Il document
Enzatgei davart las
persunas el document da 1368
Acts originals tenor
pader Baseli Berther
Notizias e remarcas
Las persunas el document
Pertucca il document dall'aua Londadusa da Vic Hendry
Nies archiv communal cumpeglia ina fetg biala
retscha da documents historics d’ avon 1800. Buca meins che 51 document
dattan perdetga d’ina viva ed activa historia tras plirs tschentaners.
Quels documents ein essenzials el gudicament dil svilup historic ed economic
enteifer las scheinas communalas. Pil pli tractan els da caussas dallas
alps, il bia da cumpras, venditas mo era da dispetas e malaveglias pertuccont
ils tscheins, ils cunfins ed auter.
In da quels documents cun ina tut speciala
historia e cuntegn lessel presentar oz a vus. La scripziun haiel per levgiar
il capir actualisau.
| A Tut quels che vesan ni audan e legian
questa brev seigiein nus cheu numnai, Peter vivens e Gion, fargliuns legitims,
fegls da Gion Padrutt da buna memoria, nativs da Tujetsch e vischins da
Camischolas sura, da saver e confessein aviartamein cun questa brev ton
per nus, sco per nos artavels vegnentsuenter, qualmein nus havein giu dispeta
cun ils undreivels vischins da Florin sut e Florin sura, ils quals han
funs enta Florin sura vid il dutg u flum che cuora dadora la baselgia giu,
davart l’aua che vegn giu la Val da Londadusa; cheu ei stau anflau
cun verdad, e cun engirau serrament, sco era cun aviert dretg e giustia
a Mustér, sut la glienda, che nus numnai frars, nos artavels, e
nos vegnentsuenter, sche nus essan morts, haveien negins dretgs tier la
avon numnada aua davart il funs che nus havein enten Camischolas sura;
tuccont tier aber ils vischins da Florin sut, e Florin sura ch’ein sesents
oradem il vitg han cun dretga raschun avon tuts auters buns dretgs, e negin
auter sin tiara; ei sesafla era cun la sezza raschun e dretg, ch’ils numnai
vischins da Florin sut dueigien haver part da quella aua ton sco els han
da basegns per lur casas e per lur biestgam, buca aber pli che lur basegns
a buna fei, senza malart.
Nus numnai frars havein era scret quei cun lubientscha, cun saver, e veglia dil venerabel sgr. avat Johannes e dil Junker Heinrich de Pontaningen da gliez temps ugau dalla claustra da Mustér; e per ina ferma e perpetna segironza da tuttas quellas caussas, che stattan cheu screttas, havein nus cun tutta detschartadad rugau nies grazius signur avat Johannes, ed era il numnau ugau, il qual ei era sesius a dretg sut la glienda davart las numnadas caussas e pugns, ch’els omisdus pendessien aviartamein lur sigils vid questa brev; che quei seigi tut daventau cun nossa veglia e saver e tras detschartamein rugar dils numnai treis frars, havein nus avat Johannes pendiu nies agen sigil aviartamein vid questa brev, la quala ei scretta a Mustér sin la vigelgia da S.Martin, gl’ onn suenter la naschientscha da Niessegner tredischtschien a sissonta otg. Da quei eran perdetgas Junker Christophel de Rinkenberg, Junker Ulrich de Pontaningen, Ulrich de Barlodt da gliez temps mistral da Disentis, Gion Burgli hügli da Camischolas, Rudolph de Rieffen, Heinrich de Saliangen et auters undreivels vischins dalla Casa da Diu biars e detgavunda. |
Quei prezius document datescha digl onn 1368. Deplorablamein eis el buca en original avon maun. El cumpeglia ina part d’in document digl onn 1517. Grazia alla lavur historica da pader Baseli Berther, che ha scret giu quei document igl onn 1908, ei il verbal da quel aunc avon maun. Ina copia da quei prezius document fuva el possess da Vigeli Riedi da Zarcuns possessur dalla acla a Flurin sut. Plinavon ei il lungatg original segiramein staus tudestg. Da cu la translaziun en romontsch deriva ei grev da giudicar.
Il document da 1368 rugalescha ils dretgs
dalla aua da Londadusa pils habitonts da Flurin sura e sut. Dad ordvart
gronda muntada per la historia tuatschina ei la suandonta remarca ella
brev: „han funs enta Florin sura vid il dutg u flum che cuora dadora la
baselgia giu,". In clar mussament dalla existenza d’ina baselgia, carteivel
caplutta, a Flurin sura. Ei sa tgunsch setractar dalla emprema caplutta
dadens il dutg grond ei gie l’emprema caplutta da Rueras vegnida benedida
per igl onn 1491. Forsa ina succesura da quella da Flurin sura.
