Da caltgeras
e caltschina
Deutsch
Cuntegn
|
La caltgera restaurada a Pardatsch da vaccas |
Sin via
Tochen all’entschatta da nies tschentaner
fuva caltschina barschada il sulet ligiom per la producziun da maulta e
ligiadira da caltschina.
Per la producziun da caltschina barschada
fuva ina caltgera necessaria. Quei process fuva fetg derasaus. Aschia possedeva
quasi mintga vitg ina caltgera ed era ils umens cun la capientscha e habilitad
da far quella lavur. Oz ein quels edifecis per part gia svani ni en decadenza
ed emblidai. Jeu lessel en questa lavur presentar co ils fuorns, las caltgeras
fucziunava, insumma l’entira producziun da caltschina. Oz ein quels objects
daventai monuments culturals che astgan vegnir risguardai e merettan dapli
attenziun.
Igl onn 1993 ha la vischnaunca ensemen cun
l’uniun da mistergners Tujetsch possibilitau la restauraziun d’ina tala
caltgera en Val Nalps.
In contract cun la vischnaunca
|
Accort sur il barschar caltschina 1. En ils Sura surprendiders obligai de far il fuorn entirameing nofs e con la bucca manada anora encunter gl'uaul Cavorgia, e chura ch'igl Accort ei finius deigi il fuorn esser en bien Stand. 2. Deigi ei vegnir dau buna masira a norma de 8 mesas brells il Salmè, e las mesas brells deigien suficient esser grondas. Era deigi ei vegnir dau Caltschina e buca crappa, ner tschendra ner Puorvla, duess ei resultar chei vignies dau Crappa, ner sco sura monzionau, en ils surprendiders obligai da reunziar al proprietari tenor enconuschientscha dils maisters che lavuren ora quella, ner d'in tierz. 3. En ils surprendiders obligai de far ina via oarsi sur il fuorn ora egl uaul Cavorgia per rabitschar en la lenna. 4. En ils surprendiders obligai de barschar chura chei glei dau en 80 salmès, seigi lura ina ner pliras gadas elg on 5. En ils surprendiders obligai de metter ina sufficienta Cauziun alla Wischnaunca. 6. Ilg Accort deigi cuzar 6 ons et
aung 2 ons en remessa della Wischnaunca.
Dapli paga Scadin 3 fr, ditgiel treis francs
il Salmè
Per confirmaziun dil sura suttascriven las Parts Tujetsch ils 28 de August 1858 |
Introducziun
Avon onns haveva il barschar caltschina
ina muntada tut speciala en mintga vischnaunca dil Cantun Grischun. Ils
protocols dalla vischnaunca da Tujetsch dil davos tschentaner plaidan adina
puspei dil barschar caltschina. Pliras gadas ad onn vegneva discutau sin
vischnaunca da problems da barschar caltschina. Pil pli mava ei pervia
dils fuorns, il manteniment, lu pervia dalla lenna, la quantitad da barschar
ed ils contracts da surdar tala lavur a vischins ni era ad interessai d´ordvart.
Quella lavur da tschels onns che fatschentava
aschi savens nos antenats e principalmein il sura contract da lavur ord
igl archiv da vischnaunca han svegliau en mei igl interess da scriver ina
lavur davart il barschar la caltschina en la Val Tujetsch.
Il crap caltschina ei seformaus e naschius
entras il deposit da crosas e skelets dad organisems vivents dalla mar.
Entras la horenta peisa da pli giuvnas rasadas suren ein quellas plaun
a plaun vegnidas smaccadas tier crap dir, il crap caltschina. Casualmein
han nos emprems avdonts da questa tiara enzacu anflau il mistregn da barschar
caltschina. Entras far fiug en furnascha libra eregida cun crappa alva,
han ins persequitau la reacziun dil crap. Ils craps barschai ein entras
metter tier aua daventai ina buglia alva e plitard ei quella maulta vegnida
dira. Gia dapi tschentaners drova pia il carstgaun il crap caltschina sco
material da construcziun. Perdetga dattan a nus la piramida Cheops, 146
m aulta entuorn 2500 avon Cristus, ni il mir chines, dil tierz tschentaner
avon Cristus.
Per construir mirs schetgs duvravan ins
fetg biala crappa bein formada. Quella stueva ir bein in en l´auter
per ch´il mir tegni era per liung temps. Cun agid dalla maulta eisi
denton era pusseivel da costruir mirs cun crappa buca aschi bein formada.
Avon l´introducziun dil cement fuva la caltschina la suleta maulta
per ligiar e taccar ils mirs. Caltschina seformescha entras barschar crap
caltschina en ina caltgera. Entras metter tier aua e sablun fin seformescha
la maulta.
Quella procedura da far caltschina ha il carstgaun tratg a nez. Ils pli vegls fuorns da caltschina aunc oz enconuschents datteschan da 2400 avon Cristus ed ein d´anflar en Mesopotania. Dils pievels digl Orient han ils Grecs empriu da far la caltschina. Lezs han dau vinavon al Romans ed entras ils Romans ei l´enconuschientscha da barschar caltschina era arrivada en nossa tiara. Ils Romans han veramein perfecziunau quella lavur ed ein sesviluppai a vers meisters da construir mirs da caltschina.
