Il barschar caltschina en la Val Tujetsch

Da caltgeras e caltschina                                                        Deutsch
 
 
Cuntegn
Sin via
In contract cun la vischnaunca
Introducziun
Las caltgeras
Protocols dattan perdetga
Cundiziuns dalla vischnaunca
Il barschar la caltschina
Conclusiun
Caltschina viva da Gion Antoni Venzin, Rueras
La restauraziun d'ina caltgera

 


La caltgera restaurada a Pardatsch da vaccas

Sin via
Tochen all’entschatta da nies tschentaner fuva caltschina barschada il sulet ligiom per la producziun da maulta e ligiadira da caltschina.
Per la producziun da caltschina barschada fuva ina caltgera necessaria. Quei process fuva fetg derasaus. Aschia possedeva quasi mintga vitg ina caltgera ed era ils umens cun la capientscha e habilitad da far quella lavur. Oz ein quels edifecis per part gia svani ni en decadenza ed emblidai. Jeu lessel en questa lavur presentar co ils fuorns, las caltgeras fucziunava, insumma l’entira producziun da caltschina. Oz ein quels objects daventai monuments culturals che astgan vegnir risguardai e merettan dapli attenziun.
Igl onn 1993 ha la vischnaunca ensemen cun l’uniun da mistergners Tujetsch possibilitau la restauraziun d’ina tala caltgera en Val Nalps.
 

In contract cun la vischnaunca

Accort sur il barschar caltschina
1858 ils 28 de August ha la lud. Wischnaunca d'ina wart, e Giachen Martin Giger de Tujetsch e Barclamiu Gieromini di Distretto di Ciavana, Comune di St.Giacomo, de l'autra vart.

1.  En ils Sura surprendiders obligai de far il fuorn entirameing nofs e con la bucca manada anora encunter gl'uaul Cavorgia, e chura ch'igl Accort ei finius deigi il fuorn esser en bien Stand.

2.  Deigi ei vegnir dau buna masira a norma de 8 mesas brells il Salmè, e las mesas brells deigien suficient esser grondas. Era deigi ei vegnir dau Caltschina e buca crappa, ner tschendra ner Puorvla, duess ei resultar chei vignies dau Crappa, ner sco sura monzionau, en ils surprendiders obligai da reunziar al proprietari tenor enconuschientscha dils maisters che lavuren ora quella, ner d'in tierz.

3.  En ils surprendiders obligai de far ina via oarsi sur il fuorn ora egl uaul Cavorgia per rabitschar en la lenna.

4.  En ils surprendiders obligai de barschar chura chei glei dau en 80 salmès, seigi lura ina ner pliras gadas elg on

5.  En ils surprendiders obligai de metter ina sufficienta Cauziun alla Wischnaunca.

6.  Ilg Accort deigi cuzar 6 ons et aung 2 ons en remessa della Wischnaunca.
Per las sura obligaziuns empermetta la Wischnaunca als surprendiders en reconbenza per baghegiar il fuorn nief fr. 40 quronta francs. Dapli en reconpenza per far la via, dat la Wischnaunca 30 umens, seigi vid la via, ner de far il fuorn, vul gir bucca grad dil tems de fanar, e quei las 8 sil Plaz, in'ura vacanza de miez di e las seras tochen las 4.

Dapli paga Scadin 3 fr, ditgiel treis francs il Salmè
 

Per confirmaziun dil sura suttascriven las Parts

Tujetsch ils 28 de August  1858

En num della Wischnaunca, la Comissiun
de quella in per quella
Giachen Antoni Schmet, girau
Bartolomeus Giromini
giachen martin giger

NB. Davart las brells deigien las duas presentas enfaradas ner tschercladas de fier pagar e quellas deigien ils surprendiders mintgamai metter en bien guvern, e chura che quellas fussien ventschidas deigi ei vegnir remes autras en campi della medema grondezia.
 

 

Introducziun
Avon onns haveva il barschar caltschina ina muntada tut speciala en mintga vischnaunca dil Cantun Grischun. Ils protocols dalla vischnaunca da Tujetsch dil davos tschentaner plaidan adina puspei dil barschar caltschina. Pliras gadas ad onn vegneva discutau sin vischnaunca da problems da barschar caltschina. Pil pli mava ei pervia dils fuorns, il manteniment, lu pervia dalla lenna, la quantitad da barschar ed ils contracts da surdar tala lavur a vischins ni era ad interessai d´ordvart.
Quella lavur da tschels onns che fatschentava aschi savens nos antenats e principalmein il sura contract da lavur ord igl archiv da vischnaunca han svegliau en mei igl interess da scriver ina lavur davart il barschar la caltschina en la Val Tujetsch.

Il crap caltschina ei seformaus e naschius entras il deposit da crosas e skelets dad organisems vivents dalla mar. Entras la horenta peisa da pli giuvnas rasadas suren ein quellas plaun a plaun vegnidas smaccadas tier crap dir, il crap caltschina. Casualmein han nos emprems avdonts da questa tiara enzacu anflau il mistregn da barschar caltschina. Entras far fiug en furnascha libra eregida cun crappa alva, han ins persequitau la reacziun dil crap. Ils craps barschai ein entras metter tier aua daventai ina buglia alva e plitard ei quella maulta vegnida dira. Gia dapi tschentaners drova pia il carstgaun il crap caltschina sco material da construcziun. Perdetga dattan a nus la piramida Cheops, 146 m aulta entuorn 2500 avon Cristus, ni il mir chines, dil tierz tschentaner avon Cristus.
Per construir mirs schetgs duvravan ins fetg biala crappa bein formada. Quella stueva ir bein in en l´auter per ch´il mir tegni era per liung temps. Cun agid dalla maulta eisi denton era pusseivel da costruir mirs cun crappa buca aschi bein formada. Avon l´introducziun dil cement fuva la caltschina la suleta maulta per ligiar e taccar ils mirs. Caltschina seformescha entras barschar crap caltschina en ina caltgera. Entras metter tier aua e sablun fin seformescha la maulta.

