La Val Maighels
Manuscret en Biblioteca romontscha Mustér; M191
![]() |
![]() |
![]() |
Denter tut las bialas e grondas alps da Tujetsch eis ei buc’ina che stat a pèr a quella da Maighels. Buca mo muort siu grondius spazi, mobein era muort la fina jarva, che crescha en quella val, eis ella preziada dils purs, principalmein da quels che han bia stiarls. Muort sia aulta situaziun da circa 2100 m.s.m vegn ei cargau en mo stiarls. Il diember ei fetg differents; igl onn 1882 fuva ei cargau en 220 tgaus; igl onn 1885 mo 142, igl onn 1889 mo 113; igl onn 1891 puspei 196 tgaus. La stagiada ei fixada sin 225 tgaus, quei vul dir pli che 225 astg’ei buca vegnir cargau en.
La Val Maighels schai enasisum la Val Tujetsch da vart dalla sera e miezdi. En ina lunghezia da duas uras e mesa semein’ella gl’emprem encunter miezdi, suenter sestorscha ella encunter sera, sesalzond mo succesivamein e s'eunescha lura cun sia sora, che arriva era leu, la Val Purtgera (ni tudestg Unteralp) ord il Cantun Uri.
Per saver dar in pign maletg da quella val ston ins entscheiver odem ed ira plaunca per plaunca e gonda per gonda d’in maun en e da l’auter ora. Per saver far quei lein nus pia far ina spassegiada a Maighels.
Nus lein pia entscheiver nies viadi a Sedrun. Las quater dalla damaun ha ei num semetter sin viadi. In pulit bien pèr calzers cun rabaizas, in brav fest enferrau ei absolutamein necessari. Mo il principal ei aunc la marenda, quella ei tuttavia buca d’emblidar. Paun segal, in brav toc carnpiertg e lura ina pulita talgia caschiel veder, duei esser la marenda. Aschia armaus astg’ins ughegiar da far quei viadi.
Bien, giu sin il clutger da Sogn Vigeli dat ei las quater e nus passein gest ord casa per semetter sin via. Amiez la punt entupein nus il caluster che va a tuccar da stizzar. Cun in devozius: Ludaus sei Jesus Cristus, salida el nus. Nus respundin ad el: Semper segi el ludaus, e marschein frestgamein vinavon. Traversond ils vitgs Camischolas e Zarcuns, suenter Rueras havein nus viu co ils purs eran era gia vid la lavur, ni eran sin via tier quella. A Tschamut vegn ei priu in vinars per survegnir empau comba e puspei vinavon per il stradun tochen a Surpalits. Cheu vegn ei da bandunar il stradun e traversau si il stavel da Milez e suenter haver fatg plirs carauns arriv’ins en il stavel da Tgatlems. Cheu ein ils pasters ed ils purs vid il mulscher. Las duas caschadas vaccas ein cheu tuttas serimnadas entuorn tegia, tgi stat sin peis, tgi schai, mo tuttas ein ruasseivlas e gaudan il sulegl, che sclarescha schon ualti cauld. Il paster grond porta a nus in barcagl latg grad mulschiu e quei gusta buca mal.
In’egliada sin l’ura da sac admonescha d’ira vinavon, pertgei igl ei vargau las siat. La via tochen da cheu aunc ualti emperneivla, vegn ussa mender. In schliet trutg plein crappa meina naven dalla tegia tochen en sper la tegia da Palius-dultscha (Plidutscha). Da cheu san ins ira sin pastg dil plaun en tochen en tier il mir. Il mir ei buca pli, mo il num ei restaus. Quei era ils cunfins denter las duas alps Maighels e Tgatlems, pertgei cheu entscheiva l’alp u la Val Maighels. Ussa lein nus ira empau pli plaun e mirar giu la val ch’ei cheu avon nus sco ei s’auda.