Da quei temps ei ina bova vegnida giu da
Londadusa, ni ella vischinonza da quella. Igl onn 1517 cumparan plirs vischins
da Camischolas sura e Flurin sut e sura avon dertgira a Mustér per
far valer lur dretgs pertuccont l’aua. Ins sefundescha en quella sin la
veglia brev da 1368. Dil temps da quella dispeta fuva Duri Berchter mistral
dalla Cadi (1517). El sez e siu frar Gion Berchter, salter (cassier) da
vischnaunca fuvan era cumpigliai en quella dispeta.
Quella brev, ni l’aua da Londadusa ha pari adina puspei giu sias dispetas denter vischins. Aschia vegn la sura brev da 1368 e la cunvegnientscha da 1517 danovamein confirmada entras il cumin dalla Cadi igl onn 1664. Aschia ei la decisiun da 1517 vegnida slargada cun la suandonta remarca:
E schinavon che questa brev entras lieherlihedat ei buca stada observada, ed ida anavos, sche han omisduas parts, ed interessai cun cunsentiment e lubientscha d’ in lud. Oberkeit da Disentis garegiau da mei Conradin de Medell, da gliez temps Landschreiber da Disentis, ed era Bunds-Schreiber della lud. Ligia Grischa, che jeu dueigi copiar, e scriver giu danovamein; ed aschia confessel jeu numnau Landschreiber per miu serrament, che questa brev seigi scretta giu, e confruntada da plaid a plaid, cun il ver original, u brev veglia, che haveva aunc si perfetgamein il sigil dil Cumin e concordava en tut e pertut cun quest. Per perdetga da quei ha il lud. Oberkeit de Disentis tras rugar dad omisduas parts schau metter da niev si il sigill dil cumin vid questa brev gl’ onn 1664 gl’emprem da zercladur.
Mistral Gion Cristian Venzin, mistral ils onns 1818/19, pretenda igl onn 1834 ina attestaziun e certificaziun dil document da 1517/1664. Forsa ei l’aua da Londadusa ina gada dapli stada in cass da malaveglias denter vischins e possessurs dallas aclas da Flurin. Aschia siara la brev cun la suandonta remarca:
Muster, ils 28 da november 1834. Sin rugar
de sgr. mistral Venzin Gion Chrest, da Tujetsch vegn ei per enconuschietscha
dil lud. Oberkeit, cun consentiment dils sgrs. geraus Gion Chrest Mon e
Gion Andriu Berther da Tujetsch, attestau e certificau che la sura copia
seigi da plaid en plaid conforma ad in autra copia mess avon al lud. Oberkeit.
Pet. Anton de Latour, sco buntsstatthalter
Enzatgei davart las
persunas el document da 1368
Peter vivens e Gion fargliuns fegls da Gion
Padrutt, nativs da Tujetsch ein vischins da Camischolas sura.
Avat Johannes ei vegnius eligius avat suenter
igl assassinat dad avat Jakob Buchhorn igl onn 1367. En uffeci eis el staus
tochen 1401. Successur ei il Tujetschin Pieder da Pultengia daventaus da
1402 - 1438. Avat Johannes II da Glion ha buca giu lev suenter igl assassinat
da siu antecessur. Denton sco migeivel avat ha el dau dapli libertads al
pievel cumin. Era Tujetsch ha profitau da quei generus avat ed ein secumprai
ora igl onn 1390 dalla grevezia dil tscheins fier sin nuorsas. 1391 decidan
els schizun da surdar a negins jasters dretgs sin las alps tujetschinas;
quei oravontut per demonstrar fermezia ed autonomia.
Da quei temps cumparan per l’emprema ga ils mistrals dalla Cadi. La liberalisaziun dad avat Johannes ha possibilitau in svilup democratic en nossa regiun. Tochen ussa vegneva Dominus Petrus da Cavorga numnaus sco emprem mistral enconuschent dalla Cadi igl onn 1371. Il sura document da 1368 pretenda en quei grau ina midada historica. Il document plaida gia d’in mistral e quei en la persuna da Ulrich Barlodt (Barlotta). Interessant ei ch’igl emprem mistral deriva buca ord las famiglias noblas da gliez temps. Aschia per semeglia ord las famiglias da Putnengia, da Phiesel ni Ringgenberg. Egl Uri existeva igl uffeci da mistral gia varga 100 onns, dapi 1273. El Grischun per dapi la secunda mesadad dil 14avel tschentaner: 1362 Rheinwald e Safien, 1363 Ursera, 1375 Sursaissa.
