Il cumin dalla Cadi da 1656 e mistral Giachen Berchter
In niev document per la historia dalla Cadi cun notizias

Laudatur ab his, culpatur ab illis.
Da biars vegn el ludaus, dad auters scurvanaus.
Hor. sat. 1,2,11

Strusch ei il pievel dalla Cadi staus enzacuras sin cumin aschi agitaus e turbelaus sco igl onn 1656. Ei ha buca setractau cheu ton per persunalitads politicas, che dattan per ordinari il pli bia da far a nossas tschentadas, ed era buca pervia da caussas purmein  politicas: anzi quei cumin ha giu in caracter per aschia da dir totalmein religius-politic. Igl ei stau in cumin, che ha menau e dau il davos stausch tiella decisiun, tgi che duei haver alla finala la giurisdicziun sur schotg pleivs dalla Surselva ed Ursera, igl uestg da Cuera ni igl avat da Mustér.

Per saver s'orientar en quella caussa e per saver capir il decuors e la muntada da quei cumin, lein nus sespruar da dar ina cuorta survesta dallas relaziuns antecendentas e dallas raschuns, che han leventau e menau neutier plaun e plaun quella remarcabla burascla. Nus suandein en nossa dilucidaziun las notizias dalla "Synopsis"1 e "Cuorta Memoria"2 dalla claustra da Mustér, las sulettas fontaunas entochen ussa da quellas varts ord quei temps, e vegnin a publicar alla flnala in niev document, entochen dacheu totalmein nunenconuschents, ord il qual ei seresultescha, che la historia ha entochen ussa buca giu en tuts risguards la vera e dretga idea dil decuors dil cumin da 1656, cunzun buc ariguard la bulla da papa Urban VIII e la persunalitad da mistral Giachen Berchter.

La claustra da Mustér era da quei temps, concernent la confirmaziun e benedicziun digl avat, dependenta digl uestg da Cuera. Igl uestgiu da Cuera fuva el decuors dils onns antecedents sembrugliaus en gronds deivets, tal'uisa ch'ils beins e las renditas digl uestgiu vegnevan impègnadas als crediturs, perfin a protestants. Vegnend quei ad ureglia a Ruma, han papa Urban VIII (1623 -1644) ed Innocens X (1644 -1655) relaschau differentas bullas (brevs), entras las qualas els han garegiau digl uestg da Cuera, che las pleivs en igl entir uestgiu da Cuera, ch'eran sut ni incorporadas vidavon allas claustras da Nossadunnaun, Faveras, Marienberg (Tirol)3  e Mustér, daventien exemtas e dueigien esser dacheudenvi sulettamein e totalmein dependentas dils avats dallas respectivas claustras e buca pli digl uestg da Cuera. Cheu encunter havessen lu las numnadas claustras giu l'obligaziun da contribuir tons e tons mellis per saver pagar giu ils deivets digl uestgiu da Cuera.

1655, ils 30 da fenadur ei Adalbert de Medell, oriunds da Tujetsch,4 vegnius eligius sco avat da Mustér. El haveva fatg ses studis plirs onns a Ruma el collegi da Propaganda fide ed, ornaus cul tetel da doctor ella filosofia e teologia fuv'el avon cuort temps returnaus ella patria e steva en ses 27 onns. Aunc avon ch'el vegni benedius sco avat ei il nunzi da Lucerna, Frideric Borromeus, sevulvius tier Adalbert II ed ha perschuadiu el dall'idea da papa Urban VIII e ses dus successurs Innocens X ed Alexander VII (1655 -1667) da numnadamein surprender entginas pleivs sut sia giurisdicziun e pagar persuenter 2000 flurins agl uestgiu da Cuera, ina idea, alla quala avat Adalbert II ha dau mo vesamein siu consentiment.

1655 ils 28 da settember ei vegniu fatg a Cuera en preschientscha e cun consentiment da Gion VI Flugi, uestg da Cuera ed Adalbert II de Medell, avat da Mustér, ina corrispundenta scartira, ch'ei vegnida confirmada ed approbada da nunzi Frideric Borromeus. L'auter di, ils 29 da settember ei Adalbert II vegnius confirmaus e benedius ella catedrala dil nunzi sco avat da Mustér e quei gratis.5

1655, ils 30 da settember ha nunzi Frideric Borromeus relaschau ina scartira,6 en vertit dalla quala suandontas pleivs e filialas dueien vegnir totalmein orasut digl uestgiu da Cuera e messas per adina sut la giurisdicziun quasi episcopala digl avat da Mustér: La pleiv da S. Pieder e S. Paul ad Ursera cun las filialas da Hospental e Realp, la pleiv da S. Vigeli a Tujetsch, da S. Gion Battesta a Mustér, da S. Martin a Medel, da S. Gion Battesta a Sumvitg, da S. Martin a Trun, da Nossadunna a Breil cun las filialas da S. Martin e S. Sievi, da S. Gieri a Schlans, da S. Leodegar ad Uors, da S. Gieri a Ruschein, da S. Zein a Ladir, da S. Flurin a Siat, da S. Andriu a Rueun, da S. Giulitta ad Andiast, da S. Rumetg a Falera, da S. Plasch a Valendau e da S. Gion Battesta a Domat. - La numnada scartira dil nunzi ei vegnida tarmessa tier a tuts spirituals dallas sura pleivs ed igl ei vegniu cumandau en vertit dalla sontga obedientscha da corrispunder a quella ordinaziun fatga en num dil papa Alexander VII.7

1655, ils 13 d'october ha Adalbert II avat da Mustér, en consideraziun che sia claustra seigi ussa totalmein exemta e che las allegadas pleivs stettien sut la giurisdicziun dalla claustra da Mustér, pagau agl uestgiu da Cuera ils stipulai 2000 flurins.8 Ina respectiva quittanza en num digl uestg da Cuera ei suttascretta da domdecan Bernardin Gaudenz, auditor Barclamiu Sorinus e dad auters plirs.

Buca ditg suenter ch'igl uestg ed ils canonis da Cuera han giu retschiert quella summa tut en aur, ein els stai fetg enriclai dad haver fatg in tal pass e contract, il qual els havessen ussa bugen revocau ed annullau, sch'ei havess saviu esser. Muort respect e reverenza duida alla sontga sedia han els buc ughegiau da luvrar encunter aviartamein, denton ei quei vegniu fatg sin vias e sendas indirectas. La "Cuorta Memoria" (p. 250) raquenta sco suonda: "lgl uestg ha clamau e laschau vegnir tier el ils spirituals dallas numnadas pleivs, cumandond a quels, ch'els duessien instigar e surplidar ils pievels da lur pleivs, che quels cun tut lur puder e cun tutta forza semettessen e fagessen encunter a quella midada e fatg accord, e ch'els mai duessen secuntentar dad esser ni star sut agl avat u alla claustra. Quei ei era daventau; pertgei ch'ils spirituals e seculars part per far plascher a lur uestg, part per il schliet cor che schiglioc portan ina part encunter ils religius, han fatg ed execuiu il camond cun tutta diligenza e quitau, cun tal effect, che bunamein tut era encunter, e negin secuntentava da vegnir sut alla claustra, enstagl agl uestg."

Enderschend il nunzi quell'opposiziun, ha el relaschau ils 13 da november 1655 in rigurus decret als plevons e caplons dils capetels da Mustér, Uors, Foppa ed Ursera ed admoniu els danovamein sut peina da suspensiun ed inhabilitad tier dignitaris da corrispunder a siu exprimiu camond enteifer siat dis.9

Stermentai entras tal decret han  enzacons paucs spirituals dallas numnadas pleivs renconuschiu igl avat da Mustér per lur superiur ed engirau fideivladad. Denter quels ei stau in dils principals Nicolaus Genelin, plevon a Sumvitg.10

1656, ils 4 da schaner, tut surura, han ils spirituals dalla Cadi teniu capetel a Trun per secussegliar e sedeliberar sur quella impurtonta caussa. Era avat Adalbert II, accumpignaus da pader Maurus Cathrin,11 ei cumparius sin quei capetel. El ha mess avon leu als spirituals cun tutta ruasseivladad las respectivas scartiras da papa Urban VIII e dad lnnocens X, sco era la cunvenziun fatga denter igl uestg da Cuera e la claustra da Mustér cun intervenziun ed approbaziun dil nunzi. Denton tut ei stau adumbatten. Ils spirituals ein perseverai en lur opiniun ed han refusau scadina sutmissiun ed obedientscha alla claustra, nunditgont ils camonds e las  smanatschas dil nunzi. E sez plevon Nicolaus Genelin ed ils auters, ch'eran stai sesuttamess vivon agl avat, ein puspei curdai giu da lur empermischun ed ein seuni cun lur confrars.

Ella part sut eran sis plevons stai seradunai ils 16 da schaner 1656 a Rueun ed han giu cumponiu ina recenta scartira, cun la quala els han appellau a Ruma e dumandau in agen cumissari en quella fatschenta, supplicond da far quescher il nunzi ad interim. La medema protesta ei era vegnida surdada agl avat Adalbert II a Trun ils 17 da schaner 1656. Suttascret han: Lorenz Curschellas, plevon a Siat, Duri Gandtner, plevon ad Andiast, Melchior Caprez, plevon a Rueun, Pieder Caduff, plevon a  Schlans, Christian Callicus, plevon a Falera e Gion Caderas, plevon a Ruschein.12

La caussa ei adina vegnida pli accuta e pli enconuschenta al pievel. Ei ha era buca muncau da quels, che han luvrau denter il pievel en favur dils spirituals, respectiv pigl uestg ed encunter la claustra, aschia ch'il pievel fuva alla finala seprius en generalmein per las ideas dils spirituals seculars.

Cheu arriva ussa il di da cumin 1656, gliendisdis Tschuncheismas.13 Las stgiras neblas setratgas neutier gia daditg sur la Cadi han purtau quei di, ils 5 da zercladur, in vehement stemprau sin la tschentada da cumin a Mustér. La "Synopsis" raquenta il suandont:

Sin cumin fuva era presents il custos dalla catedrala da Cuera,14  tarmess digl uestg Gion VI Flugi d'Aspermont, in um rufinau e principal instigatur dil pievel, autur e promatur da zun gronda violenza. Quel ha plidau e perorau avon igl entir pievel stigond si quel. Biars auters plevons e spirituals han suandau quei oratur - sco era ils missiunaris caputschins15 - buca seregurdond dils benefecis, ch'els havevan retschiert da nos avats Augustin, Josef ed Adalbert I, e finalmein ord ils seculars Nicolaus Maissen, intim amitg dil domcustos, ch'era avon cuort temps vegnius alzaus buca senza rampins, ord bassa cundiziun tier la pli aulta dignitad dil cumin.16

"Instigaus aschia, ha il pievel entschiet a garegiar digl avat cun gronda canera e smanatschas, ch'el extradeschi la bulla dils papas Urban VIII ed lnnocens X al mistral ed al cumin. Quei ha era stuiu daventar. Havend il pievel quellas scartiras en ses mauns, han ins fatg mo beffas e gomias cun quellas ed era sur igl avat, ed alla finala surdau quellas al nievelegiu mistral Giachen Berchter, il qual ha senza ni tema ni respect avon il vicari da Cristus priu ora siu cunti e tagliau e scarpau en tocs quellas avon igl entir pievel. Tut ei selegrau lundergiu, segloriond e triumfond sco quels, che selegran giud la raccolta e victoria, partend la preda. (Is. 9, 3.) Denton buca senza castitg." -

La "Synopsis," raquenta lu detagliadamein e cun veseivla satisfacziun vinavon e di, co ils principals instigaturs, il domcustos17  e Nicolaus Maissen18, seigien vegni castigiai persuenter dalla divina providientscha.

Concernent il nievelegiu mistral remarca la "Cuorta Memoria" (pag. 253) il suandont: "Mistral Jacob Berchter, il qual haveva scarpau e tagliau en tocs sin cumin la bulla papala ei vegnius enten extrema miseria e pupira, ch'el ei staus sfurzaus da vegnir e rugar per vivonda avon la porta dalla claustra, sco il pli miserabel, pauper rugadur; ed alla fin, sco in miez desperau vagabund ha en tiaras e loghens jasters stuiu encurir il siu da viver, nua ch'el ha finiu miserablamein il temps da sia veta."

Cun nossa survesta, dada entochen dacheu, secartein nus dad haver dau ina clara idea dallas relaziuns denter igl uestgiu da Cuera e la claustra ord quei temps, sco era da haver motivau sufficientamein las raschuns, che han menau neutier il turbulent cumin dalla Cadi da 1656.

Tenor la "Synopsis" e la "Cuorta Memoria" fuss pia mistral Giachen Berchter staus in dils pli gronds adversaris dalla claustra, da tuttavia schliet exempel sin cumin e dasperas in um, che la torta da Diu havess tuccau grevamein silsuenter. Suandont quellas duas fontaunas han historiografs e literats dil novissim temps adina turnau a raquintar il medem e per part era engrondiu sin nunfundada moda il secuntener da mistral Giachen Berchter sil cumin da 1656.19

Denton secund in vegl document, anflaus la stad 1909, ed il qual nus schein suandar silsuenter exactamein talis e qualis, ei quei tut buca ver, anzi ei semuossa ord quei document, che mistral Giachen Berchter ei adina staus in bien amitg e fautur dalla claustra, e che las bullas da Urban VIII ed Innocens X seigien gnanc stadas sin cumin. Ei sa pia esser negin raschieni, che mistral Giachen Berchter hagi tagliau en tocs quellas. Era vegn ei mussau si, che mistral Giachen Berchter seigi buca vegnius en miseria e pupira e dishonur, anzi, ch'el seigi vivius ses davos onns en bunas, ni silmeins buca schliatas relaziuns flnanzialas e ch'el seigi morts sco officier e bien cristifideivel a Valencia, honoraus e respectaus da tuts.

Il document, che nus publichein, havein nus ord in cudisch da quart fomat, screts en lungatg tudestg, che sesanfla egl archiv claustral a Mustér, bein ligiaus e conservaus. Il cudisch ha 475 paginas,20 ch'ei denton buca emplenius ora diltut. El cuntegn differentas notizias, era sur musica, denton las pli biaras serefereschan sin la famiglia Berchter, dalla quala mistral Giachen deriva. Il cudisch udev'all'entschatta a mistral Giachen Berchter sez ed ei lu seartaus a pliras generaziuns da sia descendenza, perquei porta era l'emprema cuviarta sil maun dadens suandonta inscripziun:

"Disess buoch gehört Mir Jacobo Berchter. Zum anderen Bienni gewestem LAmman zuo Disentis."

