunda e lava cun quella caschun giuaden en la profunditad quei material che
maunca alla surfatscha da quella foppa.
Ins patratgi da 1951 - 1969. Sura moviment ei ius aschi plaun, che quella spunda
verticala po incuntin surcrescher cun pastg. Quei ei ad in giuven senza pli
liunga e miniziusa exprientscha gia dapi decennis ora ina nuncapeivladad.
En in auter discuors cun dus cavacrappa exprima in: Jeu sundel ferm
perschuadius, essend quei territori en moviment, ch'ei seigi cheu suten in lag
sutteran.
Il suttascret Vigeli beer, vegl meister-lennari, definescha il sura fatg sco
suonda: Quei lag sutteran schai sin emprema platta aunc intacta. Il pli grond
prighel exista ei duront ina pli liunga dracca diluviala duront la stad. Anno
1927 ha ina semeglonta dracca caschunau en las vischnauncas da Sumvitg e Breil
grondas bovas cun siat mortoris. Buca exclaus ei ina bova en sura territori il
meins da matg cun marschauna e draccuna cumbinada.
Duront igl emprendissadi a Cuera haiel fatg atras ina da quellas malauras il
matg anno 1910. La Plessur ord il Scanvetg e la Landquart ord portenza han gliez
onn devastau fetg bia. La medema malaura ei era stau quels dis en Val Strem e si
Cuolm da Vi. Tier in pei dalla punt da Camischolas haveva ei entschiet a magliar
il fundament. Sentelli haveva gl'entir Cuolm da Vi gliez onn neginas fessa, pia
buca il prighel hodiern, entras sbuaus giu dil cuolm da Vi. mintgin dils
territoris numnai sa independent in da l'auter sluppar e sbuar giu. Era san els
en in mument communabel scarpar la suleta preit crap che sparta quels dus
territoris numna.
Allura pauper quels a val tscheu giu! Igl onn 1970, en discuors cun Johann
Batista Columberg, capoluvrer dalla firma Murer SA da Sedrun, pervia da prighel
per bogn cuvretg viers Drun, raquenta el il sequent: Duront cavar fundament per
restaurant dalla sutgera si Cungieri viers sera, vul dir en sum Pala pintga, eis
ei vegniu neunavon ina sfendaglia. Jeu damondel el: Schai il mir sin la
sfendaglia? El rispunda: Na, il mir schai sin terren massiv e la sfendaglia ei
dador il mir.
Tier mias precisas retschercas anno 1951 saiel seregurdar fetg bein: En quei
liug era ei in pign cal da terren, mo buca interrut il pastg. Danunder deriva
quella sfendaglia?
Seregordel duront ils onns da scola ch'il plaun Cungieri, prau ni pastira
encunter il Drun, ei tschessaus ni sbuaus giu varga 3000 m3. Calau da sbuar giu
ha ei per cura ch'il drun ha giu magliau afuns en in letg da greppa. Quei era
tut terren darschelaun. L'emprema tschessada da Salaplauna sut Pala pintga, aunc
oz veseivla, ei stada anno 1907. Avon encurschevan ins en quella plaunca negins
fastitgs da greppa.
En gl'entir territori da quei remarcabel crest cun Pala pintga haiel buca viu
fastitgs da fessas anno 1951, schegie che quella tschessada sut il crest anno
1907 haveva giu privau in bienton sustegn per quella plaunca.
Pia vegn en damonda igl onn 1917. Tier lezza neiv gronda sto ei esser sefess
sisum Pala pintga e suenter semuentau mai pli. Quei territori ei ussa buca
malsegirs pli, essend che la gronda terrassa dalla ustria cuviera quella fessa.
Il Cuolm da Vi ha era quei onn entschiet a sefender. Mo ina stremblida tier ina
grond erupziun dil Cuolm da Vi, pudess forsa metter en moviment quei toc terren,
vul dir senza sbuar giu il restaurant. La situaziun muossa che quei ei
pusseivel.
Appartenet il Drun da Bugnei, sco el vesa ora oz
Lez consista ord sbuaus exteriurs. Atuns bletschs cun suandontas scheliras da
trenta grads e varga, arvan duront la marschauna entira greppa ni greppaglia, la
quala croda incuntin toc per toc a val. Entras grondas nevadas e cuflas sa ei
sesviluppar osum igl ur dils territoris horizontals, pia mintgamai sisum las
teissas spundas dalla Val Bugnei al pei dil cuolm da Vi, grossas plattas da neiv
che fuorman in tetg sur quellas spundas ora. Gia il meins schaner e fevrer san
quellas plattas, avon che vegnir la marschauna, sefender agl ur massiv dil plaun
suren e caschunar ina gronda lavina da freid.
Ina da quellas lavinas eis ei stau ils 20 da schaner anno 1951. Quella ha scuau
giuadora l'entira Pala quadra cun Plaunca da Rotz culla biala pignola giuvna e
secapescha era plontas carschidas. Lezzas cun cuscha entira entochen tschien
meters sut stradun cantunal. In bintgun da siat meters sidretg, vul dir altezia,
e sissonta centimeters grossezia ha formau ina biala interessanta petga encunter
scarpa da punt Bugnei davart dil vitg da Bugnei. Il grond cusch da dus meters
paradava sco tetg da quella exact verticala petga.
