Ils Bannerherrs dalla Cadi
Cun notizias ord la historia dil cumin dalla Cadi

Dapi il november 1917 stat all'entrada dil corridor, che meina ord la baselgia claustrala vi en baselgia da Nossadunna, in bufatg monument da lenn si pil mir, che porta la suandonta inscripziun: "Hiebei ruhen die Gebeine des weilan Hochgeachten Herrn Bundesstatthalters Landammans und Pannen Herrn Johann Christian Modest Pally, welcher den XXIX May MDCCCXII seines Alters XXXXIII Jahre, im Herrn entschlafen ist. Gott habe ihn selig!"

Ual sur l'inscripziun ei l'arma dalla schlatteina Pally tagliada en e colurada. Treis bandieras decoreschan l'arma.

Negin ei satraus cheu en quei liug. Quei monument steva avon onns ella baselgia veglia da Nossadunna oragiudem dil maun dils umens si pil mir, damaneivel dil parlet d'aua benedida, nua che Bannerherr Pally era vegnius satraus ils 30 da matg 1812. Vegnend baghegiau 1899 la nova baselgia da Nossadunna han ins per evitar la humiditad alzau la nav dalla baselgia, ferton ch'il chor ei per pietad vegnius schaus en l'anteriura altezia e formescha ussa la cripta. Tier quella caschun ha il sura monument stuiu vegnir allontanaus ed ei da lu enneu staus conservaus egl archiv claustral entochen il sura datum, nua ch'ins ha giavischau, ch'el vegni exponius puspei enzanua.1

Beinenqual pelegrin seferma ussa avon quei monument e legia cun attenziun l'inscripziun. Quei che croda si e para empau jester ad enqualin, ei il plaid "Bannerherr" e lu las treis differentas bandieras.  Tgei vul quei dir ?

Sco auters vegls tetels: landrehter, sechelmeister, scarvon, assistent ed aunc pli baul: guvernatur, cumissari, vicari, potestat, sindicatur, cavalier etc., aschia ei era il tetel "Bannerherr" stulius e quasi emblidaus en nies cumin. Gia daditg ruaussan ils umens, ils quals ein stai decorai per la davosa gada cun tala dignitad, en santeri sut la crusch. Ed ils monuments da tals signurs en santeri ein malamein sblihi e sgurdinai dall'aura, aschia ch'ins vegn strusch ora pli cun nums, tetels e datums. Sulettamein audan ins aunc da temps en temps in u l'auter num, cura ch'il reverendissim plevon legia giu la jamna la dumengia: messa perpetna per signur sechelmeister N. N. . . . per signur assistent N. N. . . . etc. E tonaton fuvan biars da quels uffecis da gronda muntada, tschercai ed aultamein honorai e respectai e denter quels cunzun igl uffeci da Bannerherr.

Sche nus schein suandar cheu entginas notizias sur ils Bannerherrs dalla Cadi, sche daventa quei per regurdar nossa generaziun vid l'aulta e distinguida honur, ch'ils Bannerherrs gudevan en temps da pasch ed en temps d'uiara, per leventar la pietad ed engrazieivladad per umens, che han battiu ed operau per la libertad ed independenza, ils fretgs dalla quala nus gudin aunc adina e dalla quala nus segloriein aschi bugen. Nossas notizias ein dil reminent magras e muncativas, havend muncau tscheu e leu il desiderau material, cunzun ord il temps vegl. Ina nova forza vegli denton cul temps cumpletar las notizias e renconuscher silmeins nossa buna voluntad.

Nus havessen atgnamein era in plaid romontsch per "Bannerherr", ch'ins anfla beinduras en scartiras, numnadamein bandierel. Denton nus duvrein il plaid tudestg Bannerherr, essend quel staus il pli usitau al pievel. Dasperas setractesch'ei d'in uffeci ussa totalmein stulius.

Il Bannerherr haveva per igl emprem da purtar e pertgirar la bandiera, cura ch'ils umens dil cumin stuevan ir ell'uiara. Ferton ch'il mistral regent cumandava la truppa, silmeins da temps vegl, haveva il Bannerherr quitau per la bandiera. All'entschatta ein probablamein omisdus uffecis stai uni mo en ina persuna. Il mistral cumandava e dirigeva la truppa purtond la bandiera.2

Era il Bannerherr morts, sche vegneva ton pli spert in auter eligius cun clamar ensemen per ordinari in cumin extraordinari. Il bia, silmeins el temps pli tard, vegnev'el eligius per veta duronta. Bugen surdav'il pievel la dignitad da Bannerherr al fegl dil defunct ni ad in tierparent. Aschia deriv'ei, che nus dumbrein plirs Bannerherrs insuenter l'auter ord la vischnaunca da Trun e Sumvitg...

Il Bannerherr fuva el medem temps permanent gerau da cumin e haveva ella dertgira e tier radunonzas dil magistrat in dils emprems pareris e quei deva ad el gronda peisa ed honur.3 Il magistrat dil cumin haveva avon la nova constituziun, ch'ei entrada en vigur cun 1851, tut autra muntada, ch'ozildi. Il cumin fuva partius en da lezzas uras en quater cuorts: 
I. Mustér cun 4 geraus el magistrat da cumin; 
II. Tujetsch cun 3 geraus; 
III. Sumvitg e Trun, mintga vischnaunca cun 2 geraus e 
IV. Breil e Medel era cun 2 geraus per vischnaunca. 

Schlans ei vegnius unius cun la Cadi per cun 1851. Il dicasteri dil Cumin dalla Cadi, ni Cussegl grond, sco el vegnev'era numnaus, consisteva pia ord 17 commembers, nua ch'il scarvon, assistent e salter vegnevan aunc vitier. En caussas da zun gronda impurtonza vegnev'aunc il "Zusatz" clamaus en, quei vul dir, aunc in gerau per vischnaunca. En fatgs da pli pintga muntada seradunava mo igl "Ausschuss", in gerau per vischnaunca. Denton tier las ordinarias rodas dertgira e tier ils cussegls gronds vegneva igl entir magistrat clamaus ensemen. Ils geraus da cumin fuvan per ordinari ils medems, che las singulas vischnauncas elegevan per sesezzas. Alla testa seseva mintgamai il mistral, ni en sia absenza igl "Amtsstatthalter."4

All'entschatta vegneva nies territori administraus dad ufficials e derschaders eligi directamein digl avat sez. Las radunonzas e dertgiras pil pievel vegnevan tenidas mintgamai sut ina glienda dador la veglia baselgia da S. Martin, pia sil plaz, nua che la presenta baselgia gronda dalla claustra sesanfla ussa. Entuorn quella glienda seradunavan ils umens en preschientscha digl avat e tedlavan sias ordinaziuns e sentenzias, che vegnevan exequidas da ses ufficials.5 Quei usit ei semantenius, cun certas midadas, ch'il temps dumandava, entochen 1472, nua ch'il pievel ha entschiet ad eleger sez il magistrat e quei mintg'onn per gliendisdis Tschuncheismas.6

Encunter la fin dil 17avel tschentaner han ins baghegiau la presenta claustra cun sia baselgia gronda (1683-1712), e cun quella caschun ha il vegl plaz cumin cun sia glienda stuiu ceder ed ei vegnius transferius el present curtgin cumin, nua che la tschentada vegneva e vegn aunc ozildi dirigida dad ina buora anora, circumdada dad ina seiv (il rin), immediat entuorn la quala pli davegl mo ils pli ferms umens ughiavan da sepostar.7

Igl onn 1751 ei vegniu concludiu da tener ordinariamein mo mintg'auter onn cumin, e quei medemamein gliendisdis Tschuncheismas e ch'ils uffecis hagien da cuzzar dus onns. Encunter quei conclus ha gerau Antoni Vic Berther protestau, en num dalla Vischnaunca da Mustér, cun gronda vehemenza.

1752 fuss pia stau, tenor conclus dil pievel, negin cumin. Seradunond denton il magistrat tenor il solit la gievgia suenter Tschuncheismas per retscheiver publicamein avon casa cumin il serament dils salters dallas vischnauncas e far silsuenter la usitada marenda, ch'ils salters havevan da pagar, cheu han ils da Mustér fatg difficultads e caneras. Els han pretendiu, ch'il mistral e scarvon seigien mess mo per in onn e stoppien era vegnir seramentai danovamein, carteivlamein perquei ch'il conclus da tener mo mintg'auter onn cumin era vegnius fatgs pér suenter l'elecziun ed il serament dils dus ufficials.

Per spargnar disuordens e dispetas (so hierdurch causieren möchte . . . ) ha in ludeivel magistrat anflau per bien e concludiu alla finala, che mistral Adalbert Nay sco "Amtsstatthalter" sepresenti en num dil mistral regent, colonellitinent Caspar Adalbert de Caprez, ch'era absents, avon scadina vischnaunca e metti giu leu il serament da mistral e retscheivi era tal dalla vischnaunca. Concernend il scarvon ei vegniu ordinau, ch'el deigi vegnir seramentaus dal ludeivel magistrat cun ils salters.8

Sin cumin vegnev'ei legiu ora mintgaga: mistral, sechelmeister, scarvon ed assistent e naturalmein il "stab", che vegneva per ordinari confirmaus. Igl uffeci d'assistent, che fuva il gidonter ni substitut dil scarvon, anflein nus per circa 1800.9 - Mintga tons onns, sco la roda tuccava, haveva il cumin era da tarmetter in u l'auter ufficial tiels subdits en Valtlina, che ha cuzzau da 1512-1799 cun ina interrupziun da ca. 20 onns (1621-1639).

Ils deputai (ils mess) sil Cussegl grond a Cuera, ch'il cumin haveva medemamein d'eleger, han entschiet lur missiun 1803 e quei dus per nies cumin entochen 1816, nua ch'ins ha tarmess quater deputai, in per cuort. La representanza sil Cussegl grond ha giu caschunau differentas difficultads a nies cumin, entochen che quella ei vegnida fixada 1837 tenor populaziun, nua che nies cumin ha survegniu da leu naven tschun representants.