"Hernacher mir Joanni Berchter gewestem Poda. zuo Wurmbst auch 10: Jahr Lschreiber lobl. Gemeind Disentis, und 4: Jahr dess lobl. Ob: gr: Pundtess Lschreiber."

"Hernach mir Jacobo Berchter verlassen 1703 den 13 July." Il cudisch ei screts sil pli pauc da quater differents mauns. Las pli veglias notizias stattan sin pag. 424 - 445 sut il datum dils 13 da fevrer 1623, differentas caussas sur musica: "Underricht und Documenta auf die Zitharen, wie man dieselb der Tabulatur nach schlagen soll..... Grundlicher Bericht wie man ein Zitharen stimmen solle"..... Lu suondan notas en bustabs tier diversas canzuns: ,Cantiones quaedam sacrae . . . Hernach volgen allerhandt deutsche gesängli, däntz, Gassenhauer und sonst kurzweilige stikhli."21

Sin pag. 446, cul datum 1635, ils 6 da fevrer entscheiva mistral Giachen Berchter a purtar en ils datums dil batten e dalla creisma da sia famiglia, che porschan muort lur originalitad agen interess e dils quals nus schein suandar cheu in exempel.

"Ao 1640 den 28ten Jully auf Samstag war der Tag 15 Stundt lang, wass im Zeichen dess gschützes, zwüschendt zwey, und drey Uhren nach mitag, ist mir ein sohn geboren, und an dem tag durch Ihr Ehrw. Hrn. Augustinum Prelaten dess Ehrwürdigen Gottshauss Disentiss alss Baptizando, und promitendo Götj, in bey sin deren Ehrwürdigen Hoch, und Wolgelerten geistlichen hrn. alss hrn. Jacob Callenberg22 Pffarhr: alhir, und Camerer dess lobwürdigen Capitelss ob dem Wallt. Hr: P. Marti Stöckhlin, und hr: P. Joseph gewestener Decan dess obnermeltens Capitelss, Johan Thiraun schaffner, und Khemerling Menitsch, Gota war die Ehren, und tugendriche Frau Ammanin Anna Brancazi, dess hrn. alten Landrichters und Banerhrn Jacob de Balliel Eheliche Haussfrau.
Ist sin Tauff Nammen Johanness23
Dass Got, wass für sin Seell dienstlich geben woll alless.
Ao 1643 den 24ten Augsten ist mein obgemelter sohn von Ihr Ehr. Gn. Johannes Flugiuss Bischoffen zu Chur gefürmet worden, war sin assistent der Hoch. und Wolgelert Hr. Cristophorus Mor, der Zite Tumpropst zu Chur."24

Da 1663 -1690 ha podestat Gion Berchter, fegl dil sura mistral, scret en quei cudisch il datum dil batten e dalla creisma da ses figliols e figliolas. Da 1703 naven ha scarvon Giachen Berchter, fegl dil podestat purtau en sis battens, nua ch'el ei staus padrin.

Las pli biaras e las pli interessantas notizias derivan denton da pader Justus Josef Berchter, subpriur dalla claustra da Mustér. A sias numerusas notizias, ch'el para dad haver rimnau cun grondissima stenta biars onns ora, dat pader Justus il tetel sin pagina 34: "Berchterianische und andere Jahr Geschichten." Cun sia lavur po el haver entschiet 1723. Propriamein suttascrets ei pader Justus negliu, mo ord fetg biaras notizias sur sia atgna persunalitad e sur specialas, internas caussas dalla claustra, sco era numnond mistral Giachen Berchter siu tat, san ins concluder cun tutta segirezia, ch'el, pader Justus, seigi igl autur da nies document - notizias biograficas ed apologia sur mistral Giachen Berchter.

P. Justus Josef Berchter, conventual dalla claustra da Mustér da 1697 - 1736, fuva frar da scarvon Giachen Berchter ed aschia in dretg beadi da mistral Giachen Berchter. El era perquei tuttavia bein enconuschents cun la historia e las relaziuns dalla famiglia Berchter. Che sias notizias merettien cumpleina renconuschientscha e cardientscha, quei damonda gia sia sempla, sincera moda e maniera el scriver; ch'el hagi priu exact e cunscienzius cun sias notizias, quei muossan oravontut las numerusas, differentas fontaunas, ord las qualas el ha fatg ses liungs e serius studis. Mal, snueivel mal fa ei a nus, da stuer numnar tontas ed aschi interessantas e per part voluminusas scartiras, las qualas ein ussa per grondissim donn dalla historia grischuna totalmein svanidas. Senza dubi ein ellas daventadas in'unfrenda dil barschament da 1799. Sin pag. 33 scriva pader Justus:

Die nahmen auss deren schrifften ich volgende Notata aussgenomen.

 1. Ihr hoch Fürstliche Gnaden Augustin Stöcklin Apt. (†1641)25
 2. Ihr Fürstliche Gnaden Adalbertus de Medell Apt. († 1696)
 3. Ihr Fürstliche Gnaden Adalbert de Funs Apt. († 1716)
 4. R. R. P. Maurus Catharin Decanus zu Disentis. († 1696)
 5. R. P. Fintanus Wimer (Widmer) geistlich im klosfer Disentiss.
  (fuva frater 1662; morts suenter 1687.)
 6. Auss denen alten tauff und totten büochern der Pfarey Disentiss.
 7. Auss denen alten tauff und totten büochern zu Thawetsch.26
 8. Auss vilen schritten H. Landt Amans Jacob Berchter von Disentiss.
  († 1676)
 9. Auss vilen schritten H. Podestat Joan Berchter von Disentiss. († 1703)
 10. Auss vilen schritten H. Landrichterss Jacobi Balliel. (†1645)
 11. Auss schrfften Landt Aman Joan Soliva von Thawetsch.
  (Ei staus podestat a Morbegno 1611/12, mistral 1632/33.)
 12. Auss vilen anderen alten schrfften, so R. P. Adalbert BeveIaqua in      seinem grossen buoch geschriben. († 1723)
 13. Auss dem buoch Benefactorum zu Disentiss in kloster.
 14. Auss dem schwarzen buoch von Waltenspurg.
 15. Auss   vilen alten warhaftigen leüten mündlich gehört.27

Sper la biografla e l'apologia sur mistral Giachen Berchter, che explicheschan e cumpleteschan ina l'autra, dat pader Justus aunc autras interessantas notizias sur la derivonza da mistral Giachen Berchter.

Il bab da mistral Giachen Berchter ei staus salter da cumin (Grossweibel) Gion Berchter.28 Salter Gion Berchter ei naschius a Tujetsch 1578. El ha sil pli pauc aunc giu in frar cul num Duri, che steva a Camischolas e forsa in auter cul num Gion Martin. Suenter la muria gronda da 1585, che ha raffau naven ella vischnaunca da Tujetsch buca meins che 800 persunas,29 ei salter Gion Berchter vegnius sco buob da 7 onns a Mustér, probablamein tier parents. El ei staus maridaus duas gadas, cun Anna Capaul dad Acletta e Gretta de Medell. Sper il fegl Giachen ha salter Gion silmeins aunc giu ina feglia cul num Gretta, che ha giu maridau statalter Martin Fontana, da gliez temps ina dallas pli rehas famiglias da Mustér. Omisdus affons paran da derivar dalla secunda dunna.

Salter Gion Berchter habitava el vitg Mustér, en casa presentamein da vieua Sus. Agosti. Quella casa udeva dad in temps alla claustra e probablamein ha avat Christian de Castelberg giu baghegiau ella 1582. La numnada casa ei stada dis ed onns la casa cumin ed ei senza dubi la pli veglia e la pli interessanta casa el vitg Mustér. Tier il barschament dils Franzos da 1799 ein ils mirs ed arviuls dalla casa restai intacts. Ins ha turnau a baghiar ora ella silsuenter e duvrau vinavon sco casa da cumin.30 Tschalers cun arviul, per part senza finiastra, formavan la perschun. Ordado sil mir dadens dalla casa fuva nudau en il bratsch cumin, nua che tut saveva s'orientar sur l'ufficiala, gesta mesira.

Gion Berchter ei staus varga 40 onns salter da cumin e sco tal era ustier da cumin. "Dis hauss ist vil iahren dass Raadhauss gewesen, er aber gar vil iahren der Gemeindt Wirt gewesen, dess wegen alss der Landtman Hans de Florin 1629 hat lassen sein haab, und guoth in die scussion einethuohn, hatt er für seine unköstüngen gehabt, durch die H. dess Raadss 12 silberne vergulte underschidliche geschir überkhomen."31

Era sur igl exteriur da salter Gion vegn ei raquintau e con devozius el fuvi en ses vegls dis e co era cruschs seigi stau sia sort. "Er ... war gross, hatte graue Haar, rothess angesicht, flegte alle morgen bey dem brunen zu waschen, obschon Winter ware, er war andechtig gegen die armen seelen in fegfeür, darum als er alt ware hatte er stetss den rosenkranz bey der Offen in der handt."

"Er hat gesagt dass sein Grossvatter seye 101 iahr alt gewesst. Er aber ist 93 iahr alt worden, und starbe 1671 den 22 Juny ums 6 und 7 uhr vormitag".32  "Diser hat müessen auch vil leiden da LandAman Florin Jagmet, und Nicolaus Landrichter Mayssen überhandleten.33

Suenter haver dau ina survesta generala sur las relaziuns religius-politicas dalla Cadi immediat avon il cumin da 1656, sco era sur il decuors da quel; suenter haver fatg enconuschent il lectur cun las principalas persunalitads da quei moviment e cun la derivonza da mistral Giachen Berchter, schein nus suandar igl exact verbal da nies document - notizias biograficas ed apologia sur mistral Giachen Berchter. - Per far clar la caussa, schi lunsch sco pusseivel, essan nus sespruai da dar parallelmein ina libra, denton fideivla translaziun dil document en romontsch e da glossar quel tscheu e leu cun notizias. Pader Justus Berchter, igl autur dil document, enquera da refutar entras quel las faulsas ingiurias e columnias sur siu tat e muossa si, che quel seigi adina staus in amitg e fautur dalla venerabla claustra.
 

Herr Landaman Jacob Berchter34

Diser ware einer anstendiger gemeiner grösse, ein Man, Hochgelehrt, und gar beredsam gewesen hat französisch, italienisch, theüss, romaniss reden können und gar wohl geschriben.

1633. alss dess schwedischen Königss Gustavi, der General Horinus ein unkatolischer, und geheimer Fründ dess Duca de Roana die stat Constanz belagert hatte, und grosse gefahr wahre, er würden durch den steheg under Chur Pünten auch belagern, haben alle 3 Pünten ein ausschuz Soldaten abgefertiget, aiss dan hat diser Landaman Jacob Berchter alss hauptman der Gemeindt35  Disentiss Companei von 63 man commandiert, und hinabgefüret. ein schöner rother man. Und dess H. gross Weibelss Joan Berchter Sohn.

1639. den 14 augsten alss H. Conradin von Castelberg, und H. Landrichter Jacob Balliel gen Meilandt giengten dass Capitulat zu machen, ist diser Jacob Berchter von H. Apt Augustino stöcklin gen Meiland umb ein gewisse jährliche pension geltss von 200 s36 geschikht worden, welcher mit obigen von dem Duca hochehrlich bewilkhomet worden. in seiner Credenzschreiben wird er von H. Apt Augustin genambset ein Wohlbedachter, Fürsichtiger, und hochsinniger Man dess Klosterss schreiber, geschworner und Landschreiber.

[57] 1639. 24. Octobris vor und nach da die iezige neue Kirchen zu st Joannes wurde gebauet, wahre Kirchen Vogt H. Landanlan Jacob Berchter, welcher alss Vogt den titl. H. Apt Augustin gebettet hat, dass er sich bewürdiget den ersten geweihen stein zur selben Kirchen gelegt hat 1639. 22 aprilis.37 1643 von titl. H. Bischoff Flugio den 23 augsten eingewichen worden.

1641 ist er alss dess Gottsshauss Lan[d]schreiber mit titl. H. Jacob Balliel gen Muri gangen mit dem neü erwölten H. Apt Joseph38  welcher aldorten gewichen worden.

1648. den 12. Juny wurde Alt Landaman Jacob Berchter mit H. Landrichter Conradin von Castelberg gen Muri geschikht eine Composition die noch iezt gehalten wird zu machen39 in ihren Credenz schrift wurden beyde von der Gemeindt od. Obrikheit der titel gegeben Unseren Hochweisen, Wohledlen, Gastrengen, schr[eiber] ware Florinus Jagmet. Diss Credenzschrift ist noch vorhanden.

1645, 1646 item 1656, 1657 ist diser Jacob Berchter der Gemeindt Disentis Landaman gewesen.

item der Gemeindt Lanschreiber40 laut viler schriften.

item geschworner laut dess H. Apt Augustin zeügnuss.

1653 hat er dem H. Apt Adalberto primo ein schöness grossess käss praesentiert.

1661 in der stritikheit wegen Alpegnia und Plaundefalles41 wird er gebraucht mit Landaman Balliel Bartli.42

(58) 1653 hat Adalbertus Primus den H. Landaman Jacob Berchter zum mitag mahl eingeladen in Convent hinein, welcher alss dan dem Convent 2 mass Ehrentrunkh praesentiert hat, dan ess zurselben Zeit gar wenig Religiosen wahren.

1668. 21 Septembris ist H. Landaman Jacob Berchter von Jhro Fürstlichen Gnaden Adalberto 2 do zum mitag mahl mit ihm eingeladen worden.

1670. 9 Hornung ist H. Landaman Jacob Berchter in Fassnacht in Convent zum mitag eingeladen worden und sein Sohn Joannes.

1658 den . . . hat H. Landaman Jacob Berchter die Petition in Convent gethon gar schön für den Paulo Reütiman welcher nach der profession P. Placidus Reütiman genent worden.43

1669. 16 Juny hat er wider die Petition gethon in Convent vor dass Capitel für den Melcher, od Joachim Coray gethon, welcher nach seiner Profession P. Ursicinus Coray genent worden.

1656. 21 may ist von Adalberto 2 do gen Thawetsch geschikht worden den Pfahrer aldorten zu erwehlen.44

NB Dise seind zwar kleine pagatellen, auss welchen doch zu erkennen ist, dass diser Landaman Jacob Berchter dess Klosterss guother fründt gewesen seye.