Arrivai en tier il mir
stat ins tuttenina ga eri e mira si per aulta greppa, ch’ei tut anetgamein
vegnida avon nos egls. La val para da haver sia fin cheu, pertgei ei sesaulza
cheu greppa e pretis-crap en ina altezia da varga 100 meters e negliu ina via,
in trutg d’ira vinavon. Il Badus ed il Tgiern Cavradi paran da haver dau il maun
cheu in a l’auter ed aschia serrau giu la val. Nus mein suenter las preits-crap
vi tochen vi tier las spundas dil Badus, cheu semeina ussa ina pintga valetta
davos la greppa enasi ed en paucas minutas essan nus sisuren.
![]() |
![]() |
![]() |
Cheu stein nus eri e
mirein empau entuorn. Nus
essan ussa arrivai sin in punct che porscha a nus in emperneivel aspect. Igl
emprem ina egliada dalla val en, mo cheu ves’ins aunc fetg pauc dalla Val
Maighels, pertgei ins ei aunc buca arrivaus sin igl ault dalla val. Ton pli
imposant ei da dar ina egliada ora giu per la Val Tujetsch. Ils vitgs, ils praus
e las pastiras giu bass pon ins buca ver, mobein las bialas alps dalla entira
costa seniastra oragiu tochen sin igl intschess da Mustér. Cheu seporscha agl
egl la biala alp da Tiarms ed il Cuolm Val.
Sco in gigantic clavau da fein mira il Cuolm
Val neu encunter nus. Neginas gondas e ruinas ein da veser sin siu bi vestgiu
verd. A pèr cun il Cuolm
Val stat ina autra alp, il Culmatsch.
Cheu anflein nus bunamein mo gondas. Sulettamein giusum en ed ora ein aunc bials
tocs pastiras. Dadora quella alp ei il Caschlè. Ina gronda e spaziusa alp, mo
fetg schliata pastira. La davosa alp, era da quei maun ora, ei l’alp da Cuolm de
Vi. Ina pintga, mo biala ed emperneivla alp. Sulettamein ils gronds darguns da
Sedrun e Bugnei paran a nus sco duas grondas plagas sin quella aschi imposanta
figura.
In freid suffel leventa nus ord nossa admiraziun e fa vegnir endamen che nus
seigien en ina altezia da varga 200 meters sur mar e cheu eis ei era igl uost
aunc empau da frestg. Las cuortas umbrivas leuvi en Val Giuv muossan era ch’ei
mondi gia encunter miezdi. „Bien, lein ira vinavon“, ei la parola.
In bien trutg meina nus ussa sur in pign crest vi. Cheu stat ussa avon nus in
termen carpun, il Crap Ner. Sco in schendarm stat el cheu amiez la stretga val
per dumandar giu a mintga passont il dazi. Ei para bunamein ch’el survegni era
mintga gada enzatgei, pertgei mir’ins empau entuorn ses peis, sche ves’ins bein
enqual butteglia senza tgau e bein enqual toc corda d’andutgel. Era nus dein ad
el nies tribut. Suenter ina cuorta mes’ura essan gia puspei en pei. Mo ussa
lein nus entscheiver a mirar giu la val, essend che cheu entscheiva propi la Val
Maighels. Bien, da nies maun dretg lein entscheiver. Cheu ei gl’emprem il Plaun
Badus. Atgnamein mo in pign fop. Sur quel si sestendan las magras Puozas dil
Badus tochen si tier lur signur, il Badus. Magras san ins numnar quellas
stretgas streglias che sestorschan denter grugna e greppa siadora, pertgei ellas
ein pli u meins cuvretgas cun crappa.
Dadens las Puozas dil Badus ei
la Plaunca ed il Grep dallas Granatas, ina liunga e lada, mo fetg carpusa
plaunca. Dil plaun en giufuns sei il
bia paliu, en quei aunc treis pulits lags, aschia che buna pastira eis ei mo
pauca. Nus essan ussa arrivai suenter in dutg en tochen tier la crusch. Cheu
sesarva avon nos egls tut ina autra val che quei che ins havess pudiu spitgar.
