Il teisser en Tujetsch

da Tarcisi Hendry
Lavur el rom da historia da patria el seminari da scolasts, 1973

Disposiziun e finamira dalla lavur
Tgei giuven d'ozildi sa aunc co ei vegneva tessiu avon onns? Era jeu sundel in tal, e gest perquei lessel jeu empruar da dar ina survesta dil svilup egl art da teisser, digl origin entochen al di dad oz.
La tisseria ella Val Tujetsch ei adina stada fetg enconuschenta. Gest ord quei motiv lessel jeu scriver mo sur digl art da teisser en la Val Tujetsch.
Cun maletgs e skizzas, sco era cun fotografias vi jeu illustrar la lavur.
Quei che jeu lessel denton specialmein menziunar en quella lavur ei, co ei stat oz, el temps modern cun la tisseria en la Val Tujetsch.

Register
1. Introducziun
a. Tujetsch
b. Survetsa historica dil teisser
c. Digl art dalla tisseria
d. Tgei ei ina teila
e. Las enzennas dalla teila

2. Preparaziuns per teisser

a. Il filar
b. Urdir
c. Il talè
d. Il trer si la teila

3. Il teisser

a. Il teisser - differents decuors
b. Tgei tessevan ins avon onns?

4. Il teisser oz 1973

a. Co stat ei oz cun il teisser?
b. Con vegn ei aunc tessiu?
c. Tgi teissa aunc?
d. Derasaziun (oz ed avon 50 onns)
e. Tgei quantum e pertgei?
f. Co stat ei cul teisser el futur?

5. Conclusiun


Tujetsch
La Val Tujetsch schai sisum la Surselva al letg dil Rein. Dretg e seniester ein endisch vitgs ni uclauns situai. L'entira val ei el senn politic unida. Ella fuorma ina vischnaunca.
Tujetsch ei oz deventau in enconuschent liug da cura e traffic. Posseda gie la val plirs runals sco era ina halla da bogn.
Quei svilup engrazian ils habitonts per part allas ovras electricas Rein anteriur, che han purtau biars daners e fadigia en la Val Tujetsch. L'entira vallada ha lu era capiu da far flurir l'industria da jasters. Denton ha quei svilup dau alla vischnaunca in niev maletg. La veta sociala ha survegniu in'autra structura.
Entras la modernisaziun generalmein ein beinenqual usit e cultura svani. Bia caussas tradiziunalas ein sco stulidas. La nova generaziun ha gia emblidau pressapauc tut quellas caussas che nos babuns tenevan aschi ault.
Sch'ins cumpareglia per exempel mo inagada il funs da pli baul e quel dad oz, lu san ins percorscher gia ina fetg gronda differenza. Ina tiarza dils praus vegnan gnanc segai, ed èrs cattan ins forsa dus ni treis en l'entira val.
Jeu lessel denton buca scriver cheu sur dall'agricultura en la Val Tujetsch, mobein sur d'ina autra cultura, numnadamein il teisser.
En Tujetsch anflan ins oz mo pli treis famiglias che teissan aunc. Gest quella interessanta lavur dil teisser ha stimulau mei da seprofundar empau en quella.

Survesta historica dil teisser
Il teisser s'auda ad ina dallas pli veglias invenziuns. Ella ei schizun pli veglia ch'il diever da metals. Sco inventadra digl art da teisser vegn Jsis, ina dieua dalla Egipta, numnada. Sco quei ch'ils vels dallas mumias muossan, era la tisseria gia avon 5000 onns enconuschenta. Sper il sempel teisser vegneva el temps antic era tessiu cun fils d'aur e da puorpra. In dils pli aults puncts el teisser antic han ils retgs romans cuntonschiu. El temps miez fuva denton la teila ord igl Orient fetg enconuschenta.
Igl onn 1787 dat ei ina gronda midada egl art dil teisser. Quei onn inventescha Cartwright, in Engles, igl emprem talè mecanic. Denton pér il talè mecanic da Roberts 1822 anfla la via ella industria da teisser.