Junker Ulrich de Pontaningen, Putnengia,
fuva da gliez temps ugau (Burgvogt, Talrichter) dalla claustra da Mustér
per Tujetsch e habitava el casti da Putnengia. 1363 cumpara Ulrich de Putnengia
sco mistral dad Ursera.
La finiziun -ingen tradescha la derivonza
tudestga. Carteivel ei quella famiglia derivonta dil Valleis ed ei entras
beinstonza s’avanzada agl uffeci dad administratur per la claustra da Mustér.
Entuorn 1200 eregian els lur habitadi en fuorma d’in casti a Putnengia.
La schlatteina cumpara era ella fuorma Bultingen, Bultringen, Pultingen,
Puntningen, Pultiringen e Pultinger. Documentada vegn quella famiglia
l’emprema gada 1252: Wilhelmus, miles de Bultiningen. In document da 1285
confirmescha els sco ministerials dalla claustra per Tujetsch: de Tivez
ministeriales, dominus Hugo, miles de Pultaningen, Wilhelmus frater suus.
La pli gronda influenza politica han els giu el 13 e 14avel tschentaner,
quei en Tujetsch, ad Ursera ed ella Cadi. La pli impurtonta persuna ei
avat Pieder da Putnengia staus, avat dils 1402- 1438.
Junker Christophel de Rinkenberg
Ils da Ringenberg derivan dil vitg bernes
Ringgenwil. Entuorn la mesadad dil 13avel tschentaner arrivan els en nossa
tiara ed eregian il casti sur Zignau. L’emprema ga cumpara Rudolf von Ringgenberg
en in document da 1283.
Gion Burgli hügli de Chamischollas
vischin da Camischolas cun derivonza gualsra.
Rudolph de Rieffen
da Rueras, pli da vegl era Ryferis ni Ryfaires.
En in document da 1380 cumpara in Rudolf von Reveres; carteivel ei quei
la medema persuna.
Ils de Pultengia ed ils de Rueras ein stai
ils sulets enconuschents signurs dil temps feudal en Tujetsch. Els vegnevan
titulai sco Junkers, dil plaid tudestg Jungherr! Ils signurs de Rueras
han buca giu aschi gronda influenza sco ils signurs dil casti vischinont.
Aschia cumpara sulettamein in mistral Martin de Ryfären igl onn 1399.
Heinrich de Saliangen
Il document original savess dar dapli sclariment
davart la scripziun da quei num. Tgunsch secloma quei plitost de Salvanigs
e sereferescha sin derivonts da Selva, era numnau Sulvanix ni Selvaningen.
Vus veseis pia; sin fundament dad in sempel
document, tgei quel sa tut raquintar a nus da temps vargai, da nos antenats
e lur cunfar. Forsa haveis a casa era aunc ina u l’autra scartira veglia,
carteivel buca aschi veglia sco la sura, denton era quellas vegnan aunc
pli veglias e dattan perdetga dad interessants eveniments daditg vargai.
Igl archiv communal, ch’ei gie cheu per nus tuts, pren bugen encunter da
quei scartiram avon che dismetter quellas per maina veser. Forsa existan
aunc enzanua las copias da quei vegl document, plaida gie quel alla fin
da duas copias existentas. Quei fuss per nies archiv communal in enrihament
zun prezius.
Acts originals tenor pader Baseli Berther (sco pdf)
Davart ils dretgs per
l’aua de Londadusa, dil dutg grond, che dei flessegiar a Florin-sut.
Jau Mistral Durig Berchter da quei temps
Lantamann della Cadi confessel aviartameing, e fetsch de saver a scadin
con questa breff, che sco sin oz, sco il datum de questa breff muossa,
en compary avont mei, et in aviarta Dertgira, enten quei che jau seseval
a Dreig â Musté enten la stiva gronda della Dertgira, ils
Hondreivels Gion Berchter Saltèr de Tujetsch, e Gion Martin Laniascha
per sesez, a per sia vogadia con lur Massedurs Plaisch Bundi concedius
ad els con Dreig, ei han plonschiu enconter Gielli Ortschei, Gion Janin,
Gion Heyni, e Gion Salya; Gion Berchter davart Florin Sura, e Florin Sutt,
e Gion Martin davart Florin Sutt, qualmeing els hagien manau sin lur funs
l’aua, che flesseigi ord la Wall Landadusa, dil qual ne els, ne lur vignir
suenter hagien dreigs, ne vegnien mai a survignir dreitgs suenter mussament
d’ina bref de sentenzia, la qualla ei stada mess’ avont adina Dertgira,
e garegiau, ch’ella deigi vignir legida. Sin quei ha garegiau il nomnau
Derschader de star si e de metter in auter en siu stailg, pertgei che Gion
Berchter fuss siu frà, e plonschess davart quell’aua, dalla qualla
el havess era dreitgs; et ha schentau a Dreitg: „ cau ei stau sententiau,
che schinavont ch’el hagi era dreitgs, nomnadameing davart Florin Sura,
deigi el haver stgisa de star si, et ent siu Nom deigi Gion Wenzut da glez
tems Saltèr de Musté sèrr ent sco Derschader.