Il Plaun la Crusch, atgnamein il plaun giusut la Plaunca dallas Granatas,
consista ord pliras muotas e denter en valettas ornadas cun pastg e flurs. Nus
mein vinavon ed arrivein cun paucs pass sin in auter crest.
Mo tgei ei quei.
Leuvi sin quei crest mava l’aua aunc da leu oragiu ed ussa cheu va ella il
cuntrari. Quei ei gleiti clar a nus, pertgei l’aua va ussa anen, perquei che la
val Maighels ei unida tras ina val laterala cun la Val Curnera, aschia che las
auas da Maighels serimnan tuttas, priu ora quels dutgs ch’ein odem, amiez la val
per ira giun Curnera. La val ei ussa cheu fetg lada, bialas plauncas e muotas
dattan ina biala survesta tochen enagiu en il stavel.
Il stavel ei in dils pli bials
tocs pastira ch’ins vul haver. In
plaun da circa 20 minutas lunghezia e circa 5 minutas ladezia ei en ina alp
ualti darar d’anflar. Odem il stavel ei la tegia. In remarcabel baghetg. Ella ei
baghegiada vi encunter in crest, aschia che la part davos dalla tegia ei quasi
diltut en il tratsch, la part davon ei sin in termen carpun. Aschia semeglia la
tegia ina pintga fortezia. Siu tetg formeschan slondas ord igl uaul da Maighels
e quei ein bravas plattas da crap. Dus scalems che negin miradur ha tagliau ora
lubeschan e gidan nus sin il crap avon igl esch tegia. In'egliada sin igl esch
fa endamen a nus ina tabla da scriver ord il temps dils vegls Romans. Pertgei da
sum entochen dem ei igl esch plein cefras e bustabs e quei dad omisdus mauns.
Cheu eis ei ina pintga
cronica sur ils pasturs da varga vegn onns. Era las savas ed enqual crap sper
igl esch portan nums dils pasturs.
La tegia ei pintga, bassa e stretga, mo
tonaton ualti cumadeivla per ils basegns dils pasturs. La mesadad dalla tegia
pren il letg en. Quel ei fetg sempels, in toc aissa giu plaun per miez la tegia
formescha ina spunda dil letg, las autras spundas ein ils mirs. In brav mantun
netschs (tschèrs) ed ina cozza formeschan il letg. L’autra mesadad dalla tegia
survescha sco cuschina, stiva da magliar e talina da lenna.
La lenna ei fetg scarta e sto vegnir purtada
duas uras lunsch neutier. Amiez la tegia eis ei ina petga-lenn per tener si il
tetg. Vid quella ves’ins ina enzenna da Sogn Benedetg, ina buccada palma
benedida ed in guoteret aua benedida. Treis caussas che duessen muncar en negina
tegia da nossas alps sursilvanas. Cura che nies egl vesa l’aua benedida e palmas
benedidas si en tegia, lu vegn ei endamen, ch’era quella paupra tegia seigi in
pign sanctuari per ils pasturs, cura ch’els ein la sera en tegia vid l’oraziun.
Sin quei fein dorman els, suenter haver magliau ina brava pulenta cun in cup
latg vitier, meglier che bein enqual hosp en in hotel suenter ina tscheina da
plirs barsaus e lura aunc en in letg da plemas. Nus lein ussa bandunar la tegia
e mirar giu il stavel. Il pastg en stavel ei buca liungs mo perquei eis el ton
pli spess. Il proverbi da vegls pasturs, ils quals han gia pertgirau tiers en
cheu ils anno 1830 secloma: Han ils stiarls da magliar treis dis en stavel igl
emprem d’uost, lu han ei era aunc treis il davos uost. E quei ei buca detg da
memia.
Sur il stavel si ein las Plauncas Tagliola, liungas plauncas cun bia
pastg. Quellas entscheivan ora tier il Grep dallas granatas e van tochen en tier
igl „avon Tagliola“.
Tagliola u Val Tagliola ei ina stretga val cun teissas plauncas per part mo
greppa e preits-crap, la quala ei sco in tagl che unescha la Val Maighels cun la
Val Purtgera. La Tagliola auda al Cantun Uri.