Era en la Val Tujetsch va la cultura da teisser lunsch anavos. Jeu haiel saviu perschuader negliu sur dalla derivonza. Ins sa denton crer ch'ei seigi plitost in factur dil sid. Pia eis ei era da supponer, ch'il teisser exista en Tujetsch gia dapi che la val ei vegnida occupada da carstgauns. Quei muossan era a nus ils talès vegls ch'ein adina vegni construiu da scrinaris tujetschins.
La historia dil teisser va parallel cun quella dalla cultivaziun dil glin. Entochen 1870 han ins filau tut il glin en Tujetsch. Dapi 1870 denton, han ins tarmess glin egl jester per schar filar. Las fabricas da Schleitheim a Schaffusa han filau bia fil per las masseras dalla Val Tujetsch. Gest quels onns entochen suenter l'uiara mundiala 1939/45 ha la tisseria cuntonschiu ina certa fluriziun. Suenter ei lu tut plaun a plaun iu en decadenza.
Igl onn 1944 ha Tujetsch aunc mess ora 144 aras glin. Quei ei circa la mesadad da quei ch'ins metteva ora da pli vegl. Entuorn 1900 circa 270 aras. Igl onn 1950 mo 29 aras, igl onn 1960 mo pli duas aras ed ussa schizun nuot pli.
Aschia eis era iu cun il teisser. Tessevan ins aunc avon tschunconta onns fetg bia, sche teissan ins oz aunc mo pi en treis casas.
Buca mo la gronda lavur ch'il glin deva, mobein era il factum ch'igl ei vegniu biars daners ella val, sco era las pretensiuns el sevestgir, pia la moda da Paris, han sgurdinau la tisseria en la Val Tujetsch.

Digl art dalla tisseria
Sin la lavur dalla tissunza schai ina atgna tarlischur, pertgei ella ei fetg veglia. Praulas e fablas raquentan dalla benedicziun che quella lavur ha purtau a tut ils pievels sil mund.
Tgi sa denton aunc co ei vegneva tessiu pli baul, e tgi sa co ei vegn tessiu oz? Tgi sa co la teila nescha, la quala schurmegia il tgierp da malauras e che vestgescha ils carstgauns dumengias e firaus?
Pren inaga ina tala teila enta maun ed admira inagada quella. Cumpareglia quella inaga cun in maletg d'in pictur. Quei mument ha mintga carstgaun ils medems patratgs. Ei sto esser stau cheu in artist ni ina artista che ha scaffiu quella teila.
Pia ei la lavur dil teisser buca ina caussa da mintga di, ni che mintga schulori sa far. per far enzatgei semegliont, drova ei ina artista. E quei ch'ina tala fa, sa esser mo art.
Tgei ei ina teila?
La teila san ins era cumparegliar cun ina canastra. Il maletg dasperas muossa l'entschatta dalla construcziun d'ina canastra. Il funs ei gia fatgs. Ussa ston aunc las preits vegnir fatgas. Entuorn entuorn stattan las tortas tut agradsi. Denter quellas enagiu catscha il canistrer ussa las tortas ch'el ha pinau per quei intent, las cudestchas. Inaga metta el davon, l'autra ga davos ina da quellas tortas che stat agradsi. Quei ei era igl original dalla tisseria. Sch'ins taglia ussa ora in toc ord la canastra finida (sco quei ch'ins vesa sin il maletg dasperas) sche vesan ins fetg bein co las cudetschas ein inaga sur e l'autra ga sut las tortas che stattan agradsi en.
Las enzennas dalla teila
Tier mintga teila differenziein nus denter ina lunghezia ed ina ladezia. Il fil che fa ora la lunghezia d'ina teila numnein nus la cadeina ni urdiment. Quella cadeina ei sco tier la canastra il palancau per la materia ch'ins vul far.
Pertgei, pér cura che la cadeina ei fermada vid il talè, san ins entscheiver cun il fil a travers, pia l'amplicaziun dils fils tier ina teila. La cumbinaziun dils fils numnan ins la ligiaziun. In bienton dil saver dalla tissunza schai ell'enconuschientscha dallas biaras empunadiras da fils. Pli bein ch'ella sa quei, pli bein e segir sa ella luvrar.
 
