La malaura gronda da 1834
 

Fragments historics d'in crap cugl orsal 1837

Igl uor dil Drun sur la punt a Sedrun ei vegnius menaus si 1837, per schurmegiar il vitg ed il santeri e menar l'aua e la bova dadens giu. Sur las cefras ei gravau en H S, sco ins vesa sin in crap digl uor.

Vul ei dar in bien onn en Tujetsch, sche sto il run da Sedrun vegnir tresi ga cotschens:

Tujetsch survegniu ha 1834 21'983 renschs!
 

”Donns caschunai dalla malaura a Tujetsch 1834: 9000 flurins.” Quella remarca ellas notizias da pader Baseli Berther han svegliau miu interess. Aschia hai jeu fatg retschercas davart la catastrofa ed aua gronda dils 27 e 28 d’uost digl onn 1834. La summa da donn cun 9000 flurins ei buca aschi stermentusa cumparegliond cun las autras vischnauncas vischinontas ni grischunesas. Oz fussen quei circa 18'000.- francs.
   

 

In crap historic raquenta

Enasisum il parcadi suenter il Drun ella spunda secatta dapi gl’atun 2005 in crap pli grond ella spunda. Il crap che porta l'annada 1837 ei arrivaus neu dil plaz scola a Sedrun. Sur igl orsal ei da leger la letra H e carteivel aunc in S ni o; che savess muntar Höhe ni Hochwasser! Il crap ei staus ina part dil mir d’ustonza eregius 1837/38 encunter il Run. Il mir sesanflava enasisum il parcadi seniester encunter il Run – aunc oz in dils fleivels puncts en cass ch’il Drun vegn; uss denton curregiu cun l'erecziun d'in mir igl onn 2005. Il crap fuva cul temps e cun la forza dall’aua vegnius transportaus giudem il Run. Tumaisch Schmid-Berther ha cattau il crap avon ch’el daventi in di chisa e sablun e disloccau el sil plaz da scola igl onn 1962.

 

Il Run da Sedrun
 

Aunc oz vegn raquintau quei che generaziuns han dau vinavon. Il Run mavi dad in temps giu encunter il rein da Strem – quei ei aunc oz bein veseivel – il vau suenter la costa dil Cuolm da Vi sil Plaun Valtgeva.
E la tradiziun di vinavon e negliu ei quei documentau, ch’ils vischins da Sedrun, Gonda e Camischolas hagien decidiu: Leu nua ch’il Run semovi la proxima ga, stoppi  el da lu naven adina ir.
Quei seigi lu succediu en disfavur da Sedrun-Gonda, e dapi lu seigi il Run vegnius canalisaus el liug dad oz.
Co vesess la cuntrada ora sch’il Run fuss ius viers Camischolas?


Ina pergameina digl onn 1557 documentescha ina dispeta denter vischins da Gonda e Salins e vischins cun prau suenter il Run. Il Run haveva priu naven la via ton fetg che negin saveva passar cun animals ni menadiras. Avon dertgira pretendan ils vischins da Gonda, ch’ils possessurs dils praus stoppien metter en uorden la via viers Valtgeva, quei che la dertgira cun mistral Gieli Maissen pretenda en sia decissiun. Da Salins engiu ei la vischnaunca obligada da mantener la via ed il gerau resonsabels per la tgira.

Igl anniversari da 1456 noda sut il datum da 1610 ina “eruptio montis”. Tgei che plevon Sebastian de Castelberg manegia ei mo da dubitar. Forsa ei il Run vegnius a moda fetg intensiva pertgei mo 80 onns pli tard, 1691,  sto la baselgia da sogn Vigeli vegnir disloccada pli anora naven dil Run smanatschond.