Quella procedura da far caltschina ha il carstgaun tratg a nez. Ils pli vegls fuorns da caltschina aunc oz enconuschents datteschan da 2400 avon Cristus ed ein d´anflar en Mesopotania. Dils pievels digl Orient han ils Grecs empriu da far la caltschina. Lezs han dau vinavon al Romans ed entras ils Romans ei l´enconuschientscha da barschar caltschina era arrivada en nossa tiara. Ils Romans han veramein perfecziunau quella lavur ed ein sesviluppai a vers meisters da construir mirs da caltschina.

Buca mo sco material da far maulta ei la caltschina vegnida duvrada. Gia el temps vegl duvrav´ins caltschina tier la cuntscheria e tenscharia, per la fabricaziun da glas e cheramica, sco cultem e schizun sco medischina. El temps mediaval vegneva en nossa regiun pli u meins mo duvrau caltschina per construir castials, claustras baselgias e beins signurils. Pli tard ein ils marcaus stai ils gronds consuments da caltschina. En nossa regiun e vischnaunca fuva il diever da caltschina plitost mudests, vegneva il bia construiu cun lenn.

Cun la fin dil 19avel tschentaner ha la produziun industriala da caltschina priu il surmaun. Il cement ha anflau la via era en nossas regiuns. La davosa gada ei vegniu barschau tier nus caltschina igl onn 1910 Dapi lu ei vegniu quiet avon las anteriuras caltgeras e la decadenza ha priu sia entschatta. Oz ein las biaras caltgeras svanidas e struschamein da localisar. Perdetga dattan pil pli ils nums locals dalla existenza da veglias caltgeras. Legreivlamein ein veglias caltgeras vegnidas restauradas en differnts loghens. Aschia dattan ellas vinavon perdetga d'ina anteriura lavur indispensabla e practicada da nos antenats.
 

Las caltgeras
Plirs facturs ein stai decisivs tiegl ereger las caltgeras. Il crap caltschina piarda entras barschar la peisa. Perquei vegneva la caltschina barschada transportada. In motiv pia da construir ellas aschi damaneivel sco mo pusseivel alla fontauna dil precius crap. Per barschar caltschina duvrava ei ina enorma quantitad lenna. Tenor grondezia dil fuorn tochen 35 tschuncheismas buna lenna secca. Aschi vegnevan las caltgeras pil pli postadas agl ur ni damaneivel digl uaul. Naturalmein vegneva mirau da tschentar il fuorn ella vischinonza d'ina via.

L'entira construcziun dalla caltgera fuva da moda fetg sempla e primitiva. Consequentamein stuevan ellas era vegnir reparadas quasi mintg'onn ni mintgaga cura ch'ei vegneva barschau. La skizza dat in maletg dall'entira construcziun. Quei tip da caltgera fuva il pli derasau el Grischun.

Il pli bein perdetga da loghens nua ch'ei vegneva antruras barschau caltschina dattan ils nums locals. Aschia anflein nus duas vals cul num Caltgera en nossa vischnaunca.
Il pli enconuschent liug da barschar caltschina en nossa val sesanfla senza dubi en Val Nalps. Exact anflein nus il grep da caltschina cun las caltgeras el mises da Pardatsch da vaccas. Da leu anora, mirau viers il Cuolm Cavorgia cattein nus il grep en alv, numnaus Grep da caltschina. Al pei da quel cattein nus l'emprema caltgera.
Sulettamein ina muschnetta ed indicaziuns d'ina bucca-fuorn tradeschan l'anteriura existenza. Quella caltgera sesanflava en in liug meins bien, vegneva ella segiramein mintg'onn destruida entras la lavina giu dalla costa dil Cuolm Cavorgia.

Da leu engiu viers il Rein da Nalps sestorscha  la Val Caltgera viers l'aua dalla Val Nalps. Amiez quella val ella costa dil cuolm secatta il secund fuorn. Quel ei oz strusch pli veseivels. Ils onns han zuppau vi el entras la carschientscha da pulits pegns e pignola. Denton, semantenius eis el detg stupent. Quei fuorn ei vegnius eregius 1866 entras il surprendider da gliez onn Giusep Antoni Bisquolm. Punct 6 dil contract da lavur palida numnadamein aschia: "Sto ilg surprendider bagigiar in fuorn nief e zvar solid e bien, en in liug sagir della lavina, et sper la via / maniau denter ilg fuorn enasisum tochen oragiu la pun / quei fuorn dei tener 60 salmès, quei tut sin sias spesas, sco era quel, mantener en bien uorden, et era quell en bien stand e duvreivels schar anavos alla vischnaunca, cura siu accord ei finius, senza entgina indemnisaziun." Quella caltgera ei ussa vegnida restaurada e sepresenta el vestgiu original d'avon varga 120 onns.
Per la tiarza caltgera stuein nus serender engiu tochen alla punt da Pardatsch. Gest suenter la punt semeina la via viers il mises. Dretg en quella storta anflein nus las restonzas d'ina caltgera. Sulettamein ina ruosna, mussamnets da mir ein indezis dalla caltgera. Quella caltgera ei vegnida duvrada il pli savens, fuva ella gie situada en il liug il pli adattau, pertuccont il transportar naven la caltschina. Entras l'erecziun dalla via nova viers il mises da Pardatsch ils onns tschunconta en connex cun l'explotaziun dallas auas, ei la caltgera vegnida demolida e per part disfatga.
In ulteriura Val Caltgera anflein nus sul vitget da Zarcuns. Cheu ei mo pli il num che tradescha l'existenza d'ina ni pliras caltgeras en quei liug. Igl onn 1827 ei gl'entir vitg da Camischolas barschaus giu. La reconstrucziun ha immediatamein suenter il sgarscheivel incendi priu sia entschatta. Lenna era scarta ed aschia han ins decidiu da duvrar stediamein il crap e far plitost da mir. La necessaria caltschina han las caltgeras sur Zarcuns furniu. Quellas fuvan ella vischinonza ed han aschia levgiau empau la lavur als vischins disgraziai.