Preparaziun  per teisser
Il filar
Igl atun, cura che tut il fretg era sut tetg ed igl unviern sin porta, vegnevan las rodas da filar bardegliadas giu da surcombras. En stiva caulda sper la pegna vegnevan ellas ussa messas en funcziun. Ei fuva pia temps da filar. La filunza steva davos la roda da filar. Sprer ella purtavan las ruccas hazers zugls da glin. Cun in pei smaccava la filunza il pass en in pulit ritmus. Quel metta la gronda roda en moviment, la quala meina il spiel cun agid d'ina corda. Ussa ziplava e stilava la filunza incuntin il glin ord il zugl dalla rucca. 
Sut il maun fin, che vegneva bugnaus cun in det el cupet d'aua che penda vid la rucca, sestrubegiava il glin ad in fil uliv e fin. Incuntin sestilava il fil en tras "il fiss". Quel menava en e si sul curschin en l'ala che pligiava lu il fil entuorn il spiel.
Quei fuva per la filunza plitost ina lavur monotona. Mo ei pretendeva tuttina gronda precauziun dalla filunza, sinquei ch'ella fili buca maluliv. Ella stueva era da temps en temps ruchiar il curschin, sinaquei ch'il spiel sempleini ulivamein.
Cura che la filunza haveva filau tut il glin ed ils speuls fuvan pleins, stueva ella ussa aunc "aspar". Ella prendeva ussa neunavon il scav, ni asp sco el vegneva era numnaus. Ei vuleva in spiel ualti grond per dar ina detga maseina entuorn igl asp. Quel fuva fermaus sin duas aissas ed ins saveva trer el entuorn cun in mantener. Ina mecanica d'ina roda dumbrava mintga tschien turs ch'il fil fageva tras l'onza giufuns sur igl asp. Circa tschun maseinas savevan ins plagar sin quei asp.
Fatga quella lavur, stuevan ins bugnar en il fil sigl asp. Silsuenter pendeva la filunza ses asps cun bialas maseinas ora sin lautga per schar digrar e schigiar. Las maseinas schetgas vegnevan lu fatgas si e tratgas atras tier ina poppa ni ligiadas en ina corda.
Preparadas ussa las maseinas glin per ina ni pliras teilas, vegnevan quellas messas a lomia en brocs. L'auter di vegneva fatg lischiva e cotg ora en tschendra. Quella procedura haveva igl intent da far vegnir il fil pli alvs e loms.
Eran las maseinas lu inagada schetgas, fuva la lavur dalla filunza alla fin.
Ussa entscheiva la lavur dalla tissunza.
  
Urdir
Urdir ei atgnamein il fundament da beinenqual lavur. Il canistrer urdescha cun cudetschas la canastra. Ils umens urdeschan ina starschogna per far ina via da neiv sul Rein. Las tissunzas stuevan urdir lur teilas. Quella lavur duvrava denton in per preparaziuns.
Gl'emprem stuevan las maseinas vegnir plagadas sin speuls. Mintga teila duvrava silmeins ina tschentada, vegn speuls. Pia fuvan era vegn maseinas necessarias. Ussa duvravan ins la roda da far si speuls.
Sin ina roda veglia da filar fuva montau in carr bia pli liung che la roda da filar. En quel savevan ins tschentar en in fiss da circa 25 cm, senza alas.
En ina canastra dasperas haveva la tissunza pinau ina mahoia speuls.
Il far si speuls fuva ina fetg sempla lavur. Ina maseina per ga vegneva messa sin la platguira. Quella steva sin treis peis. Sisum mavan dus latschs en crusch. Sin mintgin stevan duas clavellas agradsi, las qualas ins saveva ruchegiar.
La maseina sin la platguira plegavan ins cun agid dalla roda da far si speuls sin il spiel el carr.
Ils vegn speuls fermavan ins en la geina da speuls cun agid da bunas tortas.
Giu da surcombras havevan il bab ed ils buobs rabitschau il grond asp. Quel pegliava bunamein en il plantschiu sura dalla stiva. La latta amiez, che mava atras ils dus latschs giufuns e si d'ault, vegneva tschentada en la  ruosna d'in tschep giun plaun, medemamein era si tiel plantschiu su en in tschep. Dus tscheps tenevan pia igl entir apparat sidretg. Ils quater latschs arvavan ins ussa ora en crusch. Els vegnevan fitgai en ina cava che tegn aviert quels. Las petgas odem ils  bratschs havevan tagliau en sidengiu hazras crenas. Scadina da quellas fuva ina purtada.
Avon che entscheiver cun la lavur stueva la tissunza aunc far quen. La damonda fuva: "Con liunga duei la teila vegnir?" Secund la lunghezia dalla teila ch'ella vuleva, stueva ella quintar ora las purtadas ch'ei deva leutier. Ina purtada fuva vegn fils anavon ed anavos, pia curonta fils. La filunza haveva per exempel filau ina maseina da melli ga entuorn igl asp pign a treis bratscha (ina bratscha circa 60 cm), fa 3000 bratscha, partiu cun curonta fils dat la lunghezia: quei dat pia 75 bratscha. Metteva ussa la tissunza vegn purtadas cun vegn maseinas, deva ei il sura resultat.
Las preparaziuns per la lavur fuvan ussa fatgas. Ina femna prendeva ina spada enta maun. 
Quei fuva ina palutta da lenn da circa 25 per 15 cm. Da mintga vart fuva furau diesch ruosnettas ell'aissa. Tras mintga ruosna vegneva ussa mess in fil en successiun sco quei ch'il fil vegneva neu dal spiel dalla geina. La spada fuva pia in cert pass da controlla pil fil. Ils vegn fils vegnevan nuai ensemen osum en in nuv. Quei cantun vegneva fermaus vid l'emprema clavella dil bratsch sisum igl asp.