Buca mo sco material da far maulta ei la caltschina vegnida duvrada. Gia el temps vegl duvrav´ins caltschina tier la cuntscheria e tenscharia, per la fabricaziun da glas e cheramica, sco cultem e schizun sco medischina. El temps mediaval vegneva en nossa regiun pli u meins mo duvrau caltschina per construir castials, claustras baselgias e beins signurils. Pli tard ein ils marcaus stai ils gronds consuments da caltschina. En nossa regiun e vischnaunca fuva il diever da caltschina plitost mudests, vegneva il bia construiu cun lenn.
Cun la fin dil 19avel tschentaner ha la produziun
industriala da caltschina priu il surmaun. Il cement ha anflau la via era
en nossas regiuns. La davosa gada ei vegniu barschau tier nus caltschina
igl onn 1910 Dapi lu ei vegniu quiet avon las anteriuras caltgeras e la
decadenza ha priu sia entschatta. Oz ein las biaras caltgeras svanidas
e struschamein da localisar. Perdetga dattan pil pli ils nums locals dalla
existenza da veglias caltgeras. Legreivlamein ein veglias caltgeras vegnidas
restauradas en differnts loghens. Aschia dattan ellas vinavon perdetga
d'ina anteriura lavur indispensabla e practicada da nos antenats.
Las caltgeras
Plirs facturs ein stai decisivs tiegl ereger
las caltgeras. Il crap caltschina piarda entras barschar la peisa. Perquei
vegneva la caltschina barschada transportada. In motiv pia da construir
ellas aschi damaneivel sco mo pusseivel alla fontauna dil precius crap.
Per barschar caltschina duvrava ei ina enorma quantitad lenna. Tenor grondezia
dil fuorn tochen 35 tschuncheismas buna lenna secca. Aschi vegnevan las
caltgeras pil pli postadas agl ur ni damaneivel digl uaul. Naturalmein
vegneva mirau da tschentar il fuorn ella vischinonza d'ina via.
L'entira construcziun dalla caltgera fuva da moda fetg sempla e primitiva. Consequentamein stuevan ellas era vegnir reparadas quasi mintg'onn ni mintgaga cura ch'ei vegneva barschau. La skizza dat in maletg dall'entira construcziun. Quei tip da caltgera fuva il pli derasau el Grischun.
Il pli bein perdetga da loghens nua ch'ei
vegneva antruras barschau caltschina dattan ils nums locals. Aschia anflein
nus duas vals cul num Caltgera en nossa vischnaunca.
Il pli enconuschent liug da barschar caltschina
en nossa val sesanfla senza dubi en Val Nalps. Exact anflein nus il grep
da caltschina cun las caltgeras el mises da Pardatsch da vaccas. Da leu
anora, mirau viers il Cuolm Cavorgia cattein nus il grep en alv, numnaus
Grep da caltschina. Al pei da quel cattein nus l'emprema caltgera.
Sulettamein ina muschnetta ed indicaziuns
d'ina bucca-fuorn tradeschan l'anteriura existenza. Quella caltgera sesanflava
en in liug meins bien, vegneva ella segiramein mintg'onn destruida entras
la lavina giu dalla costa dil Cuolm Cavorgia.
Da leu engiu viers il Rein da Nalps sestorscha
la Val Caltgera viers l'aua dalla Val Nalps. Amiez quella val ella costa
dil cuolm secatta il secund fuorn. Quel ei oz strusch pli veseivels. Ils
onns han zuppau vi el entras la carschientscha da pulits pegns e pignola.
Denton, semantenius eis el detg stupent. Quei fuorn ei vegnius eregius
1866
entras il surprendider da gliez onn Giusep Antoni Bisquolm. Punct 6 dil
contract da lavur palida numnadamein aschia: "Sto ilg surprendider bagigiar
in fuorn nief e zvar solid e bien, en in liug sagir della lavina, et sper
la via / maniau denter ilg fuorn enasisum tochen oragiu la pun / quei fuorn
dei tener 60 salmès, quei tut sin sias spesas, sco era quel, mantener
en bien uorden, et era quell en bien stand e duvreivels schar anavos alla
vischnaunca, cura siu accord ei finius, senza entgina indemnisaziun." Quella
caltgera ei ussa vegnida restaurada e sepresenta el vestgiu original d'avon
varga 120 onns.
Per la tiarza caltgera stuein nus serender
engiu tochen alla punt da Pardatsch. Gest suenter la punt semeina la via
viers il mises. Dretg en quella storta anflein nus las restonzas d'ina
caltgera. Sulettamein ina ruosna, mussamnets da mir ein indezis dalla caltgera.
Quella caltgera ei vegnida duvrada il pli savens, fuva ella gie situada
en il liug il pli adattau, pertuccont il transportar naven la caltschina.
Entras l'erecziun dalla via nova viers il mises da Pardatsch ils onns tschunconta
en connex cun l'explotaziun dallas auas, ei la caltgera vegnida demolida
e per part disfatga.
In ulteriura Val Caltgera anflein nus sul
vitget da Zarcuns. Cheu ei mo pli il num che tradescha l'existenza d'ina
ni pliras caltgeras en quei liug. Igl onn 1827 ei gl'entir vitg da Camischolas
barschaus giu. La reconstrucziun ha immediatamein suenter il sgarscheivel
incendi priu sia entschatta. Lenna era scarta ed aschia han ins decidiu
da duvrar stediamein il crap e far plitost da mir. La necessaria caltschina
han las caltgeras sur Zarcuns furniu. Quellas fuvan ella vischinonza ed
han aschia levgiau empau la lavur als vischins disgraziai.
