Suenter in liung temps essan nus puspei vegni ina gada tras Mustér. Stend amiez il vitg essan nus tut surstai co ins ha engrondiu, restaurau ed embelliu pliras casas, cunzun ils hotels, ch'igl ei in bi mirar. Ils hoteliers da Mustér ston far bunas fatschentas, pertgei renovar e fittar si quell'uisa cuosta daners. Denton tgi che ha buca proper e pulit, tgi che ha buca ranschau en empau modern, astga strusch spetgar sin frequenza dad jasters. Ozildi ei tut che fa vacanza, ed era quel ni quella, che ha stuiu luvrar igl entir onn ora sin biro ed ha spargnau ensemen in pér tschien francs per saver pegliar si l'aria frestga duas, treis jamnas, sa far remarcablas, beinduras stravagantas pretensiuns. Ils hoteliers ston naturalmein saltar leusuenter, renovar e restaurar e per sesez era specular e mirar da vegnir tier lur quen.
Pli daditg er'ei tut pli sempel, bia pli bienmarcau e - nus lein era ual dir, bia pli emperneivel e famigliar per ordinaris curants. Curants "extraordinaris" ha ei adina dau e quels ein ina vera mulesta per ils auters, denton capavels e fins ustiers han igl inschign da spedir tals ton pli spert dad esch ora.
Leu amiez il vitg Mustér havess jeu ussa en quei mument giavischau da saver salidar ils vegls, anteriurs possessurs da quellas casas, da quels hotels. Tgei égls, tgei smarvegl havessen quels fatg sur lur atgnas casas!
Leuvi la nov'ustria da G. Schwarz, bein postada denter ils straduns dall'Alpsu e dil Lucmagn, leu nua che scarvon Berther e la tgeua Rosa Bundi habitavan en ina veglia, bufatga casa-lenn. - Lu "Hotel de la Poste", che capitani Tumaisch Condrau (+1871) ha giu engrondiu per ina alzada e nua che sia dunna Onna Maria naschida Venzin da Rueras ha silsuenter dirigiu e manischau tons onns cun tutta energia e capacitad. Bein pli ditg ch'in miez tschentaner ei il biro postal staus en questa casa, baul dadora, baul dadens e silsuenter aunc pli "anen". En quella casa ei il biro da telegraf per Mustér vegnius aviarts ils 14 d'uost 1861.
Bein il pli fetg vegness professer Gion Battesta Carigiet a sesmarvegliar sur da sia anteriura casa, ch'el ha sez giu baghegiau 1874, excellent e cun gronds cuosts sil plaz dalla pintga casa da siu bab giuncher Conradin Carigiet, e la quala ei ussa semidada en il "Hotel Central". Professer Carigiet fuva in um studiau, aristocrat ed idealist e perquei buca gest scaldaus per augmentar ustrias e hotels, schegie ch'el encureva beinbugen la sera empau cumpignia ell'ustria. Plirs onns fuv'el staus sco professer ella Russia tier ina nobla famiglia e returnond a casa ha el surpriu l'instrucziun el lungatg franzos ella scola claustrala. Quei ei adina daventau tut gratis. Professer Carigiet ha prestau buns survetschs sco ufficial da vischnaunca, sco derschader dalla dertgira circuitala e sco deputau sil Cussegl grond. Dasperas fuv'el enconuschents per in dils megliers tenorists dalla Surselva.
El liug nua che la moderna stampa Condrau sesanfla dapresent steva pli baul in sempel iert cun in clavau da lenna ella medema altezia sco il terren da tschei maun dalla via. Ina gerba luvrava leu dasperas. La veglia stampa, eregida 1857, era messa sut tetg en casa fravi ord la quala ins ha cul temps fatg il "Dependance" dalla Cruna.