1850 han il vischins da Selva, sin cussegl da lur caplon sur Deplaz, entschiet cun la  construcziun dil vitg d'unviern a Sut Crestas. Gl'emprem baghetg ei bein stau la caplutta, cun stanza da scola e habitaziun pil caplon. Ils da Selva han sez barschau la caltschina per la construcziun da lur sanctuari. Da l'autra vart ellas teissas spundas dil Pez Maler han els anflau il crap. Sisum la Val Ruinatsch cuchegia in grep da caltschina ord la draussa. Cheu ei vegniu cavau il crap necessari per la caltschina dalla caplutta. Pli engiu sil plat spel grep numnaus il Grep dalla caltgera sesanflava la caltgera. Oz ein struschamein indezis d'anflar.

Treis loghens dattan pia perdetga dalla lavur da barschar la caltschina. Interessantas informaziuns co tut sesplagava ein d'anflar en protocols e documents.
 

Protocolas dattan perdetga
Ord ils protocols da vischnaunca

1846
Fatg accord cun Paul Schmid, Sep Antoni Mucli, Gion Antoni Curschellas e Thomas Monn, da mantener caltschina per treis onns, cun auters vitier che vulan esser en societad ed ein s'eobligai da dar als vischins della vischnaunca ed alla vischnaunca per 1 taler: in salmè, in salmè ei 8 mesas brels. Dapli ei la vischnaunca s'eobligada de baghegiar in fuorn e dar il lenn ord schetga fria per mintga fuorn als soziai. Quella caltschina che mass buca si, ei alla vischnaunca.

1846
Arisguard igl accord della caltschina staus fatgs cun particulars. Havend quels declarau ch'ei seigi strusch pusseivel de puder star en de las empermischuns fatgas eisi concludiu de schar liber quels. Eisi denton, ha la vischnaunca concludiu de dar in'entschatta cun far la via enta Pardatsch e quei sin quella moda: L'entschatta deigi vegnir dada sin gliendisdis che vegn ch'ei ils 11-9, nua che Jacob Martin Berther ha declarau d'interprender de menar, direger e cumandar e tener quen ils umens e fixar las uras con ditg ei stoppien luvrar. Ed ei vegn entschiet ella Punt Pardatsch e fatg anora encunter Nacla, nua che mintga fiug ei obligaus de luvrar in di lavur cumina. Ira cura ch'ei vegn cumandau e star las uras ch'ei vegn fixau. .............. puorlas vegn pagau della vischnaunca. Suenter deigi ei allura vegnir rapportau sin vischnaunca sch'ins vegli cuntinuar ni buc.

1864
Ei concludiu de trer la sort della caltschina e mintgin dai prender quella tenor nummer, sco ei vegn ora, entschavend nummer in e vinavon. Las tschun della damaun deigi vegnir entschiet a de- scargar quella. Quei duei esser per uorden era per auters onns.

1865
Ei concludiu pervia dils brischacaltschina Giger e Barclamiu, ils quals ein obligai da barschar per 1865/66 tenor accord sco la vischnaunca drova ina ni duas caltgeras per onn. Perencunter ei la vischnaunca obligada de dar per quels dus onns 50 umens ils quals dueien esser sil plaz tenor uorden de lavur cumina de vischnaunca. Ils accordans pon tenor basegns dumandar quels. Sin dumengia che ei ils 30, dueigi esser dau en tgi che vul caltschina. Plitard vegn ei  buca priu en sort.

1877
Ei vegniu giavischau e concludiu de mirar sch'ins savessi marcadar cun Steger de barschar la caltschina oragiu la punt ord motiv ch'ins savessi sin lezza moda haver pli baul la caltschina.

1878
Ei concludiu de pagar a Stegher per barschar la caltschina oragiu la punt de Pardatsch, nua che Stegher sto sez rabitschar oragiu la crappa. 4.75 raps il salmè cun la cundiziun che Stegher brischi la caltschina aschi gleiti sco seigi terrein.

1887
Ei concludiu de baghegiar in fuorn da caltschina e zuar quel en Pardatsch. Ei concludiu de accordar via il sura fuorn de baghegiar.

1890
Ei l'offerta de Duri Schmed de barschar caltschina per 6.- francs il salmè vegnius refusaus. Ei concludiu de baghegiar ni reparar in fuorn ni l'auter de caltschina per ina autra ga saver barschar quella. La reparatura, ni il baghegiar il fuorn, va sin quen della vischnaunca. La crappa e lenna per la caltgera deigi era vegnir pinau tier, denton sin quen della caltschina.

1894
Ei exepziunalmein vegniu concediu de schar vender caltschina uonn en cass ch'ei restass, ord vischnaunca, sch'ella sa buca vegnir vendida en vischnaunca.
 