Plattas, cuflaus da neiv che rumpan per ordinari giu per da marschauna han per
ordinari in gries glatsch ossum. Quella frida verticala da quei dir glatsch
spatrogna la spunda bein carschida en taluisa, ch'ei sbova giu plaunet egl ault
entochen sisum la spunda agl ur dil plaun suren. Ils 20 da schaner allas endisch
dalla notg ha quella gronda lavina traversau las duas punts da Bugnei. La
passarella dalla punt da viafier viers mesanotg era curclada cun ina dira cozza
da cira 1.50 meters ault. Ins paregli la forza da quei buff dalla lavina. En
quella scarpa da neiv era ei fitgau en dapertut tocca roma, buca traviers,
mobein horizontal, gest direcziun dalla lavina mesanotg viers miezdi.
Conclusiun Drun da Bugnei
Mender fuss ei sch'ils lags da Cuolm da Vi sur tegia veglia siadora
s'emplanessen gnanc si duront plover ni luar la neiv. Per allura sesviluppass ei
in prighel sco sur Plaunca tgamus e ruinas dil Drun leu speras.
Pro memoria
Igl iniziant per la ustonza encunter il Drun da Sedrun d'anno 1834, sur Giusep
Hitz, ei il davos spiritual ch'ei satraus en baselgia. El ei naschius a Tschamut
ils siat da fenadur 1773 e morts igl avrel 1846. Tier restauraziun dalla
baselgia da s.Vigeli igl onn 1973, havein nus cavau si sias davosas restonzas.
El era satraus sper altar da sontga Brida encunter il chor.
Sco pader Placi a Spescha scriva duront sia dimora a Selva sco caplon a Selva da
1809 - 1812, hagi el era saviu carmelar sur Giusep Hitz entochen sil Pez
Tgietschen per admirar la bellezia da quei cuolm e secapescha era las bialas
cristallas.
En ina autra cronica scriva pader Placi, ch'el hagi observau co ils vents
lavurien, respectiv sut tgei pressiun ei sesviluppeschi vents. Mo ch'el seigi
staus sil Pez Tgietschen gest alla cruschada dils vents da nossa Svizra, da
gliez menziunescha el nuotzun.
Cheu sa Vigeli Beer scriver il sequent: Duront far fein a pastg si Pala gronda,
haiel giu da tuttas auras. Egl ault gest al fil dalla Val Stavlets e Pala
gronda era ei in bi lag da nebla giu en l'entira Val Tujetsch. Suren tschiel
blau serein. Quei di ha ei smuschignau tudi giu ella Val Tujetsch. Sur la nebla
segavel jeu bi da schetg. Sur miu tgau circa duatschien meters sul Pez
Tgietschen traversa ina sdrema nebla viers sera. Circa duatschien meters sur
quella traversa in'autra sdrema da sera viers miezdi, e quei tut senza disturbar
la sdrema suten. Quei ei stau gest sur la Val Strem. Cheu denter quella crusch
haiel observau negins disturbis, pia exista cheu denteren ina aria dira buca
movibla. Aschia sa mintga vent percuorer en mintga direcziun suten ni surora
senza retenidas.
Las scrutaziuns da quels onns legran mei per part fetg e fan denton vegnir mei
en autras spartas zun pensivs. Dieus diregia la natira, pia era ils elements
destructivs e constructivs. Oz vegn snegau ni baghetallisau segirs mussaments da
pli grondas erupziuns en sura territori. Tier emprems fastitgs dad anno 1917
naven han indigens gia allura temiu ina futura catastrofa mo plaunet vegnenta.
Il carstgaun propona e Dieus dispona autruisa. Pia nies scaffider vegn
surseglius, vul dir, ei vegn fatg neginas segirezias per igl individuum, il
concarstgaun. Tier las grondas catastrofas da Matmark e Longerona haiel saviu
perscrutar fetg bein il decuors da quellas catastrofas. Pia negina cardientscha
en in Diu il scaffider da tut existent e che regia e diregia tut. Logicamein ei
da taxar tier sura catastrofa ina gronda nunsufficienta enconuschientscha
pfisica materiala. Pia emprema cundiziun avon che entscheiver a planisar sura
lavurs. Pia tut mo quens da rendita senza segirezia dil concarstgaun. Tier la
gronda bova a Goldau dils 2-9-1806 han circa otgonta milliuns m3 satrau 457
persunas, 323 animals, 4 baselgias e capluttas, 11 casas e 220 clavaus. Ins ha
era lura giu fatg attents sil prighel, mo il daner ha tschorventau la vesida dil
prighel. Tier la gronda bova da Plurs en Valtelina ha ins era bia onns e
decennis avon fatg attents sil prighel. Era leu ha ins viu mo il daner, ed il
bien Diu emblidau, entochen la gronda erupziun d'anno 1618. Siarel mias
descripziuns sur dallas obseravziuns ed eveniments ed admoniziuns veglias e
novas. Vegli Dieus tuttina menar ora tut sura descret sil meglier e buca sil
mender.
Sedrun, settember 1974
Vigieli Beer