Ed ussa il "Hotel Cruna", fittaus si uonn tut apparti alla moderna, ei staus da vegl enneu ina bein accreditada ustria, onns ora en mauns da famiglia Condrau. Quasi tuts jasters ed er'ils indigens frequentavan la "Cruna", ni sco ins ha numnau ella decennis la "Vèva". Gia la via pusa in tec engiu, aschia ch'ei va ton pli tgunsch d'entrar. "Vèva" ni il cumplein num Genoveva Cavegn da Sedrun, fuva la dunna da Giachen Antoni Condrau, ch'ei morts 1855. Ella ha menau e dirigiu l'ustria dalla "Cruna" entochen sia mort 1878 cun excellent bien maun, aschia che siu agen num ei s'artaus vi silla casa sezza, ch'ei stada enconuschenta e renomada lunsch entuorn varga in miez tschentaner sut il num "Vèva".
Quei ch'ins anflava tiella "Vèva" era oravontut in special matern quitau per mintgin da ses hosps, aschia ch'ins sesenteva leu adina sco da casa. Genoveva sestentava e luvrava igl entir di ora pella casa entuorn, cuschinava e fageva sezza il paun, haveva per in e scadin in bien plaid, mava savens duront la jamna en ina messa marveglia e firaus e dumengias cumpareva ella adina cun schlappa en baselgia.
Quei che deva era empau veta tiella "Vèva" fuva il biro postal, che sesanflava el local, nua che signur Gadola ha dapresent la cuschina. Quei ei stau da nies saver igl emprem biro postal a Mustér. Avon quei temps era docter Augustin Condrau staus cumissiunaus da haver quitau per fatgs dalla posta e quei mava tier ualti sempel. Vegneva la glieud la dumengia da messa en da S. Gion steva docter Augustin Condrau sin il lautget da sia casa e clamava giu l'adressa dallas paucas brevs e scartiras, ch'eran arrivadas la jamna ora. Tut pacificamein -- negin che havess reclamau!
E quei ch'ins haveva il pli bugen: Ella "Cruna" anflavan ins adina, cunzun la sera, ina emperneivla eligida cumpignia, umens da savida, da gronda experienza, che havevan viu ed enconeschevan il mund. Cheu era adina landrehter docter Augustin Condrau, il fin diplomat, cun sia pipa da tiara-cotga. Culs mauns en sac mav'el per la stiva entuorn e discurreva ruasseivlamein savens cun murdenta satira dalla politica e diplomazia, ch'ei era in plascher tedlar. - Vonzeivia vegneva professer Placi Condrau cun viv temperament, gest il cuntrari da siu frar landrehter, raquintava dils eveniments dalla Cadi, dalla scola, el fuva gie da quei temps inspectur da scola ed haveva beinduras difficultads da survegnir scolasts per las differentas vischnauncas, aschia ch'el stueva prender tscheu e leu in dils megliers scolars ord las scolas superiuras dalla scola primara e tarmetter sco scolast en ina vischnaunca. Professer Placi Condrau s'interessava tier ils hosps sur tuttas caussas ed ideas, ch'el saveva lu eventualmein duvrar per sia "Gasetta". Denton punct las nov dev'el la buna notg e mava.
Ella "Cruna" cumparevan la sera bein savens professer Carigiet, major Vincenz, capitani Vincenz ed era ualti savens gerau "Latin", zun versaus en fatgs da vischnaunca e che deva snueivel bugen in scart troccas. A sia dunna scheva el beinduras bandunond la casa: "La cumissiun pauperila vegn ensemen questa sera!" Ina gada ha la dunna tonaton maniau, che la cumissiun pauperila stoppi vegnir stagn savens ensemen. Gerau "Latin" ha sco seresentiu e dau per risposta: "Mustér ei ina gronda vischnaunca, nus havein bia paupers ed ei dat trasora novs cass."
Basta, suenter haver raschunau da quei e tschei cunzun fatgs da vischnaunca, semettevan ins en e deva in scart troccas, il vegl giug romontsch. Quei daventava e mava tut ruasseivlamein, sulettamein professer Carigiet saveva sescaldar, sche siu camerat deva buca gest tenor giavisch ed il "bagat" mava vi en l'auter quartier. Treis ga entuorn e quels che havevan piars pagavan il "fiff", che steva da maun dretg e per il qual la patruna-casa, la premurada Clementina, haveva tut quitau. Il ruasseivel landrehter mava aunc adina per la stiva entuorn, turnava a cargar sia pipa, plidava e raschunava vinavon cun quel e tschel.