Cudiziuns davart la vischnaunca
In document digl onn 1866 relata davart las cundiziuns, mesiras e pretensiuns che la radunonza da vischins dalla vischnaunca fa als surprendiders per barschar la caltschina. Ellas suondan cheu en text original:
 

Condiziuns che la Vischnauca d. Tujetsch
metta a quel, che vul surprender da ad ella
furnir la nesesaria Chiltschina annualmeng.

1. Chilg surprendider segi obligaus de ad ella annualmeng furnir la nesesaria Chiltschina, aschi chilg surprendider aschigleiti sco ei vugdau en ilg diember de 30 Salmes ei obligaus de barschar. A quei sut eiffer ilg suandont temps dilg emprem Matg tochen S.Martin.

2. sut eiffer quei temps ha la Vischnaunca ilg dretg da fixar cur dei vegnir barschau.

3.veng fatg Silla Vischnaunca un vaschi de mesirar, la mesira dilg qual dei ira cun la usitada mesa Brel, quella masira u vaschi duei vegnir masiraus a tgembel e bein emplenius ora.

4. 8 de quellas Masiras formeschan in Salme

5.ei ilg Suprendider oblgiaus; priu ora disgrazias u grondas malauras, de garentir la chiltschina, quei vul dir ch'ilg surprendider seigi obligaus da bonificar alla Vischnaunca per la lenna consumada, adumbaten anorma de fr 5.- ilg Clafter.

6.sto ilg Surprendider, baghiar in fuorn nief e zuar solid e bien en in liug Sagir della lavina et sper la Via, maniau denter ilg fuorn enasisum tochen oragiu la pun, quei fuorn dei tener 60 Salmes, quei tut sin sias spesas, sco era quel adina Cauaurar e mantener en bien uorden, et era quell en bien Stand e duvreivels, Schar anavos alla Vischnaunca, cura siu acord ei finius, senza entgina indemnisaziun.
7. Ei ilg Surprendider obligaus de adina barschar la Chiltschina, cun lenna secha, vuldir, dei adina ver lenna, pinada ilg onn avon, per barschar la Chiltschina sco era duvrar leutier las romas, che vegnien della lena pinada per quei intent.

8. ha il Surprendider il dretg d prender la crapa d Chiltschina, sco la lenna da barschar quella ord ils logens leutier perdestinai, cheu daver ilg Uorden de Vischnaunca. A quei per nuoth u senza pagar enzitgei per suenter alla Vischnaunca.

9. Era ei ilg Surprendider obligaus de dar aschi veng gariau ina Suficienta garanzia, chel vegli a vegnir suenter allas sura condisziuns, mintgion aschiditg sco ilg accord quoza.
 

Il barschar la caltschina
Il sura contract ed ils extracts ord ils protocols dallas radunonzas da vischnaunca e las cundiziuns digl onn 1866 als surprendiders, dattan in ualti exact maletg davart la producziun dalla caltschina. L'entira organisaziun, il contrahar e surdar la lavur als surprendiders fuva caussa u dalla cuminonza dils votants ni dalla suprastonza ni dil gerau cumpetent. Fuvan caussas pli grondas avon maun sco per semeglia la construcziun d'in niev fuorn, il far e preparar la via ed il pinar la lenna vegneva era obligau da far lavur cumina. La lavur era buca ton tschercada, pertgei per animar a quella lavur ha la vischnaunca decidiu igl onn 1865 da bonificar in di lavur cumina per dus dis. Ils fuorns ni las caltgeras fuvan pia proprietad dils vischins da vischnaunca.

Lein denton persequitar pli detagliau l'entira lavur. Baul la primavera, il mars ni gl'avrel, vegneva fatg attents ils vischins sin vischnaunca, sin il barschar caltschina. Sil termin fixau stueva mintga interessent annunziar il quantum caltschina ad in gerau. Fuva il quantum necessari per insumma esser la valeta da barschar ensemen, vegneva ei barschau caltschina.
Ussa semettevan ils surprendiders vid la lavur. Aschigleiti sco ei fuva pusseivel pervia dalla neiv serendevan ils umens a Pardatsch. L'emprema lavur fuva segiramein il metter en uorden il fuorns, la caltgera. Beinsavens fuva quella ida empaglia entras la neiv ni la lavina giu dil Cuolm Cavorgia, tuttavia lu cu ins veva forsa dapi in onn ni schizun plirs buca pli barschau. Medemamein fuva il fuorn ius pulitameinen en decadenza entras la calira dil barschar. La crappa fuva buca gest la pli resistenta encunter quella horenta calira. Ella rumpeva, e siglientava aschia ch'il fuorn fuva suenter il barschar gia pulitamein demolius. Suenter la lavur vegneva surschau tut al destin tochen il proxim barschar.
Silsuenter suandava la lavur vid crappa e lenna. La lenna vegneva pinada empau dapertut egl uaul Cavorgia e menada sil plaz. Davart la lenna dat igl uorden da vischnaunca digl onn 1866 in clar maletg. Art.45 : La lenna per barschar la caltschina vegn dada ort ils loghens avon nomnai e per mintga salmè ston quels che drovan pagar alla vischnaunca 40 raps. Ils loghens manegiai ein tenor igl uorden ils suandonts: VIII. Naven da plaun Schlaus en Pardatsch anora tochen ella vall dil Tscheer, e sco il dutg entadem il pleun las Cavorgias vegn giu, entochen en tier la pun Pardatsch e la val Caltgera dad enasi, ei schetga reservada solet per la caltschina e la pun."
Per ordinari fuva la lavur da pinar lenna gia vegnida fatga igl onn precendent, aschia che la lenna fuva gia sil plaz e bein secca. Sch'igl unviern lubeva vegneva la lenna era fatga duront quella stagiun e menada aschi damaneivel sco pusseivel tier la caltgera. Il barschar caltschina cun lenna secca fuva medemamein ina pretensiun vegnida fatga el contract da lavur.