1650. den 8 Wintermonath ist H. Landaman Jacob Berchter alss beysizer mit anderen 2 von Disentis gen Waltenspurg gangen alss aldorten Criminal ware.45 auss dem schwarzen buoch von Waltenspurg fol. 287.

(59) 1635 ware sein erste Frau die Ehlige Dochter Anna dess H. Podestatss, und Landamanss Bartholome de Turre von Dardin.46

1649 nach dem tod der ersteren ware sein Ehlihe Frau Maria die Dochter dess H. Landrichter Conradin von Castelberg, welche nach absterben seiness Ehemanss Landaman Jacob Berchter dem Kloster Disentis 60 R vermacht hat mit diser Condition, dass 30 privilegierte hl Messen gelesen sollen werden.

item hat dise 10 R der Kirchen zu st Joannes und s Agatha47 vermacht.

1671 den 1. Novembris hatte H. Landanlan Jacob Berchter der Kirchen zu st Joannes Baptista in Campo R 700 vermacht, welche Ihr Fürstl Gnaden Bischof Udalricus de Monte 1683. 16 Juny bis 70 R dispensiert.48

1676. den 25 Septembris ist H. Landaman Jacob Berchter in 60 iahr seiness Alterss zu Walenza in Welschland in beysein seiness Sohness Joannis Baptistae Berchter49   durch krankhheit in dem betth nach deme Gottlob mit allen heyligen sacramenten versechen gewesen, von diser Welt geschiden, und mit grossen Ehren, und nach kriegss brauch zur erden bestattet worden.

Allhier zu Diseiltis hat man den 3. od 30 gehalten 1676 den 26 8bris alwo bey st Joannes 24 Messen gelesen worden under weiche gewesen seindt D. Decanus Joannes de Turre, sein Nepot Ludovicus Jagmet, D. Mathias Cavaza et D. Mathias Camenisch, D. Balthasarus, die andern od Capuciner od Benedictiner, und andere Weldliche Geistliche. item 2 fratres zur music dan man hat dass gross Ampt figuriert mit der music. 1 sackh salz von 16 qna.

(60) Dem Loblichen Convent hat her Podestat Joan Berchter sein H. Sohn 4 Mass Wein praesentiert etc. wegen der Music.

item hat den 23 8bris R. P. Maurus Catharin ein Mess für Landaman Jacob Berchter gelesen in Kloster.

item den 26 8bris hat P. Maurus Catharin ein privilegierte Mess gesungen an einem Montag für H. Landaman.

1677. den 7 7bris hat man dass Jahrzeit gehalten für obigen H. Landaman Jacob Berchter, bey sanct Joannes 23 Messen allwo 9 Priester auss dem Kloster, 2 Capuciner, item H. Decan Joan de Turre, H. Canonic Schyer, H. Joan Busch, H. Petrus Caduff, H. Mathias Cavaza, H. Mathias Camenisch, H. Balthasarus de Antonys, H. Ludovicus Jagmet, H. Petrus Cadurisch, H. Petrus Calenberger, H. Gion Genelin, H. Paulus de Rungs.50  Die music wie in vorigen iahr. item 1 sag salz aussgegeben. item in vorigen iahr hat sein Sohn H. Podestat 30 Messen nach altem brauch lassen lesen! vide P. Maurum Catharin.

Gott seye seiner, und aller Christglaubigen Seelen Barmherzig. Er auch erfahren müossen dass wir durch vilen trüobsaalen müossen in dass himelreich hinein gehen. Noli vinci a malo, sed vince in bono malum.

Weilen H. Landaman Jacob Berchter seinen hl Patronen in hochen Ehren hatte, hat er in seinem nahmen den Hans la Bolognia auss Sumvixerthall gen St. Jacob in Galitia gewahlfahrten geschikht, er selber der bilgram hat gesagt

(61) Sein Andacht hat sich sechen lassen, dass er der kirkhen zu St Joannes R 700 vermacht hatte wie oben. sonder in dem selbigen brieff, welche er dem R. P. Hypolito51 zugeschikht hatte, meldet er wan er nacher hauss komen werde, wolle er unser lieben Frau von Rosenkranz R 1 00 der kirkhen zu St Placi R 200, dem lieben Gottshauss Disentis R 300 vermachen, weilen er und seine Vorfahrer vil guotss empfangen. dise brieffen seindt vorhanden.

Ess ist auch ein rodel vorhanden welchen er geschriben da die kirch gebauet wurde dess aussgebenss da er Vogt war. 1646 hat er ein guothe rechnung diser Vogtey vor denen Raadtss H gegeben, wie diss geschribeil ist.

1671. in Julio hat er, und sein Frau schwester Greta, H. Str. Martin Fontana Frau R. 2400052 geerbt gehabt.
 

Apologia, oder  Schutzschrift für H. Landaman Jacob Berchter.53

Ess hat mich seher verwunderet, dass H. Apt Adalbertus 3 de funs dess Klosterss Disentiss hat dorfen in seiner Synopsi, od. kurzer erzehlung der ganzen Histori dess Kloster Disentiss an den 1656. iahr schreiben dass Landaman Jacob Berchter habe mit einem messer die Bullam Urbani 8. auff der Gemeindt an Pfingsten niontag durchstohen in welcher begriffen waren dass 18 Pfareyen under den Apt solten sein, wie sie under dem H. Bischoff alss ihren Visitator waren. Welchess mihr wunderlich vorkhomen indeme ich vilmohlen gelesen dass dieser ein gar guotor frundt dess Klosterss gewesen underm Apt Augustino stöklin, Apt Josepho, Adalberto 1 und 2 do.54 hab also mit gedult diss übersechen, und übertragen müessen, biss dass ich die Ephemerides R. P. Mauri Cantrin Decani dess Fürstlichen Klosterss Disentiss, welcher Notarius Apostolicus, und Caesareus gewesen ist, und andern schriften, und rationes, od. Ursachen gefunden, auss welchen abzunemen dass ess nit also seye.

[143] Under dem Bischoff zu Chur H. Joan Flugio von Aspermondt55, hatte dass Bistum so vil schulden dass der Bischoff von denen selbigen sich loss zu machen und dieselbige zu bezahlen von Ihro heylikheit Urbano 8 umb erlaubnuss angehalten etliche Pfareyen zu verkauffen, hat also

1637. den 2 may ware dise erlaubnus durch einen Bullam Generalem von Urbano 8 Barberino dem Bischoff gegeben.56

1643. 5 augsten ware obige Bulla durch anhaltung dess Päbstlichen Nunty Farnesy wieder confirmiert von Urbano 8.

1644. den 17 8bris hat der neue Pabst Innocentius 10 Panphilius ein Remer, widerumb gebotten dass die Bulla Urbani 8tavi solle gehalten werden.

1655. hat Alexander 7mus Chisius widerumb dise Bullam confirmiert, und dem Päbstlichen Nuntio Friderico Borromeo befohlen inss werkh zu stellen. vide 1 mam part: arch fol 803.57

1660. 11 January nach allen verloffenen streitikheiten hat Alexander 7 ein ander Bullam für dem Kloster Disentiss gegeben welche iezt beobachtet wird, wegen volliger Exemption von dem Bistumb Chur. [144]

1655 in herbst hat der Pabstliche Nuntius Fridericus Borromeus deni Apt von Einsideln p R 6000 verkauft, dem Apt von Pfeffers auch etliche, welcher solte R 4000 geben, aber hat die Pfareyen nit wollen annemen, item dem Apt von Mariae Berg58 in Engadin, diser solte R 6000 geben. Diser hat die Pfareyen auch nit annemen wollen.59

Also hat Fridericus Borromeus gezwungen dass der newe Apt Adalbertus de Medell hat müessen 18 Pfareyen annemen, und für solchen R 2000 geben. Er hat auch die Bullam empfangen, und den 4 8bris 1655. wider nacher Disentiss komen dan er zu Chur von Ihme gewichen worden 29 7ber nach 2, od. 3 wochen hat Adalbertus 2dus alle Priester obiger Pfareyen zusaamen beruoffen und die Bullam gezeigt, krafft dessen sie hin füro müossten under dem Apt von Disentiss sein, als wie sie gewesen undern Bischoff. also haben die Priester gesagt sie wollen beratschlagen, was sie wollen thuon. [145] Nach deme sie berahtschlagen haben sie noch Ja, noch Ney gesagt, und seindt nacher haus gangen. Underdessen hat den tit. H. Bischoff seher gereuet, dass die Pfareyen solten den Apten von Disentiss verkauft werden, und deswegen ist er vorkhomen dass dass gelt nit solte gelichen werden dem Kloster, aber der Legat, hat doch zu gesprochen dass der H. Landrichter Conradin Castelberg, und H. Landaman Florin Jagmet die R 2000 solten lichen dem Apt Adalbert 2do dise Pfarey zu kaufen. haben also gelichen R 2000.

1655 in disem iahr in 13 november ist Adalbertus 2dus gen Lucern gangen zum H. Legat, zubeklagen, dass die H. Priester nit wolten der Bulla nachkhomen60, Underdessen ware deme zu wider, das die Pfareyen nit solten dem Kloster verkauft werden der Bischoff, der Thum Probst Christophorus Mor, Vicari General Mattias Schier61, und weilen H. Joannes de Turre von Thruns sich daffer darwider gesezt hat, ist er von Bischoff und anderen gelobt worden und Vicari forani gesezt worden, und hernach auch Canonicus worden.62

(146) Also haben die Widersachere Priester dass volg alless fälschlich informiert, dise Bulla seye wider der Gemeindt freyheit , dass sie widerumb werden. underthanig sein wie vor zeiten, dass sie müessten nit allein die Zehende geben, sonder auch den Zehenden und Zinss etc. von allen sachen.

Deswegen ein grossess wesen, vil murmlenss, hass, misgunst, zwitrachtungen etc. in der Gemeindt entstanden.

1656. hat der Bischoff deswegen ein brieff an den regierenden H. Landanlan Jacob Berchter63  geschriben disess zu verhindern.

An Pfingsten Montag aber da die ganze Gemeindt versamblet ware, ist H. Vicar General64 Mattias Schier von H. Bischoff desentwegen geschikht worden, disess zu verhinderen, indeme nun die Pauren falschlich underichtet worden, haben selbige mit denen H. mit allem gewalt wollen, dass die Bulla ihnen solte eingehändiget werden, oder sie wöllen die selbige bullam selber mit gewalt auss dem Kloster abholen, und haben vil übelss getrohet. .
[147] durch solches schreyen, und throungen ist Adalbertlus Apt gezwungen zu versprechen die Bullam ihnen einzuhändigen, iedoch mit diser condition dass dieselbe Bulla in einem papir eingewiklet dem H. Joanni de Turre, und Christian Jagmet65 solle eingehändiget werden, und dieselbe sollen sie nit aufthuon biss noch etlichen tagen, da die Gemeindt von ineanderen seye. und nach annemung solcher conditionen, hat der Apt Adalbertus 2dus den P. Benedictum Gässler66  von der Gemeindt in Kloster hinaufgeschigt um die Bulla, welcher unversehenss ein brief in einem papir eingewiklet gefunden, hat vermeint dise Bulla seye hiereingewiklet, also hat er auf die gemeind hinab getragen, welche Adalbertus obigen 2 Priestern eingehändiget mit oben widerholten conditionen, und also ist dass Volg gestillet worden, und von einanderen gangen. Nach 2 . . 3 tägen haben die Priester dass papir auf gethon, und gesechen dass nit die ware Bulla seye, sonder ein andere brieff von pergamend dess Doctoratus, so H. Adalbertus 2dus zu Rom wegen seine volbrachte studia überkhomen habe, und diser fehler ware onversechenss geschehen, sie aber haben vermeint man habe sie mit fliess betrogen, [148] berichten dessen also bald die herren, welche sich höchst betrogen vermeinten, haben von newen angefangen zu toben, und zu trhoen, der Apt solle die ware bullam einhändigen, od. sie wollen die selbe mit gewalt abholen, also hat der H. Apt mit obigen conditionen die ware eingehändiget. In disem iahr 1656 in Summer ist der H. Legat Fridericus Borromeus wider gen Chur kormen, alss dan hat der Apt Adalbert von dem H. Joanne de Turre die Bullam zurukh begert, und hat überkhomen, welche der H. Apt dem H. Legat zu Chur inegehändiget, wie Er sie von Ihme empfangen hat.

Formalia P. Mauri Cathrin Bullam reddidit sicut aceperat aber er hatte ganz, und -unverlezt empfangen, so hat er auch ganz unverlezt, und nit durchstochen widergeben. Von denen R 2000 seindt nur R 800 zurukh dem Kloster gegeben worden, und der Legat hat ein besondere Bullam von Alexandro 7 erlangt dass dass Kloster vollig von dem Bistumb Chur eximiert seye, welche iezt observiert wird.

1660. 11 Jenner67 ist dise bulla gegeben worden von Alexander 7.

[149] Ess folgen nun die Ursachen warum ess nit zu glauben dass Landaman Jacob Berchter die Bullam Urbani 8 mit einem Messer durchtohen habe.

1. Ess flegen alle, so die Jahrgeschichten schreiben die Junge wie Alte zu verbesseren, und zu corigieren indeme sie auss mehreren büocheren bessere berichtung der sache überkhomen also hat der Cardinal Baronius vil Auctores corrigiert, doch hat auch disen der P. Joannes Mabillon corrigiert. Also ist nit zu sagen dass P. Adalbertus de funs Apt habe gelogen, od. etwass wüssendtlich falschlich geschriben, sonder mit aller ehrenbietkheit nit genugsame Wissenschaft der sach habe gehabt, und die Ephemerides R. P. Mauri Catharin nit gelesen habe sonsten wurde er solchess nit geschriben haben.

2. Was R. P. Maurus Cathrin68 geschriben ist war, weilen er zur selbigen Zeit schon 4 iahr, und mehr Profess in Kloster Disentiss ware, und da die gemeindt versamblet ware hat persöndtlich könen hören und sechen wie ess auf der gemeindt ginge.

3. War aber auch R. P. Maurus ein Apostolischer, und kayserlicher Notarius, also ihme desto mehr zu glauben, dise seine iahr geschichten in ein kleinen buoch de anno 1655. et 1656. item ine ein grosses rothess buoch. fol 262.
4.
(150) 4. hergegen da disess auf der Gemeindt geschehen ware der Apt Adalbertus de funs noch ein Junger knab von 10, od. 12, iahren.69 und also nit auf der gemeindt gewesen, dass er habe sechen, od. verstehen wass ess geschache.

5. Die Synopsis, od. kurze beschreibung dess Gotthauss beschreibung hat er erst 1696. geschriben. nemblich erst nach 40 iahren.