Denton buca mo politica e troccas havevan ins el tgau. All'entschatta dils onns 1870 vegneva reguladamein la stad docter Ed. Böhmer, professer dils lungatgs romans sill'universitad da Strassburg, a Mustér per far studis el lungatg romontsch e per rimnar litteratura. El prendeva adina albiert ella "Cruna". La sera seteneva el si bugen amiez ils hosps, raquintava e dumandava quei e tschei sur expressiuns, plaids e pronunzia dil lungatg. Professer Placi Condrau era cheu da casa, nus tedlavan tier cun grond interess, confirmavan e devan il tgau. La davosa sera avon che prender cumiau, envidava docter Böhmer en "ses amitgs" tier in glas vin, teneva in plaid romontsch, schava "viver" il lungatg romontsch e - "viva! - sin seveser"! Professer Böhmer ha publicau differentas, interessantas lavurs sur il lungatg romontsch en il fegl periodic "Romanische Studien", ch'el redigeva sez. Sia reha biblioteca romontscha, bein la pli gronda che exista, ha el vendiu pli tard a Berlin per 30 000 marcs.
Nus turnein puspei avon casa ed admirein danovamein dretg e seniester las casas bein renovadas e restauradas. Mond in pèr pass anen vegn tuttenina il partratg: "L'autra gada vegn senza dubi la casa dils "Augustis" renovada". Quella casa para a nus, sche nus astgein dir, sco sche ella fuss in tec schenada ussa sper sias vischinas, ual sco ina giuvna en moda veglia sper giuvnas fittadas si tut alla moderna. E tonaton ei la casa dils "Augustis" la pli veglia e la pli interessanta casa digl entir Mustér. Denton buca sco ella ei ussa. Ins ha el decuors dil temps scarpau giu e rut ora e turnau a far si vid quella casa gest sco igl ei dau el tgau, senza plan e mesira, sco igl interess momentan ha garegiau e vuliu. Quei ei da deplorar. Sch'ins vegn forsa en cuort temps a renovar e restaurar quella casa, sche sperein nus e nus selubin d'exprimer il giavisch, ch'ins fetschi quei tenor plan d'in capavel architect, ch'enconuscha la historia dalla casa e sappi reconstruir enzatgei plascheivel, aschia ch'ella seigi silsuentar in veritabel ornament per il vitg Mustér, gie per igl entir cumin dalla Cadi. Ella mereta quei.
La casa dils "Augustis" ei stada la veglia casa dil cumin dalla Cadi, l'emprema e ditg la suletta casa a Mustér, baghegiada dalla claustra. Ella surveva per local da radunonzas, per sesiuns da dertgira, per dar albiert als differents deputai e derschaders, sco era per saver metter giu da maun ils delinquents. Tenor ina nova cunvenziun, fatga 1642 denter la claustra ed il cumin dalla Cadi, ein tuts documents, che sesanflavan vidavon en claustra ensemen, vegni zavrai e separai. lls documents dil cumin, sco era tuts utensils appartenents al cumin ein silsuenter vegni conservai en casa cumin.
Denton raquenta ina veglia cronica, ch'igl archiv dil cumin sesanflavi tier il barschament da 1799 en il local dalla spenda, che vegn bein ad esser staus sper il carner? La cronica scriva numnadamein, ch'ei seigi barschau denter auter . . "Igl archiv dil cumin en il cumah dalla spenda, nua che sanflavan tuttas scartiras veglias e documents dil cumin da vegl enneu, sco era las scartiras dalla Vischnaunca da Mustér, sco documents, brevs ed urbaris. . ."