Pli hanada e greva fuva la lavur vid il grep. Cun furar, schluppentar, rumper e cavar viaden el grep vegneva luvrau ora brava tocca da crappa alva. Sin targliuns ni cun menadiras vegneva la crappa menada a val. Savens veva la lavina dil Tscher menau bia neiv a val e la Val Caltgera fuva aunc la primavera ulivada da neiv ed ussa savev'ins far diever da quella. Aschia fuva il transport meins hanaus e grevs. Quei fuva ina lavur che vegneva pil solit surdada als giuvens.
La caltgera fuva construida encunter mun. Aschi fuva ei pli lev da descargar la crappa el fuorn. Denton buca mo ual aschia! Ils brischacaltschina vegnevan ussa en funcziun. L'entira preparaziun dil fuorn fuva impurtonta e la premissa per buna caltschina. Ei duvrava cheu era empau exprientscha.

Giufuns stueva star liber per la lenna. El fuorn vegneva construiu cun crappa caltschina in arviul. Quel stueva esser da fetg ferma construcziun per tener la carga crappa digl entir fuorn. Denteren vegneva schau liber, per che la calira possi bein atras ed era contonscher la crappa pli ad ault. Giuaden sin quel vegneva ussa descargau dals targliuns e menadiras la crappa e quei tochen sum. Enamiez tschentav'ins plitost la crappa gronda e grossa, ora encunter la preit e si egl ault pli pintga e manedla. Strusch suren diltut tschentava in dils brischacaltschinas dascha e suren arschella. Sco in tetg serava quella giu il fuorn. Enamiez fageva igl um dil fatg ina ruosna, il bural per dar aria, ina sort da tgamin. Quei bural fuva fetg impurtonts pil barschar. Igl inschign dil brischacaltschina semussava el far diever endretg dil bural. Era la colur dil fem che sorteva dil bural fuva decisivs per giudicar igl entir process da lavur.

Amiez igl uvierchel d'arschella ei schau in bural, in til pil fem ed era pil fiug. Il direger il fiug entras ils burals ei la rutina, il misteri dil brischacaltschina; de quei dependa, schebein la caltgera ei barschada schuber e bein, buca mo inton. Cura ei il crap barschaus, cu eis ei caltschina? Suenter empau fimera, suonda ord il bural ina flomma ordinaria mellen-cotschna che senutrescha per aschi de dir per part dal crap. Entras la procedura dil fiug, vegn quella flomma in tec per ga blaua; il crap ei en quei liug cotgs ed il fiug vegn, entras novs tils, tratgs ruc a ruc per la caltgera entuorn. Ei quei daventau cun tut quitau, san ins quintar che la caltgera seigi barschada endretg - ed ussa vegn serrau tut ils tils suren e suten, ed en dus treis dis savess ins descargar, parter ora la caltschina. Aschia ha Gion Antoni Venzin descret la lavur dil brischacaltschina, il far diver dil bural duront il barschar, en sia lavur "Caltschina viva", che descriva l'entira procedura. ( alla fin ei quella lavur publicada entiramein)

Cu tut fuva bein semtgau e controllau, vegneva dau en fiug. La procedura gia sura descretta saveva ussa entscheiver. Il fiug veva da cuzzar 3 - 4 dis e quei di e notg nuninterrutamein. Dus tochen treis umens sebrattavan giu el dar fiug e controllar il bural e l'entira caltgera. Igl emprem di vegneva plaunsiu scaldau si. Il secund di entschaveva il crap giufuns a vegnir cotschens, a buglir. Ussa duvrava ei la pli biara lenna, mintga 15 minutas circa 1/4 ster (1 ster = 1 m3). Per mintga suandont di sesalzava, entras la lavur inschignusa dil brischacaltschina, il burniu el fuorn. Contonscheva il burniu la fin dalla caltgera el la davosa crappa caltschina fuva tut cotschna, lu fuva l'entira procedura da barschar a fin.

Suenter il barschar sesferdentava il fuorn duront 2-4 dis. Entras il gerau vegneva communicau als interessents che vevan fatg lur empustaziuns, che la caltschina seigi pinada. Gia baul la damaun semettevan tuts cun lur menadiras viers la Punt da Pardatsch. Il plaz avon caltgera ei en cuort emplenius cun carrs dallas uisas, mugias e cavals. Avon caltgera sefultschan ils umens per contemplar la caltschina el fuorn. Ussa vegn repartiu. Enqualga vegneva la succesiun da reparter eruida entras la sort. Autras gadas tenor las annunzias al gerau. Cun carrs pleins e fatschas cuntentas, semettan tuts encunter casa. La via tras Burganez, Nacla e Surrein ei schliata, in semudergem per carstgaun ed animal. A casa vegn la caltschina deponida. El decuors digl onn vegn ella duvrada. Tgi veva da rugalar enzanua in mir, auters duvravan per baghegiar nuegl ni casa. Vanzava ei lu aunc caltschina vegneva quella satrada en paliu. Leu restava ella conservada per onns ed onns ora e fuva da tut temps duvreivla.

Conclusiun
1910 ei vegniu barschau per la davosa gada caltschina en Tujetsch. Ils surprendiders ein stai da Cavorgia, Thomas Schmed e Giachen Martin Hendry. Persuenter han els retschiert dalla vischnaunca 28.- francs. Il fuorn sper la punt ha per la davosa gada funiu biala caltschina alva. Suenter ha el stuiu far plaz al svilup modern. Ils da Tujetsch han retratg la caltschina da sutsi.
 