1850 han il vischins da Selva, sin cussegl da lur caplon sur Deplaz, entschiet cun la construcziun dil vitg d'unviern a Sut Crestas. Gl'emprem baghetg ei bein stau la caplutta, cun stanza da scola e habitaziun pil caplon. Ils da Selva han sez barschau la caltschina per la construcziun da lur sanctuari. Da l'autra vart ellas teissas spundas dil Pez Maler han els anflau il crap. Sisum la Val Ruinatsch cuchegia in grep da caltschina ord la draussa. Cheu ei vegniu cavau il crap necessari per la caltschina dalla caplutta. Pli engiu sil plat spel grep numnaus il Grep dalla caltgera sesanflava la caltgera. Oz ein struschamein indezis d'anflar.
Treis loghens dattan pia perdetga dalla lavur
da barschar la caltschina. Interessantas informaziuns co tut sesplagava
ein d'anflar en protocols e documents.
Protocolas dattan perdetga
Ord ils protocols da vischnaunca
1846
Fatg accord cun Paul Schmid, Sep Antoni
Mucli, Gion Antoni Curschellas e Thomas Monn, da mantener caltschina per
treis onns, cun auters vitier che vulan esser en societad ed ein s'eobligai
da dar als vischins della vischnaunca ed alla vischnaunca per 1 taler:
in salmè, in salmè ei 8 mesas brels. Dapli ei la vischnaunca
s'eobligada de baghegiar in fuorn e dar il lenn ord schetga fria per mintga
fuorn als soziai. Quella caltschina che mass buca si, ei alla vischnaunca.
1846
Arisguard igl accord della caltschina staus
fatgs cun particulars. Havend quels declarau ch'ei seigi strusch pusseivel
de puder star en de las empermischuns fatgas eisi concludiu de schar liber
quels. Eisi denton, ha la vischnaunca concludiu de dar in'entschatta cun
far la via enta Pardatsch e quei sin quella moda: L'entschatta deigi vegnir
dada sin gliendisdis che vegn ch'ei ils 11-9, nua che Jacob Martin Berther
ha declarau d'interprender de menar, direger e cumandar e tener quen ils
umens e fixar las uras con ditg ei stoppien luvrar. Ed ei vegn entschiet
ella Punt Pardatsch e fatg anora encunter Nacla, nua che mintga fiug ei
obligaus de luvrar in di lavur cumina. Ira cura ch'ei vegn cumandau e star
las uras ch'ei vegn fixau. .............. puorlas vegn pagau della vischnaunca.
Suenter deigi ei allura vegnir rapportau sin vischnaunca sch'ins vegli
cuntinuar ni buc.
1864
Ei concludiu de trer la sort della caltschina
e mintgin dai prender quella tenor nummer, sco ei vegn ora, entschavend
nummer in e vinavon. Las tschun della damaun deigi vegnir entschiet a de-
scargar quella. Quei duei esser per uorden era per auters onns.
1865
Ei concludiu pervia dils brischacaltschina
Giger e Barclamiu, ils quals ein obligai da barschar per 1865/66 tenor
accord sco la vischnaunca drova ina ni duas caltgeras per onn. Perencunter
ei la vischnaunca obligada de dar per quels dus onns 50 umens ils quals
dueien esser sil plaz tenor uorden de lavur cumina de vischnaunca. Ils
accordans pon tenor basegns dumandar quels. Sin dumengia che ei ils 30,
dueigi esser dau en tgi che vul caltschina. Plitard vegn ei buca
priu en sort.
1877
Ei vegniu giavischau e concludiu de mirar
sch'ins savessi marcadar cun Steger de barschar la caltschina oragiu la
punt ord motiv ch'ins savessi sin lezza moda haver pli baul la caltschina.
1878
Ei concludiu de pagar a Stegher per barschar
la caltschina oragiu la punt de Pardatsch, nua che Stegher sto sez rabitschar
oragiu la crappa. 4.75 raps il salmè cun la cundiziun che Stegher
brischi la caltschina aschi gleiti sco seigi terrein.
1887
Ei concludiu de baghegiar in fuorn da caltschina
e zuar quel en Pardatsch. Ei concludiu de accordar via il sura fuorn de
baghegiar.
1890
Ei l'offerta de Duri Schmed de barschar
caltschina per 6.- francs il salmè vegnius refusaus. Ei concludiu
de baghegiar ni reparar in fuorn ni l'auter de caltschina per ina autra
ga saver barschar quella. La reparatura, ni il baghegiar il fuorn, va sin
quen della vischnaunca. La crappa e lenna per la caltgera deigi era vegnir
pinau tier, denton sin quen della caltschina.
1894
Ei exepziunalmein vegniu concediu de schar
vender caltschina uonn en cass ch'ei restass, ord vischnaunca, sch'ella
sa buca vegnir vendida en vischnaunca.
Cudiziuns davart la vischnaunca
In document digl onn 1866 relata davart
las cundiziuns, mesiras e pretensiuns che la radunonza da vischins dalla
vischnaunca fa als surprendiders per barschar la caltschina. Ellas suondan
cheu en text original:
Condiziuns che la Vischnauca d. Tujetsch
metta a quel, che vul surprender da ad ella
furnir la nesesaria Chiltschina annualmeng.
1. Chilg surprendider segi obligaus de ad ella annualmeng furnir la nesesaria Chiltschina, aschi chilg surprendider aschigleiti sco ei vugdau en ilg diember de 30 Salmes ei obligaus de barschar. A quei sut eiffer ilg suandont temps dilg emprem Matg tochen S.Martin.
2. sut eiffer quei temps ha la Vischnaunca ilg dretg da fixar cur dei vegnir barschau.