Giu bass en casa dils "Augustis" sesanflan aunc oz locals cun arviul e ferma eschadira, che survevan pli baul per perschuns. En l'emprema alzada ei ina gronda sala, che formava il local da dertgira e ch'il vitg Mustér ha duvrau entgins onns sco stiva da scola per las classas superiuras. Las autras localitads dalla casa eran destinadas per dar albiert als differents ufficials ed era ad jasters, aschi lunsch sco il plaz lubeva. Cul temps vegn la claustra ad haver surschau la casa al cumin e quel schava la casa per tscheins mintgamai al salter da cumin, che stueva haver quitau per ils "internai" ed era porscher in refrestg a tgi che leva. Da cheu deriv'ei, che plirs salters da cumin ord autras vischnauncas dalla Cadi ein secolocai e restai a Mustér sco ei vegn raquintau per exempel da Gion Berchter, oriunds da Tujetsch (+1671), ch'el seigi staus varga 40 onns salter da cumin e sco tal "gar vil iahren der Gemeindt Wirt gewesen". Da cheu deriv'ei era, che la casa cumin, ton la veglia sco la nova (anteriur "Bellevue") ei adina stada el medem temps ustria entochen 1924 e ch'ils salters da cumin han menau quella entochen che mistral Felix Cabernard ha cumprau la casa cumin (Bellevue) da salter Gion Battesta Durgiai, nua ch'il cumin ha giu reservau tuts dretgs sin locals dalla casa necessaris per fatgs dil cumin.
La casa Cumin ei pia stada tschentaners ora l'emprema e suletta ustria a Mustér. Ed ei era ina buna ustria, nua ch'ei vegneva surviu cun rauba reala, cunzun cun oreifer bien vin vulclin, ch'ins schava, sco ei para, plascher beinduras ualti pulit.
Barclamiu Pieder Antoni Derungs da Breil ei staus schuldau en Frontscha entochen igl onn dalla revoluziun dils 10 d'uost 1792 nua che tuts Svizzers ein vegni catschai ord Frontscha. Suenter ha Derungs mess si in stab (10 -12) cavals da sauma e fatg il bernier mond en Valtlina per vin. La fatschenta ha fluriu. Ed ussa raquenta el en sia "Cronica de famiglia" il suandont: "Ina sera arriva Barclamiu Derungs cun siu stab cavals a Mustér en casa cumin, nua ch'el haveva siu quartier; tuts cavals eran cargai cun bien vin. En casa cumin eran dus signurs da Mustér presents. (Derungs numna ils nums, mo quels han da dir nuot cheu). Ils dus signurs envidan en Barclamiu Derungs da far tscheiver quella sera. Ei vegn concludiu denter els treis da beiber quella notg els treis persuls ina brel vin sut la cundiziun, che quel che beibi il pli pauc, stoppi pagar tut. E sco igl ei concludiu, aschia eis ei era daventau. La brel vegn messa sin pegna; mintgin haveva sia mesira cun la quala el retergeva il vin. La damaun cun catschar dis fuva la brel vita. Barclamiu Derungs ha buiu quitordisch mesiras e per consequenza il pli pauc ed ha stuiu pagar la brel vin. Las brels da quei temps fuvan mo da 42 - 44 mesiras, pertgei pli grondas er'ei buca lubiu da far." - - Toni! il vin ei staus buns! - Sentelli, che quels treis cumpogns han dulitgau denter en vid ina brava puolpa ni in bien schambun per cudizzar la seit e tabliar las spundas dil stumi.
La casa Cumin haveva pli da vegl certs dretgs per lenna da baghegiar e da barschar ella schetga cumin. Sin la plazza avon casa da cumin vegnevan ils salters dallas quater cuorts dalla Cadi seramentai solemnamein l'emprema giegvia suenter esser stau cumin en preschientscha da sia grazia reverendissima e dil magistrat da cumin, nua ch'ei suandava silsuenter l'usitada marenda communabla, ch'ils salters havevan da pagar.
Dil maun dadens el cantun giudem dalla casa cumin fuva nudau en el mir il "bratsch cumin", nua che tut saveva s'orientar sur dalla ufficiala, gesta mesira. Forsa ch'ins anflass aunc quella "mesira" sut la crusta da maulta. - Ina pintga memoria dalla casa cumin veglia ei semantenida tochen il di dad oz. Per rimnar e dar enzenna, che la tschentada dil cumin entscheivi prest, mava il schinumnau "stab da cumin" treis ga entuorn casa cumin. Quei daventa aunc ozildi, naturalmein entuorn ina gruppa da pliras casas, essend la veglia casa cumin buca isolada pli.