Jeu citeschel la lavur suandonta tenor Gion Antoni Venzin:" L'urdunza fa ussa la tscharna. Tenend la spada cul maun dretg, va ella cun la detta dil maun seniester sco de far ghigas denter ils fils siaden e tila neu dretg e seniester, e metta lu quella spartida en las duas autras clavellas dil bratsch. Cul maun dretg stauscha l'urdunza entuorn igl asp, cun l'auter maun meina ella ils vegn fils d'ina crena a l'autra, che sesbassan sco ina spirala. Quella che tegn la spada stat maneivel della geina, mond suenter cul fil ault ni bass sco ei drova. Lu bisogna ei da tener igl egl aviert che tuts fils vegnien suenter. Aschi spert sco ei rumpa, sto ella far star eri e nuar."
Ussa stuevan las femnas aunc nudar il fil. La purtada vegneva nudada en la cua, pia sin la clavella giudem nua ch'il fil tuorna mintgamai anavos. Mintga quater bratscha vegneva ei fatg ina noda. Quella marca vegneva fatga sigl ur. Quei vul dir sigl ur dalla teila, sinaquei che la tissunza sappi tener a quen con ch'ella teissa, ni con igl ei aunc da teisser.
Il maletg sin la  pagina muossa l'entira procedura. Dretg ei la geina cun si ils vegn speuls. Ina femna tegn la spada. L'autra ei vid igl asp grond. Quellaga ha ella mess si nov purtadas. Ei il fil ella purtada giudem, va l'urdunza cul fil entuorn la clavella e tuorna lu puspei ensi, manond igl asp sin l'autra vart.
Cu la teila fuva urdida, vegneva fatg cun il cantun dil fil in nuv. Mintga purtada stuevan ins ligiar, sinaquei ch'ei detti buca scumbegls. Ussa savevan ins prender la teila giu digl asp. La tissunza vulveva tut ensemen, aschia che gl'entir zugl haveva la fuorma dad ina tarschola. Quella teila savevan ins ussa trer sil talè.

 
Il talè
Per teisser duvravan ins il talè. Quel consisteva ord pliras parts. Ins bardegliava quella tocca tochen en stiva. Igl emprem dev' ei da tschentar ensemen il talè scosauda. Il talè consisteva ord las suandontas parts:
Dus quaders dad otg per otg centimeters ed ina lunghezia da circa in meter e miez.
Quels ein uni sigl ault entras ina petga dad otgonta centimeters, ed enamiez cun ina aissa grossa. Sin quei "stèl", vegn probabel da Gestell, ni palancau ei amiez aunc ina petga dad otgonta centimeters aulta cun si in tschep da circa 25 cm. Quei fuva ina part dil talè.

Duas da quellas parts tschentavan ins parallel ina sper l'autra. Ellas vegnevan unidas giun plaun, davon e davos, cun quadrets dad in meter e vegn, fermai cun clavellas plattas el peli. Vid il lenn davon vegnevan aunc fermai quater ni sis bratschs satels che mavan bein en ina clavella da lenn. Atras ina ruosna pli gronda dallas aissas amiez las preits vegneva mess la zuola.
La zuola fuva in lenn turnau ora rodund cun ina crena d'in polisch gries. L'entira lunghezia fuva encugnada en ina roda da trenta centimeters cun mantenè. Egl ur dallas rodas eran crenas entuorn entuorn, quellas vegnan tschaffadas d'ina falla da lenn.
Sin las petgas dalla preit vegnevan si davon in lenn traviers che tschaffava las ureglias dils pelis.
Davostier vegneva il zubel sin las preits. Il zubel serocla sin las preits encunter il peli dalla petga. Ils tgaus osum han en ruosnas atras per saver menar il zubel cun clavellas.