6. Weiss er nit in seiner Synopsi zu nambsen wass für ein Thumherr von Chur in nahmen dess Bischoffs auf der gemeindt erschienen seye, da doch P. Maurus Catharin Decan, austrukhelich schreibt dass der Vicari Generall Mathias Schier gewesen sey.70

7. Meldet er auch nit von dem Vicario foraneo Joan de Turre da doch diser auf der gemeindt zum Meisten darwider gewest ist.

8. Wan Landaman Jacob Berchter solchess unverschambt zu thuon, hetten ia disess könen weren die andere herren, wan sie so guthe fründt des Klosterss weren gewesen, alss Castelbergy, Turriani, Jagmeti, etc. NB. Wan Landaman Jacob Berchter nit guother fründt dess Klosterss were gewesen, so hatte er nit die 2 grosse büocher dess archiffs abgeschriben noch ihme hätte der Apt Augustin die originalia anvertrauet.

(151) 9. Wan er disess gethon hätte wurde er gewüslich bei dem H. Legaten anklagt sein worden, und darumben gestraft, aber solchess ist nit geschehen also muoss ess auch nit gewesen sein.

10. Da Alexander 7 die andere Bullam gegeben meldet er nich in sonderheit, dass einer od. anderer darwider sich gesezt habe, sonder allein, dass grosse Misverstandtnuss wegen voriger Bulla Urbani 8 etzwüschen H. Bischoff, Kloster Disentiss, und Gemeindt, gewesen seye.

11. Wan ess anderst gewesen wäre, wurde er sich in diser Bulla in sonderheit beklagt haben.

12. Wan dise Bulla mit einem Messer durch stochen were, hätte P. Maurus Cathrin wol gesehen und gehört, und solchess geschriben, und hätte nit können schreiben dass Adalbertus 2dus dem H. Legat die Bullam habe eingehändiget, wie er sie empfangen hatte, reddidit qualeni acceperat.

13. ess ist ia wie oben erzelt auf der gemeindt nit die rechte Bulla denen Priesteren gegeben worden, sonder nur ein pergamendt brieff des Doctoratus Adalberti 2di gewesen, so were doch nur diser, und nit die Päbstlich Bulla mit dem Messer durch stochen worden.

(152) 14. Obschon alss regierender Landaman in namen der Gemeindt solche Bullam anzunemen darwider sich sezen müesste, und weilen er auch von H. Bischoff mit einem brieff darzu angemahnet worden, hat man doch nit gehört, oder gelesen dass einige guothe freündt in nahmen dess Klosterss sich darwider gesezt haben.

15. Wan die Bulla durchstochen worden, wird ess geschehen sein wie die Juden hatten gethon, da sie mit ihren schreyen, und wüeten den Pilatum gezwungen haben unseren H. zu creüzigen, also werden die Priester, Raadsherren, und die ganze gemeindt mit ihren schreyen, und wüeten ihren regierenden Landaman gezwungen haben die bullam zu brechen, od. er wurde gegen ihnen nit treü gewesen sein, und seiness lebenss nit sicher gewesen sein.71

16. Weilen die Bulla Urbani 8 schon 1637 gegeben worden, warum hat sie inss Werkh in so vilen iahren nit megen gestellt werden under anderen H. Apten, und Landamanen. nemblich in 20 iahren ?

[153] 17. Weilen die Bulla hat nit in vorigen iahren inss Werg gestellt können werden, noch die Pfareyen zu mantenieren wie ess dass Kloster bis dato praetendiert hat, hat dass Kloster selbst 1643 in der Composition die Pfareyen freiwiliklich cediert , dass die gemeindt Disentiss wegen wasfüreinen Pfahrherrn den sie wöllen annemen und auslesen, und dem Kloster haben sie allein das Jus praesentandi behalten.72

18. Also ist ess nichts dardurch wider dass Kloster geschen, obschon man darwider gethon, und verderet hat, dass die Bulla zu nichten worden.

19. Wan 1656. die Bulla were von denen Priesteren, und Gemeindt angenomen worden, were ess nit lang, od. vil iahren darbey gestanden, in massen mit der Zeit der H. Bischoff nit wurde geduldet haben, noch dass Kloster Disentiss vermecht haben die Pfareij zu mantenieren, noch dass Consistorium gegen allen begebenden streitikheiten mit gnuogsaamen gelehrten Leüthen zu versechen, und allen Casibus zu beandtworten.73

(154) 20. ist ess auch nit glaublich dass er die bullam gebrochen habe, und dessentwegen dem Kloster darwider sein, dan er allzeit ein guother fründ dess Klosterss gewesen ist indeme er allzeit beflissen hat sich brauchen zu lassen, wie ess geschehen under dem Apt  Augustin Stoklin, welcher sein herr GVatter ware74, und von ihme gen Meilandt geschikt worden, under Apt Joseph mit welchem er gen Muri gereisst, under Adalbert Bridler welchem er seher angenem gewesen.
underen Apt Adalbert de Medell, welcher ihn erst den 21 may disess 1656 iahrss vor Pfingsten in seinem nahmen gen thawetsch geschikht hat den Pfahrherren altorten zu erwollen, sonsten vilmohlen alss ein guother freündt zum gastmahlen eingeladen, da er in Frankhenreich, und zu Valenz ware hat er offt dem Apten Adalbert Medell mit brieffen begrüesset, und sonsten in anderen begebenheiten dem Kloster gedient, wie oben in sein leben mehress zu finden ist.

(155) 21. Alss er zu Valenza hat er denen Söhnen geschriben, er habe vil guotss den Gottshauss empfangen, deswegen wan er nacher hauss korme, wolle er von dem Erbguoth seiner Frau Mutter von Dardin R 1 00 dem heyligen Martin und R 1 00 dem heyligen Placido vermachen, darauss zu vememen, dass er ein guother freündt dess Klosterss Disentiss gewesen.

22. Wan er nit ein guother freündt dess Klosterss were gewesen, so hätten die Geistlichen in Kloster nit ein Sehelen Ambt in Kloster für ihme gesungen, noch so vil Priester gen St. Joannes bey den dritten, und iahrzeit, geschikht worden, wie oben zusechen.

23. Die Bulla ware nur denen Geistlichen Priestern zugeschriben, und denen Weldlichen giengte ess nit an, die Priester müessten dem Apt gehorsam sein, also hätte ein weldliche obrikheit in solchen sachen nit inen mischen sollen lassen, noch auff der gemeindt solchess pponieren lassen.

24. Wan ess ernst dem H. Nuntio were gewesen, dass die Bulla gehalten solte werden, hatte er die Priester ungehorsame sollen mit der Excomunication wie er in der Bulla getroet hatte, straffen.

[156] Ess ist auch nit der Warheit gemess, wass her Apt Adalbertus de funs schreibt, dass H. Landaman Jacob Berchter hernach in eüserster Armuoth gerathen seye, dan er nür von seinem Vatter seeligen für sein theil 1671. R 14000 geerbet hatte, ohne die R 440, welche er empfangen hatte da er sich verheürathet hatte, und ohne dass erbguoth seiner Frau Mutter.

Und diss wird er nit in 5 iahren verthon haben biss 1676. nach seinem tod hat man die 70 R, so er zu St Joannes vermacht hatte, bezalt.

er hatte selber sein Frau Maria Castelberg aussgesteüret, und R 600 und mer bezalt, schaue die brieffen welche noch vorhanden.

für H. P. Adalgot Berchter75 geistlichen zu Einsidlen hat man wider 600 R, ohne schuolem kostgelt bezalt, her hauptman Gilli Schorno von schwiz bekent mit seiner eignen handtschifft, dass er R 1000 wegen seiner Frau Margaritha Berchterin76 obigen Dochter empfangen habe, item die Acla de falscharidas, so R 2000 geschezt worden, item si fontauna, si funs, si latis. etc.

[157] Man hat zwar gesagt dass sein Vatter ihn nit fast geliebt, und gern gesechen, dessentwegen er selber gern anderwo hin gangen, dazu auch seine Missgüner gerathen haben, ist er doch alss ein kriegss officierer zu Walenza gewesen und in Frankhreich, alwo nebent sein ordinari besoldung hat erlaubnuss gehabt von dem hauptman von Schauenstein, und hauptman Cleric von Chur gelt zu entlehnen, so vil alss er vonöthen gehabt, welchess gelt seine Erben nach seinen tod obigen erwendet haben wie die quitanzen auffweisen.

Wan ein brawer Man nit ein guothe haussliche Frau77 hat, wird sein hauss bald zu grundt gehen wie Salamon sagt, und wan ein Ehrlicher Man vil Missgüner hat die zu seinem undergang helffen, und verbieten dass niemandt umb die bezahlung etwass geben solle, so nluoss derselbe wohltrachten ob er etwass, Ehrweiss, od. um liebe Christi willen seine nahrung überkhome.

Wie er gestorben, nach kriegss manier Ehrlich begraben findest oben in sein leben.

[158] Ich hab mit grossen freüden von etlichen ehrlichen menern, aiss Gion de schlans in Mompe de Medell, Gion durial de selva, Schimun de Curtins si Buretsch welche in Frankhreich, und Walenza auch gewesen dass er viler sprachen wohl erfahren, seher anstendig, lieb, und wert allen seye gewesen, nach aussag Alberti 2 di beredsam, vil seiner schrifften seind bey vilen verhanden, und wohl componiert, und schön geschriben, und diss wenig zu seiner einiger verthätigung, auss grossermeklicher tragender liebe gegen meinen geliebtisten H. Gross Vatter hab ich einfeltiklich geschriben mihr nichs auff besess aussdeüten wird, weilen es keinem wird schaden.

Desswegen solchess H. Apt Adalbertus dis nit hätte sollen schreiben in betrachtung dass die alte familia Berchterianorum dem Kloster Disentiss von altenhero seher zugethan ware, und under die Benefactores gezehlet worden, auch er selber als P. Adalbert de funs hiesse vil schankhungen von gelt, büochem, anderer sachen empfangen, und grosse Ehr, und lieb ihme von H. Podestat Berchter erwisen. immemor beneficiorum.
 
 

Signur mistral Giachen Berchter

Quel ei staus in um dad undreivla, cumina grondezia, fetg perderts e da tuttavia buna faviala, saveva plidar franzos, talian, latin, tudestg, romontsch e saveva era scriver bein.

1633, cura che Horn, general da Gustav, retg dalla Suezia, buca da religiun catolica e secret amitg dil duca de Rohan, ha giu occupau il marcau da Constanz e nua ch'ei fuva grond prighel, ch'el vegni sul Steg, sut Cuera era ad occupar il Grischun, han tuttas treis ligias tarmess ina partida schuldada; cheu ha quei mistral Giachen Berchter sco capitani dil cumin da Mustér cumandau e menau la cumpignia da 63 umens. El fuva in bi um tgietschen ed ei staus fegl dil salter da cumin Gion Berchter.

1639, ils 14 d'uost, cura che Conradin de Castelberg e Landrechter Giachen Balliel ein serendi a Milaun per cumponer il capitulat, cheu ei quei Giachen Berchter vegnius tarmess dad avat Augustin Stöcklin a Milaun pervia d'ina pensiun annuala en daners da 200 crunas, il qual ei vegnius beneventaus cun ils sura dil duca cun gronda honur. En sia scartira credenziala vegn el numnaus dad avat Augustin in beinditgau, precaut e niebel um, scarvon dalla claustra, gerau e scarvon da cumin.

1639, ils 24 d'october, avon e suenter, nua che la nova presenta baselgia da s. Gion ei vegnida baghiada, fuva mistral Giachen Berchter ugau-baselgia ed ha sco tal supplicau igl avat Augustin, ch'el ei sedignaus da benedir e tschentar il crap fundamental da lezza baselgia ils 22 d'vrel 1639. - 1643, ils 23 d'uost ei quella baselgia vegnida benedida dad uestg Flugi.

1641 eis el sco scarvon dalla claustra serendius ensemblamein cun Giachen Balliel a Muri cun il niev eligiu avat Josef, il qual ei vegnius benedius leu.

1648, ils 12 da zercladur ei vegl mistral Giachen Berchter, ensemen cun Landrechter Conradin de Caslelberg, vegnius tarmess a Muri, per far giu ina cumposiziun, che vegn aunc ussa observada. En lur brev credenziala ei vegniu dau dil cumin u suprastonza ad omisdus il tetel: sabis, nobels, beinditgai; scarvon fuva Florin Jagmet. Quella scartira credenziala exista aunc ussa.

1645, 1646 sco era 1656 e 1657 ei quei Giachen Berchter staus mistral dil cumin dalla Cadi.

Item scarvon da cumin tenor biaras scartiras.

Item gerau tenor attestat dad avat Augustin.

1653 ha el presentau in grond e bi magnuc (magnucca?) agl avat Adalbert I.

1661 ella dispeta pervia dalla Alp Lumpegna e Plaun de Fallas vegn el tratgs neutier cun mistral Barclamiu Balliel.

1653 ha Adalbert I envidau en mistral Giachen Berchter a gentar el convent, che ha lura presentau duas mesiras vin d'honur al convent, schinavon ch'ei fuva da gliez temps mo paucs religius.

1668, ils 21 da settember, ei mistral Berchter vegnius envidaus en da sia grazia Adalbert II a gentar cun el.

1670, ils 9 da fevrer, il tscheiver ei mistral Giachen Berchter vegnius envidaus en cun siu fegl Gion a gentar el convent.

1658, ils . . . ha mistral Giachen Berchter fatg zun bein la petiziun el convent per Paul Rüttimann, ch'ei vegnius numnaus suenter il profess pader Placi Rüttimann.

1669, ils 16 da zercladur, ha el puspei fatg la petiziun el convent avon il capetel per Melchior ni Giohen Coray, ch'ei vegnius numnaus suenter siu profess pader Ursicin Coray.

1656, ils 21 da matg eis el vegnius tarmess dad Adalbert II a Tujetsch per leger ora leu il plevon.

NB. Quei ei bein mo pintgas bagatellas, ord las qualas ins sa denton tonaton enconuscher, che quei mistral Giachen Berchter seigi staus in bien amitg dalla claustra.

1650, ils 8 da november, ei mistral Giachen Berchter serendius sco assessur cun dus auters da Mustér ad Uors la Foppa, essend leu dertgira criminala. Ord il "Cudisch Ner" dad Uors, folio 287.

1635 eis el maridaus per la emprema ga cun Anna, feglia legitima da podestat e mistral Barclamiu de Turre da Dardin.