Tgi less bein descriver e raquintar tut quei ch'ei iu e curriu duront tons tschentaners en quella casa, nua che la politica dalla Cadi vegneva fatga, sentenziau tenor dretg e giustia, nua ch'ils pli sabis umens dil cumin en uniun cun sia grazia reverendissima seradunavan e secussegliavan en buns e schliats dis sur il beinstar ni la miseria dil pievel e nua ch'ei vegneva beinduras era truau sur veta e mort. En verdad, ina zun interessanta, gie ins astga dir venerabla casa, da muntada historica e mereta perquei, ch'ins restaureschi e renoveschi ella cun pietad, tenor plan e cun quitau.
Tier il barschament dils Franzos, ils 6 da matg 1799, ei era questa casa barschada tochen sin ils mirs. Sche nus sbagliein buc ha il cumin giu vendiu la veglia casa cumin enzatgei onns avon l'invasiun dils Franzos a privats e giu cumprau per casa cumin la casa (Bellevue) sut la claustra, ni che quella scumiada sa esser daventada cuort suenter il barschament. Tenor ina brev da marcau dils 10 d'uost 1799 ha il cumin denton vendiu quella casa (Bellevue), respectiv il sulom a salter Gion Battesta Durgiai per 1200 renschs resalvond tier la nova casa tuts anteriurs dretgs dil cumin. Tutta lenna per baghegiar ha Durgiai saviu pinar ella schetga da cumin.
Suenter il barschament da Mustér ei
la veglia casa cumin (Augustis), respectiv siu sulom, daventada in "dualissem",
quei vul dir en possess da dus proprietaris, che cuoza aunc adina vinavon. Ina mesadad dalla casa udeva da siu temps a statalter Placi Nazi
Berther, che possedeva era la "Cresta". - Da Placi Nazi Berther ha capitani
Ludivic Carigiet cumprau quella mesa casa. Capitani Carigiet, fegl
da mistral Gion Luregn Carigiet (+1824), era staus 25 onns en survetsch
napolitan, ha giu fatg la campagna da Sicilia ed era lu turnaus cun ina
biala pensiun anavos en sia patria a Mustér. Leu eis el vegnius
numnaus cumandant dil "Landwehr". Denton schava sia consorta, ina
dama da Neapel, encrescher e capitani Carigiet ei seresolvius da returnar
a Neapel, nua ch'el ei daventaus paucs onns suenter in'unfrenda dalla colera. El ei morts cun ses 66 onns ils 21 da november 1865.
,
Avon che seretrer naven da Mustér
ha capitani Carigiet vendiu sia mesadad dalla casa cumin a frars Agosti
da Trun. In da quels frars, Battesta ei secolocaus a Mustér, ha
drizzau en leu stizun ed ustria. Quella mesadad casa ei ussa en possess
da Susanna Agosti-Monn, che meina era vinavon stizun ed ustria.
L' autra mesadad dalla casa cumin apparteneva a Giachen Monn da Mustér, ch'ei staus mistral 1828/29. Mistral Giachen Monn ei seretratgs pli tard a Rabius, nua ch'el ei morts 1848 ils 3 d'october e satraus ils 5 a Mustér. Quella mesadad casa para dad esser vegnida en possess dalla famiglia Monn, Mustér-Gonda. Gerau Gion Battesta Monn, carteivlamein frar da mistral Monn, ha vendiu quella mesa casa a statalter Pieder Paul Cagienard da Rabius, che ha giu maridau Lucia Giuseppa, feglia da Mistral Monn e quei per la summa da 2800 renschs. Cagienard ei seretratgs a Mustér.
Dils treis affons da statalter Cagienard ei la feglia Rosa vegnida la pli veglia, che ha artau questa mesadad casa. Igl ei vegniu ranschau en giu bass in local per far ustria, che postenent Conrad Bühler ha giu affittau per plirs onns e dau il num "Alpenrose". Silsuenter ha Zazzi menau quell'ustria sut il medem num. 1912 ha Rosa Cagienard vendiu sia mesadad casa a Bernard Columberg-Bundi da Cavardiras, che ha retratg quella part casa il mars 1913 e dau all'ustria il num "Veltlinerkeller". - Cun 1918 ei questa mesa casa vegnida en possess da Josef Giger-Condrau, che ha midau il local d'ustria en ina bischutaria.