Quei fuss pia ina cuorta descripziun dil talè che vegneva duvraus en la Val Tujetsch. Sco quei che jeu haiel intervegniu, eis el era adina vegnius construius da scrinaris ni schizun da purs tujetschins.

 
Il trer si teila
Fuva il talè inaga tschentaus ensemen, stuevan ins trer si la teila. Per quella lavur duvrava ei quater dels. L’entira lavur ei fetg greva da descriver, cunzun cura ch’ins ha mai saviu persequitar quei. Duas lavurs fuvan cheu impurtontas: il tener sut il talè en la teila e lu il tener il risti. Duas autras femnas vevan da trer la teila.
El rasti stuevan ellas reparter las purtadas. 
Il fil mava naven dil zubel sut il talè ora e da l’autra vart sut la zuola ed anavos sil zubel. Leu vegneva il fil fermaus cun agid d’in sughet en ina crena vid il zubel. Quella che teneva il rasti haveva da mirar che mintga purtada sereparti giu stendida ed ulivamein si la buora rodunda, numnada il zubel. Perquei intent steva ella amiez il talè. Ella haveva da direger cul risti il sepligiar dil fil cun spuranar dretg e seniester la teila sco ei duvrava, pia ch’ei vegnevi stendiu e stagnau ulivamenin il fil sil zubel.
Tratga si la teila vegnevan aunc differents utensils vid il talè:
In fest liung el zubel era cheu per drizzar e schar ira la teila.
Ellas duas petgas che stevan amiez il talè agradsi vegnevan mess en duas „schinas" en las partidas dalla tscharna. La schina, in fest plat ligiaus da mintga vart enseman cun ina corda liunga, survescha da pender ad interin la teila vid las petgas.
Ussa vegneva la tissunza culs glietschs. Sin dus fests ferms che pudevan pil liung gest denter las petgas dil talü, fuva stendiu d’infest a l’auter circa 20 centimeters lad, in sper l’auter in ferm fil cun in’onza enamiez. Ei duvrava dus glietschs.
Mintga glietsch stueva ver 400-600 onzas. Ussa stueva finadin fil dalla teila ual tratga si atras in’onza e lu atras il petgen.
Fuvan ils glietschs gia stai duvrai, havevan ellas aunc en ils peils, quei vul dir il rest dalla davosa teila. Lu fuva ei mo da nuar tier, pia prender in fil niev e ligiar vid in veder. Quei fuva ina lavur che duvrava bia pazienzia e gnarva. Tier tut quei s’udeva ei ch’in fil fuva el glietsch davon sco era el davos ed astgava buca ira en crusch.
Enqualga fuvan ils glietschs denton novs. En glietschs novs stueva la teila vegnir embustida en. Cun tutta exactadad stueva vegnir tratg fil per fil tras l’onza dils dus glietschs ed atras il petgen.
Il petgen: la dimensiun da liung e lad fuva pressapauc sco quella d’in glietsch. Il petgen haveva ils dents dalla costa da canna, ina caglia satella liunga. Ina stiala quadra da stgein, serrada da mintga vart denter duas cudetschas per liung, deva la rama dil petgen. Fil da trau serrava scadin dent denter las duas cudetschas.
La lavur da far petgens sudeva ad in mistergner che senumnava  „pètgener". Dil temps dalla fluriziun dalla tisseria tier nus, veva el adina dabia lavur. Mintga casada leva ni duvrava silmeins tschun tochen siat differents petgens. Il davos pètgener en Tujetsch steva e fuva da Camischolas.
Denton metteva la tissunza sisum las duas petgas in bratsch che tunscheva d’ina petga a l’autra. Si atras quei bratsch mava da mintga vart ina aissetta satella. Giudem quellas aissas fuva tschentau en duas ni treis rodettas. Quei fuvan las schirullas. Cun ina corda che ligiava il glietsch davon e davos quel vegnevan quels fermai en las rodettas.
Davon ils glietschs vegnevan ussa aunc pendiu in apparat. Quei fuva la „cassa", ni era „tgassa", sco ella vegneva numnada en Tujetsch.
Ussa vegneva la teila stendida. Atras ils nuvs dil fil che vegneva atras ils glietschs, petgen e tgassa vegneva mess in fest. Quel vegneva ligiaus en treis loghens cun ils sughets che vegnevan neu dalla zuola davon il talè. Ei duvrava ussa mo menar la zuola cun il mantener e la teila fuva stendida.
Ils glietschs che fuvan gia pendi vid las schirullas, havevan scadin pendiu suten in sughet. Quels vegnevan mess en in per in atras in „pass" ni pedal.
La tissunza duvrava ussa aunc il fil da trer en. Pia il material che vegneva encrusch dil fil urdiu e fageva pér la teila. Quei fil vegneva pligiaus sin speuls da teisser da circa dudisch centimeters lunghezia.
Ina canastra plein speuls steva ussa  sil baun sper la tissunza. La lavur da teisser sa ussa entscheiver.
 