1649, suenter la mort da sia emprema dunna, eis el maridaus cun Maria, feglia legitima da Landrechter Conradin de Castelberg, la quala ha fatg si suenter la mort da siu mariu mistral Giachen Berchter alla claustra de Mustér 60 renschs cun la cundiziun, ch'ei deigi vegnir legiu 30 sontgas messas privilegiadas.

Item ha quella fatg si 10 renschs alla baselgia da s. Gion e da s. Gada.

1671, igl emprem da november, haveva mistral Giachen Berchter giu fatg si alla baselgia da s. Gion Battesta a s. Gion 700 renschs dils quals sia grazia prenciuestg Duri de Mont ha dispensau ils 16 da zercladur 1683 entochen sin 70 renschs.

1676, ils 25 da settember, ei mistral Giachen Berchter spartius da questa veta en ina vegliadetgna da 60 onns a Valencia en Spagna en preschientscha da siu fegl Gion Battesta Berchter en consequenza d'ina malsogna en letg, suenter esser staus provedius, Dieus seigi ludaus, cun tuts sogns sacraments (dils moribunds), ed ei vegnius satraus cun gronda honur e tenor usit d'uiara.

Cheu a Mustér han ins fatg messas dil tierz 1676, ils 26 d'october, nua ch'igl ei vegniu legiu 24 messas a S. Gion; denter ils spirituals presents sesanflavan: decan Gion de Turre, siu nevs Ludivic Jagmet, Mathias Cavaza, Mathias Camenisch, Balthasar (de Anthonys), ils auters fuvan u caputschiners ni benedictiners ed auters spirituals seculars. Item dus fraters pervia dalla musica, schinavon che la messa gronda ei vegnida celebrada cun musica figurala. In sac sal da 16 curtaunas (ei vegnius partius ora almosna).

Al ludeivel convent ha podestat Gion Berchter, siu fegl, presentau 4 mesiras vin etc. pervia dalla musica.

Item ha reverendissim pader Maurus Cathrin legiu ils 23 d'october ina messa en claustra per mistral Giachen Berchter.

Item ha P. Maurus Cathrin cantau ils 26 d'october ina messa privilegiada sin in gliendisdis per il mistral.

1677, ils 7 da settember, han ins teniu il caudon per il sura numnau mistral Giachen Berchter, nua ch'igl ei vegniu legiu 23 messas a S. Gion, ed ei fuva present: 9 paders dalla claustra, 2 caputschiners; item decan Gion de Turre, canonic Schyer, Gion Busch, Pieder Caduff, Mathias Cavaza, Mathias Camenisch, Balthasar de Antonys, Ludivic Jagmet, Pieder Cadurisch, Pieder Calenberger, Gion Genelin, Paul de Rungs. La musica (ei stada) sco igl onn vargau. Item eis ei vegniu dau ora in sac sal. Item ha siu fegl podestat schau leger tenor vegl usit 30 messas igl onn vargau. Mira pader Maurus Cathrin.

Dieus seigi misericurdeivels cun el e cun las olmas da tuts cristifideivels! El ha era stuiu experimentar, che nus stueien intrar el reginavel da Diu tras biaras tribulaziuns. - Lai buca surventscher tras il mal, anzi surventscha il mal tras il bien. Rom.12, 21.

Cunquei che mistral Giachen Berchter teneva zun ault siu sogn patrun, ha el tarmess il Hans la Bolognia dalla Val Sumvitg en siu num a sogns a S. Giachen en Galizia. Il pelegrin sez ha detg.

Sia devoziun ei buca mo semussada cheutras, ch'el ha giu fatg si 700 renschs alla baselgia da s. Gion, sco detg sura, mobein era en quella brev, ch'el ha tarmess al pader Hipolit, fa el da saver, cura ch'el vegni a casa, vegli el far si a Nossadunna dil s. rusari 100 renschs, alla baselgia da s. Placi 200 renschs, alla cara claustra da Mustér 300 renschs  havend el e ses perdavons retschiert bia bien. Quella brev exista aunc ussa.

Ei exista era in rodel sur las expensas, ch'el ha scret cura che la baselgia ei vegnida baghegiada essend el ugau. 1646 ha el dau giu in bien quen sur quell'ugadia als signurs cussegliers, sco ei stat scret.

1671, il fenadur, han el e sia sora Margreta, dunna da str. Martin Fontana, giu artau 24000 renschs.
 

Apologia ni scartira en defensiun da sgr. mistral Giachen Berchter.

Igl ei curdau si a mi zun fetg, che Adalbert III de Funs, avat dalla claustra da Mustér, ha astgau scriver en sia Synopsis, u Cuorta Memoria dalla historia dalla claustra da Mustér, concernent igl onn 1656, che mistral Giachen Berchter hagi gliendisdis Tschuncheismas sin cumin tagliau en tocs cun in cunti la bulla da papa Urban VIII, enten la quala ei era conteniu, che 18 pleivs deigien esser suttamessas agl avat, sco ellas fuvan vivon suttamessas agl uestg, lur visitatur. Quei ha pariu curios a mi, havend giu legiu bia ga, che quel seigi staus in tuttavia bien amitg dalla claustra sut ils avats Augustin Stöcklin, Josef, Adalbert I. e II. Jeu hai pia stuiu suffierer e surpurtar quei cun pazienzia, entochen ch'jeu hai anflau il diari da pader Maurus Cathrin, decan dalla principala claustra da Mustér, ch'ei staus notar apostolic ed imperial, ed autras scartiras e raschuns, ord las qualas ins sa concluder, ch'ei seigi buca stau aschia.

Sut igl uestg da Cuera, Gion Flugi d'Aspermont, haveva igl uestgiu aschi bia deivets, ch'igl uestg ha per vegnir libers da quels e saver pagar quels, supplicau sia sontgadad papa Urban VIII da puder vender entginas pleivs.

1637, ils 2 da matg, ei pia quella lubientscha vegnida dada agl uestg da Urban VIII Barbarino entras ina bulla generala.

1643, ils 5 d'uost, ei la sura bulla puspei vegnida confirmada da Urban VIII sin supplicar dil nunzi apostolic Farnesi.

1644, ils 17 d'october, ha il niev papa Innocens X Pamfili, in Roman, puspei cumandau, che la bulla d'Urban VIII deigi vegnir exequida.

1655 ha Alexander VII Chigi puspei confirmau quella bulla e cumandau al nunzi apostolic Frideric Borromeus, che ei dueigi vegnir exequiu. (Mira I. part digl archiv fol. 803.)

1660, ils 11 da schaner, stau finiu tuttas dispetas, ha Alexander VII dau in'autra bulla alla claustra concernent la totala exempziun digl uestg, che vegn observada ussa.

1655, igl atun, ha il nunzi apostolic, Frideric Borromeus, vendiu agl avat da Nossadunnaun per 6000 renschs, agl avat da Faveras era entginas, - che dueva pagar 4000 renschs, il qual ha denton buca vuliu surprender las pleivs; medemamein agl avat da Marienberg en Engiadina (el Tirol); quel havess duiu pagar 6000 renschs, mo ha era buca vuliu surprender las pleivs. .

Pia ha Frideric Borromeus sfurzau il nieveligiu avat Adalbert de Medell, ch'el ha stuiu acceptar 18 pleivs e dar persuenter 2000 renschs. Era ha el retschiert la bulla ed ei returnaus ils 4 d'october 1655 (da Cuera) puspei a Mustér, suenter esser staus benedius dil nunzi sco avat ils 29 da settember. Suenter duas ni treis jamnas ha Adalbert II clamau ensemen tuts spirituals dallas pleivs sura numnadas ed ha mussau la bulla, en vertid dalla quala els hagien dacheunaven da star sut agl avat da Mustér, sco els seigien stai sut agl uestg. Cheu han ils spirituals detg, ch'els veglien prender plaid e cussegl, tgei ch'els veglien far. Suenter haver giu priu plaid e cussegl, han els detg ni gie ni na ed ein serendi a casa. Denton ei igl uestg staus zun enriclaus, che las pleivs duessien vegnir vendidas agl avat da Mustér ed ei perquei prevegnius, ch'ils daners deigien buca vegnir empristai alla claustra, mo il legat (nunzi) ha tonaton animau, che Landrechter Conradin de Castelberg e mistral Florin Jagmet dueigien empristar ils 2000 renschs agl avat Adalbert II per saver cumprar quellas pleivs. Els han pia empristau 2000 renschs.

1655. Quei onn, ils 13 da november, ei Adalbert II serendius a Lucerna tier il legat per selamentar, ch'ils signurs spirituals veglien buca corrispunder alla bulla. Daferton fuv'igl uestg encunter, che las pleivs dueigien vegnir vendidas alla claustra, ed era "Domprobst" Cristoffel Mohr, vicar general Mathias Sgier, e cunquei che Gion de Turre da Trun ei semess ferm encunter quei, eis el vegnius ludaus digl uestg e dad auters e vegnius numnaus vicari episcopal e pli tard era canoni.

Cheu han ussa ils spirituals, ch'eran encunter, informau il pievel totalmein fauls e detg, che la bulla seigi encunter la libertad dil cumin, ch'els daventien puspei subdits sco avon temps, ch'els stoppien buca mo dar la dieschma (ordinaria), mobein era la dieschma ed il tscheins per tuttas caussas etc.

Ord tal motiv eis ei naschiu el cumin in grond secunfar, bia murmignem, hass, scuidonza malperinadads etc.

1656 ha ord tala raschun igl uestg tarmess ina brev al mistral regent Giachen Berchter per impedir quei.

Glendisdis Tschuncheismas denton, nua ch'igl entir cumin fuva seradunaus, ei vicari general Mathias Sgier vegnius tarmess digl uestg per impedir quei; cunquei ch'ils purs eran vegni informai faulsamein, han quels ensemblamein cun ils signurs garegiau cun tutta forza, che la bulla deigi vegnir extradida ad els, ni ch'els mondien sez cun forza per ella sin claustra ed han smanatschau bia mal.

Entras tal grir e smanatschar ei avat Adalbert staus sfurzaus d'empermetter da consignar la bulla a lur mauns, denton culla cundiziun, che quella bulla vegni consignada, zugliada en in pupi, a Gion de Turre (plevon a Trun) e Christian Jagmet (plevon a Medel) e ch'els astgien arver si quella per suenter enzacons dis, nua ch'il cumin seigi in ord lauter. Ed havend acceptau quellas cundiziuns, ha avat Adalbert II tarmess pader Benedetg Gessler dil plaz cumin sin claustra per la bulla, il qual ha senza fraud anflau ina brev zugliada en in pupi e manegiond che quei seigi la bulla zugliada en, ha purtau pia quella giu sin cumin, la quala Adalbert ha surdau als dus sura numnai spirituals cun renovar las sura cundiziuns ed aschia ei il pievel vegnius calmaus ed ei ius in ord l'auter. Suenter dus ni treis dis han ils spirituals aviert si quei pupi e viu, ch'ei era buca la vera bulla, anzi ina autra brev da pergament, dil doctorat, che Adalbert Il haveva giu retschiert a Ruma havend giu absolviu leu ses studis. Quei sbagl era daventaus senza fraud, ferton ch'els han cartiu, ch'ei seigi daventau a posta. Cuninaga han els relatau quei als signurs, ch'ein secarti dad esser vegni enganai sil pli ault grad, han entschiet danovamein a sesfar e smanatschar, ch'igl avat dei dar ora la dretga bulla, ni ch'els vegnien per ella cun la forza. Cheu ha igl avat extradiu la vera bulla sut las sura cundiziuns. Quei medem onn 1656, la stad, ei legat Frideric Borromeus puspei vegnius a Cuera e cheu ha avat Adalbert dumandau anavos la bulla da Gion de Turre ed el ha era retschiert quella ed ha remess ella al legat a Cuera, sco el haveva giu retschiert ella dad el.

Ils plaids, sco pader Maurus Cathrin scriva, ein: El ha turnau anavos ella gest sco el haveva giu retschiert. El haveva denton giu retschiert ella entira ed intacta, ed aschia ha el era returnau ella perfetgamein intacta e buca tagliada en tocs. Da quels 2000 renschs ein mo 800 renschs vegni turnai anavos alla claustra ed il legat ha obteniu ina speciala bulla da Alexander VII, che la claustra seigi totalmein exemta digl uestgiu da Cuera, sco ei vegn ussa observau.

1660, ils 11 da schaner, ei quella bulla vegnida dada dad Alexander VII.

Ei suonda ussa las raschuns, pertgei igl ei buca da crer, che mistral Giachen Berchter hagi tagliau en tocs cun in cunti la bulla da Urban VIII.

1. Tuts, ton giuvens sco vegls, ils quals scrivan la historia, han per moda da remediar e da curreger survegnend els meglieras notizias dalla caussa ord divers cudischs. Aschia ha cardinal Baronius curregiu biars auturs, denton ei era el vegnius curregius da pader Gion Mabillon. Perquei san ins aunc buca dir, che pader Adalbert de Funs hagi detg manzegnas, mobein cun tut respect, ch'el hagi buca giu sufficienta enconuschientscha dalla caussa e ch'el hagi buca legiu il diari da pader Maurus Cathrin, aschiglioc havess el buca scret semegliont.

2. Quei che pader Maurus Cathrin ha scret ei ver, essend che el era da gliez temps gia quater ni da pli onns profess ella claustra da Mustér, e ferton ch'il cumin era seradunaus, ha el saviu udir e veser persunalmein, co igl ei iu tier sin cumin.

3. Ultra da quei fuva pader Maurus era in notar apostolic ed imperial, pia ston ins era crer ton pli ad el. Sia cronica da 1655 e 1656 sesanfla en in cudisch pign; medemamein en in cudisch grond tgetschen fol. 262.

4. Encuntercomi fuva avat Adalbert de Funs, ferton che quei ei daventau sin cumin, aunc mo in buob da diesch ni dudisch onns, ed ei pia buca staus sin cumin, ch'el havess viu ni capiu, tgei ch'igl ei daventau.

5. La Synopsis, ni Cuorta Descripziun dalla claustra  ha el scret per 1696, numnadamein per 40 onns suenter.

6. En sia Synopsis sa el buca numnar tgei canoni da Cuera seigi cumparius sin cumin en num digl uestg, ferton che pader Maurus Cathrin, decan, scriva expressivamein, ch'ei seigi stau il vicari general Mathias Sgier.

7. Fa el era buca menziun dil vicari episcopal Gion de Turre, ferton che grad quel ei staus il pli fetg encunter sin cumin.