![]() |
![]() |
![]() |
Nus essan ussa arrivai
tochen entadem il stavel nua che l’aua da Tagliola vegn giu da maun dretg anen.
Cheu sesaulza puspei in crest avon nus, mo en paucas minutas essan nus si suren
sper il Piogn Crap. Quei ei in fetg remarcabel ornament dalla natira. L’aua ha
en il cuors dil temps magliau ora in vau aschia ch’il dir grep da granit
formescha in ferm e segir piogn. Si suren ei la ladezia circa in miez meter,
aschia ch’ins sa cumadeivlamein passar sur l’aua vi, era temps da malaura, nua
che l’aua da Maighels ei gronda e furiusa. L’aua sesforza tras quei grep plirs
meters e vegn lu, sesderschond sur ina preit crap giu, sco sche quei fuss sia
fontauna. Enzacons pass
pli anen ei il stavel dil Piogn Crap. La tegia ei ussa buca pli, mo il stavel
vegn aunc duvraus enzacons dis. Sur il Piogn Crap si ein las Plauncas dil Piogn
Crap. In grond spazi, mo pauca
pastira, il bia ei gondas e darguns. Ina suletta plaunca ualti anen, la Plaunca
liunga, ei empau pli schubra e dat in per buns solvers. Naven dil Piogn Crap san
ins ira ina mes’ura tut alla grada viaden suenter l’aua, mo il bia ei grava.
Ualti entadem il plaun ei aunc stavel, il Stavel dadens. Quel vegn ussa buca pli
duvraus per stavel, mo il sulom d’ina tegia muossa a nus, ch’ei seigi stau cheu
pli baul ina tegia. Si encunter la spunda sper quei stavel eis ei in crest, ina
muota. Per quella muota entuorn ein pliras ruosnas da muntanialas e remarcabel
quei crest porta il num d’in catschadur, el vegn numnaus il Crest dil Lurens.
Sur quei stavel si ein las Plauncas dil Pez Purtgera. Ina gronda tenda che
tonscha tochen en avon Purtgera. Pliras plauncas ein neidias e perquei empau
malsegiras; principalmein la davosa spunda ei fetg dira e neidia. Tut las
plauncas e crests da quei maun en ein ualti segiras ed ils tiers san ira tochen
si tier la greppa senza ch’ins stuess temer ch’ei ruclassien.
En avon Purtgera cala l’Alp da Maighels si per biestga gronda, per nuorsas eis
ei aunc ina tenda da biabein ina ura da quei maun viaden. Pastira eis ei mo
pauca, il bia ei greppa e grava. Aschia vesa l’Alp da Maighels da maun seniester
ora. Da maun dretg lein nus ussa era descriver ella sin nies retuorn anora. Mo
igl emprem ha ei num da mirar suenter la marenda, pertgei naven dil Crap Ner
osum la Siara tochen avon Purtgera, cun visitar la tegia ed ira a mirond
entuorn, havein nus duvrau bunamein quater uras, aschia ch’igl ei ussa vargau
miezdi.
Bien viadi la marenda.
Giu sper l’aua sin ina platta vegn priu in brav refrestg.
L’aria fina dalla Val Maighels
fa schon tuchegiar. Suenter haver
magliau bravamein vegn ei aunc buiu in sitg aua e la sempla gasteria ei finida.
Ussa lein nus aunc dar ina ruassada e lu ira vi da tschei maun ora.
Ina cuorta mes’ura ei gleiti vargada e nus stein si e semettin puspei sin via.
L’ura dils pasturs leu ora ei sum igl Tgiern Cavradi e muossa cun sias umbrivas
las duas. Cun in segl savein nus arrivar da l’auter maun dall’aua, pertgei l’aua
ei cheu avon Purtgera buca gronda.
Da quei maun vegn ei numnau tras en ed ora la Rabetscha. In grond e bi toc
pastira. Pauca greppa, bials fops, spundas e muotas tut cuvretg cun il pli bi
verd. Mein nus aber cheu atras, sche vegn il patratg si en nus, mo san ins
numnar quei cheu biala pastira, ch’il pastg ei aschi cuorts ed aunc aschi rars.