Sin quei garegia il nomnau Gion Berchter puspei, che la bref vegni legida si, la qualla suenter in Umbfrag faitg de mei nomnau Derschader ei con sentenza stada enconoschida de tethlar; Suenter quei han ils nomnaus garegiau tras lur Messadur, ch’in Dreschader les truar ad els, ch’ell’aua podessi flessigiar, e cuorer sco daveilg, e suenter dir della sententia, ner aber responder pertgiei els veglien quei buca schar? Cau ei stau avont Dreitg Gielli Ortschei e Gion Janin con lur Messadur Pedrut Jenet da gliez temps Banner-Meister, manegiont che la bref fuss memia veglia, e che doves portar nagin donn ad’ els; pertgiei che ditg suenter quei seigi ju giu ina bova, ch’els haigien patiu ton e pli gron donn, ch’els: l’aua seigi era mai manada, ne dovrada autra visa, pertgiei che davont temps seigi ei stau in frust prau d’in num Florin-Sura, e Chamischolas Sura; parquei manegien ei bein d’haver dreitgs; perquei han ei se offeriu, et era garegiau de schar vignir sin la Uaitgia, e sin quei han ei schau schentar a Dreitg, sch’ei possien haver la Uaitgia, ner tgei che dreitg fussi, et ei stau enconoschiu, ch’ei possien haver la Uaitgia, e deien per quella gada haver respondiu, ressalvont sche la contrapart vignies a ciunchar giu: Sin quei han ils vivont nomnai tras lur Messadur replicau, che la Fonatuna che surveschi a Florin Sura et Sutt, seigi lunsch plin giu, che nua che la bova seigi rott’ora; et con quei han è manegiau de metter giu l’Uaitgia, e de restar tier lur Sententia veglia, il qual ei bucca daventau, sonder cun sententia e schau enconoschiu, e schau tier l’Uaitgia, e schi bauld sco ei seigi commoditat agli nomnau Derschader et Oberkeit et el vegni a vignir avisaus, et era ch’ils nomnai Gion Berchter haiggien faitg kundt e de saver agli contrapart, che domischduas pars possien vegnir con perdetgias e brefs, sco els manegien d’haver e sin quei sche hai jau nomnau Derschader tras lur aviis clamau tut gl’Oberkeit de vignir con els sin l’Uaitgia, e lau sessy a Dreig muort lur domendar, et muort il Dreig, ner Giustia, e pi il Mistral Durig Berchter ha priu stgisa, et ei staus si, e mess en siu stailg, et auctoritat il nomnau Derschader Gion Wenzut; avont il qual et ina entira Dertgira een compary cun lur Messadurs ils vivont nomnai, et han domischduas parts garegiau de muossar las stuschonzas, e nua la bova seigi rutt’ ora, e nua l’aua neschi; cau ei stau con sententia enconischiu, ch’il ploing avont mussar, e lau suenter possi era la contrapart mussar, in’ e lautra part schi ditg sco ei veglien con tuta lur pleina, e buna satisfactiun; Sin quei sun jau nomnau Derschader con ils giraus jus si tier la fontauna nua ch’ella nescha, et era mirau nua la bova seigi ida giu, e puspei suenter l’aua toccan giu dim, e suenter quei che scadina partida ha giu mussau suenter lur bienplascher e satisfactiun, lura sun jau nomnau Derschader puspei sesius a Dreig sur la Strada denter Florin Sura e Florin Sutt, nua che domischduas parts en stadas enten contradictorio manegiont scadina d’haver raschun; cau han garegiau ils savens nomnai Gion Berchter, Mistral Durig e Gion Martin de tetlar las pardeggias, il qual la part contraria ha bucca voliu schar tier, aber la Dertgira ha tatlau quellas; Suenter quei han domischduas parts schentau a Dreig: Sin quei ha jau nomnau Derschader emparau entuorn per il Serament, e suenter gl’ umbfrag ei stau sententiau einhellig, qualmeing ei sesafli con pardetgias, che cur ch’ ei crudi malas auras, sche vomien ils nomnai Gielli, e Gion si et endrizeschan l’aua anèn viarz ent’il dreig dûug, adero enten il duug pli giu dim, che va per la plauncha da maun saniester cur ch’in va ensi, lau si eis ei ils funs de Chamischollas sura, et han nagin dreitg tier l’aua, schi pauc sco ils duugs dadora; e tier quei laien ei esser etc. E la bref veglia laschein nus esser enten sia vertit e Kraft la quala plaida aschia:
Nus nomnai frars havein era scrit quei con lubienscha, con saver, e veglia digl venerabel Sgr. Avad Johannes, e dilg Junker Heinrich de Pontaningen da gliez temps vugau della Claustra de Musté; e per ina ferma e perpetna Sigironza de tutas quellas caussas, che staten cau scritas, havein nus con tuta deciartadat rogau nies gratius Segniur Avat Johannes, et era il nomnau vugau, il qual ei era sesius a dreig sut la Glienda davart las nomnadas caussas e puings, ch’els domischdus pendessen aviartameing lur sigils vid questa bref; che quei seigi tut daventau con nossa veglia e saver e tras deciartameing rogau dilgs nomnai treis frars, havein Nus Avad Johannes pendiu Nies agien sigill aviartameing vid questa bref, la qualla ei scritta a Musté sin la Vigielgia de S. Martin, gl’ onn suenter la neschienscha de Nies Segnier tredischtschient a sisonta otg.
Da quei eran pardetgias Junker Christophel
de Rinkenberg, Junker Ulrich de Pontaningen, Ulrich de Barlodt da gliez
temps Mistral de Disentis, Gion Burgli hügli de Chamischollas, Rudolph
de Rieffen, Heinrich de Saliangen et auters hondreivels vischins dela Casa
da Diu biars et deiggia avonda etc.
Da quella sententia han ils nomnai Gion Berchter,
Mistral Durig e Gion Martin domendau ina testimonianza suenter il Dreig,
la qualla suenter haver domendau entuorn da mei Derschader ei stada tras
sententia enconischida de dar il Sigill dilg Cumin etc. E per vera perdetgia
de tut quei ei confirmau e pendiu aviartameing il Sigill de Nies Cumin
vid questa bref, la qualla ei dada ent’il Meinz de Zercladur gl’onn suenter
la Neschienscha de Christi nies char Segner 1517.
E schinavont che questa bref entras lieherlihedat
ei buca stada observada, et ida anavos, sch’ an domischduas pars, et Interassas
con consentiment e Lubienscha d’ in Lud Oberkeit de Disentis garegiau da
mei Conradin de Medell, da gliez temps Landschreiber de Disentis, et era
Bunds-Schreiber della Lud Ligia Grischa, che jau deigi copiar, e scriver
giu denovameing; et aschia confess jau nomnau Landschreiber per miu Serament,
che questa bref seigi screta giu, e confrontada de plaid a plaid, con il
ver Original, u bref veglia, che haveva eung si perfetgiamein il Sigill
dil Cumin e concordava en tut e pertut con quest: Per perdetgia da quei
ha il Lud Oberkeit de Disentis tras rogar de domischduas parts schau metter
daniefen si il Sigill dil Cumin vid questa bref Gl’ onn 1664 gl’emprem
de Zercladur.
Muster, ils 28 da november 1834. Sin rogar
de Sgr. Mistral Venzin Gion Chrest, da Tujetsch vegn ei per Enconoschiescha
dil lud. Oberkeit, cun consentiment dils Sgrs. Gieraus Gion Chrest Mon
e Gion Andriu Berther de Tujetsch, attestau e certificau che la sura Copia
seigi da Plaid en Plaid conforma ad in autra Copia mess avon al lud. Oberkeit.
Pet. Anton de Latour, sco buntsstatthalter
Notizias e remarcas
La sura scartira „Davart ils dretgs per
l’aua de Londadusa" ei vegnida copiada da pader Baseli Berther, Muster/Dieni
ils 28 da settember 1908 dad ina copia, che sesanflava en mauns da sgr.
Vigeli Riedi da Zarcuns. Da quei temps fuva el possessur dalla acla a Flurin
sut.
Quei document consista en sesez ord quater
differents documents. La pli veglia part dil document datescha digl onn
1368. Donn ch’igl original ni silmeins ina copia mauncan. Cass cuntrari
fuss quei il pli vegl document da nies archiv communal. La speronza ch’el
vegni aunc zacu nenavon astg’ins buca piarder, existevan tenor la davosa
remarca duas copias.