Il teisser
Il teisser - differents decuors
La tissunza sesa sil baun davon il talè. Ella smacca sin in dils pedals sut il talè en. Quel tila afuns in glietsch e la corda vid las schirullas tila consequentamein l’auter glietsch ad ault. Quella operaziun sparta la teila.
In speul veva ella ussa mess en ina navetta ni era „tschefla".
Quella navetta tila la tissunza tras la teila a traviers. Silsuenter dat la tissunza ina tratga pli leva ed ina stagna cun la cassa ed il petgen siara mintgagada neu il, fil. Ella siara pia suenter il fil encrusch.

En quei mument che la tgassa ei tratga davon, passa la tissunza sin l’auter pass. Il glietsch ch’era avon suren va afuns e l’auter ad ault e tila ensi siu fil fagend la spartida cuntrari. Ussa tila la tissunza puspei atras la navetta. Gl’entir mecanismus entscheiva puspei danovamein. Quei ei l’entira manipulaziun tier il teisser.
Sper il cuntinuau moviment da peis e mauns sto la tissunza duront la lavur tener leu il nas. Forsa rumpa in fil, in ei staus anavos e sto vegnir remplazzaus. Ei sa rumper ora dents el petgen, che la tissunza sto era saver far en.

Ha la tissunza tessiu biabein trenta centimeters, sto ella metter il spansier. Quei ein duas stanghettas da fier, che han da mintga vart ina palutta cun greflas. Quellas fetgan ins da mintga vart en la teila. Aschia vegn l’entira teila sfurzada dapart, pia tegn il spansier stendiu la teila tessida sil lad. Duas rintgas enamiez tenevan fixau quei cundrez.
Suenter cuort temps ha la tissunza tessiu il spazi denter il bratsch davon e la tgassa. Ussa sto ella „schar giu teila".Gl’emprem sto ei vegnir ruchegiau anavos las schinas, lu schau giu il fil dil zubel e menau la teila ton sco ella lai silla zuola davon.
Cheu setschenta ussa la damonda: Con po la tissunza teisser? Quei dependa bia digl inschign e lu dalla possa. La tissunza quenta suenter nodas (quater bratscha, circa 240 centimeters). Ella teissa ina noda, duas ni aunc treis per di. Sper gl’ir mal u bein d’ina teila dependa ei era dalla complicaziun da quella. Tier ina teila da sdremas ni quaders ei forsa da dumbrar curonta fils alvs, vegn da colur e  puspei curonta alvs. Las sdremas sil liung vegnan urdidas.
Pia obtegn la tissunza pér suenter ditg brahar la desiderada teila.
 

Tgei tessevan ins avon onns?
Pli baul, pia cura ch’ins saveva buca aunc cumprar resti en stizuns e fatschentas, vegneva ei filau e tessiu tut quei ch’ins stueva ver.
Dapi ch’ins sa cumprar tut quei ch’ins drova en las stizuns, tessevan ins mo li resti da letg, schigentamauns e camischas, mo era autras bialas caussas sco per exempel teppis.
Quels vevan grond ried. Ins treva en grossas teilas. Per obtener ina teila cun sdremas sil liung, mischedava gia l’urdunza ils speuls cun diferents fils. Las sdremas en encrusch autras colurs.
Las teilas devan fetg bia lavur, fuvan denton fermas e da grond cuoz.