3.veng fatg Silla Vischnaunca un vaschi de mesirar, la mesira dilg qual dei ira cun la usitada mesa Brel, quella masira u vaschi duei vegnir masiraus a tgembel e bein emplenius ora.
4. 8 de quellas Masiras formeschan in Salme
5.ei ilg Suprendider oblgiaus; priu ora disgrazias u grondas malauras, de garentir la chiltschina, quei vul dir ch'ilg surprendider seigi obligaus da bonificar alla Vischnaunca per la lenna consumada, adumbaten anorma de fr 5.- ilg Clafter.
6.sto ilg Surprendider, baghiar in fuorn
nief e zuar solid e bien en in liug Sagir della lavina et sper la Via,
maniau denter ilg fuorn enasisum tochen oragiu la pun, quei fuorn dei tener
60 Salmes, quei tut sin sias spesas, sco era quel adina Cauaurar e mantener
en bien uorden, et era quell en bien Stand e duvreivels, Schar anavos alla
Vischnaunca, cura siu acord ei finius, senza entgina indemnisaziun.
7. Ei ilg Surprendider obligaus de adina
barschar la Chiltschina, cun lenna secha, vuldir, dei adina ver lenna,
pinada ilg onn avon, per barschar la Chiltschina sco era duvrar leutier
las romas, che vegnien della lena pinada per quei intent.
8. ha il Surprendider il dretg d prender la crapa d Chiltschina, sco la lenna da barschar quella ord ils logens leutier perdestinai, cheu daver ilg Uorden de Vischnaunca. A quei per nuoth u senza pagar enzitgei per suenter alla Vischnaunca.
9. Era ei ilg Surprendider obligaus de dar
aschi veng gariau ina Suficienta garanzia, chel vegli a vegnir suenter
allas sura condisziuns, mintgion aschiditg sco ilg accord quoza.
Il barschar la caltschina
Il sura contract ed ils extracts ord ils
protocols dallas radunonzas da vischnaunca e las cundiziuns digl onn 1866
als surprendiders, dattan in ualti exact maletg davart la producziun dalla
caltschina. L'entira organisaziun, il contrahar e surdar la lavur als surprendiders
fuva caussa u dalla cuminonza dils votants ni dalla suprastonza ni dil
gerau cumpetent. Fuvan caussas pli grondas avon maun sco per semeglia la
construcziun d'in niev fuorn, il far e preparar la via ed il pinar la lenna
vegneva era obligau da far lavur cumina. La lavur era buca ton tschercada,
pertgei per animar a quella lavur ha la vischnaunca decidiu igl onn 1865
da bonificar in di lavur cumina per dus dis. Ils fuorns ni las caltgeras
fuvan pia proprietad dils vischins da vischnaunca.
Lein denton persequitar pli detagliau l'entira
lavur. Baul la primavera, il mars ni gl'avrel, vegneva fatg attents ils
vischins sin vischnaunca, sin il barschar caltschina. Sil termin fixau
stueva mintga interessent annunziar il quantum caltschina ad in gerau.
Fuva il quantum necessari per insumma esser la valeta da barschar ensemen,
vegneva ei barschau caltschina.
Ussa semettevan ils surprendiders vid la
lavur. Aschigleiti sco ei fuva pusseivel pervia dalla neiv serendevan ils
umens a Pardatsch. L'emprema lavur fuva segiramein il metter en uorden
il fuorns, la caltgera. Beinsavens fuva quella ida empaglia entras la neiv
ni la lavina giu dil Cuolm Cavorgia, tuttavia lu cu ins veva forsa dapi
in onn ni schizun plirs buca pli barschau. Medemamein fuva il fuorn ius
pulitameinen en decadenza entras la calira dil barschar. La crappa fuva
buca gest la pli resistenta encunter quella horenta calira. Ella rumpeva,
e siglientava aschia ch'il fuorn fuva suenter il barschar gia pulitamein
demolius. Suenter la lavur vegneva surschau tut al destin tochen il proxim
barschar.
Silsuenter suandava la lavur vid crappa
e lenna. La lenna vegneva pinada empau dapertut egl uaul Cavorgia e menada
sil plaz. Davart la lenna dat igl uorden da vischnaunca digl onn 1866 in
clar maletg. Art.45 : La lenna per barschar la caltschina vegn dada ort
ils loghens avon nomnai e per mintga salmè ston quels che drovan
pagar alla vischnaunca 40 raps. Ils loghens manegiai ein tenor igl uorden
ils suandonts: VIII. Naven da plaun Schlaus en Pardatsch anora tochen ella
vall dil Tscheer, e sco il dutg entadem il pleun las Cavorgias vegn giu,
entochen en tier la pun Pardatsch e la val Caltgera dad enasi, ei schetga
reservada solet per la caltschina e la pun."
Per ordinari fuva la lavur da pinar lenna
gia vegnida fatga igl onn precendent, aschia che la lenna fuva gia sil
plaz e bein secca. Sch'igl unviern lubeva vegneva la lenna era fatga duront
quella stagiun e menada aschi damaneivel sco pusseivel tier la caltgera.
Il barschar caltschina cun lenna secca fuva medemamein ina pretensiun vegnida
fatga el contract da lavur.
Pli hanada e greva fuva la lavur vid il grep.
Cun furar, schluppentar, rumper e cavar viaden el grep vegneva luvrau ora
brava tocca da crappa alva. Sin targliuns ni cun menadiras vegneva la crappa
menada a val. Savens veva la lavina dil Tscher menau bia neiv a val e la
Val Caltgera fuva aunc la primavera ulivada da neiv ed ussa savev'ins far
diever da quella. Aschia fuva il transport meins hanaus e grevs. Quei fuva
ina lavur che vegneva pil solit surdada als giuvens.