Il secund document datescha digl onn 1517
ed ei atgnamein il document principal. Quei onn ei il cass staus avon dertgira
e vegnius tractaus sin fundament dil document vegl da 1367.
Il proxim datum che secatta el document ei
igl onn 1664. Quei onn ei il sura document vegnius confirmaus entras il
sigil dil cumin dalla Cadi.
Ina ulteriura confirmaziun ei succedida igl
onn 1834, medemamein cul sigil dalla Cadi.
| Durig Berchter | staus mistral 1513 - 1519, 1522-1525, 1551 e Ladrechter ( cau dalla Ligia Grischa) 1522/23, oriunds da Tujetsch e veva era dretgs a Flurin sura. |
| Gion Berchter | salter da Tujetsch 1517, frar dil sura mistral e Ladrechter |
| Gion Martin Laniascha | |
| Gion Bundi | Massedur |
| Gielii Ortschei, Gion Janin, Gion Heyni, Gion Salya | vischins da Camischolas-sura |
| Jennet Pedrut | messadur e da gliez temps Banner-Meister |
| Peter vivens e gion fargliuns da Gion Padrut | vischins da Camischolas sura, natifs da Tujetsch |
| Avat Johannes II | oriunds da Glion, avat suenter igl assassinat dad avat Jakod de Buchhorn igl onn 1367 entochen 1401. Suenter el suonda igl avat tuatschin Pieder da Pultengia (1402 - 1438). |
| Junker Heinrich de Pontaningen | da gliez temps 1368 ugau dalla claustra da Mustér |
| Junker Christophel de Rinkenberg | |
| Junker Ulrich de Pontaningen | |
| Ulrich de Barlodt (Barlotta) | da gliez temps mistral dalla Cadi. En quei grau ei quei document pli che impurtonts per la historia dil cumin dalla Cadi. Tochen oz valeva sco emprem mistral dalla Cadi Dominus Petrus de Cavorga numnaus l’emprema gada 1371. Iso Müller menziunescha Ulrich Barlotta sco mistral igl onn 1390 (pag. 168). |
| Gion Burgli hügli | vischin da Camischolas |
| Rudolph de Rieffen | |
| Heinrich de Saliangen | |
| Conradin de Medell | vischin da Tujetsch, derivonts d’ina nobla famiglia aristocrata, 1664 Landschreiber dil cumin e Bunds-Schreiber dalla Ligia Grischa. 1678, igl onn digl assassinat da Clau Maissen, cauligia; frar dad avat Adalbert II de Medell (1655 - 1696) |
| Gion Chrest Venzin | mistral 1834, oriunds da Rueras |
| Gion Chrest Monn e Gion Andriu Berther | geraus da Tujetsch 1834 |
| Pieder Anton Latour | buntsstatthalter 1834 |
Il document dat plinavon perdetga:
Flurin sura fuva in uclaun, vitg habitau.
Denton il pli essenzial ei la suandonta remarca el document: „ent Florin
sura vid il dutg u fluss che cuorra dadora la baselgia giu". In clar mussament
dalla existenza d’ina baselgia, carteivel caplutta, a Flurin sura.
Denton era Flurin sut fuva habitau. Aunc
entuorn la midada dil davos tschentaner fuvan plirs suloms da casas veseivels.
L’existenza dils dus logs numnai sco habitadis confirman medemamein documents
da 1456 e 1555.
Pertucca il document dall'aua
Londadusa
Vic Hendry
Igl ei da suttastrihar
Il document dall'aua da Londadusa ei da muntada; Tarcisi Hendry, archivari dalla
vischnaunca da Tujetsch,ha fatg ina biala scuvretga. Ed igl ei da capir ch'el
animescha ils avdonts dalla val ed d'autrora dad esser veglionts ed allerts sin
tut las scartiras veglias e suttametter ellas egl archiv.
La copia dalla scartira digl onn 1517 sebasa sin in document dils anno 1368.
Pader Baseli Berther ha anflau ella en casa da Vigeli Riedi-Curschellas a
Zarcuns. Da lezzas uras eis el staus
possessur da Flurin sut. Displascheivlamein ha pader Baseli Berther buca schau
enzanua in'enzenna dil lungatg original; ins smina denton ch'el hagi translatau
neu dil tudestg.
Cumpatg che l'aua da diever
(per glieud e biestgam) giu da Londadusa ha dau dabia da far. Schi da num che la
scartira veglia digl onn 1368 ei vegnida statuida 1517, silsuenter puspei 1664
ed aunc inaga 1834.