Il teisser oz 1973

Co stat ei oz cun il teisser?
Ina damonda che paucs Tujetschins tschentan aunc. La generaziun giuvna sa gnanc tgei quei ei propi, teisser, e nos geniturs han era pressapauc emblidau vi quella biala lavur dil teisser. Biars pia san strusch pli, sch’ei vegn atgnamein aunc tessiu en la Val Tujetsch. Negin muossa interess, e quel che vess forsa aunc tschaffen vid la caussa, vegn numnaus in dalla moda veglia.
Vul enzatgi denton aunc anflar enzanua ina dunna che teissa, e cun quei era restonzas d’ina veglia cultura, sto el ira a tschercar, e quei ualti ditg. El vegn denton buca ad esser trumpaus. Pertgei el vegn ad anflar enzacontas paucas tissunzas che mantegnan quella veglia isonza da nossas tattas. Denton en l’entira Val Tujetsch mo pli en treis casas. Biars vegnan ad esser quei mument ualti surstai d’anflar en ina stiva, biala e nova, sper igl apparat da televisiun duront il temps d’unviern en in cantun in talè. Auters vegan a dumandar: Co ei quei pusseivel, oz ch’ins sa gie cumprar tut il necessari en stizuns e fatschentas?
Lu dat ei aunc da quels che vegnan a far lur patratgs: Ei fuss atgnamein da ludar talas dunnas e dar in premi. Ellas han gie ton senn per la stentusa lavur che nossas tattas han giu fatg per obtener teilas e resti.

Con vegn ei aunc tessiu oz?
La risposta sin quella damonda vegness ad esser in tec autra, sch’ins vess giu tschentau ella avon tschunconta onns ad ina tissunza.
Mintgin vegn denton a capir la risposta d’ina tissunza dad ozildi. Tgei senn ha ei da teisser forsa resti, per exempel in vestgiu. Quel vegness perinaga bia memia cars e per l’autra fuss el bia memia antics pil mund dad oz.
A mi ha ina tissunza rsipundiu aschia: Ju taissa mu pauc, pauc plé.
Mei ha ei denton plitost interessau, tgei ch’ei vegn tessiu. Cheu haiel intervegniu il suandont: Il bia vegn ei tessiu resti da letg, batlinis; lu schigentamauns denton era bials teppis cun sdremas da tuttas bialas colurs.
In’autra tissunza ha detg a mi: Ju taissa era mu pauc e quai gl’unviern. Quai tgu taissa è in per buns baltlinis, lu magari era in per bials teppis e scu i tongia aunc enzacuns schiantamauns. Ju a betga plé peida, epi dat i bie lavur.

Tgi teissa aunc?
Ei quei forsa da quellas idealistas; ni gudognan ella fetg bein cun teisser? Ei quei persunas romanticas che han tschaffen vid quella lavur veglia? Ni vulan ellas propi mantener quella cultura da nos vegls babuns?
La rschun vegn ad esser tier mintgina in’autra.
Ina fetg impurtonta damonda ei denton, schebein quellas tissunzas ein giuvnas, femnas pli passadas ni schizun sils onns. La risposta vegn ualti scadin a lignar. Giuvnas dunnas han  segir buca gl’interess da s’occupar cun ina aschi gronda, pazienziusa lavur. Ellas hagien buca peda, aschia  scloma la stgisa da biaras. Pia ei quei aunc treis femnas pli passadas che fan aunc la breigia e teissan per ellas e lur parents enzatgei pauc. Enzatgei pauc cun gronda valeta e davostier schai bia lavur e suadetsch.
Schegie ch’ins ha menau atras suenter la davosa uiara mundiala cuors da teisser, han las biaras dunnas dalla val giu pauc interess per la caussa. Treis onns han ins dau la caschun da frequentar tals cuors. Lezs onns, nua ch’ei fuva ualti scart, han fetg biaras mattauns sco era dunnas priu part ed empriu da teisser. Oz denton buc ina da quellas che teissa pli.