La caltgera fuva construida encunter mun.
Aschi fuva ei pli lev da descargar la crappa el fuorn. Denton buca mo ual
aschia! Ils brischacaltschina vegnevan ussa en funcziun. L'entira preparaziun
dil fuorn fuva impurtonta e la premissa per buna caltschina. Ei duvrava
cheu era empau exprientscha.
Giufuns stueva star liber per la lenna. El fuorn vegneva construiu cun crappa caltschina in arviul. Quel stueva esser da fetg ferma construcziun per tener la carga crappa digl entir fuorn. Denteren vegneva schau liber, per che la calira possi bein atras ed era contonscher la crappa pli ad ault. Giuaden sin quel vegneva ussa descargau dals targliuns e menadiras la crappa e quei tochen sum. Enamiez tschentav'ins plitost la crappa gronda e grossa, ora encunter la preit e si egl ault pli pintga e manedla. Strusch suren diltut tschentava in dils brischacaltschinas dascha e suren arschella. Sco in tetg serava quella giu il fuorn. Enamiez fageva igl um dil fatg ina ruosna, il bural per dar aria, ina sort da tgamin. Quei bural fuva fetg impurtonts pil barschar. Igl inschign dil brischacaltschina semussava el far diever endretg dil bural. Era la colur dil fem che sorteva dil bural fuva decisivs per giudicar igl entir process da lavur.
Amiez igl uvierchel d'arschella ei schau in bural, in til pil fem ed era pil fiug. Il direger il fiug entras ils burals ei la rutina, il misteri dil brischacaltschina; de quei dependa, schebein la caltgera ei barschada schuber e bein, buca mo inton. Cura ei il crap barschaus, cu eis ei caltschina? Suenter empau fimera, suonda ord il bural ina flomma ordinaria mellen-cotschna che senutrescha per aschi de dir per part dal crap. Entras la procedura dil fiug, vegn quella flomma in tec per ga blaua; il crap ei en quei liug cotgs ed il fiug vegn, entras novs tils, tratgs ruc a ruc per la caltgera entuorn. Ei quei daventau cun tut quitau, san ins quintar che la caltgera seigi barschada endretg - ed ussa vegn serrau tut ils tils suren e suten, ed en dus treis dis savess ins descargar, parter ora la caltschina. Aschia ha Gion Antoni Venzin descret la lavur dil brischacaltschina, il far diver dil bural duront il barschar, en sia lavur "Caltschina viva", che descriva l'entira procedura. ( alla fin ei quella lavur publicada entiramein)
Cu tut fuva bein semtgau e controllau, vegneva dau en fiug. La procedura gia sura descretta saveva ussa entscheiver. Il fiug veva da cuzzar 3 - 4 dis e quei di e notg nuninterrutamein. Dus tochen treis umens sebrattavan giu el dar fiug e controllar il bural e l'entira caltgera. Igl emprem di vegneva plaunsiu scaldau si. Il secund di entschaveva il crap giufuns a vegnir cotschens, a buglir. Ussa duvrava ei la pli biara lenna, mintga 15 minutas circa 1/4 ster (1 ster = 1 m3). Per mintga suandont di sesalzava, entras la lavur inschignusa dil brischacaltschina, il burniu el fuorn. Contonscheva il burniu la fin dalla caltgera el la davosa crappa caltschina fuva tut cotschna, lu fuva l'entira procedura da barschar a fin.
Suenter il barschar sesferdentava il fuorn duront 2-4 dis. Entras il gerau vegneva communicau als interessents che vevan fatg lur empustaziuns, che la caltschina seigi pinada. Gia baul la damaun semettevan tuts cun lur menadiras viers la Punt da Pardatsch. Il plaz avon caltgera ei en cuort emplenius cun carrs dallas uisas, mugias e cavals. Avon caltgera sefultschan ils umens per contemplar la caltschina el fuorn. Ussa vegn repartiu. Enqualga vegneva la succesiun da reparter eruida entras la sort. Autras gadas tenor las annunzias al gerau. Cun carrs pleins e fatschas cuntentas, semettan tuts encunter casa. La via tras Burganez, Nacla e Surrein ei schliata, in semudergem per carstgaun ed animal. A casa vegn la caltschina deponida. El decuors digl onn vegn ella duvrada. Tgi veva da rugalar enzanua in mir, auters duvravan per baghegiar nuegl ni casa. Vanzava ei lu aunc caltschina vegneva quella satrada en paliu. Leu restava ella conservada per onns ed onns ora e fuva da tut temps duvreivla.
Conclusiun
1910 ei vegniu barschau per la davosa gada
caltschina en Tujetsch. Ils surprendiders ein stai da Cavorgia, Thomas
Schmed e Giachen Martin Hendry. Persuenter han els retschiert dalla vischnaunca
28.- francs. Il fuorn sper la punt ha per la davosa gada funiu biala caltschina
alva. Suenter ha el stuiu far plaz al svilup modern. Ils da Tujetsch han
retratg la caltschina da sutsi.
Perdetga dall'anteriura cultura da barschar
caltschina dattan restonzas da mirs, muschnas che tradeschan l'existenza
da caltgeras. Medemamein restai ein ils nums locals. Perdetgas veseivlas
sin ils biars mirs vegls ch'ein d'anflar dapertut en la val. Aschia per
semeglia la ruina da Putnengia, la tuor da s.Vigeli, nossas baselgias e
capluttas, bia mirs da casas, clavaus e nuegls.