Ed igl ei setractau el document da rugalar ils dretgs dall'aua da Londadusa per
ils habitadis da Flurin sura e Flurin sut e nuotatonmeins da sclauder da
tals dretgs ils vischins da Camischolas sura.
Ils nums dils contrahents ein digns dad esser savi; il text dil document ei
vasts e detagliaus e stediamein repetius. El ei nuota schi levs da capir -
aschia en sia entira dimensiun. Ina construcziun dil document ei da
gronda purtada:
… «ils hondreivels vischins de Florin sutt e Florin Sura, ils quals han funs ent Florin sura vid il dutg, u fluss che cuorra dadora la baselgia giu... »
Ei setracta plitost d’ina caplutta
che d'ina baselgia. Mo che Flurin sura ha giu ina caplutta ei ina declaraziun
nundetga. Flurin sura ei staus in habitadi d'impurtonza, da pli gronda
impurtonza che igl ulteriur tschupi d'avdonzas encunter sera, sco per semeglia:
Valschella, Cascharolas, Cresta, Malamusa sut, Nurschei e Giuv.
Il frust cun si il clavau ed il claus da gaglinas da Flurin Berther-Valier a
Flurin (sco era il prau da Mario Giger, rentaus vidlunder encunter damaun)
secloma: «Il sulom dalla caplutta». Schia ch'il num ei semantenius!
Ed ussa pervia da quell'aua giu da Londadusa. Las fontaunas ein buca sin las
spatlas dalla Londadusa; ellas ein sisum ils praus da Camischolas, a Sumpraus,
ual davos la seiv che ha spartiu il funs dalla pastira. L'aua dallas fontaunas
(ina gronda fontauna e pliras pli pintgas) sbucca denton giudem la plaunca el
vau dil run (dargun) da Londadusa che setegn sin sia cuorsa fetg datier digl
Uaul Flurin. Il vau giud la spunda ei pil solit schetgs. Il run daventa
prigulus, sch' il dutg grond giudem l' alp Caschlè che rimna ton sco tut las
auas dall'alp va surora e dat el run da Londadusa. La plaunca ei teissa ed il
terren luc da plattamorta sbova. Ed ina sbuada gronda giu da Londadusa sto esser
capitada enteifer ils onns 1368-1517. Ei stat scret ella copia dil document:
«..., perquei ditg suenter quei
seigi ju giu ina bova, ch'els hagien patiu ton e pli gron don, ch'els.... »
(manegiau eis ei cheu ch'els - ils vischins da Flurin sura, hagien pitiu pli
grond donn ch'ils vischins da Camischolas sura).
Tgei che la bova da Londadusa ha è
veramein caschunau - gliez savein nus buc. En mintga cass ein «Las Muschnas»
(in toc prau sur la lingia da viafier a Flurin) ina perdetga veseivla. E
cheu s'ei aunc da metter vitier che Luis Schmid-Berther da Zarcuns hagi onns ora
teniu aviert il dutg giudem l'alp Caschlè, sinaquei che l'aua mondi enagiu la
Val dil foss e silsuenter engiu el flum dalla Val Mila.
Oz perencunter tegn la vischnaunca liber il vau dil dutg giudem l'alp
Caschlè.
Las perdetgas dil document che
sebasa sigl onn 1368 ein tuttavia da gronda purtada. Ei stat scret:
«… havein Nus Avad Johannes pendiu Nies agien sigill aviartameing vid questa
bref, la qualla ei scritta a Muste sin la Vigielgia de S. Martin, gl'on suenter
la neschientscha de Nies Segnier tredischtschient a sisonta otg 1368. De quei
eran perdetgias Junker Christophel de Rinkenberg, Junker Ulrich de Pontaningen,
Ulrich de Barlodt da gliez temps Mistral de Disentis, Gion Burgli hügli de
Chamischollas, Rudolph de Rieffen, Heinrich de Saliangen, ed auters hondreivels
vischins dela Casa da Diu biars ed deiggia avonda etc.»
Avat Johannes II da Glion
(1367 - 1401) ei staus
in avat indigen, in um cun in spert aviert e cun in grond senn per il svilup
democratic. El veva empriu enzatgei dil mazzament digl avat Jacob de Buchhorn
(1367) enta Medel. Avat Thüring d'Attinghausen (1327 - 1353) ha surviu ad
avat Johannes II sco exempel. Cun la Ligia da Glion (1395) ha avat Johannes II
preparau la fundaziun dalla Ligia Grischa (1424).