Perdetga dall'anteriura cultura da barschar caltschina dattan restonzas da mirs, muschnas che tradeschan l'existenza da caltgeras. Medemamein restai ein ils nums locals. Perdetgas veseivlas sin ils biars mirs vegls ch'ein d'anflar dapertut en la val. Aschia per semeglia la ruina da Putnengia, la tuor da s.Vigeli, nossas baselgias e capluttas, bia mirs da casas, clavaus e nuegls.
 

Caltschina viva
da Gion Antoni Venzin, Rueras
Caltschina viva, ei ina lavur che descriva la lavur dil barschar caltschina en la Val Tujetsch. Descripziuns da quei gener dat ei el Grischun sulettamein duas, la presenta ed ina ord l'Engiadina. Gest perquei ei quella lavur da Gion Antoni Venzin, fetg custeivla e preciusa. El descriva en moda zun populara la lavur da producir la caltschina en nossa val. La lavur ei cumparida igl onn 1949 el Glogn nr. 35.

"Il survetsch divin a s.Vigeli ei finius; las femnas entscheivan ad ir giuadora. Giud laupia resuna la vusch recenta dil salter: "Quels stimai signurs e vischins ein supplicai da spitgar vischnaunca." La baselgia vegn in tec alla ga vita; ils biars serendan aunc on santeri per dir dus paternos per las olmas. Ils umens serimnan lu plaunet sin Cadruvi. In suffelet fin termaglia cun la neiv entuorn las grundas. Igl empremgerau cloma da vegnir neutier ch'ins sappi entscheiver. La suprastonza cul salter sepostan vi sper la casa da scola; ils umens ein in tec pli  anavos, formond in rin, egl intern da quel ils geraus stai en uffeci zacu. Gerau Luregn arva la vischnaunca cun schar preleger il tierz gerau il protocol, che vegn approbaus.

Suonda la publicaziun da dus ingants. Damondas per lenna da baghiar ein da dar en enteifer il mars. Trer a memoria ch'il tener aviert las vias e mundar, seigi igl uorden sco'ls onns vargai. Lu metta gl'empremgerau en discussiun la damonda, sch'ins manegi da puspei schar barschar caltschina, e ch'ei seigi lu era aunc de repassar il fuorn (la caltgera). Ei vegn fatg la proposiziun da dumandar entuorn ils meinis. Il salter ha da clamar giu per num ils geraus tenor rang e vegliadetgna per lur meinis en caussa. Ils geraus ein dil meini da rugalar e lugar la caltgera vedra. Tgi che ha da basegns da caltschina, sappi e dueigi s'annunziar ed ei dueigi vegnir menau ora sco usitau, risguardond enqual giavisch exprimiu. Suenter ina discurida vegn ei fatg la tscharna e concludiu en quei senn q.v.d. sco'ls biars han giavischau.

Ei tucca pia da metter dus umens vid quella caussa. Quels vegnan proponi ed elegi: gerau Stiafen Monn e gerau Stoffel Riedi, dus umens versai en quels fatgs. Gl'empremgerau cloma lu aunc, che tgi che vegli caltschina, dueigi indicar il cu e con ad in u l'auter da quels signurs enteifer treis jamnas. La vischnaunca vegn serrada ed ils umens van a casa.
Empau alla ga s'annunzian da quei da curonta vischins per caltschina, tgi per ina ni duas ni quater buots, ni era mo per ina quarta brel. Alla fin dil termin er'ei dau en per ver 65 salmes; in pèr duvrava la vischnaunca, aschia ch'ins saveva quintar da schar barschar ina caltgera. Per la lavur eran differents s'annunziai. La finala marcadan ils dus commissiunai cun Giger e Bisquolm per 3 francs e miez "per salme", sco ils vegls schevan: culs vischins metter crappa e lenna sil plaz.

Calonda mars, in di da bialaura, va gerau Stiafen Monn en la Put Pardatsch a dar ora la lenna. Vègn marca el ensi la Rieda e diesch dador la Val Caltgera si. Turnaus a casa prepara el ils rodels per visar vid las lavurs. Quei che sepo tut che vul luvrar, per buca stuer pagar. Per la lavur vid la lenna ha el resdau cun statalter Gion Mihel da survigilar e tener quen. In pèr dis suenter serendan dudisch umens vid quella lavur da pinar, resgiar ora si circa treis bratschs, trer sper la caltgera e fender ora pledra. Igl ei circa in'ura viadi e mintga luvrer porta el moni-sigir in stratsch cun en la marenda; da cauld vegnev'ei buca fatg. Dallas treis calan ils luvrers ed il survigilader quenta che siat tochen otg umens pudessien finir quella lavur. Ei seporscha aunc luvrers avunda per l'auter di.
La lavina dil Tscher fuva vegnida giu empau ed ulivau la val ed ei fuva buca da temer ad interim; ins saveva patertgar da preparar la crappa.
Circa in kilometer sur la put sesaulza in grep alv-mellen cun in'aulta preit crap. Gerau Stiafen visa ussa sis umens versai da vuler far vid la crappa, il Luis, il Tumaisch, il Leci ed aunc treis. Ei fuva da schluppentar, fender e pitgar e far giu en la val la crappa. Ei basignava da luvrar cun sistem per buca sruinar surora il grep. Preparau aschia tenor idea dil survigilader avunda crappa per ina caltgera, vegn lu ils proxims dis visau 12-15 umens per di da trer giu la crappa. Per umens giuvens fuva quei ina lavur perfin legra; mo umens passai raschunan denton aunc adina dils strapazs e martuirs fatgs da trer crappa. Perver in muvel tut da prescha, suenter in vaidi d'in'ura, per otg viadis (quintau in di), cun greva carga engiu ed ensi e sin via smulusa, fuva nuota honzeli.
In tschancunet sur la punt observ'ins ina ruosna che para dad ir ella tiara. Tras in tagliament, sprunaus da mintga vart cun mir, passan ins ina porta d'arviul e vegn en ina tuor, para ina bein mirada tuor veglia, ella dimensiun fa circa treis meters ladezia e circa quater meters altezia. Suren vesan ins ch'ella ei cuvretga provisoricamein cun lenna, e dil rest curclada entuorn entuorn cun tschespet. Quei ei la caltgera, il fuorn.
Il funs da sulada sto vegnir schubergiaus, insumma il surprendider ha da survigilar il cargar en. Essend igl ur suren dalla caltgera ulivs cul terren, eis ei bi descargar. Mo quei va buca ual aschia. Giufuns sto vegnir fatg arviul cun la crappa biabein l'entrada, che sto restar liber. Suenter sa lu la crappa ruclar giuden, mo buca pli grossa ch'ina curtauna - e sto vegnir caveglaida ulivamein suent'il mir.