Ils uffecis da mistral, bannerherr, sechelmeister, scarvon ed assistent, sco era quels pella Valtlina, vegnevan pagai e beinduras cun aultas summas, per ordinari in ton per vusch, ni ina certa summa alla cassa dil cumin.

La moda da pagar ils uffecis da cumin ha, sco la "Synopsis" dalla claustra da Mustér raquenta, entschiet danovamein 1666, nua che Giachen de Latour da Trun ei vegnius mistral.10   - Igl onn 1690 legin nus, che giuncher Giachen Adalbert de Castelberg hagi retschiert il tetel da scarvon "mit obligation jedem man bz. 2 zu geben. Sechelmeister JacobTheiggel mit obligation jedem man bz. 2 zu spendieren."11

Il di da cumin era perquei beinduras in di, nua ch'ei vegneva fatg, sco usitau era en auters cumins, pauc auter, ch'ingantau ils differents uffecis. Beinenqualga sefageva la norma valer: Tgi che paga il pli bia, survegn igl uffeci, enstagl ch'ei fuss iu tenor il ver principi: Igl uffeci enquera igl um. Natural, quei haveva era sias atgnas consequenzas. Pader Placi a Spescha scriva 1810 en ina da sias scartiras ualti, recent, sco ei era sia moda: , . . . alles riechte von Metal,. und so wurde auch ein metallener Landammen erwählt, der wenig Kenntniss und Erfahrenheit hatte. Derjenige, der mehr verspricht, wird in Ämtern vorgezogen." - Denton, beinduras vegnev'ei pilver mo "empermess" e silsuenter buca pagau ni rugau da schar suenter.

Sez per metter neu ina nova livreia pil cumin ei vegniu, proponiu 1803 dad in ludeivel magistrat ed approbau dallas vischnauncas, ch'aschibein il manti dil salter, sco era quel dil mistral, scarvon e sechelmeister, che han da cumparer sin publica radunonza da cumin, dueigien vegnir pagai dils ufficials, che vegnan tschentai sil proxim cumin. E lu duei, il mistral pagar a bien quen 100 flurins -, il scarvon semigliontamein, ferton ch'il sechelmeister paga 50 flurins -. Carschend ni calond il prezi per quels vestgius, dueigi vegnir quintau a proporziun dil sura bess ora. Per la spada, che vegn duvrada per tener dertgira, duei igl assistent far la spesa.12

Ord quella ordinaziun selai ei dasperas era concluder, che l'entira livreia dil cumin, sco era la spada, ei stada ida alla malura tier l'invasiun dils Franzos 1799, e ch'aschibein il scarvon, sco era il sechelmeister dil cumin havevien da sias uras in agen manti.

Ina lescha cantunala, per l'emprema ga ils 26 da zercladur 182213,   ha scumandau per adina da pagar ni schenghegiar per uffecis publics da scadina qualitad. Nuotatonmeins ha ei duvrau in liung temps per dismetter quei abus totalmein. Ils davos temps sepurschevan parents ni amitgs dils ufficials da pagar ina summa, ni da far in regal al cumin, ni che in ni plirs dils ufficials ensemen prendevan giu mintgamai il respectiv deivet dil cumin, - ina caussa, ch'ins savess alla finala tolerar ualti tgunsch aunc ozildi, magari era tier ils ufficials da mintga vischnaunca!

Dil rest purscheva la radunonza dil cumin adina in serius muentond aspect. Il di da cumin regurdava gie mintga burgheis vid la biala libertad ed ils biars dretgs, ch'eran vegni acquistai, e che scadin gudeva, denton era vid l'obligaziun, ch'ins haveva da defender e mantener quels. Perquei stueva dad in temps, per mussar quei spert, mintga um liber cumparer bein armaus sin cumin sut peina da buc astgar passar sin plaz cumin e votar senz'arma, in'ordinaziun, ch'ei vegnida decretada danovamein aunc 1670 ils 25 da schaner. Quella medema arma (ina spada) haveva mintga um era da purtar las quater principalas sontgas fiastas, cura ch'el serendeva en baselgia.14  Purtar ina spada era dasperas ina enzenna da libertad.

Igl uffeci da Bannerherr ha senza dubi priu sia entschatta, silmeins sin moda rugalada ed organisada, cun la fundaziun dalla Ligia Grischa 1424, nua che las otg dertgiras aultas ed ils differents cumins ein vegni organisai, era concernent l'obligaziun da prestar survetsch temps d'uiara. Aschia dev'ei tenor la partiziun dalla Ligia sur igl uaul da Flem (Surselva) quater dertgiras aultas, dallas qualas mintgina haveva sia bandiera: "So sindt vier Landamanschaften, deren jede ihr Panner hat", sco in manuscret da 1680 raquenta.15

Il cumin dalla Cadi fuva il sulet, che formava el medem temps persuls era ina dertgira aulta, ferton che Uors, Sursaissa tudestga ed ils Libers da Laax formavan la secunda, Foppa, Schluein e Tena la tiarza, Lumnezia e Val s. Pieder la quarta.

Sco la historia grischuna raquenta, ha la Ligia Grischa priu viva part dalla battaglia sil brutg da Mals 1499 e gidau a reportar la gloriusa victoria encunter igl imperatur tudestg Maximilian. Menader dalla truppa dalla Cadi ei mistral Martin Berchter da Tujetsch staus, ed el medem temps era Bannerherr, sco veglias notizias laian concluder.16

Silsuenter anflein nus, che la truppa dil cumin hagi stuiu alzar la bandiera aunc differentas gadas per defender la patria ed ils interess dalla Ligia ni dil cumin e bein savens vegn ei fatg speciala menziun dil Bannerherr. - Aschia raquenta la historia, che Plaisch Genal da Sumvitg fuvi Bannerherr 1621 "da die Engadiner gegen Disentis kamen."17 Igl onn 1633, stuend ils Grischuns serender sil Steg, ha mistral Giachen Berchter menau sco capitani la truppa dil cumin dalla Cadi. Bannerherr fuva landrehter Giachen de Balliel da Mustér.18  - Ed aunc avon, 1620 e 1632 "als die Veldliner rebellisch worden" ei Giachen de Balliel da Mustér serendius sco capitani dils 246 umens dalla Cadi "bis gegen Cleffen undertänig zu machen."19

Sper purtar la bandiera ell'uiara e defender quella sin veta e mort, fuv'ei plinavon obligaziun dil Bannerherr da tener la bandiera, sco era "fendli e standarta", adina a casa sia en bien e segir guverni, da pertgirar, dustar e schurmegiar quellas avon tuttas autras caussas, perfin avon sia atgna dunna, affons ni fargliuns, sco il serament dil Bannerherr prescriva.20

Curdav'ei tier, ch'il Bannerherr stueva muentar las bandieras ord ina u l'autra raschun, sche stuev'el schar saver quei ordavon il ludeivel magistrat dil cumin, sinaquei che quel sappi tarmetter ina deputaziun ed ordinar, che quei daventi cun dueivel respect e duida honur.

Aschia legin nus, che Barclamiu de Balliel da Mustér, dil temps ch'el fuva Bannerherr, seigi setratgs da Salaplauna neu en sia casa el vitg ils 28 da matg 1665,21  la gievgia suenter Tschuncheismas, e ch'ins hagi cumpignau neu las bandieras cun tutta pumpa. "Als dann umb Vesper seindt etliche Herren gen Sylvaplana hingangen die Panner und Fendli der Gemeindt aus selbigen hauss wider in sein hauss in dem dorft Disentis mit gebüren der Ehre zu begleiten. 1 trumenschlager, 2 hellenbärterträger, 3 raths herren."22

1722, ils 25 da fenadur, ha Bannerherr Ludivic de Caprez da Trun retratg sia casa sura, ch'el haveva giu cumprau da scarvon Giachen Montalta. Tier quella midada ha in ludeivel magistrat dil cumin giu deputau: mistral regent Duri de Florin, landrehter Gion Ludivic de Castelberg, Landvogt de Latour, scarvon Giachen Berchter, salter Barclaimu Jagmet "und haben aus dem fenster empfangen die Panner und mit allen ehren, und mit schiessen derten oben begleitet, nach deme ihnen das nachessen geben worden, und wohl tractieret worden seindt."23

Sin la radunonza dil magistrat da cumin dils 4 da zercladur 1813 fa Bannerherr Duitg Balletta da Breil da saver, ch'el seigi sfurzaus da forsa stuer midar casa ed aschia damondi el, co el hagi da secuntener en quei cass.

"Ordenau din ludeivel  Oberkeit, ch'il mistral, scarvon e salter dueien esser presents cu el mass naven cun las fanas, sco era envidar ils signurs  geraus da Breil leutier e schar sura als mats da Breil da far las duidas honurs."24

Denton aunc pli solemn mav'ei tier mintgaga cura ch'ei era da metter in niev Bannerherr e quei ton pli, che quella festivitad vegneva ualti darar avon e tenida beingleiti suenter la mort dil Bannerherr. Fetg darar curdava quella solemnitad ensemen cul di da cumin e sche quei fuva ina gada ni l'autra il cass, sche vegneva beinduras il Bannerherr eligius e seramentaus avon ch'il mistral.

1799, ils 15 da schaner, ei Bannerherr Antieni Maria de Contrin da Surrein-Bubretsch morts. Igl "ausschuss" dil ludeivel magistrat fuva ual seradunaus ella residenza a Mustér, cura che quella tresta nova ei arrivada. Ladinamein han ins schau ir ora sin las ludeivlas vischnauncas la suandonta proclama:

"Aschinavon sco ei ha cumplaschiu agl altissim Tutpussent Diu da clamar da questa veta mortala tier l'autra il nies signur Bannerherr da nies ludeivel cumin Antieni Maria Contrin: Dieus concedi ad el la gloria celestiala: sche ha in ludeivel oberkeit anflau per siu duer da dumandar las ludeivlas vischnauncas vesend sura las circumstanzas presentas las qualas nies ludeivel  cumin sesanfla, sch'ellas vulan dar cumin e tenor stilisau uorden tschentar in Bannerherr, ed en cass ch'ellas lessen, sche havess in ludeivel "ausschuss" anflau per bien da fixar il cumin sin ils 7 da fevrer."25

Sin quella publicaziun ufficiala ha mistral Gion Rest Modest de Pally, schiender da signur Bannerherr per miert, giu dau en ina brev ad in ludeivel magistrat, nua ch'el supplichescha instantamein per ina prolungaziun da quella tschentada per buca stuer renovar aschi prest las zun trestas anguoschas da quei cass. Sin quella supplica han las vischnauncas giu refretg e fixau l'elecziun sin gliendisdis Pastgas, che fuss stau quei onn ils 25 da mars.