8. Sche mistral Giachen Berchter havess propriamein vuliu far enzatgei aschi impertinent, sche havessen gie ils auters signurs saviu impedir quei, sche els fussen stai aschi buns amitgs dalla claustra, sco ils Castelbergs, Turrianis, Jacomets etc.
NB. Sche mistral Giachen Berchter fuss buca staus in bien amitg dalla claustra, sche havess el buca scret giu ils dus gronds cudischs digl archiv ed aunc meins havess avat Augustin confidau ad el las scartiras originalas.

9. Sch'el havess fatg quei, sche fuss el franc vegnius tgisaus tier il legat e fuss vegnius censuraus persuenter, mo enzatgei semegliont ei buca daventau, pia sto ei era buc esser stau.

10. Cura che Alexander VII ha dau l'autra bulla, di el buca sin speciala moda, che in ni l'auter seigi semess encunter, mobein sulettamein, ch'ei seigi stau ina gronda malentelgientscha denter igl uestg, la claustra ed il cumin pervia dalla bulla da vidavon da Urban VIII.

11. Sch'ei fuss stau autruisa, sche fuss el sedolius en quella bulla sin speciala moda.

12. Sche quella bulla fuss vegnida tagliada en tocs, sche havess pader Maurus Cathrin bein viu ed udiu e scret quei e havess buca saviu scriver, che Adalbert II hagi surdau la bulla al legat, sco el hagi giu retschiert ella, "el ha returnau ella, sco el ha giu retschiert."

13. Sco igl ei gie vegniu raquintau sisura, sch'eis ei sin cumin buca vegniu surdau la dretga bulla als spirituals, anzi igl ei stau mo il diplom da pergament dil doctorat da Adalbert II, ed aschia fuss ensesez mo quel e buca la bulla papala vegnius tagliaus en tocs cul cunti.

14. Schegie ch'el havess sco mistral regent en num dil cumin stuiu seriscuder d'acceptar (renconuscher) tala bulla e quei era schinavon ch'el fuva vegnius animaus leutier digl uestg entras ina brev, sche han ins tonaton buc udiu ni legiu, ch'auters buns amitgs hagien fatg encunter en num dil cumin.

15. Sche la bulla ei vegnida tagliada en tocs, lu sei daventau sco ils gedius han fatg, cura ch'els han entras lur grir e smanatschar sfurzau Pilatus da crucifigar Niessegner; ils spirituals, cussegliers ed igl entir cumin han sin quella moda cun lur grir e smanatschar sfurzau lur mistral regent da tagliar en tocs la bulla, ni ch'el seigi buca fideivels ad els e buca segirs da sia veta.

16. Sche la bulla d'Urban VIII ei vegnida dada gia 1637, pertgei eis ella buca vegnida exequida en aschi biars onns sut auters avats e mistrals, numnadamein en 20 onns?

17. Perquei che la bulla ha buca saviu vegnir messa en ovra ils onns avon, e perquei che las pleivs han buca saviu vegnir mantenidas, sco la claustra haveva giu pretendiu entochen ussa, ha la claustra sezza cediu libramein las pleivs ella cumposiziun da 1643, aschia ch'il cumin dalla Cadi (resp. las vischnauncas) sa leger ora e prender si tgei plevon, ch'el vul, ed alla claustra han ins mo resalvau il dretg da representaziun.

18. Aschia fuss ei (atgnamein) daventau nuot encunter la claustra, schegie ch'ins ha luvrau e trubistgau, che la bulla vegni annullada.

19. Sche la bulla fuss vegnida acceptada dils spirituals e dil cumin 1656, sche fuss ei tonaton buca restau ditg ni biars onns tier quei, essend ch'igl uestg havess cul temps buca tolerau pli e la claustra era buca pudiu mantener las pleivs ni giu in consistori da glieud perderta avunda per tuttas dispetas occurrentas e per corrispunder en tuts cass.

20. Eis ei era buca da crer, ch'el hagi tagliau en tocs la bulla e seigi per tal motiv staus encunter la claustra, schinavon ch'el ei adina staus in bien amitg dalla claustra sedond breigia da tut temps da seschar duvrar, sco igl ei daventau sut avat Augustin Stöcklin, che fuva siu cumpar, e ch'ei vegnius tarmess a Milaun dad el, sut avat Josef, cun il qual el ei serendius a Muri, sut Adalbert Bridler, al qual el ei staus fetg per cor, sut avat Adalbert de Medell, che ha aunc giu tarmess el per ils 21 da matg avon Tschuncheismas da quei onn 1656 en siu num a Tujetsch per leger ora leu il plevon, e schiglioc bia gadas vegnius envidaus sco bien amitg a gentar, ferton ch'el fuva en Frontscha ed a Valencia ha el tarmess savens brevs agl avat de Medell ed ha schiglioc surviu alla claustra en autras fatschentas, sco igl ei d'anflar pli bia sisura en sia veta.

21. Sesanflond a Valencia ha el scret a ses fegls, ch'el hagi retschiert bia bien dalla claustra, perquei vegli el, turnond a casa, far si dalla ierta da sia dunna da Dardin 100 renschs a  S. Martin e 100 renschs a S. Placi, ord il qual in sa concluder, ch'el seigi staus in bien amitg dalla claustra.

22. Sch'el fuss buca staus in bien amitg dalla claustra, sche havessen ils paders dalla claustra buca cantau ina messa da requiem per el en claustra ed era buca tarmess aschi biars paders ora s. Gion il di dil tierz e tier il caudonn, sco igl ei da veser sura.

23. La bulla era destinada mo per ils spirituals ed als seculars mava quei nuota tier; ils spiriuals havevan d'obedir agl avat, pia ha ina suprastonza seculara nuota giu da semischedar en talas caussas ed era buca giu da proponer enzatgei semigliont sin cumin.

24. Sch'ei fuss stau da retschiert al nunzi, che la bulla vegni observada, sche havess el duiu censurar ils malobedeivels spirituals culla excommunicaziun, sco el haveva smanatschau.

Igl ei era buca tenor la verdad quei che avat Adalbert de Funs scriva, che mistral Giachen Berchter seigi vegnius silsuenter en extrema pupira, schinavon ch'el ha mo da siu bab p.m. artau 1671 per sia part 14000 renschs senza ils 440 renschs, che el ha giu retschiert, cura ch'el ei maridaus e senza la ierta da sia mumma.

E quei vegn el buc ad haver dersentau en tschun onns entochen1676. Suenter sia mort han ins pagau ils 70 renschs ch'el haveva giu fatg si a S. Gion.

El haveva sez giu dotau sia dunna Maria de Castelberg e pagau 600 renschs e dapli. Mira las brevs, ch'existan aunc.

Per pader Adalgott Berchter, pader a Nossadunnaun, han ins puspei giu pagau 600 renschs senza ils cuosts pella scola; capitani Geli Schorno da Sviz attesta cun sia atgna suttascripziun, che el hagi retschiert 1000 renschs pervia da sia dunna Marghetta Berchter, feglia dil sura (mistral Giachen Berchter), medemamein l'acla da Faltscharidas, ch'ei vegnida valetada 2000 renschs, item si Fontauna, si Funs, si Latis etc.

Igl ei vegniu detg, che siu bab hagi buca giu ton bugen el e hagi viu bugen, ch'el mondi enzanu'auter e leutier han era ses adversaris giu cussegliau, mo ei tonaton staus sco officier a Valencia ed en Frontscha, nua ch'el ha, sper siu salari ordinari, giu la lubientscha da far far empristar daners dil capitani de Schauenstein e dil capitani Cleric da Cuera ton sco el ha giu da basegns e quels daners han ses artavels turnau anavos suenter sia mort als sura signurs, sco las quittanzas muossan.

Cura ch'in brav um ha buc ina buna caserina, vegn sia casa, sco Salomon di, gleiti ad ir sutsura, e cura ch'in brav um ha biars adversaris, ils quals gidan a ruinar el e che scamondan, ch'ins detti enzatgei per pagar, sche sto in tal bein mirar, schebein el survegn sia vivonda cun honur ni per amur da Cristus.

Co el ei morts e satraus cun honur tenor moda militara, anflas ti sura en sia veta.

Cun grond legherment hai jeu enderschiu da differents bravs umens, sco da Gion da Schlans a Mompe-Medel, Gion Durial da Selva, Schimun de Curtins da Buretsch, ch'ein era stai en Frontscha ed a Valencia, ch'el fuvi bein versaus en bia lungatgs, ch'el seigi staus fetg honorifics, plascheivels e preziaus a tuts; tenor dir da Adalbert II fuv'el da buna eloquenza, biaras da sias scartiras seigien en bia mauns, bein cumponidas e cun biala scartira. E quei pauc hai jeu scret semplamein per sia atgna defensiun, ord grondissima carezia encunter miu pli carezau tat, che negin vegli metter ora en mal a mi, cunquei ch'ei dat a negin donn.

Ord tal motiv havess pia avat Adalbert (III de Funs) buca duiu scriver da quei en consideraziun, che la veglia famiglia dils Berchters ei stada da vegl enneu fetg attaschada alla claustra da Mustér e vegn quintada denter ils benefacturs; era el sez ha, cura ch'el senumnava aunc pader Adalbert de Funs, survegniu bia regals en daners, cudischs ed autras caussas ed era ton pli, che podestat Berchter ha demussau ad el (Adalbert III) gronda honur e carezia. Seregordas buca pli dils benefecis.

Dein nus aunc ina gada ina cuorta egliada sin nies document, sche vesein nus, che quel ei elaboraus cun gronda stenta e, schi lunsch sco nus savein giudicar, cun tutta pusseivla objectivadad. Igl autur sefundescha sin veglias, senza dubi verdeivlas fontaunas, cunzun las scartiras da pader Maurus Cathrin, ch'ein, sco ei vul parer a nus, buca stadas enconuschentas agl autur dalla "Synopsis".

Ei seresultescha ord quei document - cuntrari alla historia entochen dacheu, - che la bulla da papa Urban VIII seigi, entras in sbagl cun il diplom dil doctorat dad avat Adalbert II, gnanc stada sin cumin, nundir vegnida tagliada en tocs cun in cunti. Ultra da quei secapev'ei da sesez per in um sco Adalbert II ei staus, ch'el vegnessi a prevegnir a scadina profanaziun dalla bulla cun far adattadas cundiziuns, avon che surdar quella, las qualas ein era vegnidas fatgas ed observadas, malgrad tutta alteraziun davart dil pievel e da ses menaders.

Ord las numerusas notizias sur mistral Giachen Berchter semuoss'ei plinavon claramein, ch'el seigi staus da tut temps in sincer e beinvesiu amitg dalla claustra e ch'el seigi gia ord tala raschun buca staus el cass da far in tal affrunt alla claustra. Ils differents arguments cun las notizias accumpignontas muossan evidentamein, che mistral Giachen Berchter hagi buca tagliau en tocs la bulla, che siu secuntener sin cumin hagi fatg en negin grau dishonur a siu num e che sias relaziuns finanzialas seigien tuttavia buca stadas ord moda, sco era ch'el seigi silsuenter vivius e morts en honur.

Las bunas relaziuns, che regevan denter la claustra e la famigia Berchter avon il cumin da 1656, ein era semantenidas suenter, sco nus vesein quei principalmein tier sia mort 1676, ed ein era seartadas vi sils affons da mistral Giachen Berchter. Perdetga da quei dattan pliras notizias, che nus havein anflau sur ses dus fegls, pader Adalgott, conventual da Nossadunnaun e podestat Gion Berchter, che ha prestau biars survetschs alla claustra, fatg si ina gronda facultad ad ella e ch'ei perfin daventaus commensal da quella 1692.

En quei document legin nus plinavon per l'emprema ga positivamein. che avat Adalbert III de Funs seigi igl autur dalla "Synopsis" e ch'el hagi concepiu quella 1696. - En nies allegau manuscret ei vegniu purtau en diversas notizias entochen 1736, igl onn, che pader Justus ei morts - denton havein nus anflau negliu remarcas sur la "Cuorta Memoria". Ins astga forsa concluder ord quei, che quella seigi vegnida translatada e cumpigliada per suenter 1736.

Ferton ch'ins enconuscheva entochen dacheu mo paucas scartiras cul num digl autur, las qualas ein daventadas in'unfrenda dils differents barschaments dalla claustra (1387, 1514, cunzun 1799), vegnin nus fatg attents (pag. 11) sin auters novs nums, ils quals havevan schau anavos notizias sur fatgs da nossa patria. Denter quels sesanflan era mistral Giachen Berchter e siu fegI podestat Gion Berchter.

La schlatteina Berchter ei ina dallas pli veglias ella Cadi. El decuors dil temps ha ella dau biars e meriteivels umens pella patria e pella baselgia. Colonel Rudolf de Hess scriva en siu  "Fragment Genealogicum des Geschlechtes Berther":

"Ils Berthers ein senza dubi ina dallas pli veglias e distinguidas schlatteinas dil cumin dalla Cadi. Gia el 14avel tschentaner vegnan els avon en documents da Tujetsch sut il num "de Cha Berchte".78 Dil 15avel tschentaner naven, scret "Berchter", a Tujetsch, Mustér e Sumvitg. Dapi il 19avel tschentaner, scret "Berther", els medems loghens. Gia el 15avel tschentaner han ils Berchters dau mistrals al cumin dalla Cadi; ell'emprema mesadad dil 16avel tschentaner alla Ligia Grischa: Landrechters, quei vul dir caus dalla republica dalla Ligia Grischa; el 16, 17 e 18avel tschentaner al cumin dalla Cadi in diember da mistrals, bandirels, scarvons; allura cumissaris, podestats, scarvons dalla Ligia, delegai d'honur silla dieta ed a. v. Nus anflein ils Berchters fetg savens en scartiras stampadas da cuntegn historic, sco era en in grond diember da documents originals".
Ella gliesta dils mistrals dalla Cadi anflein nus suandonts nums ord la schlatteina Berther:

 Martin (Jenin) Berchter da Tschamut 1425/26,
 Giachen Berchter 1461/64.
 Duri Berchter da Tujetsch 1467; 1471/72; 1477/81; 1484; 1490/.95.
 Gion Duri Berchter 1497/98; 1503/04. - Landrechter 1511/12.
 Martin Berchter 1499-1502.79
 Giachen Berchter 1509/10.
 Duri Berchter da Tujetsch 1513/19; 1522/26.80 - 1519 ha papa Julius II regalau ina   bandiera al cumin dalla Cadi. Landrechter 1522/23; 1528/29; 1531/32.
 Pieder Berchter da Tujetsch 1546/49. - Landrechter 1549/50;
 1561/62. - Cumissari a Clavenna 1555/57 cun in salari da 1200 renschs
 Duri Berchter 1551/ 52
 Giachen Berchter da Tujetsch 1587/89; 1594/95
 Martin Berchter 1599-1600.
 Gion Berchter 1605/10; 1617/18; 1620/21; 1636/38.
 Giachen Berchter da Mustér 1645/47; 1656/58.
 Josef Nicolaus Berchter da Trun (Darvella) 1770/72. Podestat a Trahona 1753/55.
 Benedetg Berchter da Sumvitg 1772/74.