Il secund ed il tierz di s'emplenescha la caltgera entochen 30-40 cm sut igl ur e vegn ulivau il cuntegn cun crappa pli manedla, pitgada. La lavur da cuvierer che suonda, ei caussa dil surprendider. - El ha gia fastisau nua ch'ei fuss il pli maneivel da runar neutier dascha. Gl'entir spazi vegn ussa cuvretgs cun dascha. Sin quei madrat vegn lu rasau ora e smaccau en ina cozza d'arschella, in calzer ault. Quei deva aunc empau lavur. Cunvegnev'ei al brischacaltschina pervia dall'aura ni dil temps - avon ch'ir a mises stuev'esser barschau - sche savev'el ussa far fiug. Aschi maneivel sco pusseivel fagev'ins si ina camona, sebrattond giu dus, treis umens per mantener il fiug. Ed ei duvrava in fiug senza schanetg e misericordia duront treis tochen quater dis e tontas notgs.

Amiez igl uvierchel d'arschella ei schau in bural, in til pil fem ed era pil fiug. Il direger il fiug entras ils burals ei la rutina, il misteri dil brischacaltschina; de quei dependa, schebein la caltgera ei barschada schuber e bein, buca mo in ton. Cura ei il crap barschaus, cu eis ei caltschina? Suenter empau fimera, suonda ord il bural ina flomma ordinaria mellen-cotschna che senutrescha per aschi de dir per part dal crap. Entras la procedura dil fiug, vegn quella flomma in tec per ga blaua; il crap ei en quei liug cotgs ed il fiug vegn, entras novs tils, tratgs ruc a ruc per la caltgera entuorn. Ei quei daventau cun tut quitau, san ins quintar che la caltgera seigi barschada endretg - ed ussa vegn serrau tut ils tils suren e suten, ed en dus treis dis savess ins descargar, parter ora la caltschina.

Ussa vegn ei secunvegniu cul gerau, tgei di reparter la caltschina, ed ei vegneva tratg la sort tgi vegni gl'emprem. Lu stueva gl'emprem vegnir dustau gl'uvierchel d'arschella, ch'era ussa sco tiara cotga e la dascha barschada si.
Quella damaun a bun'ura ein da tuttas sorts menadiras sin via tras la gassa Surrein e Nacla. Cun carrs e banels e sliusas scultas reiv'ins la schliata via da greppas, crappas e fogas si. Il gerau cun il rodel ed ils surprendiders culla mesira ein sil plaz. Denton ein 25 - 30 menadirs arrivadas ed ei regia ina hazra rueida e gronda cusseida. "Quella caltgera po dar ora 70-80 brels", manegia Leci Balzart si per cumpar Luis, "la caltgera vedra teneva da quei da novonta ni varga brels".
Denton vegn la caltschina repartida tenor successiun e damonda. Ina quarta ei in vaschi da circa 20 liters, ed ei in grev buordi; ina buot pia quater dels. Sch'ei vanzava, survegneva tgi che spitgava aunc enzatgei dapli che dau en, cun far quen.- Igl atun fageva il gerau il quen, ed enqual che veva fatg bia lavur vidlunder survegneva aunc daners. Anno 1865 han mes perdavons pagau per ina buot caltschina a casa (fatg negina lavur vidlunder) francs 5.25. Ils davos onns 1908 - 1910 vegneva ina brel (circa quater sacs) sin 8 - 9.-- francs. La vischnaunca quintava mo 80 raps per la lenna.

"Mardis vegn il miradur a ligiar giu il nuegl giu Milar," di il bab ina dumengia da zercladur. "Gliendisdis stuein nus schar giu caltschina." Ord ina zona vegn el neunavon cun in truc tut alvs dadens. En quel svidein nus lu in sac caltschina che nus havein tratg ord Pardatsch. Lu va el per aua e metta sin quella tocca sco pugns ni è pli manedels. Mo tgei ei quei? Ei tgula e sgregna! L'aua buglia tut agradsi ed ei buglienta da gnanc astgar tuccar en. Quei ei caltschina viva! Cun in fussé vegn quella tocca lu turschada e pitgada tier ina buglia uliva alv-melna. L'auter di ei quella buglia la pli biala cugliada, sco en in priel, mo anzi melna e pli compacta. En in truc pli pign ei lu pinau empau sablun e cun pala prend'ins lu empau caltschina, sco ei drova, per dar la dretga cuntscha alla maulta.