Caltschina
viva
da Gion Antoni Venzin, Rueras
Caltschina viva, ei ina lavur che descriva
la lavur dil barschar caltschina en la Val Tujetsch. Descripziuns da quei
gener dat ei el Grischun sulettamein duas, la presenta ed ina ord l'Engiadina.
Gest perquei ei quella lavur da Gion Antoni Venzin, fetg custeivla e preciusa.
El descriva en moda zun populara la lavur da producir la caltschina en
nossa val. La lavur ei cumparida igl onn 1949 el Glogn nr. 35.
"Il survetsch divin a s.Vigeli ei finius; las femnas entscheivan ad ir giuadora. Giud laupia resuna la vusch recenta dil salter: "Quels stimai signurs e vischins ein supplicai da spitgar vischnaunca." La baselgia vegn in tec alla ga vita; ils biars serendan aunc on santeri per dir dus paternos per las olmas. Ils umens serimnan lu plaunet sin Cadruvi. In suffelet fin termaglia cun la neiv entuorn las grundas. Igl empremgerau cloma da vegnir neutier ch'ins sappi entscheiver. La suprastonza cul salter sepostan vi sper la casa da scola; ils umens ein in tec pli anavos, formond in rin, egl intern da quel ils geraus stai en uffeci zacu. Gerau Luregn arva la vischnaunca cun schar preleger il tierz gerau il protocol, che vegn approbaus.
Suonda la publicaziun da dus ingants. Damondas per lenna da baghiar ein da dar en enteifer il mars. Trer a memoria ch'il tener aviert las vias e mundar, seigi igl uorden sco'ls onns vargai. Lu metta gl'empremgerau en discussiun la damonda, sch'ins manegi da puspei schar barschar caltschina, e ch'ei seigi lu era aunc de repassar il fuorn (la caltgera). Ei vegn fatg la proposiziun da dumandar entuorn ils meinis. Il salter ha da clamar giu per num ils geraus tenor rang e vegliadetgna per lur meinis en caussa. Ils geraus ein dil meini da rugalar e lugar la caltgera vedra. Tgi che ha da basegns da caltschina, sappi e dueigi s'annunziar ed ei dueigi vegnir menau ora sco usitau, risguardond enqual giavisch exprimiu. Suenter ina discurida vegn ei fatg la tscharna e concludiu en quei senn q.v.d. sco'ls biars han giavischau.
Ei tucca pia da metter dus umens vid quella
caussa. Quels vegnan proponi ed elegi: gerau Stiafen Monn e gerau Stoffel
Riedi, dus umens versai en quels fatgs. Gl'empremgerau cloma lu aunc, che
tgi che vegli caltschina, dueigi indicar il cu e con ad in u l'auter da
quels signurs enteifer treis jamnas. La vischnaunca vegn serrada ed ils
umens van a casa.
Empau alla ga s'annunzian da quei da curonta
vischins per caltschina, tgi per ina ni duas ni quater buots, ni era mo
per ina quarta brel. Alla fin dil termin er'ei dau en per ver 65 salmes;
in pèr duvrava la vischnaunca, aschia ch'ins saveva quintar da schar
barschar ina caltgera. Per la lavur eran differents s'annunziai. La finala
marcadan ils dus commissiunai cun Giger e Bisquolm per 3 francs e miez
"per salme", sco ils vegls schevan: culs vischins metter crappa e lenna
sil plaz.
Calonda mars, in di da bialaura, va gerau
Stiafen Monn en la Put Pardatsch a dar ora la lenna. Vègn marca
el ensi la Rieda e diesch dador la Val Caltgera si. Turnaus a casa prepara
el ils rodels per visar vid las lavurs. Quei che sepo tut che vul luvrar,
per buca stuer pagar. Per la lavur vid la lenna ha el resdau cun statalter
Gion Mihel da survigilar e tener quen. In pèr dis suenter serendan
dudisch umens vid quella lavur da pinar, resgiar ora si circa treis bratschs,
trer sper la caltgera e fender ora pledra. Igl ei circa in'ura viadi e
mintga luvrer porta el moni-sigir in stratsch cun en la marenda; da cauld
vegnev'ei buca fatg. Dallas treis calan ils luvrers ed il survigilader
quenta che siat tochen otg umens pudessien finir quella lavur. Ei seporscha
aunc luvrers avunda per l'auter di.
La lavina dil Tscher fuva vegnida giu empau
ed ulivau la val ed ei fuva buca da temer ad interim; ins saveva patertgar
da preparar la crappa.
Circa in kilometer sur la put sesaulza in
grep alv-mellen cun in'aulta preit crap. Gerau Stiafen visa ussa sis umens
versai da vuler far vid la crappa, il Luis, il Tumaisch, il Leci ed aunc
treis. Ei fuva da schluppentar, fender e pitgar e far giu en la val la
crappa. Ei basignava da luvrar cun sistem per buca sruinar surora il grep.
Preparau aschia tenor idea dil survigilader avunda crappa per ina caltgera,
vegn lu ils proxims dis visau 12-15 umens per di da trer giu la crappa.
Per umens giuvens fuva quei ina lavur perfin legra; mo umens passai raschunan
denton aunc adina dils strapazs e martuirs fatgs da trer crappa. Perver
in muvel tut da prescha, suenter in vaidi d'in'ura, per otg viadis (quintau
in di), cun greva carga engiu ed ensi e sin via smulusa, fuva nuota honzeli.