Denton ha ei dau denter en il trest embrugl culs Franzos ed ins ha buca saviu tener cumin il di fixau. Ultra da quei era il mistral regent, Gion Antoni Cagenard da Rabius, essend adherent dalla partida franzosa, vegnius pegliaus, e transportaus cun auters ad Innsbruck. Il cumin haveva pia ussa ni mistral ni Bannerherr.

1799, igl 1. d'uost, ha Nicolaus Lombriser da Trun radunau sco Amtsstatalter il Cussegl dil cumin. La vischnaunca da Breil haveva giu garegiau extra cumin, essend che quel seigi privaus da dus ufficials. Las vischnauncas ein stadas cuntentas da quei ed ins ha concludiu da dar cumin ils 11 d'uost, e quei era per saver satisfar al giavisch dalla regenza interinala a Cuera, che leva saver ils nums dils ufficials d'in ludeivel  cumin.

La davos'elecziun da Bannerherr era stada 1768, pia avon biabein 30 onns. Biars savevan nuot co quei mass tier, auters havevan emblidau. Entras il barschament da Mustér, dalla casa cumin, dalla claustra, dils archivs, eran tontas scartiras e documents i a piarder, e denter quei era il reglament co ins tschenta in Bannerherr. Il Cussegl dil cumin ha perquei anflau per bien da trer en informaziuns dad umens, ils quals havevan aunc memoria dalla davosa tschentada da Bannerherr e da tschentar si quell'uisa danovamein il vegl reglament, co il Bannerherr duei vegnir eligius per "puder pli bein honorificar nossas veglias victoriusas bandieras e quellas cumpignar ord lur dui logs e puspei en lur ruaus turnentar."26 Nus schein suandar cheu il reglament fixau, sco il scarvon dil cumin, Gion Antoni Frisch da Zignau, ha da lezzas uras mess per protocol.

1. Eis ei vegniu tratg ora otg pera umens per cuort per cumpignar las bandieras, cheutier vegn pia 32 pèra ni 64 umens; ei sto aber era esser e vegnir numnau in Wachtmeister sco cumandant, che diregi quella truppa, il qual vegn schau sura a scadin mistral regent, ch'ei da quei temps; quella truppa duei esser ton sco pusseivel glieud giuvna, biala, gronda, frestga per puder dar pli gronda honur allas bandieras.

2. La truppa da Sursassiala dueigi vegnir encunter per retscheiver las bandieras mo tochen la baselgia da S. Placi, sche ellas en a Sutsassiala, ed aschia era per cumpignar naven ellas.
Vegness ei aber in Bannerherr da Sursassiala sco Tujetsch ni Medel, sche duei la truppa da Sutsassiala cumpignar las bandieras mo entochen il mulin dalla claustra ed aschia era da retscheiver ellas.

3. Per purtar las bandieras vegn ei schau l'emprema agli pli datier dil defunct Bannerherr da purtar. Las autras treis aber ina per cuort ed ils "fehndrichs" da purtar quellas stat sura a mintga cuort da leger ora. En quella cuort che ei il Bannerherr, duei ella schar purtar sco sura ei scret e buca leger ora in auter. Per la cuort da Breil e Medel ha quella gada tuccau a Medel il "Fehndrich".

4. ll salari ni paga da quella truppa ei a scadin cumin schuldau 1 flurin per in; ils "Fehndrichs" ed il "Wachmeister" dalla truppa aber 2 flurins per in, ils quals il Bannerherr ei obligaus da purtar giu.

5. Duei il signur mistral regent prender ord il liug las bandieras e dar ord da finiastra als "fehndrichs" enten maun e cumpignar ellas entochen el liug dalla residenza ed il "vaibel" cun la colur.

NB. Dapi ch'igl ei vegniu rapportau da signur mistral Pally, ch'ils Franzos hagien priu naven ni fatg a frustra ina dallas bandieras, sche ha in ludeivel  oberkeit ordinau sin approbaziun dallas ludeivlas vischnauncas, ed ei approbau da prender per quella gada in "fengli" e considerar quel sco las bandieras, ed il signur mistral duei quel consignar ad ina dallas cuorts mintgamai sco ei vegn suenter rang.

6. Quella cheutier destinada truppa duei ver enten cumpigniar las bandieras strentga cunzina, entochen ch'ellas ein buca puspei turnadas el dueivel liug.
EI liug dalla residenza aber duei la truppa star sut casa cumin entochen ch'in ludeivel  oberkeit secusseglia. Las bandieras aber en stiva gronda dalla dertgira.

7. Cura ch'igl ei da trer sin cumin duei quella (truppa) trer cun uorden, e las bandieras dueigien vegnir messas ina per cantun e la truppa semegliontamein ina per bandiera, sentelli ina cumpagnia. -

Sin quei rapport'il protocol l'elecziun dil niev mistral Duitg Derungs da Breil "per tochenTschuncheismas che vegn, il qual ha secuntentau da retscheiver senza negin interess", ed ei vegn dau ad el il serament. Allura cuntinuescha il protocol:

"Era ha il signur mistral Gion Chrest Modest Pally, schiender dil defunct signur  Bannerherr Antieni Maria Contrin, fatg igl engraziament enten num da siu signur  sir per miert dalla agli defunct prestada cunfidonza etc. e recamonda ad in ludeivel  cumin da favorir ad el quella scharscha, sche el anfli, ch'el seigi en stan, cun offerir agli ludeivel  cumin flurins 600. Suenter in "Umfrog" eis ei fatg ina tscharna "einhellige" da tschentar il signur mistral Gion Chrest Pally Bannerherr per sia veta, nua ch'in ludeivel  cumin ha era ad el dau il serament."

8. "Abzug" dil cumin e dallas bandieras, il qual ei daventau en questa visa: Cura ch'in ludeivel  cumin ed oberckeit ei ius giud il solit liug, sch'ei la truppa sco las bandieras idas en lur duiu rang entochen Casti ni Caschliun,27  leu ha in ludeivel  oberkeit fatg la sia ordinaria marenda, e denton mess las bandieras en stiva gronda dallas dertgiras cun dus "schildwachts" sin esch, ils auters schuldaus en stai sut finiastras sco vivon.

9. Cura ch'ein ira a casa cullas bandieras, sche ha la truppa da Sursassiala cumpignau ellas entochen S. Placi e buca pli lunsch, quella da Sutsassiala aber entochen a casa el duiu liug.

10. Cura ch'ein vegni avon casa dil niev tschentau signur Bannerherr, sche ei il signur  mistral regent ius en stiva e retschiert las bandieras da finiastra en ina avon l'autra, suenter il solit.28

Bannerherr Gion Rest Modest de Pally ei morts a Mustér ils 29 da matg 1812 e vegnius satraus, sco gia detg, en baselgia da Nossadunna. Ils 6 da zercladur ha mistral regent, Gion Antoni Frisch de Zignau, clamau ensemen il cussegl dil cumin tier ina radunonza extraordinaria. Alla bial'entschatta dat el part, che Bannerherr de Pally seigi clamaus da questa veta mortala tier la perpetna ed ei seigi da basegns da proveder il cumin cun in niev Bannerherr. El medem temps rapport'el, che mistral Gion Antoni Schmid da Sumvitg, seigi sepurschius entras ina brev, che vegn legida avon, da funczionar sco Bannerherr quels dus onns entochen il proxim cumin 1814 e quei per motiv da buca stuer dar discumet allas vischnauncas cun clamar extraordinari cumin, natural cun cunsentiment dallas vischnauncas.

Il magistrat dil cumin ha concludiu da schar ir ora allas vischnauncas e dumandar quellas, schebein ellas seigien cuntentas da schar funcziunar quels dus onns mistral Schmid sco Bannerherr, ni sch'ei plaigi da clamar in extra cumin. Duess ei vegnir en ils plis da dar cumin, sche vegn ei schau sura a mistral regent, a sia sabientscha landrehter  Theodor de Castelberg per Sursassiala ed ad Amtsstalter Nicolaus Lombriser per Sutsassiala, cura dar cumin e che quei di vegni solemnisaus tenor protocol. - Per cass, che la carica da Bannerherr vegn tras ils plis dallas vischnauncas confidada a mistral Schmid, sche dueien quels treis designai signurs esser autorisai da puder numnar in signur per cuort per purtar las bandieras naven da Surrein entochen en casa dil niev tschentau Bannerherr e d'envidar en leutier ils mats da Sumvitg, pregiudicond negins dretgs da tschellas cuorts.

Dallas vischnauncas ei vegniu en ils plis da dar cumin e quel ei vegnius fixaus sils 29 da zercladur, s. Pieder e s. Paul. Tenor conclus dils 16 da zercladur er'ei vegniu ordinau d'observar il reglament fixaus igl 1. d'uost 1799 tier l'elecziun da Bannerherr. Ultra da quei vegn ei garegiau ed ordinau, che la designada truppa dueigi "ton sco pusseivel esser exercitada;" plinavon:  "Che tut dueigi cumparer per far la tschentada, per ch'ei cheutras vegni legiu ora in subject ton pli nizeivel agli ludeivel  cumin e quei cun quella peina, ch'il niev Bannerherr paga batz agli cumin, sche dueigien puder trer mo ils presents sin cumin, e quels che vegnien buc dueigien esser sclaus. Vegnend aber da quella, ch'il signur niev elegiu ora Bannerherr paga in ton summa agli cumin, sche ton sco quei pudess tuccar per vusch, dueigien era quels, che stattan a casa stuer metter ton dil lur en bien dil cumin. Exeptai da quei ton en in cass sco l'auters ein quels, ch'ein vargai 60 onns, sco era tuts quels, ch'ein en survetsch public, ni autras stgisas sufficientas.