 

Ella descripziun dalla Val Tujetsch da pader Placi a Spescha da 1805 numna el era il Run. Il pader scriva:

Il Drun ei in vallatsch sruinau che percuora il territori denter Sedrun e Gonda e sbucca el Rein. El entscheiva sut Cuolm da Vi cun scuatschs e ruinas che spedeschan giu el stretg vallà crapperias, gallera e lavinas. Avon 200 onns (1691) han ins stuiu disloccar la baselgia parochiala encunter damaun, ins ha construiu rempars da crap e lenna e sedau bia breigia da prevegnir a donns, mo ins ha buca capiu la lavur e tuts sforzs ein stai adumbatten.

Savens hai jeu observau il Drun e sundel perschuadius ch’el fa aunc pli che tschien onns siu tantuè e quei entochen che las teissas spundas lateralas vegnan aschi plattas, ch’ei po crescher pastg.

Il Drun sto vegnir controllaus ed urentaus mintg’onn. Crappa e greppa pli gronda duess vegnir sluppentada. Vul ins prevegnir a pli gronds donns, ston ins far ina lada e grada turrera cun crappa grossa. Mo lu sa il material en moviment entras malauras flessegiar senza carauns e resistenza ed ils donns san vegnir prevegni.

La disgrazia
Tenor las indicaziuns da Vigeli Beer, veva ei entschiet a plover ils 17 d'uost 1834. Suenter in di seigi il drun vegnius pli u meins incuntin. La malaura ha cuntonschiu siu punct culminont ils 27 e 28 d'uost. Ins sto veser ch'il vegl vau dil Run encunter la spunda che cunfina il vitg, la baselgia e santeri, vevi ina profunditad da 4-5 meters. Il vau sez, nua che l'aua flessegiava, fuvi buca aschi profunds.
Ils vischins da Gonda e Sedrun han adina empruau da canalisar il Run en lingia grada naven dalla punt dalla viafier dad oz. Quei oravontut per schurmegiar il vitg, il vegl santeri che sesanflava empau dadens la baselgia, forsa vev'ins schau star il vegl santeri tier la reconstrucziun dalla baselgia pli anora igl onn 1691.
1834 sestaupa il Run, quei circa seniester dalla plazza da tennis, all'entschatta dil parcadi . El semeina enviers il vitg e fuola via suenter la spunda giu, sper baselgia giu e periclitescha il santeri. Vigeli Beer remarca, ch'ins hagi da mesanotg stuiu cavar si fossas e dislocar quellas! Sur Giusep Hitz hagi empalau las lavurs. El ei era staus igl iniziant per l'ustonza el Run. Plinavon fa el la damonda al cumin dalla Cadi d'astgar collectar ella Cadi.
Sur Hitz, ensemen cun gerau Cristian Venzin, ei pia staus la persuna che ha iniziau l'ustonza, quei segiramein per segirtad dalla baselgia. Ella brev da 1836 alla regenza, Cussegl pign, supplichescha il gerau da far vinavon e tarmetter inschigner e sustener la vischnaunca enten ereger e finanziar in uors el Run. Quei ei succediu entras inschigner La Nicca e cun agid e cussegliaziun dalla cumissiun cantunala ha la lavur saviu entscheiver.
 

Ault Ludeivel Cusselg Ping

Schon ilg onn vargau ha nossa Vischnaunca unitameing concludiu sin la circulara scretta ora della Ludeivla Comissiun, schentada per distribuir ils stürs vegnii en per ils dischgraziai entras la gronda aua dils 27 e 28 d’uost dilg onn vargau, de metter vid Uors quei che seigi cau tier distinau, sut las lau perscrittas conditiuns, sco era schon ilg onn vargau faitg instanza per ch’ei vegnii eera scheu termess in Ingeneur per ch’in sapi, cura quel hagi viu een ils locals e Situatiuns, con ton pli bein Nez et Effect, nua e co tschentar quels Uors;
Aschia havein nus speronza, che ilg onn d’uonn vegni aschi gleitti sco ilg Temps lai tier anus termess in tal, sco eera ch’ei vegni a nus schau vegnir tier nossa guotta che podessa nus tokar.
Cun speronza ch’ilg Ludeivel Cusselg Ping, sco eera la Comissiun veglien eera haver quittau per nossa Paupra Vischnaunca, recomendein nus Els cun nus sut l’aulta Protectiun Divina.