In tschancunet sur la punt observ'ins ina
ruosna che para dad ir ella tiara. Tras in tagliament, sprunaus da mintga
vart cun mir, passan ins ina porta d'arviul e vegn en ina tuor, para ina
bein mirada tuor veglia, ella dimensiun fa circa treis meters ladezia e
circa quater meters altezia. Suren vesan ins ch'ella ei cuvretga provisoricamein
cun lenna, e dil rest curclada entuorn entuorn cun tschespet. Quei ei la
caltgera, il fuorn.
Il funs da sulada sto vegnir schubergiaus,
insumma il surprendider ha da survigilar il cargar en. Essend igl ur suren
dalla caltgera ulivs cul terren, eis ei bi descargar. Mo quei va buca ual
aschia. Giufuns sto vegnir fatg arviul cun la crappa biabein l'entrada,
che sto restar liber. Suenter sa lu la crappa ruclar giuden, mo buca pli
grossa ch'ina curtauna - e sto vegnir caveglaida ulivamein suent'il mir.
Il secund ed il tierz di s'emplenescha la caltgera entochen 30-40 cm sut igl ur e vegn ulivau il cuntegn cun crappa pli manedla, pitgada. La lavur da cuvierer che suonda, ei caussa dil surprendider. - El ha gia fastisau nua ch'ei fuss il pli maneivel da runar neutier dascha. Gl'entir spazi vegn ussa cuvretgs cun dascha. Sin quei madrat vegn lu rasau ora e smaccau en ina cozza d'arschella, in calzer ault. Quei deva aunc empau lavur. Cunvegnev'ei al brischacaltschina pervia dall'aura ni dil temps - avon ch'ir a mises stuev'esser barschau - sche savev'el ussa far fiug. Aschi maneivel sco pusseivel fagev'ins si ina camona, sebrattond giu dus, treis umens per mantener il fiug. Ed ei duvrava in fiug senza schanetg e misericordia duront treis tochen quater dis e tontas notgs.
Amiez igl uvierchel d'arschella ei schau in bural, in til pil fem ed era pil fiug. Il direger il fiug entras ils burals ei la rutina, il misteri dil brischacaltschina; de quei dependa, schebein la caltgera ei barschada schuber e bein, buca mo in ton. Cura ei il crap barschaus, cu eis ei caltschina? Suenter empau fimera, suonda ord il bural ina flomma ordinaria mellen-cotschna che senutrescha per aschi de dir per part dal crap. Entras la procedura dil fiug, vegn quella flomma in tec per ga blaua; il crap ei en quei liug cotgs ed il fiug vegn, entras novs tils, tratgs ruc a ruc per la caltgera entuorn. Ei quei daventau cun tut quitau, san ins quintar che la caltgera seigi barschada endretg - ed ussa vegn serrau tut ils tils suren e suten, ed en dus treis dis savess ins descargar, parter ora la caltschina.
Ussa vegn ei secunvegniu cul gerau, tgei
di reparter la caltschina, ed ei vegneva tratg la sort tgi vegni gl'emprem.
Lu stueva gl'emprem vegnir dustau gl'uvierchel d'arschella, ch'era ussa
sco tiara cotga e la dascha barschada si.
Quella damaun a bun'ura ein da tuttas sorts
menadiras sin via tras la gassa Surrein e Nacla. Cun carrs e banels e sliusas
scultas reiv'ins la schliata via da greppas, crappas e fogas si. Il gerau
cun il rodel ed ils surprendiders culla mesira ein sil plaz. Denton ein
25 - 30 menadirs arrivadas ed ei regia ina hazra rueida e gronda cusseida.
"Quella caltgera po dar ora 70-80 brels", manegia Leci Balzart si per cumpar
Luis, "la caltgera vedra teneva da quei da novonta ni varga brels".
Denton vegn la caltschina repartida tenor
successiun e damonda. Ina quarta ei in vaschi da circa 20 liters, ed ei
in grev buordi; ina buot pia quater dels. Sch'ei vanzava, survegneva tgi
che spitgava aunc enzatgei dapli che dau en, cun far quen.- Igl atun fageva
il gerau il quen, ed enqual che veva fatg bia lavur vidlunder survegneva
aunc daners. Anno 1865 han mes perdavons pagau per ina buot caltschina
a casa (fatg negina lavur vidlunder) francs 5.25. Ils davos onns 1908 -
1910 vegneva ina brel (circa quater sacs) sin 8 - 9.-- francs. La vischnaunca
quintava mo 80 raps per la lenna.
"Mardis vegn il miradur a ligiar giu il nuegl giu Milar," di il bab ina dumengia da zercladur. "Gliendisdis stuein nus schar giu caltschina." Ord ina zona vegn el neunavon cun in truc tut alvs dadens. En quel svidein nus lu in sac caltschina che nus havein tratg ord Pardatsch. Lu va el per aua e metta sin quella tocca sco pugns ni è pli manedels. Mo tgei ei quei? Ei tgula e sgregna! L'aua buglia tut agradsi ed ei buglienta da gnanc astgar tuccar en. Quei ei caltschina viva! Cun in fussé vegn quella tocca lu turschada e pitgada tier ina buglia uliva alv-melna. L'auter di ei quella buglia la pli biala cugliada, sco en in priel, mo anzi melna e pli compacta. En in truc pli pign ei lu pinau empau sablun e cun pala prend'ins lu empau caltschina, sco ei drova, per dar la dretga cuntscha alla maulta.