Nus lein schar dar la risposta versai pasturs, quels dian: Cun ina capiala
pleina pastg dalla Rabetscha stattan ils stiarls meglier che cun dus buns
bratschs fein digl unviern. Entadem la Rabetscha dadens, quei ei la part da miez
anen, ei la Plaunca verda, ina teissa, dira e malsegira plaunca. Schiglioc eis
ei dapertut da quei maun segir e bien. Ils tiers astg’ins schar ira sco ei
vulan. Entirs dis vegnan ils tiers catschai si cheu la damaun e negin mira
suenter enzatgei entochen la sera da stavlar. Tochen ora tier il Piogn Crap ei
la Rabetscha dadens. Leu sesbassa ei empauet e quei tutteninaga e la Rabetscha
dadora formescha bials plauns visavi il stavel. Si encunter la greppa eis ei
snueivlas gondas ch’impedeschan als tiers dad ira a malsegir. Odem la Rabetscha
ein ils Fops da l’Alpetta.
Cheu sesbassa la val tut
anetgamein ed ina nova val sesarva, la quala unescha la Val Maighels cun la Val
Curnera.
Curnera ei ina autra alp, che s’auda a privats ord la vischnaunca da
Faido, Cantun Tessin. Dein nus ina egliada da quella val oragiu, sche par’ei sco
sche quella val havess giu dus scaffiders.
Dil maun dalla Rabetscha eis ei nuot auter
che stermentusas gondas. Ei para che quellas gondas hagien vuliu far, quala hagi
la pli grossa crappa, pertgei crappa da tala grossezia sco ins vesa cheu ei buca
grad d’anflar dabot. Aschi amiez quella cuorta valetta, ella ei strusch ina ura
liunga, ei in stavel denter duas gondas en.
La Platta senumn’ei cheu. La
tegia ei fetg remarcabla, essend che siu tetg consista ord ina suleta
platta-crap. La tegia ei lu aunc bufatgamein gronda, aschia ch’ils pasturs san
habitar en ella aunc ualti cumadeivlamein.
Da l’auter maun ei la pli biala pastira
ch’ins vul haver, las Plauncas dil Rotenberg vegn ei numnau.
Quella val auda mo in
tochet sisum a l’alp da Maighels, igl auter s’auda tier Curnera.
Nus essan ussa arrivai tochen odem la Rabetscha ed aschia saviu mirar e
contemplar l’entira Val Maighels. Ina aissa meina nus sur l’aua vi, ch’ei schon
ualti gronda e nus sesanflein puspei avon tegia.
La davosa purziun dalla marenda vegn ussa prida neunavon e consumada si. Suenter ina pintga pausa semettein nus puspei sin via per turnar a casa. La medema via meina nus puspei ora encunter il Crap Ner e da leu a Tgatlems. Il sulegl haveva dau il davos salid al Scopi cura che nus essan arrrivai sin il stradun a Surpalits.
Suenter in viadi da 9 ½ uras essan nus arrivai staunchels e nehers a casa.
Ut desint vires, tamen est laudanda voluntas.
Ils nums locals
![]() |
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. |
La Siara Plaun Badus Plaunca e Grep da Granatas La Crusch Il Stavel La tegia Plauncas Tagliola Pass Tagliola Val Tagliola Piogn Crap Stavel Piogn Crap Plaunca Piogn Crap Crest dil Lurenz Pass Maighels Purtgera La Rabetscha dadens La Rabetscha dadora L'Alpetta La Platta Las Plauncas dil Rotenberg Il Crap ner. Quei crap senumna suenter la secunda Uiara mundiala, il Crap dil schuldau. Ina tabla commemorativa regorda d'in tragic accident, nua ch'in giuven recrut ha piars la veta, tuccaus dallas ballas da ses camerats.
Indicaziuns da Stanis Berther, Sedrun |