Tuyetsch ils 5 de Marz 1836

Christ Wenzin

Gierau per Comissiun

della Vischnaunca de Tujetsch


Las lavurs entscheivan lu 1837 e cuntinueschan aunc 1838, sco quei ch'il protocol da vischnaunca plaida, dil reminent ei quei igl emprem protocol da vischnaunca.
 

Protocol da 1838, ils 3 da zercladur

Concludiu de sin l’autra Jamna deigein ils Ugaus dilg Drun ils emprims dis far ilg foos dilg Drun et per gl’iemprem deigi vegnir avisai quels ch’an moncau ilg onn vargau et nunvegnient quels sin quei di chei veng avisau sche deigien ei imediat far pagar f 1 per um per di quels ch’an muncau.


Il Run vegn tratgs alla grada ed il funs vegn emplenius cun ina sulada da crappa, per ch'il dutg flessegi spert a val, en cass da malaura ton spert cul material ed hagi buca caschun da sefermar.
El liug nua ch'il Run era desviaus encunter il vitg, vegn eregiu ina ustonza ed en quella integrau il crap cugl orsal 1837.
Tier l'erecziun dil stardun 1862/63, hagien ins duvrau l'ustonza sco via per ir per crappa e material per construir las spundas dretg e seniester dalla punt. Silsuenter ei restau in pastget il qual fuorma oz la plazza da tennis.

Vigeli Beer, menziunescha en sia cronica dil Run, ch'ins hagi igl onn 1935 schau ir alla malura l'ustonza.

 

tgietschen: il vau dil Run vi encunter la spunda dil vitg e baselgia

verd: il vial curregius e tenius en lingia grada

blau: la via dil Run d'anno 1834

 

El 17avel tschentaner ha il run sfurzau da baghegiar la baselgia nova pli fetg anora viers ost. La foto d'entuorn ils anno 1920, muossa con damaneivel ch'il run ei puspei vegniu a baselgia e santeri. Sch'il santeri vegl sesanflava pli e vest, sch'eisi da capir, che quel ei staus periclitaus 1834 ed ina dislocaziun ha giu liug.


Rapport dalla cumissiun cantunala

In ualti clar e sufficient maletg dalla situaziun suenter la malaura dat il rapport dalla cumissiun cantunala per malauras da gleiz onn:

“Diese ganze Thalschaft war zur Zeit unseres Besuches am 11. Dec. bereits tief mit Schnee bedeckt, so dass wir manche Localbesichtigungen nicht vornehmen konnten. Doch glauben wir Ihnen die wichtigsten Angaben im Folgenden zu können:

Die Beschädigungen haben hauptsächlich in dem ausgedehnten Gebiete der Kirchgemeinde Sedrun und ihrer Kaplaneien Statt gefunden, und beschränken sich grossen Theils auf die Umgebung des Rheinbettes, welches hundert Fuss tief in die breite, sanft abhängige Plateaufläche eingeschnitten ist, auf der beinahe alle Wohnungen und die meisten schönen Güter sich befinden. Diese letzten gehören gewöhnlich den Wohlhabenden, und das Klafter wird hier mit 14-16 Bündt. Batzen (128-144 Rpp.) bezahlt. Diejenigen am Rheine dagegen gehören meistens de Armen, und dort ist das Klafter nach seinem gewöhnlichen Kaufpreise zu 7 ½ bis 12 Batzen (60-96 Rpp.) geschätzt worden.