"Oravon dueigi esser imponiu agli che vegn niev elegiu ora Bannerherr, demai che tras quella elecziun far, ei dau caschun da spesas agli ludeivel  oberkeit, sco era per quels da quella deputaziun sura menziunada ordinau il cumin, ed era per la truppa, che vegn cheutier per cumpignar las bandieras ed era las spesas dil ludeivel  oberkeit da quei di e tut cuost dueigi quel prender giu oravon sinaquei ch'il ludeivel  cumin hagi buca cuost da quellas varts."29

Sco portabandieras per quei di ein vegni fixai per la ludeivel cuort da:
 
Mustér Signur Litinent Berther, al qual ei ha tucca roda en munconza
d'ina bandiera da prender in "fengli".
Tujetsch Signur Vigeli Monn
Sumvitg Signur mistral Schmid sco tierparents dil defunct signur Bannerherr
Breil Signur Gion Antoni Camihel

Il scarvon dil cumin, Giachen Murezi de Cabiallavetta da Breil, ha protocolau il decuors da quei di dalla tschentada da Bannerherr sco suonda:

"Suenter ch'il signur  mistral, scarvon e salter cun las colurs ed era ils signur "fendris" cun la truppa da Sutsassiala ein stai seradunai a Surrein il sura fixau di ed ura (ils 29 da zercladur allas 7), sche ha il signur  mistral regent30 fatg in plaid da condolaziun ed il signur  Landaman Schmid ha era. fatg in encunter plaid; suenter han quels signurs priu in refrestg, e pli ha il signur  mistral regent dau las bandieras ord da finiastra tenor vegl usit; lura ha il signur  capitani Caspar de Latour, ch'era numnaus dil signur mistral regent sco cumandant da honur, priu e postau las bandieras enamiez la truppa e cumpigniau ellas cun tutta pusseivla honur et attenziun entochen Mustér, e leu mess en casa cumin, en stiva dalla dertgira. A S. Placi ei la truppa da Sursassiala vegnid'encunter e ha seuniu cun tschella truppa.

Havend il ludeivel  oberkeit finiu il cussegl, sche han ei tratg si cumin en moda, sco ei ein vegni naven da Surrein ed era deputau si per sia "firstliche" grazia, tenor usit, per la ludeivla cuort da
 
 
Mustér Gion Francestg Huonder
Tujetsch Signur statalter Giachen Caviezel
Sumvitg Signur mistral Cagienard
Medel Signur mistral Pally
Signur scarvon de Cabiallavetta e salter

Suenter che quella deputaziun ha giu cumpigniau giu sia grazia, che ha priu en siu plaz cun in bi ed adequat plaid, ed era leu bia pievel present, sche ha signur  mistral regent, entras in honorific plaid aviert il cumin.

Havend sia sabientscha Peter Antoni de Latour giu la supplica dil signur defunct sez e la cumissiun dils honorifics signurs parents dil defunct signur  Bannerherr d'engraziar, per la confidonza ch'il ludeivel  cumin hagi giu da haver giu agli confidau quei uffeci da Bannerherr, sch'ei el ius sin la buora e per cumissiun dil signur defunct sez ed era en num da ses signurs parents, fatg igl engraziament en ina moda aschi sabia, aschi prudenta, ch'ei mai pli udida. Cun dasperas metter avon agli pievel la gronda ventira che nossa suletta republica gaudi, ed en particular la biala liberlad, che nies ludeivel  cumin possedi d'aunc adina puder eleger ora entras il pli maun ils commembers d'in ludeivel  oberkeit etc.

Nua ch'el ha era cun grond "iffer" mess avon alla pluralitad con d'impurtonza ei seigi da leger ora in bein qualificau persunal tier quella scharscha da Bannerherr.

Suenter in aschi sabi e per il cumin aschi avantagius metter avon, ei il signur  litinent Ludvic Balletta da Breil cumparius sin la buora e recumandau per quei uffeci da Banameister, sco era signur  mistral Beer da Tujetsch e quei ton l'ins sco l'auters omisdus per nuot oreifer las spesas fixadas ent'il sura circular.

Alla fin ha il pli curdau agli signur  litinent Ludvic Baletta da Breil ed ei ha stuiu vegnir dumbrau las vuschs, ch'ein stadas 576 per signur mistral Beer e 599 per signur  Baletta.31 E suenter quei che quels sura menziunai signurs han giu cumpigniau sia "firstliche" grazia en casa da Diu, sch'ei il ludeivel  oberkeit tratgs giud cumin, en uorden sco avon en casa cumin e da leu naven ha il signur  mistral regent, scarvon, salter cun il signur  capitani ed ils signurs  fendris e la truppa cumpigniau las bandieras a Breil e  leu ha il signur  mistral regent fatg in plaid d'auguraziun e retschiert las bandieras en da finiastra, suenter il vegl usit ed aschia finiu quella solemnissima elecziun, suenter la moda da nos buns antecessurs.

Dieus concedi po ina liunga veta e buna disposiziun al niev eligiu ora Bannerherr!"32

Ils 24 da schaner 1841 circulescha la tresta nova, che signur  Bannerherr Duitg Balletta da Breil seigi morts en ina vegliadetgna dad 81 onn. Ils 26 ha la funcziun da bara giu liug. In ludeivel  oberkeit e signur  pader statalter en num dalla venerabla  claustra cun auters signurs parents ed amitgs ed in grond pievel han rendiu la davosa honur al beinvengonz e preziau defunct. Gia da 19 onns er'el serendius en survetsch jester militar dalla Frontscha. Pli tard ha el surviu alla vischnaunca sco gerau, al cumin sco commember d'in ludeivel  oberkeit buca meins che 40 onns, en quels 29 onns sco Bannerherr. El medem temps ha el prestau ses survetschs al cantun sco capitani ed ha finalmein retschiert per ses merets il tetel da major. Aunc en ses vegls dis ha el fatg il survetsch militar el camp da Schwarzenbach e cun plascher seregurdavan ses conmilitars da lur veteran aunc ditg suenter.33

Pader Placi a Spescha fa aunc la suandonta notizia sur Bannerherr Baletta en ina scartira da 1814: "Nun ziehen unsere Truppen den 17. April(?) gegen Chur. Hauptmann unsers Hochgerichts soll Herr Ludwik Balet von Brigels, und Pannerherr seyn. Er ist ein magerer Herr, aber von beträchtlicher Länge, und war ehehin als Leutenant in französischem Dienste gestanden. Zu Trons versammeln sich diese Truppen an der Zahl ungef. 80, und sollen dort gemustert werden."

Schebein ei hagi setractau pervia digl act da mediaziun,34 ni pervia dalla reconquista dalla Valtlina, vegn buca detg.

IIs 31 da matg 1841 ei vegniu teniu in cumin extraordinari per eleger ora in niev Bannerherr. Las bandieras ein vegnidas cumpignadas solemnamein da Breil a Mustér ed ein leu en curtgin cumin vegnidas plantadas si sin ina biala piramida. In numerus diember da burgheis hagi frequentau quel cun aschi buna pasch, harmonia e quietezia, ch'ins seregurdava biars onns buca ed aschia dau ina bial'emprova, che cura ch'il fanatisem surmeina buc il pievel ch'ei regi aunc adina tier nies pievel il bien spert, che vul uorden e ruaus.35  Monsignur avat Adalgott Waller ha all'entschatta mussau cun in adattau plaid la biala caussa, dalla quala mo paucas naziuns e pievels san selegrar, che nus gudien numnadamein la libertad da puder vegnir ensemen ed eleger ora libramein ord il miez ils pli vengonz umens per administraturs dalla giustia e defensurs dalla religiun. Silsuenter ha mistral regent Felix Cabernard da Dardin, fatg ver claramein l'impurtontadad digl uffeci da Bannerherr, ton en risguard civil, sco era en risguard da religiun. Sco niev Bannerherr ei vegniu eligiu per il cuoz da siat onns cun ina vusch Giachen Gelli Cajacob da Sumvitg,

Quels siat onns ein stai spirai cun 1848. Il di da cumin da quei onn, ils 12 da zercladur, arriva ed il protocol da cumin rapporta sur quella tschentada denter auter era il suandont: "Suenter che signur mistral regent cun in entir cumin ein stai seramentai, ei signur  Bannerherr, Julius de Cajacob dalla Vischnaunca da Sumvitg secumparius sin la buora e (ha) teniu in plaid ent'il qual quel, aschilunsch sco la historia ha schau tier, (ha dilucidau la) significaziun e derivonza dallas bandieras cun giavischar, ch'il cumin possi leger ora in bein vengonz successur en sia plazza, sco era en quei critic temps buns e perderts deputai sil cussegl grond, che segien ton per la baselgia sco era per il stadi, engraziond alla fin ad in ludeivel cumin per la favur mussada encunter el en quels siat onns, ch'el seigi staus Bannerherr. Sin giavisch da signur  mistral Cagienard ed auters signurs ha signur  Bannerherr Julius de Cajacob seschau en da schar proponer ad in ludeivel cumin, sche quel vegli aunc favorir ad el per ils sis sequents onns la carica da Bannerherr. Tala proposiziun ei da signur mistral Cagienard ad in ludeivel cumin vegnida fatga e da quel unanimamein vegnida approbada." Silsuenter vegn Bannerherr Cajacob seramentaus ed er'elegius sco deputau sil Cussegl grond per 1849.36

En quella aulta plazza da Bannerherr ei Cajacob restaus entochen che la nova constituziun, dissolvent il vegl uorden dil cumin dalla Cadi, ha fatg fin a plirs uffecis da quel.