Sper quels meriteivels umens per il stadi cattein nus era in grond diember da spirituals ord la schlatteina Berther, dils quals nus numnein ils suandonts:

 pader Adalgott Berchter da Mustér, O.S.B. a Nossadunnaun, †1692,
 sur Pieder Berchter da Cuoz-Mustér, † 1714.
 pader Justus Joseph Berchter da Mustér, O.S.B. a Mustér, † 1736.
 pader Celestin Berchter da Mustér, O.S.B. a Mustér, † 174 . .
 sur Giachen Antoni Berchter da Camischolas, † 1765.
 sur Gion Antoni Berchter da Mustér, notar apostolic † 178181
 sur Nicolaus Berchter da Segnas, † 1798.
 sur Tumaisch Dionis Berther da Mustér, † 1809.
 sur Gion Battesta Berther da Mustér, † 1816.
 sur Gion Ludivic Berther da Mustér, † 18 . . .
 pader Adalgott Berther da Segnas, O.S.B. a Mustér, † 1875
 sur Paul Benedetg Berther da Rabius, canonic e decan dil
  capetel grond, †1878 etc.

Suenter haver giu anflau il sura document, havein nus considerau per in act da dueivladad da publicar quel e rectificar cheutras in'errur da nossa historia, che ha cuzzau varga 250 onns. Nus anflein quella rectificaziun per dueivla e gesta gia visavi nies cumin, sin il qual ei schischeva entochen ussa la zanur dad esser staus secuntenius sin moda nuncorrecta encunter acts ufficials da sia sontgadad papa.

Nus anflein quella publica rectificaziun per dueivla e gesta era visavi la veglia schlatteina Berchter, oravontut visavi la respectabla persunalitad da mistral Giachen Berchter, che ha stuiu spitgar sin quella ditgavunda, mo nua che nus savein denton dir oz cun il psalmist: "Judicium et iustitiam in Jacob tu fecisti (98,4) Ti has schau contonscher dretg e giustia il Giachen".

FINIS.
 
 
 
 

Remarcas

1) "Synopsis" senumna in manuscret, che cuntegn ils principals datums ed eveniments ord la historia dalla claustra da Mustér entochen alla fin dil 17 avel tschentaner. Quels ein vegni excerptai ord ils siat volums dallas annalas dalla claustra, ils quals ein i a piarder tier il barschament da 1799. La Synopsis exista en plirs exemplars ed ei scretta en lungatg latin.

2) Cuorta Memoria dalla successiun u diember dils avats, sco era dallas caussas, las pli remarcablas, ch'ein succedidas da temps en temps cun la claustra da Mustér, ni fatg midadas en nossa tiara." Edida 1881 da C. Decurtins egl Archivo glottologico italiano VII. T.p. 197 - 254. - La "Cuorta Memoria" ei per la pli gronda part la translaziun verbala dalla "Synopsis" cun remarcas subjectiv-moralas ed aschia da secundara valeta per la historia.

3) Ina gronda part dil Tirol e dil Vorarlberg udeva entochen 1805 tiegl uestgiu da Cuera.

4) Siu frar Conradin ei staus mistral 1668, 1669 e 1682, 1683. Landrechter 1678 e 1684. Ei morts igl 1 da zercladur 1691. - La davosa persuna da quella nobla schlatteina a Tujetsch ei stada dunschala Onna Maria de Medell, morta, ils 28 da fevrer 1756, ferton ch'il davos um ei stau Josef de Medell, ch'ei vegnius ella lavina a Zarcuns, ils 6 da fevrer 1749, mond en agid als sventirai da Rueras.

5) Tenor ina cunvenziun provisorica fatga 1637, ils 27 da zercladur a Faveras denter igl uestg da Cuera ed ils avats da Faveras e Mustér, havess mintga niev avat da Mustér, priu ora il cass, ch'ei muress plirs avats en in onn, giu da pagar 200 flurins agl uestg per la confirmazinn e benedicziun ed aunc schar il cavagl, sin il qual igl avat era cavaIcaus, al "Mareschiallo" digl uestg. Quei fuva denton era stau usitau avon. - La scartira originala sesanfla egl archiv episcopal a Cuera. - Mira era Mohr Th., Regesten Nr. 324.

6) Ina copia da quella scartira sesanfia ella "Synopsis".

7)Alexandar VII ei vegnius eligius sco papa ils 7 d'avrel 1655.

8) In renseh en aur representava entuorn igl onn 1650, tenor ils daners dad ozildi, ina valeta da circa 10 -11.- frs. - Pia fuss quei stau ina summa da 20 - 22'000.- frs. - Mira: Planta, P. C. Geld und Geldeswerte. Jahresbericht der historisch - antiquarischen  Gesellschaft von Graubünden 1886.

9) La  "Synopsis" e "Cuorta Memoria" portan il cumplein verbal da questa scartira.

10) Nicolaus Genelin (Jenelino de Casura) ei staus plevon a Breil 1625 - 1634; a Schlans 1634 - 1646; a Sumvitg 1652 - 1658; † emprem da matg.

11) In pader Maurus Cathieni, sco la "Cuorta Memoria" porta pag. 251 e che auters scribents han copiau, ha la claustra da Mustér buca giu. Ei senza dubi in sbagl cun Cathrin.

12) Il respectiv document ha C. Decurtins en siu opus "Landrichter Nikolaus Maissen" pag. 56, senza dar en denton pli datier, danunder ch'il document seigi.

13) L'ordinaziun da tener cumin mintg'auter onn l'emprema dumengia da matg datescha da 1851. - Sut avat Gion Schöneg e ferton che Duri Berchter da Tujetsch fuva mistral, eran ins stai secunvegni 1472 da metter mintg'onn mistral gliendisdis Tschuncheismas. Br. pag. 215.

14) La "Synopsis" di buca co il domcustos haveva num.

15) Maniai ein ils caputschins a Mustér, che han pastorau leu da 1648 - 1818.

16) Mira C. Decurtins, "Landrichter Nicolaus Maissen. Ein Beitrag zur Geschichte des Bündner Oberlandes." Stans 1877, 64 pag.

17) Co Domcustos dr. Mathias Sgier, pli tard domdecan, ei vegnius persequitaus, denton puspei rehabilitaus en tutta honur da Ruma anora, mira Tuor Chr. M: Reihenfolge der residierenden Domherren in Chur. p. 38. - La cunvegnientscha finala denter igl uestg e la claustra pervia dallas pleivs ei vegnida fatga ils 16 d'october 1656 e buca ils 26 sco Tuor citescha. (Vide Copia egl archiv claustral da Mustér.)

18) Che las relaziuns denter claustra e Landrechter Nicolaus Maissen seigien stadas cuntinuadamein schi "sgarscheivlas", sco certs scribents vulan dar da crer senza argumentar sufficientamein, savein nus strusch capir. Tenor il cudisch da batten a Sumvitg ha Nicolaus Maissen giu silmeins nov affons e buca mo tschun sco Decurtins scriva ( 1. c.p.3.) - Gl'emprem da zercladur 1653 ha Nicolaus Maissen survegniu in pop, al qual el ha mess num suenter igl avat Adalbert e nua che pader Roman Streber da Muri, da lezzas uras decan a Mustér, ha funcziunau sco padrin. Giuncher Adalbert Maissen ei maridaus 1675 cun dunschala Barbla Coray da Laax ed ei staus 1692, 1693 e 1714, 1715 mistral dalla Cadi; 1714 deputau silla dieta a Glion "an St. Andreas märg", nua che la repartiziun dils ufficials per la Valtelina ei vegnida fatga per la perioda 1719 - 1767; † 21 da matg 1741. - 1663, ils 25 da zercladur ei perfin avat Adalbert II sez staus padrin da batten dil fegl Nicolaus da Landrichter Nicolaus Maissen. - El cudisch da batten a Sumvitg anflein nus plinavon, ch'ei fuva leu strusch ina casa, enten la quala Landrichter Maissen ei buca staus ina gada ni l'autra padrin. - Ina differenza denter avat de Medell e Landrichter Maissen datescha digl onn 1676. Landrichter Maissen ha giu tgisau tier nunzi Cybo a Lucerna, che avat de Medell persequiteschi e laschi persequitar el sin veta e mort. Nunzi Cybo ha susteniu Maissen. La differenza ei vegnida tractada e lugada (?) dils avats dalla congregraziun Svizra. (v.Q. Acta Congregationis ab Anno 1639 - 1682, Engelberg.) - Cun quella caschun remarchein nus era, che Landrichter N. Maissen seigi, tenor il cudisch da morts a Sumvitg, vegnius mazzaus ni sittaus giu denter Cuera e Domat ils 26 da matg 1678 e buca "in demselben Winter" 1677, sco Decurtins scriva (1. c. p. 30), ferton che misterlessa Cathrina Maissen-Valler ei morta ils 17 da december 1698 e satrada a Sumvitg.

19) Mira: C. Decurtins, Landrichter Nicolaus Maissen, Stans 1877; G. Cahannes, Adalbert II de Medell-Castellberg, avat de Mustér e prenci digl imperi 1655-1696, Ischi 1897; M. Carnot, Schlichte Geschichten: Der Landrichter. Eine Geschichte aus dem Bündneroberlande. Chur 1908.

20) La paginaziun ei vegnida fatga 1909. Nus citein il manuscret mintgamai: Br.

21) Schebein quellas notizias derivan era da mistral Giachen Berchter, savein nus buca decider.

22) Giachen Callenberg (Kallenberger), camerari dil capetel ei staus plevon a Mustér dils 3 da zercladur 1638 entochen 1648, ils 5 da fevrer, sin il qual di el ei morts.

23) Staus 1661-1663 podestat da Bormio.

24) Br. pag. 449.

25) Las remarcas ed ils millesis en parentesa havein nus mess vitier.

26) Ils presents cudischs da batten e mortoris digl archiv da Tujetsch van anavos mo tochen 1664. Ei sa tgunsch esser daventau, ch'ils pli vegls sesanflavan 1799 en claustra ed ein barschai leu.

27) Ultra da quei vegn ei citau savens en nies allegau manuscret las Annalas dalla claustra, sco era in opus cul num Archiv, consistent ord treis voluminus foliants, ch'ein medemamein daventai in'unfrenda dallas flommas 1799.

28) L'idea de R. de Hess en siu "Fragment Genealogicum des Geschlechtes Berther" (1883 Msc.), che podestat Gion Berchter seigi staus il bab dil vertent mistral Giachen Berchter, ei totalmein faulsa; il cuntrari: podestat Gion Berchter ei staus in fegl dell'emprema dunna (Anna de Thurre) da mistral Berchter. Medemamein fauls eis ei, che podestat Gion Berchter seigi staus mistral dalla Cadi.

29) Tiella pestilenza da 1637 ein 70 persunas mortas a Tujetsch en cuort temps. Sin supplica da avat Augustin ha il prefect dils paders caputschiners giu tarmess pader Amadeus de Mortara quei temps a Tujetsch per plirs meins, il sulet pader caputschiner, che ha, da nossa savida, pastorau a Tujetsch.

30) Tgei onn ins ha retratg il present "Hotel Bellevue" sco casa de cumin savein nus buca dir. - Aunc ozildi eis ei usitau, ch'il "stab da cumin" va il di da cumin treis ga entuorn la veglia casa cumin, avon ch'il pievel setila sin cumin.

31) Br. pag. 53.

32) Br. pag. 53.

33) Br. pag. 55.

34) Br. pag. 56 - 62.

35) "Gemeindt" vul dir en nies document ton sco cumin, "Kirkhörung" = vischnaunca.

36)  s= cruna, che haveva la valeta da circa 11-12.- francs dils daners dad ozildi. Quella summa ei vegnida pagada alla claustra entochen 1796.

37) La "Cuorta Memoria" numna 1640, ils 22 d'avrel pagina 245. Quella baselgia ei barschada giu sin ils mirs 1799, ils 6 da matg ed ils caputschins han turnau a baghegiar si ella.

38) Avat Josef Desax da Mustér senumnava avon Gion Bernard. Naschius 1600, spiritual 15 d'avrel 1623. Dr. dalla teologia; decan dil capetel grond dalla Surselva e canonic extraresidenzial. 1623-1639 plevon a Sumvitg, nua ch'el ha baghegiau la baselgia parochiala, sco era quella da Cumpadials. - Ei entraus en claustra a Mustér e fatg profess ils 11 da fenadur 1640. Eligius sco avat ils 10 d'october 1641 e benedius a Muri ils 17 da november. Mond cun avat Beda a Faveras a S.Gagl tier la radunonza dils avats, eis el vegnius tuccaus dalla daguota buca lunsch da Ragaz ed ei morts ils 12 da matg 1642 e satraus a Faveras en baselgia gronda.

39) Quella cunvegnientscha denter la claustra ed il cumin ei vegnida fatga e suttascretta a Muri ils 15 da zercladur 1648.

40) Tenor la cunvenziun da 1648 haveva il scarvon da cumin da survir schibein al cumin, sco era alla (caustra. . . . "è perquei dei in scrivont schi ditg sco el ei ent il offici, star à casar à Mustér ent'il vitg, sco toccan sin quest temps ei adina stau l'isonza." Da cheu deriv'ei, che plirs scarvons ein lu restai per adina a Mustér.

41) Lumpegna e Plaun da Fallas, in'alp ed in mises sur Faltscharidas si, che auda presentamein alla famiglia Gion Berther a Mustér.

42)Barclamiu Balliel de Mustér, fegl da Landrechter Giachen Balliel, ei staus mistral 1654 e 1655; † 1686. - "H. Landrichter Jacob de Balliel und seine Vor Eltern waren gebürtigt von Thawetsch." Br. pag. 104.

43) Sco ei semuossa ord pliras notizias da nies manuscret, er'ei usitau pli da vegl, ch'in giuven, che leva entrar en claustra, vegneva recumandaus mintgamai al venerabel capetel entras in commensurau plaid dad ina aulta persuna laica.