Era la secunda casa da Cumin (Bellevue) ha fatg atras, ton sco nus savein, differentas midadas. Avon ch'ils Franzos arrivien a Mustér 1799 udeva quella casa ad ina famiglia Huonder, che haveva leu ina stizun ed hagi giu tiel barschament in donn da 10000 renschs mo per rauba da stizun. Silsuenter ei salter Gion Battesta Durgiai, sco gia detg, vegnius en possess da quei sulom, ha baghegiau la casa danovamein e fatg ustria e giu quitau per ils ufficials e locals dil cumin ed ei il davos salter, che figurescha sco ustier dil cumin.
Felix Cabernard da Dardin, ch'era seretratgs a Mustér entuorn anno 1830, ha cumprau la casa cumin da salter Gion Battesta Durgiai, e menau sez l'ustria, carteivlamein cun la taverna "Zum Adler". Il cumin ha naturalmein giu resalvau tut ses dretgs sco vidavon. Cabernard era in um da gronda sabientscha e capacitad ed ha giu, ton sco nus savein, differents uffecis en vischnaunca da Mustér. A sia iniziativa ed activitad ha Mustér d'engraziar per siu "spital", ch'ins ha baghegiau 1842 sco casa pauperila e sco casa da scola, da nies saver l'emprema a Mustér. Leu ha era siu frar Gion Clau Cabernard dau scola, ferton ch'ins deva scola vidavon en casa pervenda ed en casas privatas. Felix Cabernard ei igl autur dalla cumedia "ll spért libertin". 1840/41 ei Cabernard staus mistral dalla Cadi. Silsuenter lev'el seretrer a Cuera sco procuratur, nua ch'el entras sia savida "po far ses fatgs pli bein che star cheu e far ustria". Denton eis ei stau ordinau autruisa dalla divina providientscha. Tut nunspitgadamein ei mistral Cabernard morts ils 3 d'avrel 1843 ella vegliadetgna da mo 36 onns. Ei cursava da lezzas uras ualti aviartamein la fama e certs indecis ein era semussai, ch'ins hagi tussegau el. Siu sulet affon ei morts da pign; sia dunna ei serendida ell'America.
Gia 1840 haveva Cabernard giu vendiu la casa cumin a litinent Mattias Berther, che ha priu possess da quella per Daniev 1841. Cabernard habitava leu vinavon ell'alzada sura. Il niev stradun, baghegiaus 1857 entochen amiez il vitg Mustér, ha purtau nova veta e bia traffic ella Surselva ed era a Mustér. 1870/71 han ins engrondiu la casa cumin per in'alzada, construiu il tetgam autruisa cun sia clutgera sissu. Ins ha dau alla casa ina fatschada era da maun sura, sco era alla veglia, casa-lenn leu speras da Gion Antoni Genelin e da "pot" Giachen Fidel Riedi. La plazza dadora la casa cumin era vegnida ulivada gia avon (1862) dals tschun vischins leu speras, nua ch'ins ha saviu tener 1871 la fiasta districtuala da cant. La casa cumin ha survegniu il num "Hotel Berther" e la taverna "Zum Adler" han ins mess sur combras. Frars Berther, fegls da litinent Mattias Berther, han sviluppau gronda activitad ella Surselva sco hoteliers, marcadonts, cun far il pur e cunzun cun menar biars onns la posta federala da Glion entochen ad Ursera.
Suenter la mort da docter medicinal Placi Berther 1903 ha siu nevs Fidel Berther surpriu la casa cumin, restaurau e ranschau en ella danovamein sco "Hotel Bellevue" e turnau a pender ora la taverna "Zum Adler". Cun igl onn 1913 ei la casa cumin vegnida en auters mauns ed igl onn 1924 han ins calau da far ustria. La casa ei vegnida ranschada en per habitaziuns privatas, nua ch'il cumin ha aunc adina reservau certs paucs locals per siu diever.
Nus lein denton far fin cun nossas "Reminiscenzas".
Igl ei mo cuortas, muncativas notizias, ch'ils stimai vischins da Mustér
veglien gentilmein perstgisar, curreger e cumpletar. Forsa che nus turnein
puspei inagada. Ad interim nos megliers salids als preziai amitgs, cunzun
als vegls trochists.