Bannerberr Giachen Gelli Cajacob ei morts ils 12 da fenadur 1888 ella biala vegliadetgna dad 87 onns e 4 meins. Sur da sia sepultura scriva la Gasetta Romontscha il sequent:

"lls 14 d.q. eis ei vegniu surdau al ravugl dalla tiara la bara da signur  Bannerherr Julius Cajacob, il senior dalla vischnaunca da Sumvitg. Las treis bandieras dil cumin, che han cumpignau el tier la fossa, indicavan, che cun el vegni satrau il davos Bannerherr dalla Cadi. Il numerus pievel, che ha cumpignau la bara admirava surstaus las treis bandieras da cumin, principalmein quella amiez, in regal da papa Julius II als valerus umens dalla Cadi. Per la giuvna generaziun ein las bandieras da cumin aschi emblidadas sco gl'uffeci d'in Bannerherr e tuttina era quel in dils pli honorai ed encuretgs dil cumin . . . El niev cirquit (suenter la nova constituziun da 1851) ha signur  Julius  Cajacob funcziunau sco mediatur per Sutsassiala ed ei repetidamein vegnius confirmaus dil pievel en quei impurtont uffeci. Senza haver fatg gronds studis ha il permiert cun siu clar e penetront intelletg e sia enconuschientscha dil pievel e dils basegns da quel adempliu cunscienziusamein las obligaziuns dils differents ad el surdai uffecis. Ei era in vengonz representant da quella svanenta generaziun da derschaders ord il pievel, che entras las enconuschientschas praticas e lur saun giudeci supplevan la munconza savida giuridica. Igl ei mo donn, che las voluminusas leschas, la qualas creschan ozildi sco las urticlas suenter las seivs, fan pli e pli nunpusseivel a tals umens ord il pievel da seser en las dertgiras.

Cun signur  Bannerherr Julius  Cajacob ei vegniu satrau in dils davos representants dalla veglia suverana Cadi, che haveva ligias cun il papa, cun ils retgs da Spagna e Frontscha, e la memoria dalla quala lai clamar ora: Fuimus Troes (nus essan stai da Troia)".37

Suenter haver dilucidau la muntada d'in Bannerherr, co quel vegneva elegius ed havend dau entginas notizias sur differents representants da quella dignitad, rest'ei aunc da far in per remarcas sur las bandieras sezzas.

All'entschatta ha il cumin senza dubi giu mo ina bandiera. Uregiond denton tscheu e leu victoriusamein han ils valerus umens dalla Cadi conquistau ina u l'autra bandiera digl inimitg ed era retschiert ina u l'autra per memoria ed engraziament da haver battiu curaschusamein per ina u l'autra pussonza. Sco ei seresultescha ord las sura notizias, ha il cumin giu cul temps quater bandieras, ina per mintga cuort, las qualas il Bannerherr haveva da survigilar e conservar.

La tradiziun raquenta, che la Cadi possedevi avon l'invasiun dils Franzos da 1799 aunc la bandiera duvrada ni conquistada ella battaglia dalla Tgavaleina 1499. Che papa Julius II (1503-1513) hagi giu regalau ina bandiera als umens dalla Cadi ei factum historic.38 Ensemblamein cun las autras duas ligias ha era la Ligia Grischa gidau il papa a victorisar ell'Italia sur Ludivic XII, retg dalla Frontscha 1512. Papa Julius II ha giu regalau a plirs cantuns, che havevan giu gidau el sin stimulaziun da cardinal Schinner, da lezzas uras uestg da Sion, differentas custeivlas bandieras, che vegnan aunc ussa conservadas tscheu e leu en divers museums dalla Svizra. La bandiera, che papa Julius II ha giu regalau alla Cadi, han ins aunc duvrau, sco nus havein gia relatau, tier la sepultura dil davos Bannerherr, signur  Gelli Cajacob, ils 14 da fenadur 1888.

Tier l'elecziun dil Bannerherr 1799, ils 11 d'uost, ei vegniu menziunau, che mistral G. Rest Modest Pally hagi giu relatau al Cussegl dil cumin, "ch'ils Franzos hagien priu naven ni fatg a frusta ina dallas bandieras."39 Co quella vesevi ora, nua quei ei daventau e tier tgei mument, vegn ei buca detg. Forsa tier la sventireivla campagna e retirada da Reichenau?40 Per mantener denton l'isonza, che mintga cuort hagi ina bandiera tier la tschentada d'in Bannerherr, ei vegniu ordinau, ch'ina cuort, tenor roda, prendi mintgamai tier tala solemnitad in da ses "fenglis", sco gia descret pag. 15. Da lu enneu havess pia il cumin dalla Cadi giu mo treis bandieras.

Concernent la colur e la materia dallas bandieras, tgei maletgs, simbols ed ornaments ellas purtavan, savein nus dir nuot. Ein las colurs dallas bandieras sil monument da Bannerherr Pally el corridor dalla baselgia claustrala reproducidas historic exactamein, sche fussen duas bandieras stadas dalla colur dil cumin cotschna e verda, e quei ina bandiera partida giu en quater ulivs quadrats, l'autra en quater ulivas sdremas, mintgamai tgietschen e verd.

Sil portret da Bannerherr Duitg Balletta, en possess da signura Isabella Deflorin-Baletta, Breil, figureschan duas bandieras, ina tut cotschna, l'autra tut verda.

Las colurs dalla bandiera sil portret da Bannerherr Rest Modest de Pally, appartenent a famiglia Schmid a Bubretsch, paran dad esser fantasia.41

Ed ussa la damonda: Nua sesanflan quellas bandieras dapresent? - Ina damonda empau delicata ed igl ei buca lev da dar ina sufficienta, cumpleina risposta sin quella damonda. Nuotatonmeins schein nus suandar cheu quei, che nus havein anflau en scartiras ed enderschiu ord bunas fontaunas.

Sco gia relatau han ins duvrau quellas treis bandieras per la davosa gada ufficialmein tier la sepultura dil davos Bannerherr dalla Cadi, Giachen Gelli Cajacob a Sumvitg, ils 14 da fenadur 1888. Silsuenter ein quellas vegnidas deponidas e salvadas si, sco vidavon, en casa da Gion Gieri Cajacob, fegl dil defunct Bannerherr.

Duront igl emprem bienni dalla mistralia da G. Giusep Condrau da Mustér 1889/91 ha dr. Casper Decurtins da Trun giu supplicau la dertgira cirquitala dalla Cadi, sco ei vegn detg en in artechel dalla Gasetta Romontscha, il qual nus schein suandar pli tard, da vuler surschar ad el per in temps quellas treis bandieras per schar rugalar si quellas entras sia mumma, che capeva zun bein en lavurs da seida. Havend Casper Decurtins tier la sepultura da Giachen Gelli Cajacob giu caschun da considerar quellas bandieras pli datier ed havend el sez giu purtau ina da quellas, ha el era saviu calcular il meglier, co e tgei ins savessi reparar e restaurar vid quellas, che vegnan muort lur vegliadetgna senza dubi ad esser stadas en defect.

Mond mistral G. Giusep Condrau in di cun cavagl a Trun, ha el retschiert sin siu giavisch quellas bandieras ord casa da Giachen Gieri Cajacob a Sumvitg e menau e surdau ellas a Casper Decurtins a Trun. - Il temps varga, ins emblida, ins auda zun nuot pli dallas treis bandieras da quei da diesch onns ora.

Cheu arrivan las fiastas centenaras dalla Tgalaveina e dall'invasiun dils Franzos ella Cadi. La memoria dils glorius cumbats da nos perdavons sepresenta; ins patratga era vid las venerablas, veglias bandieras; ins leva prender neunavon ellas e far fiasta. Mo remarcabel!  Negin che leva saver, nua che quellas fussien. Quei pareva tonaton curios ed a certins ha quei dau cun buna raschun empau silla gnarva.

Tuttenina cumpara el "Freier Rätier" nr. 185, ils 9 d'uost 1901, suandonta notizia cun la poesia:
"La Surselva sura possedeva tochen avon entgins onns treis veglias bandieras, che mavan mintgamai dil vegl mistral vi sil niev. Ussa ein quellas svanidas e negin che sa ni vul saver: nua?  Sin quei seferescha la poesia romontscha, che suonda cheu sut."

Las veglias bandieras dalla Cadi.

Treis bandieras possedeva
Aunc da vegl temps la Cadi;
Quei pli baul tut che saveva,
Uss negin vul saver pli.

Treis bandieras, conservadas
Dis ed onns e tschentaners,
Sco in scazi risguardadas
Da valur pli che daners,

Treis bandieras da parada
Temps da pasch e da cumbat,
Derolladas savens gada
Cun respect e dignitad.

Treis bandieras figuravan
In edificont simbol,
E pli clar e bein plidavan,
Che scadin liung protocol.

Treis bandieras, che formavan
In simbol bi en verdad,
Che al pievel presentavan
Dretg, giustia, libertad.

Treis bandieras d'arrivonza
Ord il temps vegl e feudal;
Dad in papa cun fidonza
L'ina dada sco regal.

Quellas treis bandieras vevan
Von entgin temps paradau,
Il davos lur dignitari
Tier la fossa cumpignau.

Uss ein ellas, sco ei para,
Tut svanidas, tresta sort!
Sch'ellas fussen fors'en bara,
Co sei iu sin pugn da mort?

Fussen teilas, scrottas, astas,
Gnanc la tocca d'anflar pli,
Lu calei sunar las tastas,
Glisnerem far cun gl'ischi.
X.Y.Z.

Quei poet "X.Y.Z." ei stau negin auter, che statalter guvernatur G. Antoni Tuor da Rabius. Sia poesia ha fatg spert la runda en nossas vischnauncas ed era survegniu sia melodia, aschia ch'ella resunava tscheu e leu en cumpignias da mats.

Gia l'auter di, ils 10 d'uost, cumpara el "BündnerTagblatt" la medema notizia sco sura el "Freier  Rätier", denton senza la poesia.. Ei vul bunamein parer, che la sura poesia eri destinada igl emprem per il Bündner Tagblatt, mo che quel hagi buca priu si ella ord certs risguards, e nus savein era strusch capir, che G. Antoni Tuor hagi alla bial'entschatta vuliu publicar quella el "Freier Rhätier."

Tschun dis sissu, ils 15 d'uost, cumpara el "BündnerTagblatt" nr. 189 ina correspondenza cul tetel: "Die Landschaftsfahnen des obern Oberlandes", che nus schein suandar cheu en versiun romontscha.