Derasaziun - oz ed avon 50 onns
Rueras Gonda Sedrun
entuorn 1920 oz 1973
Rueras (entuorn 1920) 15 casadas 1 casada
Gonda (1920-30) 8 casadas 2 casadas
Sedrun (1920-30) 17 casadas  0 casada
Surrein 5 casadas 0 casada
Cavorgia 9 casadas 0 casada
Tschamut 6 casadas 0 casada
Selva 10 casadas 0 casada

Tgei quantum e pertgei?
Enzacontas damondas ad ina tissunza:
Tgei quantum tessis Vus aunc oz?
En in unviern teissel jeu circa curonta bratscha. Quei ei aschia 24 meters teila.
Con tessevan ins lu pli baul?
Pli baul, cu jeu erel aunc ina buoba, tesseva mia mumma sisonta tochen otgonta bratscha, quei fuva bunamein tschunconta meters teila.
Pertgei tessiss Vus atgnamein? Ha quella lavur aunc senn?
Gia mia mumma tesseva bia. Da lezza haiel jeu era empriu. Gia sco giuvna matta havevel tschaffen da quella lavur. Atgnamein haiel mai propi saviu calar si, ed aschia cuntinuau entochen oz. E lu saiel jeu era aunc gudignar enzatgei ed haiel aschia lavur duront la stagiun d’unviern.

Ina autra tissunza:
Cun quella lavur saiel jeu gudignar gl’unviern in per raps. Jeu teissel gia dapi miu vegnavel onn ed haiel aunc adina tschaffen. Fetg bugen teissel jeu teppis cun bialas sdremas ladas. Jeu teissel denton era perquei che las  teilas ein fetg fermas, bunas e cauldas, principalmein sco resti da letg.

Co stat ei cul teisser pil futur?
Franc e segir ein quei aunc las davosas restonzas d’ina dallas pli veglias culturas dalla Val Tujtesch, exista ella gie dapi che la vallada ei insumma vegnida populada. Quellas treis femnas vegnan ad esser las davosas tissunzas - las davosas da mellis.
Co ei quei atgnamein pusseivel, ch’ina tala cultura sa svanir tuttenina senza haver influenza sin la veta da mintgadi? Cheu ei mo in rispota pusseivla: Il svilup ella tecnica.
Lu han ins era ozildi pauc interess appartenent la veta economica d’avon onns. Ei dat aunc entgins idealists che sesprovan silmeins aunc da proteger nossas bialas ruccas e rodas da filar, nos bials talès, che dueigien inaga dar perdetga da temps vargai.

Conclusiun
Cun quella lavur haiel vuliu dar ina cuorta survesta d’ina gronda cultura dalla Val Tujetsch; digl origin entochen al di dad oz. Deplorablamein ei il teisser sin via d’ir a piarder e svanir per adina.
Ins sa gleiti far nuot pli che patertgar anavos e raschunar sur dalla biala lavur da teisser da nossas tattas ed urattas.
Il temps ei semidaus enteifer paucs decennis. Tut ei pli modern, la structura da viver ei autra.
In di san ins mo pli admirar las bialas rodas da filar sco era ils magnifics talès enzanua en in museum.
Jeu lessel denton buca finir mia lavur cun esser aschi pessimists; lein sperar ch’ei detti aunc zacu idealistas ch’ein promptas da menar vinavon quella biala cultura.
Forsa po era quella lavur stimular ina u l’autra da prender curascha e semetter davos il talè.
Cass cuntrari sa in u l’auter poet romontsch scriver in di la ballada sur dil talè.

Sco finiziun lessel era buca tralaschar d’engraziar a tuttas persunas, principalmein allas tissunzas, che han gidau a realisar tala lavur.
 
 
 

Gliesta dalla litteratura
Il fil dat teila Skizza culturala da Gion Antoni Venzin, Rueras
Heimweberei  Schulwandbilderwerk VII 1942 da M. Schmid, M. Accola, D. Kundert, A. Knöpfli
Von der Kunst der Heimweberei Heimatwerk: Blätter für Volkskunst und Handwerk
Flachs und Hanf und ihre Verarbeitung im Bündner Oberland P. Dr. Karl Hager, Disentis
Weberei Ausstellung Alte Bündner Stichereien und Webereien von Leonhard Sutter
Der Stand der Hausweberei, des Spinnens und des Anbaues von Gespinstpflanzen im Kanton Garubündenim Jahre 1927  Von Fr. Walkmeister-Dambach, Plantahof, Landquart