Cura che la caltschina ed il cement en scas ein vegni sutsi, pudevan ils vegls buca capir e tuchiar quei: Ei detti ina maulta senza colur, in sablun bugnau. En Tujetsch han ins barschau per la davosa gada caltschina 1910. Ils surprendiders da lu (da Cavorgia) vevan quei onn 7.-- francs schurnada, cumpriu di e notg. Denton ei la viafier vegnida entochen Muster ed ins survegneva era la caltschina en scas, sco tutta rauba en satgets, scarnuz e pachets. La vischnaunca senuspeva denton era da far lenna - ed il barschar caltschina vegn ualvess aunc inaga a vegnir en moviment!

Davart la qualitad selai dispitar. Tgi che savess vegnir en 700 - 800 onns, sch'il mund exista lu aunc, cun in exempel sco la tuor da Putnengia che ha aunc mirs sco grep, savess lu seperschuader dalla differenza.

La caltschina viva vegneva era duvrada per desinfectar nuegls, lavar ora la palusa etc. Vanzava en in'acla ni mises empau caltschina, sche satrav'ins quella en terren lom ed ella restava duvreivla decennis ora.
 

La restauraziun d'ina caltgera a Pardatsch
Monuments historics, restonzas cultur-historicas da nossa val ein vegnidas scartas en nossa vallada. Bein orneschan bia bials edifecis vegls nossa vischnaunca, aschi per semeglia nossas numerusas baselgias e capluttas che fitteschan nos vitgs ed uclauns.
Era in tschuat casas veglias dattan perdetga dils anteriurs zun inschignus mistergners, tuttavia casas el vischinadi da Rueras. Lu selegrein nus ordvart dallas restonzas dil casti da Putnengia, dil schuldau Talian sil baghetg sur Dieni, d'in u l'auter sontget bandunau ed auter.
Denton stuein nus el medem mument era star mal da tut quei ch'ei svaniu. Bia bialas casas tipicas tujetschinas ein buca pli. Ins patratgi cheu mo vid l'imposanta casa pervenda veglia a Sedrun. Sontgets ein svani e buca d'emblidar la roschada da begls ch'enrihevan nos vischinadis. Era pistregns, mulins, falluns e caschners ein stulli dil maletg da nossa vallada. Aschia ei dabia svaniu ils davos quater, tschun decennis.

Forsa gest quei schliet attestat e quitau pil vargau, duei motivar da mantener tut quei ch'ei oz aunc avon maun. Ei s'auda pia a mintgin da s'engaschar pil manteniment dallas perdetgas cultur historicas da nos antenats.

Aschia ei era curdada l'idea da restaurar ina caltgera a Pardatsch, Val Nalps. Gia avon entgins onns haiel constatau la decadenza rapida da quellas restonzas davart il barschar caltschina. Avon dus onns ha lu tut priu sia entschatta. Gl'emprem ei stau da dumignar l'entira birocrazia. Ei ha basignau diversas lubientschas ed il contact cun persunas dil fatg.
Plascheivlamein ei la suprastonza communala immediatamein stada prompta e purschiu maun ed agid, denton era en quei mument dau la necessaria curascha. Plinavon ei l'Uniun professiunala da Tujetsch sepurschida, sco accent da siu giubileum da 25 onns existenza, da sustener l'entira restauraziun.
L'instanza cantunala, igl uffeci per tgira da monuments, ha giu plascher dil previu e gidau cun plaid e cussegl.
Grazia agl engaschi da bia persunas ed instanzas ei la restauraziun gartegiada. L'anteriura caltgera ch'era daventada ina ruina, ina muschna crappa, resplenda ussa en sia fuorma originala d'antruras.
La gruppa da luvrers d'uaul dalla vischnaunca ha runcau da quei da ver 15 plontas, ch'eran sefatgas patrunas dalla caltgera e cuvretg ella dil taliter. Ils scolars dalla scola reala han fatg uorden cun las lennas, schubergiau neuadora il fuorn e mirau per crappa. Ina gruppetta da schuldada ha construiu ina plascheivla senda dalla via da Pardatsch entochen alla caltgera e rimnau in magliac crappa. Treis da nos pensiunai han fatg la lavur da miradurs ed en varga 250 uras restaurau e per part eregiu da niev l'anteriura caltgera. Els han fatg la lavur cun grond plascher ed inschign.

Cuortamein lessel jeu dir a tuts in engraziel a quels che han luvrau ni susteniu sin ina moda ni l'autra la restauraziun.

Jeu aschuntel bugen cheutier il giavisch da cuntinuar el senn da sura restauraziun ed aschia mantener quei pauc ch'ei aunc avon maun. Ina vallada, ina vischnaunca vegn era giudicada e mesirada sin fundament da lur rihezias culturalas.
 
 
 
 

Fuorn da barschar caltschina
La caltgera

Quella caltgera, situada ella Val Caltgera, ei vegnida eregida igl onn 1866. Ella vischinonza sesanflan aunc duas ulteriuras. La crappa da caltschina ha il grep gest sisum la val Caltgera furniu en abundonza. La davosa caltgera ei stada en funcziun igl onn 1910. Da lu naven ei il barschar caltschina succedius sin via industriala. Ils fuorns ein stai danvonz ed in in tec alla ga i en decadenza.
Quei fuorn ei vegnius restauraus dalla vischnaunca da Tujetsch, cun agid dalla Uniun professiunala Tujetsch e digl Uffeci cantunal per la tgira da monuments.
Cuntegn dil fuorn   12 m3              Crappa pil fuorn          18t
Quantum lenna per barschar 15 m3    Cuoz da barschar         4 - 5 dis
Caltschina barschada   9t
Tujetsch, la stad 1993  

Vischnaunca Tujetsch

Cuntegn dalla tabla d'informaziun sper caltgera a Pardatsch