"La notizia en nr. 185 da lur preziau fegl concernent las veglias bandieras dalla Surselva sura, ha da basegns d'ina cuorta correctura en quei senn, ch'ei sto vegnir detg, che quellas mavien mintgamai "dal vegl Bannerherr tier il niev" e buca "dal vegl mistral tier il niev". Ils mistrals havevan da far nuot cullas bandieras. Il davos Bannerherr, signur  Cajacob a Sumvitg, ei morts 1888, sch'jeu sbagliel buc. Sin sia sepultura ein tuttas treis bandieras vegnidas purtadas avon sia bara. Ils signurs, che han purtau quellas, vivan aunc tuts.42  Pli tard ein las bandieras, dallas qualas ina fuva in regal da papa Julius II, vegnidas requiridas ord ils mauns dils vegnendsuenter da Bannerherr Cajacob per miert. Il signur  mistral da lezzas uras ha gariau anavos ellas persunalmein e ha retschiert ellas. Nua ch'el ha menau ed a tgi el ha surdau quellas, sto el saver."

Casper Decurtins, al qual las treis bandieras eran stadas vegnidas surdadas e las qualas eran aunc buca returnadas, sto, sco ei para, haver resentiu la sura poesia "Las veglias bandieras dalla Cadi" ed en sia favur e per sclariment cumpara el nr. 33 dalla "Gasetta Romontscha", ils 14 d'uost 1901, suandont artechel dalla redacziun :

"Partenent la notizia purtada quels dis dallas gasettas da Cuera en poesia e prosa, che las treis bandieras veglias dalla Cadi segien idas a piarder, savein nus, sin informaziuns fatgas, dar suandont sclariment. A siu temps ha signur cusseglier naziunal  dr. Decurtins giu dumandau la dertgira dalla Cadi,43 da schar extrader ad el quellas bandieras ord casa digl anteriur "bannerherr", nua ch'ellas vegnevan salvadas si ed eran adina zugliadas en nunveseivlamein sco schon tier il conduct funeral dil davos bannerherr signur  Cajacob. Signur  Decurtins vuleva, sche pusseivel, schar reparar las bandieras per mintgamai schar far parada cun quellas tiella festivitad dil cumin. Denton hagi signur  Decurtins, discuvrend las bandieras ord lur cuviartas, anflau las teilas da quellas en cumpleina decadenza e totalmein semigliadas e pauc auter, che la blutta festa. Da quellas treis bandieras era mo quella da papa Julius II remarcabla. Igl ei donn per quels vegls documents historics, mo il dent dil temps rui tut terrester."

Ins havess saviu spitgar, che questa risposta, schegie buca dil tut clara e sufficienta, possi ad interim quietar empau ils spérts leventai ella Cadi e ch'ins laschi las venerablas bandieras en perpeten ruaus. Mo cheu cumpara gia ils 16 d'uost el "Bündner Tagblatt" nr. 190 ina beinmodulada poesia tudestga, che porta denton zun negin sclariment en caussa, che pren si ualti lev quels documents historics e ch'ei stagn persunala, cunzun alla fin. Nus schein suandar ella.

Die Oberländer Panner.
(Auf ein Poem im Freien Rätier.)

Wo sind die Oberländer Fahnen?
Ruft ein Poet ins Land hinaus,
Und jagt voll Grimm die blassen Mannen
Den lässigen Wächtern in das Haus.

Nur still!  Wir wussten auch zu schätzen
Das ruhmumglänzte, alte Tuch;
Wir sah'n die zeitzernagten Fetzen
Mit Ehrfurcht, wie ein altes Buch;

Ein altes Buch aus grauen Tagen;
Von Pannerherr zu Pannerherr
Ging's weiter - keiner wollte fragen:
"Wie lang noch hält das Tuch am Speer?"

So riss die Seide, brachen Borden,
Es kam zu spät die Bündnermaid
Mit neuem Garn - zu spät geworden
War's für das Flickerwerk uns'rer Zeit!

Es waren trutz'ge Oberländer
Die alten Panner alle drei;
Sie wahrten ihre alten Ränder
Vor der modernen Spielerei.

Sie sind, als trutz'ge Oberländer,
Viel lieber ganz hinweggerafft,
Als irgendwo auf fremdem Ständer
Als Altertümer angegafft.

Drum, bester Dichter, lass das Grollen,
Heft'an die Toten keinen Reim!
Du kannst die "alten" nicht entrollen,
So trag'die eig'ne Fahne heim! -
Paulin Mondin.

"Paulin Mondin" era negin auter che pader Maurus Carnot, si per il qual Decurtins era selamentaus, ch'el vegni attaccaus pervia dallas bandieras. Natural ha Tuor buca schau spitgar ditg sin ina risposta, suarada e murdenta, che cumpara ils 27 d'uost el "Freier  Rätier" nr. 200 en la poesia adressada

A Paulin Mondin.

Il bi num Paulin Mondin
Tiu poèm fa tarlischar;
EI resun'aschi carin
Tut ch'il cor sto seluar.

Tes versichels traduir
En romontsch dovevas clar
Pertut meglier far capir,
Tgei vul dir saver schular.

Sur las caussas de cumin
Ha il dretg de s'intressar
Il burgheis ed il vischin,
Grad schi bein sco de votar.

Ei la seida tut naven,
Sto exister per tonpli
Dil historic document,
Quei che steva lundervi.

Tgi sa mai, tgei inscripziuns
E tgei datums ne maletg,
Autras aunc decoraziuns
Figuravan sco deletg?

Trucca, festa, futteral,
Per las fiastas de cumin,
Dil museum national
Pos retrer, miu bien Paulin.

Il tiu fengli meina tez;
Sch'en schanuglias eis curdaus,
Petga ferm e stagn il pèz
Sur ils agens tes puccaus.

Ei il fengli ruts, scarpaus,
Sas a temps quel reparar,
Cun il tiu maletg ornaus
Per memoria relaschar.
X-Z.

Cun quella poesia svanescha tutta polemica sur las bandieras ord las gasettas grischunas. Nus havein anflau nuot pli. E tonaton havessen nus spitgau grad sin la davosa poesia ina clara, objectiva risposta, che havess dau sclariment e fatg fin ina ga per adina a tuts gests ni fauls suspects. E quei era ton pli, perquei ch'ei vegn insinuau ualti clar el sisavel cuors dalla davosa poesia, ch'ins hagi vendiu las bandieras al museum naziunal a Turitg.

Igl ei vegniu detg da sias uras, che las bandieras sappien strusch esser stadas da quei temps en totala decadenza, aschiglioc havessen ins buca saviu duvrar ellas tier la sepuitura dil davos Bannerherr, ed il pievel havess buca saviu admirar surstaus las treis bandieras da cumin, principalmein quella amiez, in regal da papa Julius Il, sco la correspondenza dalla Gasetta Romontscha da lezzas uras plaida. Mo las astas havessen ins tonaton buca purtau entuorn?

Il medem patratg vegn era exprimius en in cuort necrolog sur Bannerherr Giachen  Cajacob el "Basler Volksblatt" nua ch'ei stat scret: " . . . Die drei Banner des Hochgerichtes begleiteten den Sarg. Vorzüglich war die Aufmerksamkeit der zahlreichen Leidtragenden auf die altehrwürdige Fahne gerichtet, welche Papst Julius II. den tapferen Männern des Hochgerichtes Disentis als dankbares Andenken ihrer Waffentaten in der Poebene schenkte; hatte man doch die alten Banner, welche die Väter in die ruhmreichen Schlachten begleitet, schon lange nicht mehr gesehen und der jungen Generation ist der Titel eines Pannerherrn ebenso fremd wie die ihnen anvertraute Fahne."44 - Fetg probabel ha Casper Decurtins sez giu scret quella correspondenza.

Plinavon eis ei vegniu detg, che las bandieras dalla Lumnezia seigien dalla medema vegliadetgna, silmeins quella da Julius II, e ch'ins hagi paradau cun quellas biars onns sin la tschentada dil cumin, entochen ch'ins ha deponiu quellas 1889 el museum retic a Cuera, nua ch'ellas sesanflan aunc ozildi. Savessen las bandieras dalla Cadi buc esser ellas medemas cundiziuns, schegie empau ruttas ed en franzlas?

E sch'ei era da far nuot culla projectada reparatura, pertgei buca turnentar immediat las bandieras els mauns ufficials dil cumin? - E sche tons fauls suspects cursavan vi e neu, pertgei buca confunder quels e dar ina gada ina clara declaronza sur il passau, dall'entschatta entochen la fin, cun signar siu agen num?

Aunc ozildi curseschan da tuttas sorts ideas sur la sort dallas bandieras dalla Cadi. La damonda tuorna adina: Ein quellas idas veramein en totala decadenza, ni sesanflan quellas aunc enzanua en in encarden, en ni ord la Cadi? - Vulend persequitar quella damonda objectivamein, schi lunsch sco mo pusseivel, per arrivar tier in resultat positiv, havein nus tschercau e dumandau suenter tscheu e leu, mo senza negin success.

EI museum naziunal a Turitg sesanflan differentas bandieras ord la Cadi, da Cumpadials, Rabius, Schlans, Sedrun, Sumvitg, Trun e buca meins che tschun mo ord la Val Medel, denter quellas ina da mistral Giachen Pally 1853, denton, ton sco nus havein pudiu eruir, tut mo bandieras (fenglis) da cumpignias da mats ord il 19avel tschentaner, stadas cumpradas dad in cert G. Cathieni-Pagasu da Blizuna 1892 e dad Alfons Meyer da Turitg 1900.

Els museums historics da Bern e Basel sesanflan neginas bandieras dalla Cadi, sco ils directurs da quels museums han giu la buontad da communicar a nus.

Nus bandunein quella "delicata domonda" cun la speronza da haver stridau negin, essend stai sespruai da relatar objectivamein sulettamein il curriu e passau e surschein a scadin da trer sia atgna conclusiun.

Denton, sche las bandieras cun astas e tut, ein era stulidas, silmeins existan aunc duas veglias chistas da lenn da biabein treis meters lunghezia, enten las qualas las bandieras vegnevan conservadas pli baul. L'ina a Bubretsch, veglia e massiva en fuorma d'in begl da frina, ch'ils Bannerberrs Contrins e Pally han senza dubi aunc duvrau; l'autra a Breil, pli bufatga e da serrar cun treis mischlos. A Sumvitg vegnevan las bandieras conservadas en futterals da teila ni scharada.