Mistral Ulrich de
Barlodt. Schebein
Barlodt ei in num d'in liug u semplamein il fegl dil Barlodt (Barlotta) ei buca
clar. En mintga cass ei Ulrich Barlodt documentaus pér igl onn 1390. Ils anno
1402 ha mistral Barlodt cumprau la tuor da Wurtzenstein (de Ragisch) a
Chischlatsch, sut Mumpe-Medel, ina tuor che ha s'udiu a Cilia de Pultengia. En
la documentaziun dall'aua da Londadusa stat mistral Ulrich Barlodt sco perdetga;
tonca ei era gia lu, igl onn 1368, mistral dalla Cadi. Ed enaquella sclauda
la scartira il fatg che Dominus Petrus de Cavorgien (1371) seigi staus igl
emprem mistral dalla Cadi.
Per capir onz meglier la situaziun da lezs onns - tucca ei da star eri e mirar
anavos. Igl ei fetg da supponer ch'il cumin dalla Cadi cun ses mistrals seigi in
bien ton pli vegls che quei che nus savein documentar il di dad oz. Sch'igl Uri
da l'autra vart dils cuolms veva gia 1273 in mistral - eis ei bein pusseivel
ch'ils cumins en la vallada dil Rein seigien semegliontamein sefatgs, cumins cun
mistrals e derschaders. La pezza encunter sera ha maina pudiu retener il regl
dalla libertad. Epi ein ils Gualsers vegni sur il Cuolm d' Ursera, els cun lur
desideri da sefar libers ed independents. E si dil miezdi ein las ideas
liberalas dils Lumbards arrivadas; ils marcaus dalla Lumbardia cumandavan sezs
lur fiastas. Aschidadir che la fuola ed il catsch ein vegni gronds, silmeins
dapi igl onn 1255.
Sfarfatgamein ha l'evla da Habsburga smenau las alas; ils ducas ed ils conts ein
seruchegiai vi e neu; els han fatg grondas conquistas.
E... per cass, bein capiu, ils
baruns ed ils cavaliers en Rezia ein buca stai maufers.
Ils
giunchers
Dus giunchers ein stai
perdetgas ella scartira da 1368. E tgei vul quei dir: giuncher? Giuncher
ei semplamein «Jungherr» fegl u vegnentsuenter de possessurs da beins feudals
dil temps medieval. E nus vein cheu Christophel de Rinkenberg = Ringgenberg che
significhescha Zignau. L' auter ei igl Ulrich de Pultengia (ed exponents de
Pultengia ein stai: Wilhelm, Clau, Ulrich ed igl avat Pieder).
Las
ulteriuras perdetgas dil document Rudolph de Rieffen
(Ryferis, Ryfaires) ed ins manegia
Rueras. Igl ei ton sco nunpusseivel da localisar de Rieffen a Raveras
sigl ur digl ual dad Acletta ei vitg da Muster. Ei setracta da Rueras, dadens il
Dutg grond.
Alluscha gliez bein; il vitg da Rueras stat sin ina ravera (rivera) e schizun
sin la malneidiadad d' ina bova. Igl ei buca sclaus ch' ins hagi da lezzas uras
fatg diever dil plaid «Rüfe» e pronunziau igl avdont dil liug cun de Rieffen
(era rieven ei buca giud via). Nus enconuschein ord las scartiras in Rudolph ed
in Martin de Rieffen; Martin ei staus mistral igl onn 1399. Ina caussa denton ei
da gronda purtada: Ils representats de Rieffen ein buca stai giunchers; els ein
buca stai d'ina famiglia nobla, probablamein possedents ed aschia da pli gronda
influenza.
E cheu s'ei da
metter vidlunder che las schlatteinas cun il prefix = presilba «de», sco
per exempel:
de Florin de Curtins de Plaz
de Medell (num screts cun
dus «ll» per distinguer dalla vischnaunca da Medel)
de Parde
de Pali (Paly)
indicheschien semplamein
il liug da derivonza. Ellas ein buca da noblezia. Ina suletta
excepziun da:
de Ragisch
Il num de Ragisch vegn neu da
Wurtzenstein, da Chischlatsch, sut Mumpe-Medel. Hans da Wurtzenstein, in
ministerial dalla claustra, ei documentaus cun igl onn 1377.
Il Gion Burgli hügli da Chamischollas ei in Gualser, ina documentaziun ch' ils Gualsers ein buca mo stai els habitadis ordvart, biaronz e secasai els plats ed els bials praus d'amiez la val.
Heinrich de Saliangen sai jeu buca metter a casa; igl ei meins probabel ch'el seigi da Selvaningen (Selva).