Die Verwüstungen bestehen sowohl in Wegreissung des Bodens als in hoher Bedeckung mit Sand und mit Steinen, und dürfen wir aus den Schätzungen einiger solcher verwüsteten Flächen auf den Maassstab der Schätzung überhaupt schliessen, so erscheinen die angesetzten Summen als mässig.

Wuhrungen am Rhein sind einzig in der zerstörten Ebene zwischen Rueras und Sedrun, welche ungefähr 10 Minuten lang und 150-200 Schritt breit ist, anwendbar, dort aber sehr wünschenswerth.

Die ausgedehnte schöne Plateaufläche an der N. Westseite des Thales hat wenig gelitten, indem die rechtseitigen Bäche nicht stark anschwollen; in Sedrun indess sind mehrere Wohnungen und die Kirche durch das immer tiefere Einschneiden des am Oberalpstocke entspringenden Camaura Baches und die darauf folgenden Einstürze der steilen Schuttabhänge in grosser Gefahr; hiefür indess ist kein Schaden eingegeben worden,

Eine S.Giacomo bedrohende Rüfi wurde glücklicher Weise durch eine zum Theil eingestürzte Mauer, welche der Canton zum Schutze gegen Schneelauinen über dem Dorfe hatte aufführen lassen, unschädlich abgewendet.

Bedeutender dagegen wurden die Alpen und Allmenden der linkseitigen oder südöstlichen Nebenthäler durch die dortigen sehr starck angeschwollenen Gewässer verheert; der Schaden an denselben nebst den weggerissenen Ställen wird auf 5000 fl geschätzt.

Die Gemeinde bezieht jährlich 300 fl. Pachtzins von einer Alp, und besitzt noch genug Allmende zu Pflanzboden für die geschädigten Armen.“

Ils donns
Ils donns totals, schazegiai dalla cumissiun ein stai 23'083 flurins, quei ein el daner dad oz circa 40'000.- francs.

La suandonta tabella muossa ils donns caschunai a persunas privatas:

 

Tujetsch

Diember dils donnegiai

Donns

 

 

Pagau ora

Famiglias

Cun lavur

Senza lav.

Total

resti

Daners

39

122

83

6055 fl

363.55 fl

831.9 fl

1195.4 fl

 

 

Ils donns numnai ein per part grevs da localisar. Enscadin cass ei il Rein bandunau en plirs loghens siu vau e caschunau donns vid ils praus alla riva. Il Run ha smanatschau pliras casas e la baselgia. Co il Run ha gliez onn donnegiau documentescha ina carta da sitauziun da 1837 ualti clar e la carta da situaziun da 1860 precisescha claramein la situaziun da 1834.

La situaziun dil Run 1837

   

La carta ei vegnida creada d’inschignier Salvetti igl october 1837. Ils nums ed autras remarcas:
Tavecg Sedrun,
Prati e campi,
Albero della Liberta,
Torre di Sedrun,
ottia Tavecg;
da l’autra vart dil Run:
Molino;
el Run:
Valle di Sedrun e canale nuovo.

 

1. Vial dil Run suenter la malaura da 1834

2. Vial niev, canal niev, eregius 1834-1837/38
3. Mulin
4. Plonta dalla libertad
5. Baselgia parochiala s.Vigeli
6. Via veglia

 



La situaziun 1860

    

La carta da 1860 muossa aunc pli claramein la sitaziun dil Run

el 19avel tschentaner.

  1. l’ustonza eregida 1837/38

  2. la via dil run la malaura 1834

  3. la correcziun da 1834-1838

  4. la via veglia

  5. la via nova eregida 1862/63

  6. baselgia parochiala

  7. sontget vegl

  8. baghetg Dulezi

  9. resgia

 

 La vesta sil Drun da Surrein anora! il maletg plaida: Sedrun ei baghegiau sil material da runs!

 

 

 

Fontaunas:

Archiv cantunal, Cuera

Archiv communal
Cronica da Vigeli Beer, Sedrun
Tschespet 36/1957 Tia veglia daventi da Vic Hendry