Nus havein era encuretg da metter ensemen la gliesta dils Bannerherrs da nies cumin, mo il material ord il 15 e 16 avel tschentaner ei staus stagn scarts per saver dar quella cumpleta. Sco ei vul parer vegnevan ils Bannerherrs midai ualti savens all'entschatta e lur uffeci cuzzava buca veta duronta. Dasperas astgan  ins buca prender adina ils differents nums: signifer, vexillifer, vexillarius, fendri el senn da Bannerherr, Bannermeister. Ultra da quei ha in u l'auter cumpatriot surviu beinenqualga sut cruna sco "fendri", ni schiglioc conquistau sin ina moda u l'autra ina bandiera, purtau quella a casa ed ei vegnius titulaus silsuenter "fendri" e tonaton mai staus Bannerherr dalla Cadi.

Aschia legin nus per exempel, ch'in cert Giachen Cumenill da Mustér hagi (ca. 1650) surviu en Frontscha sco "Wachtmeister, hernach Hauptmann, hat viel gelt gewunen, ist nacher haus komen, und ein kriegsfanen von weissen und blauen seiden und ein standarde mitgebracht."45

Pli tard, nua che mintga cuort haveva sia atgna bandiera, vegneva naturalmein era mo in titulaus Bannerherr, numnadamein quel, ch'era elegius sco tal dil cumin, ferton ch'ils auters senumnavan "fendris."

Malgrad tuttas quellas difficultads schein nus tonaton suandar differents nums, che nus havein anflau sco Bannerherr, denton senza saver dar en exactamein, co els suandan in sin l'auter, cura ni con ditg els ein stai en uffeci. Per cun Giachen de Balliel savein nus dar la gliesta exacta.
 
 
Hugo Lombris, Trun
1499 Martin Berchter, Tujetsch, mistral 1499
Hygli, Trun
1517 Padrut Jannet, Trun
Giachen Wolff, Trun, mistral 1561, 1562, 1566
Gudegn Maissen, Trun
Nicolaus Genal, Sumvitg, mistral 1573; 1585, 1586.
Christian de Castelberg, Mustér, mistral 1609,. 1610; landrehter 1612.
Sialm Soliva, Trun. † 1667.
Gion Duri Soliva, Tujetsch. mistral 1632, 1633; podestat; maridaus
cun Agatha im Hoff (= Decurtins).
Nicolaus Lombriser, Trun, † 1676.
1621 Plaisch Genal, Sumvitg, mistral 1623, 1624,1625.
1623-1643 Giachen de Balliel, Mustér (oriunds da Tujetsch).Maridaus cun Julscha de
Tuor, Dardin. Staus scarvon dalla Ligia; mistral 1626, 1627; 1638, 1639;
1642;  landrehter 1630; podestat a Teglio, nua ch'el ei morts ils 2 da
fevrer 1645 e satraus  leu en baselgia. Era sia dunna ei morta e satrada
leu en baselgia, nua ch'in  monument cun l'arma dad omisdus duei exister.
1643-1649  Giachen d'Arpagaus, Sumvitg, fegl da mistral
Giachen d'Arpagaus. Maridaus cun Anna Berchter da Mustér;
habitava il casti Castliun sur Sumvitg.
1649-1686 Barclamiu de Balliel, Mustér, fegl da landrehter Giachen de Balliel.
Maridaus cun Catrina de Caprez da Trun. Mistral 1654, 1655; ha finiu ora
la podestateria da siu bab a Teglio. 14 da schaner 1686.
1686-1694 Giachen de Caprez, Trun, nevs da Barciamiu de Balliel. Elegius
gliendisdis Tschuncheismas. "Jedem man bz. 4."
1694-1733  Duitg de Caprez, Trun, fegl dil sura, daventaus Bannerherr da 16 onns.
"Jedemman bz. 3." Maridaus cun Catrina Lombriser. † 4 avrel 1733.
1733-1768 Giosch de Contrin, Surrein-Sumvitg, fegl da statalter Mattias. Eligius
gliendisdis Tschuncheismas, ils 25 da matg. "Jedem man halben 
Gulden." Maridaus cun Anna Maria Rigiet da Cumpadials. † 1. d'avrel 1768.
1768-1799 Antieni Maria de Contrin, Surrein-Sumvitg, fegl dil sura, Principal 
confundatur  dalla pleiv da Surrein.-Sumvitg, eregida leu ils 19 da mars 
1786; maridaus cun Maria Barla de Sax da Mustér-Segnas. † 15 da schaner 1799.
1799-1812 Gion Rest Modest de Pally, Surrein-Sumvitg, schiender dil sura cun
maridar  Anna Maria de Contrin. Mistral 1788, 1789; pliras periodas
deputau sil Cussegl grond.† a Mustér ils 29 da matg 1812 e satraus leu
en baselgia da Nossadunna.46
1812-1841 Duitg Baletta, Breil, litinent en survetsch franzos; staus cumandant dils
"catschadurs" tier l'invasiun dils Franzos 1799; deportaus silsuenter cun
auters ad Aarburg-Belfort-Salins. Major dil cantun. EI ha scret in
interessant "Diari" u Cudisch da sia veta" en romontsch, dil qual professer 
G. C. Muoth ha publicau in excerpt ellas "Annalas" da 1892 e 93. Staus
maridaus cun Francisca Gremion da Friburg. † 24 da schaner 1841.
1841-1854 Giachen Gelli Cajacob, Sumvitg. Maridaus ils 18 da november 1829 cun
Anna Maria Cajacob. †12 da fenadur 1888.
Tenor in conclus dil magistrat da cumin dils 18 da mars 1841, approbaus dallas vischnauncas, er'ei, aschinavon che mintga vischnaunca astgava leger ora ussa mo dus geraus da cumin, ed essend che las vischnauncas levan buca schar curdar la scharscha da Bannerherr, sco ei fuva stau proponiu e scret ora sillas vischnauncas ils 28 da schaner 1837, vegniu ordinau, ch'il nieveligiu Bannerherr dueigi esser dacheudenvi mintgamai igl emprem gerau da sia vischnaunca en fatgs da cumin; encuntercomi en fatgs da vischnaunca stetti ei liber aschibein alla respectiva vischnaunca da confidar, sco era al Bannerherr da prender si uffecis. - Il Bannerherr dueigi sigl avegnir vegnir elegius mintga sis onns e quei tier in ordinari cumin. - Il Bannerherr, che vegni elegius sil proxim cumin, hagi da restar en uffeci tochen Tschuncheismas 1848.47

Passond la nova constiuziun en vigur, ein la carica da Bannerherr, sco era quellas da sechelmeister, scarvon ed assistent curdadas naven per adina. Era il solemn serament dils salters dallas sis vischnauncas avon casa cumin, l'emprema gievgia suenter esser stau cumin, en preschientscha da sia grazia monsignur avat e digl entir magistrat da cumin cun la usitada marenda communala, stuleschan cun quei temps.48

Il vegl svanescha,
Il niev, intrescha;
Cul niev, che vegn en prescha,
Il blen dils vegls unescha!
 

Per conclusiun da nossa lavur schein nus aunc suandar  il serament, ch'il Bannerherr haveva da prestar suenter sia elecziun avon il pievel, in solemn act, che regurdava el seriusamein vid la greva obligaziun da pertgirar e conservar las bandieras.

Fuorma da dar igl serament ad il
signur  Banamaister.

Per igl emprem. Da pia che ei ha plaschiu ad in ludeivel cumin da Vus tscharner ora per in Banamaister d'nies ludeivel cumin, sche vegnis Vus per l'emprema gada a far in serament tier Dieus e la Sontgissima Trinitad, che Vus leies esser in fideivel a vegilont Banamaister e ton la Bandiera sco fendli e standarta adina tener enten bien segir guvern nua che ni laders ni mulauns possien far donn.

2. Sch'ei duess dar en enqual, che barschament ni fortinas d'aua, sche leies Vus quei tut avon tuttas autras caussas pertgirar, dustar, a schurmiar, perfin avon Vossa atgna dunna, affons ni fargliuns.

3. Vus vegnis era a far in serament da mai vuler alzar ni dar ora ni fendli ni bandiera ni standarta senza cussegl d'in ludeivel obrigkeit u dil cumin.

4. Sche nus vessen da setrer ora encunter enqual che nies inimitg per sedefender per la patria, u per la cardientscha, sche vegnis Vus a far in serament da fideivlamein purtar e pertgirar la bandiera adina cun tut flis, e sche Vus duesses vegnir blessai vid Vies bratsch dretg, sche dueies Vus prender sin maun seniester, a sche Vus duesses veignir blessai vid omisdus bratschs, sche dueies Vus sedustar cun ils peis ed alla fin sturtigliar vid Vossa persuna e cun tutta forza sedustar ed ella buca bandunar, aschi dditg, aschi liung sco Vus veis flad.

5. Sche ei duess cun tutta buna speronza, ed assistenza divina buca passar sco vidavon a Vus ei mess avon, sche dueies Vus pli gleiti, che pusseivel ei, e la caschun dat, puspei la purtar anavos fideivlamein, e la teaner enten bien segir guvern, ed adina sin il mender cuost, che pusseivel ei.

6. A tut quei che ei cheu a Vus teniu avon vegnis Vus fideivlamein ad observar e bein considerar e buca schar ni per schenghetgs ni per "gaabs" ni per aur ni argien, ni per negina caussa che pudess Vus disviar giu dil Vies engirau serament.

7. Finalmein vegnis Vus prender la bandiera giu dil Vies maun dretg sin il seniester, e tener si 3 dets dil Vies maun dretg sut tschiel aviert, a scheis a mi suenter quests plaids: Tut quei che Vus a mi veis teniu a mi avon cun ils plaids, vi jeu vegnir suenter cun ils fatgs cun la grazia da Diu a buna fei; aschi pilver mi gidi Dieus e la Sontgissima  Trinitad. Amen.
 