Cura che la caltschina ed il cement en scas ein vegni sutsi, pudevan ils vegls buca capir e tuchiar quei: Ei detti ina maulta senza colur, in sablun bugnau. En Tujetsch han ins barschau per la davosa gada caltschina 1910. Ils surprendiders da lu (da Cavorgia) vevan quei onn 7.-- francs schurnada, cumpriu di e notg. Denton ei la viafier vegnida entochen Muster ed ins survegneva era la caltschina en scas, sco tutta rauba en satgets, scarnuz e pachets. La vischnaunca senuspeva denton era da far lenna - ed il barschar caltschina vegn ualvess aunc inaga a vegnir en moviment!
Davart la qualitad selai dispitar. Tgi che savess vegnir en 700 - 800 onns, sch'il mund exista lu aunc, cun in exempel sco la tuor da Putnengia che ha aunc mirs sco grep, savess lu seperschuader dalla differenza.
La caltschina viva vegneva era duvrada per
desinfectar nuegls, lavar ora la palusa etc. Vanzava en in'acla ni mises
empau caltschina, sche satrav'ins quella en terren lom ed ella restava
duvreivla decennis ora.
La restauraziun d'ina caltgera a Pardatsch
Monuments historics, restonzas cultur-historicas
da nossa val ein vegnidas scartas en nossa vallada. Bein orneschan bia
bials edifecis vegls nossa vischnaunca, aschi per semeglia nossas numerusas
baselgias e capluttas che fitteschan nos vitgs ed uclauns.
Era in tschuat casas veglias dattan perdetga
dils anteriurs zun inschignus mistergners, tuttavia casas el vischinadi
da Rueras. Lu selegrein nus ordvart dallas restonzas dil casti da Putnengia,
dil schuldau Talian sil baghetg sur Dieni, d'in u l'auter sontget bandunau
ed auter.
Denton stuein nus el medem mument era star
mal da tut quei ch'ei svaniu. Bia bialas casas tipicas tujetschinas ein
buca pli. Ins patratgi cheu mo vid l'imposanta casa pervenda veglia a Sedrun.
Sontgets ein svani e buca d'emblidar la roschada da begls ch'enrihevan
nos vischinadis. Era pistregns, mulins, falluns e caschners ein stulli
dil maletg da nossa vallada. Aschia ei dabia svaniu ils davos quater, tschun
decennis.
Forsa gest quei schliet attestat e quitau pil vargau, duei motivar da mantener tut quei ch'ei oz aunc avon maun. Ei s'auda pia a mintgin da s'engaschar pil manteniment dallas perdetgas cultur historicas da nos antenats.
Aschia ei era curdada l'idea da restaurar
ina caltgera a Pardatsch, Val Nalps. Gia avon entgins onns haiel constatau
la decadenza rapida da quellas restonzas davart il barschar caltschina.
Avon dus onns ha lu tut priu sia entschatta. Gl'emprem ei stau da dumignar
l'entira birocrazia. Ei ha basignau diversas lubientschas ed il contact
cun persunas dil fatg.
Plascheivlamein ei la suprastonza communala
immediatamein stada prompta e purschiu maun ed agid, denton era en quei
mument dau la necessaria curascha. Plinavon ei l'Uniun professiunala da
Tujetsch sepurschida, sco accent da siu giubileum da 25 onns existenza,
da sustener l'entira restauraziun.
L'instanza cantunala, igl uffeci per tgira
da monuments, ha giu plascher dil previu e gidau cun plaid e cussegl.
Grazia agl engaschi da bia persunas ed instanzas
ei la restauraziun gartegiada. L'anteriura caltgera ch'era daventada ina
ruina, ina muschna crappa, resplenda ussa en sia fuorma originala d'antruras.
La gruppa da luvrers d'uaul dalla vischnaunca
ha runcau da quei da ver 15 plontas, ch'eran sefatgas patrunas dalla caltgera
e cuvretg ella dil taliter. Ils scolars dalla scola reala han fatg uorden
cun las lennas, schubergiau neuadora il fuorn e mirau per crappa. Ina gruppetta
da schuldada ha construiu ina plascheivla senda dalla via da Pardatsch
entochen alla caltgera e rimnau in magliac crappa. Treis da nos pensiunai
han fatg la lavur da miradurs ed en varga 250 uras restaurau e per part
eregiu da niev l'anteriura caltgera. Els han fatg la lavur cun grond plascher
ed inschign.
Cuortamein lessel jeu dir a tuts in engraziel a quels che han luvrau ni susteniu sin ina moda ni l'autra la restauraziun.
Jeu aschuntel bugen cheutier il giavisch
da cuntinuar el senn da sura restauraziun ed aschia mantener quei pauc
ch'ei aunc avon maun. Ina vallada, ina vischnaunca vegn era giudicada e
mesirada sin fundament da lur rihezias culturalas.
|
Fuorn da barschar caltschina
Quella caltgera, situada ella Val Caltgera,
ei vegnida eregida igl onn 1866. Ella vischinonza sesanflan aunc duas ulteriuras.
La crappa da caltschina ha il grep gest sisum la val Caltgera furniu en
abundonza. La davosa caltgera ei stada en funcziun igl onn 1910. Da lu
naven ei il barschar caltschina succedius sin via industriala. Ils fuorns
ein stai danvonz ed in in tec alla ga i en decadenza.
|
||||||||||||||||||||||||||||||
Cuntegn dalla tabla d'informaziun sper caltgera a Pardatsch