44) vegniu eligiu dr. Andriu decurtins = im Hoff, ch'ei staus plevon a Sedrun 1656-1672. Siu antecessur ei stau, sco enconuschent, dr. Mattias Sgier. La pervenda entscheiva a Tujetsch cun s.Gieri.

45) 1734, ils 28 d'avrel (Mohr, Regesten 20 da matg) ha la claustra, suenter differentas dispetas, desistiu da sia giurisdicziun en fatgs civils e criminals a Waltensburg, denton buc ad Andiast, Rueun e Siat; ella ha cediu sia casa, nuegl e curtin, privilegis als da Waltensburg per la summa da 5500 flurins, cun inaga, ni per 6000 flurins en ratas. resalvau fuv'ei denton per adina agl avat il tetel: signur de Jörgenberg v. Md. archiv claustral.

46) Mistral 1615 e 1616; podestat a Trahona 1619 e 1639. † 15 da december 1666.

47) La baselgia da S. Gada ei baghegiada dad avat Pieder de Putnengia 1420.

48) .......weilen aber die kirkhe nit mangelte, hat der Bischoff nur R 70 lassen gelten." -  Br. pag. 369.

49) Gion Battesta, fegl da mistral Giachen Berchter, ei staus en survetsch venezian ed ha battiu silla Mar Nera encunter ils Tercs. Ei morts dad ina malsogna 1689.

50) 1) plevon a Trun 2) Gion Sgier, plevon a Sedrun, nevs da Mattias Sgier. 3) plevon a Breil  4) plevon a Schlans 5) caplon a Trun 6) caplon a Sumvitg 7) caplon a Rueras 81) plevon a Medel  9) caplon a Selva 10) caplon a Sumvitg.

51) Pader Hipolit 0. Cap. era da quei temps plevon a Mustér. Ils reverendissims paders caputschiners, ord la provinzia da Brescia, han pastorau a Muster dalla fin da december 1648-1818 entschatta da matg. Enteifer quels onns han els baghiau sin territori da Mustér otg sche buca nov baselgias ni capluttas. Igl emprem plevon caputschin ei stau pader Adeodat, il davos pader Domeni. Immediat avon ils reverendissims paders caputschiners han spirituals seculars pastorau a Mustér.

52)  Egl original stev'ei all'entschatta R. 8000. Silsuenter ei vegniu curregiu e scret R. 18000 e lu tratg atras e scret sutvia 24000. Ell'apologia stat ei scret R. 14000. - Sin pag. 447 stat ei scret: "Dise zwey gebrüder (Jacob e Greta) hat von ihrem Vater seeligen H. Grossweibel Joan Berchter R. 24000, dico vier und zwanzig tausend geerbet."

53) Br. pag. 142-159.

54) Augustin Stöcklin ei staus avat 1634-1641; Josef de Sax 1641-1642 strusch siat meins; Adalbert I. Bridler 1642-1655; Adalbert II. de Medell 1655-1696.                           -

55) Gion VI Flugi d'Aspermont, uestg de Cuera 1636-1661.

56) "Ipso anno (1637) facta fuit Conventio quaedam. multis Conditionibus inter Johannem Episcopum Curiensem, et Abbates Bedam Fabariensem et Augustinum nostrum Disertinensem, ratione diversarum Parochiarum. Actum Fabariae die 27. Junii, Anno 1637."'Synopsis.

57) "Actum Curiae in Arce Palatii Episcopatus Curiensis, Anno à Nativitate Domini 1655 die 28 Septembris." Synopsis.

58) Buca "Münster" sco ei stat scret ella Cuorta Memoria pag. 248.

59) Ina remarca Br. pag. 148 di: "1641 hat Auditor Joan baptista Bozeta die pfareyen anerboten p R. 16000 denen Klöstern."

60) Remarca digl original: "Vide den ersten theil dess archivs ein geistliche betroung an die Priester 1655 13 november von Nuntio gegeben. fol. 809."

61) Dr. Mattias Sgier da Ruschein, naschius 1622, ha studiau a Milaun e Ruma. Spiritual ils 3 da fevrer 1642. Ei staus da 1642 entochen 1656 plevon a Sedrun. 1656-1664 domcustos; 1664-1687 † domdecan. Cfr. Tuor Chr., Reihenfolge der residierenden Domherren in Chur 1905. - Ei maunc'aunc adina ina biografla sur dr. Mattias Sgier, quella marcanta persunalitad grischuna!

62) Joannes de Turre da Trun, naschius 1614, plevon a Trun 1637-1687; ha resignau; canonic, vicari e decan dil capetel. † 14 d'avrel 1691 a Trun e satraus leu en baselgia sper igl altar da s. Gion.

63 ) Jacob Berchter ei vegnius eligius sco mistral pér ils 5 da zercladur 1656. Avon fuva Barclamiu Balliel da Mustér mistral e buca Deflorin, sco Carnot pretenda, "Schlichte Geschichten" pag. 236.

64) Il num vicari general, che vegn avon differentas gadas el vertent manuscret, vul senza dubi dir ton sco delegau ufficial en quella fatschenta. Sco anteriur ed erudit plevon da Tujetsch enconuscheva dr. Mattias Sgier fetg bein las relaziuns dalla Cadi. Propi vicari general dalla diocesa ei dr. Mattias Sgier buca staus.

65) Christian Jagmet (Jacomet) plevon da Medel 1649-1657.

66) P. Benedetg Gessler (Bislinger), ordinaus sacerdot ils 23 da fevrer 1641, ha pia giu cumpignau monsignur avat sin cumin e buca pader Romanus, sco Carnot pretenda 1. c. pag. 237. pader Roman Balliel ei daventaus spiritual pér 1659.
La presenta isonza dil magistrat dalla Cadi da serender avon cumin en baselgia claustrala, nua ch'ei vegn clamau sura il s. Spert e dau la benedieziun digl avat, ei vegnida si pér cun 1881, nua che la claustra ha desistiu da prender part ufficialmein dil cumin. - Vivon fuv'ei usitau aschia: Ferton ch'il mistral regent legeva giu il quen da cumin da siu bienni, vegnev'ei tarmess ina deputaziun dil magistrat. cun il "stab" ordavon sin claustra per cumpignar giu "sia grazia reverendissima". Cumpignaus per ordinari dal pader decan cumpareva monsignur avat, dend la benedicziun, enamiez il rin, fageva attents il pievel cun in commensurau plaid sin l'impurtonza dil present act ed admoneva el tier pasch e ruaus. Finidas las elecziuns vegneva igl avat cumpignaus dil magistrat ell'abbazia, nua ch'ei vegneva purschiu in refrestg. Lura serendeva il magistrat en casa cumin tier il communabel gentar. - lls avats da Mustér, vivon ils signurs dalla Cadi ed ils promaturs dallas ligias e dalla libertad, legevan ora pli davegl il landrechter cul barun de Razen e cau de Sax; els concedevan al nieveligiu mistral igl Jus gladii, quei vul dir: pussonza da giudicar en caussas criminalas; els presidiavan el "bundstag" a Trun.Dallas deliberaziuns dil magistrat dalla Cadi han ils avats priui part tochen 1847.

67) Quei datum sereferescha senza dubi mo sin la bulla sezza da Alexander VII. - Sco la "Synopsis" scriva ei gia ils 26 (recte 16!) d'october da quei medem onn 1656 vegniu fatg ina nova convenziun da quellas varts denter igl uestg e la claustra. La "Cuorta Memoria", che dat buc en il datum, scriva sur la fin da quella turbulenta episoda pag. 253 il suandont:
"Vesend allura igl illustrissim nunzi Boromeus, che suenter aschia esser instigaus e passiunadamein informaus il cumin pievel, fussi quel buca pli ni cun bein ni cun mal da lumiar, ch'el vegnessi suenter e stessi sut alla claustra enstagl digl uestg, sche ha quel sfurzadamein anflau per necessari e bien da dar suenter. Aschia ei cun sia intervenzinn ed approbaziun da niev ensi vegnida fatga denter igl uestg da Cuera et il "Dum-Capetel" dad ina, ed igl avat e la claustra da Mustér da l'autra part ina nova cunvenziun u cunvegnientscha, la quala ei stada sco cheu suonda:
1. Oravon dueigi esser confirmada puspei la totala exemptiun digl avat, da ses  religius  e dalla claustra, ed agl uestg dueigi il Jus ni dretgs enten las pleivs, alla claustra incorporadas, esser restituius.
2. Sch'ils religius dalla claustra vegnessien exponi e mess ora sin las pleivs, per quellas administrar, sche dueigi dad ina part e da l'autra vegnir stau dalla cunvenziun, derschida si igl onn vargau denter igl Ordinari da Cuera ed igl avat da Weingarten.
3. Igl uestg dueigi alla claustra ed agl avat, per haver cediu ils dretgs e la giurisdicziun da quellas parochialas, esser obligaus, da senza retardar render 800 fl.
4. Entras questa cunvenziun dueigi dil rest esser pregiuridau ni danovamein dau dretgs ni ad ina part ni a l'autra, ni era buca ad enqualin auter, che havess enqual interess lundergiu.
Questa cunvenziun ei silsuenter entras supplicar dallas parts da papa Alexander VII vegnida approbada e confirmada."

68) Pader Maurus Cathrin dad Ursera, econom e circa 20 onns decan. † 22 da december 1696.

69) Avat Adalbert de Funs, da Mustér-Acletta, ei naschius 1646, profess 1662, spiritual 1670, eligius avat ils 23 da mars 1696, † 27 da november 1716.

70) Mira pag. 24 e 25.

71) Che la bulla da papa Urban VIII seigi buca vegnida tagliada en tocs sin cumin , seresultescha era ord ina remarca fatga ein nies vertent manuscret pag. 103: "1656 nach Pfingsten schreipt der (Gemeind Disentis Landschr. alter Joan Bercher, dass er habe ausgeschriben, dass alle H. sollen zusamen khomen, wegen der Bulla, und wegen der gruob, der Crystallen, aber indeme wenig erschinen, haben die gegenwertige abgelassen (fatg giu) der nette Landaman solle mit H. Vicari de turre rede, welcher visse mit wass für conditionen die Bulla seye ihme eingehändiget, also ist die Bulla nit dürch gestochen worden auff der gemeind, weil der H. Vicari de turre in seinen händen gehabt".

72) Il passus dalla cumposiziun da 1643 secloma: "Per il tierz, deian ils Parochians dacheudenvia poder prender si è nomnar ils Prers a Plavauns, suenter lur bein plaschèr; ils quals lura in Sgr. Praelat dei esser obligaus da praesentar a Monsigr. Uvesch ad Institutionem animarum senz'auter (: ton a ton senza don a, quost dalla claustra:) è dei la Casa da Diu dacaudenvia buca haver de se grevear davard las Prevendas, Baselgias, et hiertas digls Plevauns ne autras caussas." - Mira copia da questa cumposiziun ella biblioteca romontscha claustrala.

73) 1674 haveva la claustra 10 paders, 4 fraters pr., 3 fraters conv, e 2 novizs cler. -

74) Mira p. 10.

75) P. Adalgott (avon Conradin) ei staus il secund affon da sia secunda dunna, Maria de Castelberg. Ei naschius 6 d'october 1654, studiau a Nossadunnaun, nua ch'el ei entraus e fatg profess ils 21 da november 1672. Spiritual 1677. † 1692 avrel. - "1673, 20. November ohne den tischgelt in der schuol, und in novitiat hat er (pader  Ad.) 600 R. mit sich in Kloster getragen, für welchen sein H. bruoder (Podestat Gion Berchter) so vil Veldliner Wein auf sein Kosten hin auss hat lassen auss führen." Br. pag. 66.

76) Margheta ei stada "gl emprem affon da mistral Giachen Berchter; naschida ils 4 da fevrer 1636, maridada cun Capitani Julius Schorno da Sviz, che haveva forsa priu si minieras ella Cadi, ne ch'era vegnius enconuschents cun mistral Giachen Berchter en survetscli militaric. Marghetta ei morta a Sviz (Sattel?) ils 16 d'avrel 1685.

77) Sco ei para ha sia secunda dunna, Maria de Castelberg, † ils 19 da fevrer 1686, buca saviu tener dil meglier casa; . . . welche übel hat hausen können, darum ihme nit alles wohl gelungen." Br. pag. 198.

78) A Tujetsch anflein nus la schlatteina Berchter per l'emprema ga en ina scartira da 1300, ils 26 da fenadur. - Mira: Mohr, Regesten nr. 75.

79) "1499 Alss Martinus Berchter des Klosters und der Gemeindt Disentiss regierender Landtaman ware, hat er alss haubt Man die Companei der Soldaten von Disentiss gen Münsterthal wider keiser Maximilian gefürt, und in demselben Etschlender krieg sich überall wolverhalten, und in grossess lob darvongetragen wie Adalb. 3. Apt schreibt. die graüe Pündtner haben obgesiget." - Br. p. 161.

80) "1525 Alss Udalricus Berchter regierender Landtaman ware, und die staad kleffen, und dass schloss Müss von Joanne Medico eingenomen worden, seind die Pündtner dort hin gezogen widerum zu eroberen, alsdan hat Udalricus Berchter die Companei soldaten der Gemeindt Disentiss alss haubt Man dorthin gefüort. haben überkomen."- Br. p. 161.

81) Co ils spirituals vegnevan pri si dad in temps dallas vischnauncas, vesein nus vid quei excellent spiritual sur Gion Antoni. Suenter esser staus siat onns caplon a Curaglia eis el vegnius eligius 1734 sco plevon a Schlans per dus onns. 1736 eis el vegnius confirmaus per 4 onns; 1740 confirmaus per 7 onns; 1747 confirmaus per 4 onns; 1751 medemamein per 4 onns; 1755 confirmaus per 6 onns; 1761 medemamein per 6 onns. - 1767 ha el resignau voluntariamein silla pleiv da Schlans ed ei serendius sco caplon a Cavardiras, la quala pervenda el ha fatg si. Persuenter havevan ils vischins da Cavardiras da clamar la famiglia Berchter a vitg Mustér, cura ch'ei era da prender si in niev caplon. Era haveva in spiritual ord la parentella Berther la preferenza sin la pervenda da Cavardiras. - Sur Gion Antoni Berchter ei morts a Cavardiras ils 8 da zercladur 1781 e satraus leu en baselgia avon igl altar grond. La platta cun l'arma dils Berthers ed inscripziun, che cuvreva sia fossa tochen 1899, survescha ussa per sulada ordeifer Ia baselgia, sper il clutger.