Remarcas:

1) Aunc in auter monument d'in laic sesanfla ella baselgia claustrala oragiudem dil maun dils umens, Fagend mistral e cumissari Gion Gieri Travers d'Ortenstein in pelegrinadi a Mustér eis el morts e satraus leu ils 16 da fenadur 1742.

2) Pli tard era igl uorden da marschar ell'uiara il suandont: Il mistral regent cumandava la truppa. Ordavon mava il picher, lu suandava il tambur, silsuenter il mistral cun ils cussegliers; enamiez sepustava il Bannerherr. Ils da Medel e Breil van ordavon, lu suondan ils da Trun e Sumvitg, ils da Tujetsch ed il davos ils da Mustér. Mintga cuort haveva da furnir il medem diember umens.

3) Denter igl oberkeit sesa il Bannerherr suenter ils landrehters e mistrals. Decrets e statuts dil cumin dalla Cadi, revedi 1821.

4) Ins distingueva era denter magistrat pign e magistrat grond. Il magistrat pign, 17 commembers, giudicava en tuttas caussas civilas; il magistrat grond, 40 commembers (tier ils 17 aunc ils cussegliers da mintga cuort) giudicava en caussas criminalas. v. Calender romontsch dalla Claustra 1771.

5) Ch'ins radunescha aunc adina ils vischins da Mustér sut "gliendas" per far giu las fatschentas communalas, deriva senza dubi aunc da quei usit,

6) Br. 215.

7) Descriptio Comtnunitatis Desertinensis da pader Maurus Venzin.

8) Schmid's Copialbuch 287.

9) Igl assistent vegneva buca seramentaus sin cumin, mobein ella stiva da dertgira avon il ludeivel  oberkeit. v. protocol da cumin 29 da matg 1822. Denton ei quei buca vegniu observau adina.

10) Synopsis, ad annum 1666. - Gia 1595 havevan avat Giachen Bundi ensemen cun il magistrat e cumin giu dismess l'isonza da cumprar ni vender ils uffecis publics. Quels che prendevan si uffecis, stuevan engirar avon da buca haver fatg quel, ni sez ni entras auters. (Synopsis).

11) Schmid's Copialbuch 265. - "1676, den 5. und 6. Juny ist er (Podestat Joan Berchter) mit dem neu erwölten Landt Aman Caspar de Turre geen Medels und Tavetsch gangen die bäzen der Landt  Amanschaft zu helfen ausstheilen." Br. 86.

12) Stau ordinau ils 26 da november 1803.

13) Gia dil temps dalla "mediaziun" fuv'ei vegniu scumandau entras lescha da pagar per uffecis publics.

14) Schmid's Copialbuch 253.

15) Che nos Bannerherrs seigien stai Bannerherr dalla Ligia Grischa, sco Alfons Tuor pretenda en siu drama: "Ils Franzos a Sumvitga" pag. 669, san ins strusch dir, e quei gia per raschuni, ch'els vegnevan eligi mo dil cumin.

16) "1499 Martin Berchter Aman zu Disentis. Martin Pannenmeister p. 2 fol. 868". Br. 213. - "1499 War Martinus Berchter Landt Aman dess Gotteshauss und der Gemeindt, war hauptman der die companei unserss Gemeindt gen Münster zu dem Etschischen krieg gefürt und darvon ein grosses lob, und ruohm getragen". Br. 247.

17) Br. 116.

18) "1633, als der General Hornig des königs in schweden Constanz belagert hatte, haben die Pündner auf den steckh hinabziehen müssen, als haupt Mann die soldaten der gemeindt Disentis hinabgefüert Landt Aman Jacob Berchter. (?) Pannerherr ware zur selbigen zeit H. Landrichter Jacob Balliel". Br. 108

19) Br. 107.

20) Tenor "Decrets e statutas dil ludeivel  cumin dalla Cadi", revedi 1821, haveva il Bannerherr aunc in auter uffeci. En nr. 3 da quellas statutas vegn ei ordinau: De tuttas scartiras ent'il Archiv dei vegnir fatg in manedel inventari, ed alla fin da scadin bienni per dertgiras da Tschuncheismas deigi il signur  Bannerherr en uffeci examinar il Archiv e mirar, ch'el seigi en bien uorden."

21) 1663, ils 16 da fevrer, ha Barclamiu de Balliel vendiu la Salaplauna-sut alla claustra e cun quella caschun turnau a cumprar anavos sia casa veglia el vitg cun iert, curtin e nuegl, ch'ei havevan giu vendiu 1658 ad avat Adalbert II. - La casa a Salaplauna-sut steva fetg probabel da maun sura dil baghetg. Aunc pli baul udevan Salaplauna-sut, Turatscha e Sarz a landrehter Duri Berchter. Br. 173.

22) Br. 120.    Gemeindt=Cumin.

23) Br. 120.

24) Protocol da cumin dalla Cadi II.

25) Protocol da cumin dalla Cadi I.

26) Protocol da cumin dalla Cadi I.

27) Suenter il barschament dalla casa cumin 1799, ils 6 da matg, ha, il magistrat dil cumin teniu per entgin temps sias radunonzas el casti de Castelberg a Caschliun, ch'ei barschaus giu per la gronda part ils 2 d'avrel 1830. Ord sias ruinas ei cul temps il present hotel Disentiserhof sesalzaus.

28) Protocol da cumin dalla Cadi I. - Remarcabel!  Sin quei cumin ein era quels vegni tgisai e denunziai, ils quals seigien suspectus per la patria u per la partida franzosa. Numnadamein: Marschal Caprez, colonel Caprez, capitani Lombriser, statalter  Laus Lombriser, colonel Castelberg, litinent Nay e Genart Balletta. "In ludeivel  cumin ha decretau entras ina brev ils nums da quels alla regenza interinala per sura da quels schar decider quei ch'ei anflien per gest." - Nuota da sesmarvegliar sur las deportaziuns d'ina e dall'autra vart!  Ed il poet landrehter Theodor de Castelberg, ha tutta raschun, sch'el entscheiva plein gretta sia canzun ella perschunia:

O, sch'jeu vess curenta plema,
Per saver descriver bein,
Fuss è pratics silla rema,
Fa less jeu maletg cumplein;
Co ei han cavau la fossa
A tuts senza cuolpa nossa,
Co nus essan stai menai
E pertut persequitai
Dad enzaconts malenclinai.
. . . . . . . . . . . . .

29) Protocol da cumin dalla Cadi II.

30) Gion Antoni Frisch da Zignau.

31) Tier quell'elecziun ha avat Anselm Huonder giu fatg diever dil vegl dretg claustral ed era giu votau en num da ses claustrals (30 vuschs). Per suenter eis el vegnius tgisaus tier la nunziatura, avon la quala el ha obteniu cumpleina raschun. Pader Augustin Schuler "Veta ed operar dils Avats da Mustér," pag. 292.

32) Protocol da cumin dalla Cadi II.

33) Mira: Nova Gasetta Romonscha, Surrein-Sumvitg 1841 nr. 23.

34) L'enconuschenta, viseta dils purs sut commando da barun Heinric de Salis-Zezras al radunau Cussegi grond a Cuera ha giu liug ils 4 da schaner 1814.

35) Nova Gasetta Romonscha. Surrhein-S. 1841 Nr. 23.

36) Protocol da cumin Nr. 8.

37) Gasetta Romontscha 1888 nr. 29

38) Daventau ils 24 da fenadur 1512.

39) pag. 15.

40) Las bandieras dil cumin san strusch esser stadas duvradas 1799. Negliu vegn ei fatg menziun da quellas els rapports d'uiara; dasperas ha la Cadi giu negin Bannerherr ufficial dils 15 da schaner entochen ils 11 d uost 1799.

41) Ferton ch'il portret da Bannerherr  Pally, ch'appartegn alla famglia Schmid a Bubretsch, dil qual nus havein dau il maletg en nossa lavur, ei digl onn 1807, exista aunc in auter portret da 1803, semantenius fetg bein, en casa da famiglia cusseglier naziunal Steinhauser a Sagogn, nua che las colurs dalla bandiera paran dad esser cotschna e verda.

42) Las treis bandieras han giu purtau: Dr. Placi Berther, Mustér † 1903; statalter guv. Gion Antoni Tuor, Rabius † 1904 e dr. Casper Decurtins, Trun † 1916.

43) Nus havein vuliu controllar quella decisiun el protocol da cumin, mo nus havein anflau nuot da quellas varts. - Cun quella caschun eis ei curdau si a nus, ch'igl ei vegniu menau negin protocol da cumin plirs onns ora, ni silmeins buca scret en, ch'ei zun deplorabel.

44) Basler Volksblatt 1888 nr. 86.

45) Br. 205. - "Fendri Conrad Giacumet"'vegn avon a Sumvitg en in document dils 6 d'avrel 1661. v. Archiv Mappa A. - "Fendrich Plaisch de Turre Dardin". Br. 445.

46) Bannerherr de Pally ei nativs da Sumvitg, naschius leu ils 27 da matg 1769; ses geniturs senumnavan Andriu Giusep e Maria Ursula Valder, maridai ils 25 d'october 1763, pia buca da Medel, sco dr. J. Robbi pretenda en siu opus: "lls deputai dalla Cadi el Cussegl grond da 1803-1917". lna lavur che cuntegn differentas semigliontas errurs.

47) Archiv da Sumvitg, Mappa B. Nr. 68, 70, 71. - Protocol da cumin dalla Cadi dils 8 da matg 1837 e dils 18 da fevrer 1846. -

48) Sil cumin extraordinari dils 24 d'uost 1802 ei stau ordinau dil Cussegl da cumin, ch 'ils salters dueigien vegnir seramentai (per quella gada) dils geraus mintgin en sia vischnaunca. - Culs 26 da matg 1814 vegnan ils salters eligi mintgamai per dus onns ed era seramentai mo mintg'auter onn. v. Protocol da cumin.

49) Tenor regulativ dils 30 da matg 1686: "Ei enconuschiu, ch'il Bannaherr dai retscheiver il seramen en schanuglias sin ina suppia cun tener si 3 dets el maun seniester e cul maun dretg tegn el il banner."