Il maletg da s.Gieri sil clutger dalla baselgia parochiala da s.Vigeli a Sedrun
da Tarcisi Hendry, Sedrun
Dapresent sefa la restauraziun dil maletg da
s.Gieri vid il clutger-baslegia a s.Vigeli, Sedrun. Ils davos onns ei la
qualitad dil bi maletg svanius tut alla anetga. Ina restauraziun fuva daventada
pli che urgenta. La davosa sanaziun dil maletg ei sefatga igl onn 1959, qui
indichescha la data nudada el maletg. Gia zatgei onns avon duei haver giu liug
ina restauraziun dil maletg. Igl onn exact ei a mi aunc buca enconuschents,
forsa sa enzatgi gidar mei!
La restauraziun vegn execuida entras il restauratur
J.Joos dad Andeer e ses conluvrers. La restauraziun dil precius maletg cuoza
circa treis meins. Ils cuosts muntan tenor calculaziun 25 000.- francs. La
mesadad da quei importo surpren la vischnaunca politica.
S.Gieri
Marter e
gidonter el basegns, 23 d'avrel
Strusch in auter sogn ei aschi legendars sco quei
marter dalla Capedonia. Siu maletg, el a cavagl mazzond in drag, s'auda tier las
pli enconuschentas presentaziuns da sogns tiel cristianissem. Dapi la sinoda
digl onn 1222 ei Gieri patrun dalla Engheltiara. ellas tiaras germanas s'auda el
denter ils quitordisch gidonters da basegns. Il marcau da Genua ed igl uestgiu
da Limburg venereschan el sco protectur. La tiara Gheoghia ha retschiert siu num
entras s.Gieri. Las Dardanellas senumnavan pli da vegl "Stretga da mar da
s.Gieri". Ella Engheltiara ein buca meins che 160 baselgias dedicadas a
s.Gieri. Richard Löwenherz ha numnau s.Gieri sco siu protectur persunal.
Davart sia veta e siu agir dat ei neginas datas
autenticas. Pli derasadas ein sias numerusas legendas. Sia persuna vegn era
capida sco figura mitologica. La pli enconuschenta legenda ei d'anflar el tom
davart il temps miez cul num "Die goldene Legende".
Gieri deriva d'ina famiglia cristiana e fetg
beinstonta dalla Capedonia. El daventa schuldau e pli tard tribun ella armada
sut imperatur Diokletian. Quei schegie che quel persequitava ils cristians. Da
gliez temps vegneva la tiara tiranisada d'in drag. Mintga di stuevan vegnir
unfridas duas nuorsas per quietar el. Zacu mauncan las nuorsas ed el pretenda
unfrendas da carstgauns. Entras la sort croda l'emprema unfrenda sin la feglia
dil retg. El vestgiu da nozzas seprepara ella per l'unfrenda. Cheu attacca Gieri
il drag cun sia lontscha, blessegia el e meina el avon il pievel. Cheu
empermetta el da mazzar il monster sche tuts selaschien battegiar. Silsuenter
che pievel e retg ein stai da plaid e cuntents , mazza Gieri il drag. 15 000
persunas laian battegiar.
Entras persequitaders dil cristianissem vegn Gieri
arrestaus igl onn 305. El vegn tgerlentaus cun ligiar vid ina roda e fierer en
caltschina buglienta. Quella tortura supporta el senza blessuras. Impressiunada
entras questa miracla, selai l'imperatura converter e battegiar. Ella ei denton
vegnida scavazzada avon las portas dil marcau ensemen cun s.Gieri. Quei tut duei
esser succediu el marcau Diospolis en Palestina.
La schuldada dallas cruschadas han fatg
enconuschents Gieri ella entira Europa. El temps miez eis el vegnius veneraus
ferventamein, denton buca sco marter, na plitost sco simbol dalla curtesia
cavallaresca. Dils tredisch uordens da cavaliers che portan siu num ei igl
uorden da s.Gieri ella Baviera il pli enconuschent. Ils cavaliers veneravan gia
adina s.Gieri sco protectur, aschia era las suandontas gruppaziuns da
mistergners: miniers, fravis da buis, artists, purs, fravis, sellers e
vischlers. Ils battasendas rogan el per sustegn sco era ils perschuniers. Biars
picturs artists han tschentau en lur ovras respectabels monuments en honur da
s.Gieri.
Historia
Igl origin dalla baselgia da s.Vigeli ei forsa
d'anflar en ina fundaziun d'ina caplutta entras ils nobels dalla schlatteina
Pultengia, ils administraturs dils beins dalla claustra sesents a Dieni en lur
casti. Igl anniversari plaida sut igl onn 1205, ils 26 da zercladur:
"dedicatio ecclesie s.Vigilii".
Quella baselgia schischeva in ton pli enviers il
Drun ed ins saveva ira naven dil chor en la tuor. Perdetga da quella baselgia
dat aunc oz igl imposant clutger. Il stil ei romanics; fuorma quadra e cun
finistras dad artg rodund. L'altezia tocca sum la crusch mesira 41.95 meters.
Igl onn 1617 ei il tetg vegnius alzaus e tratgs el
pli en péz e cuvretgs cun slondas. Quella lavur ei d'engraziar als ugaus
baselgia Gion Clau e giuncher Gion de Medell.
Ils onns dallas grondas restauraziuns dalla
baselgia ei era il clutger vegnius restauraus. La davosa restauraziun dil
clutger ei vegnida execuida igl onn 1983.
Il
maletg da s.Gieri
![]() |
Ovras
plaidan
(Zur Statistik schweizerischer Kunstdenkmäler VIII Graubünden von
J.R.Rahn
Am Kirchturm der Pfarrkirche
gilt ein grässlicher St.Georg als Jugendarbeit des Malers Diogg, geboren 1764,
welcher mit seinen Eltern in frühesten Jahren aus Urseren nach Tschamut übersiedelte.
Das kolossale Bild ist wie ein Tableau eingerahmt, soll übrigens übermallt
sein.
( von S.Vögelin)
Il maletg de s.Gieri sil
clutger ei fatgs dal pictur Felici Diogg (+1834), la mumma dil qual. Maria
Catrina Deflorin, ei stada de Tschamut. Era in maletg de s.Cristoffel duei haver
ornau pli baul il clutger. |
Pader Baseli Berther
An der Nordseite ist ein berittener St.Georg
aufgemalt; 18. Jahrhundert. Vor dem soll an dieser Stelle ein Christophorus zu
sehen gewesen sein.
Pöschel Erwin
Der schlanke, romanische
Kirchturm mit seinem neueren, spitzen. mit Walliser Schieferplatten belegten
Dach weist auf der Frontseite ein schönes, grosses St.Georgbild auf, welches
vom Maler Felice Diogg herrührt. Dieser stammte aus einem alten Bürgergeschlecht
der italienischen Val Formazza. Sein Vater hatte eine Catarina Deflorin von
Tschamut zur Frau, zog mit seiner Habe, als ihm 1766 sein Haus in Andermatt
abbrannte, nach Tschamut hinüber auf ein Bauergut seiner Frau. Gegen 1785 malte
Felice den S.Gieri am Turm zu Sedrun. Diogg ist bekannt als guter Porträtist,
er malte unter anderem Kaspar Hirzel und Johannes von Müller. Er starb 1834 in
Rapperswill. Sein Werk an der Sedruner Kirche, nun über 130 Jahres dem Wetter
ausgesetzt, ist noch dsutlich erkennbar, sollte aber fachmännisch restauriert
werden, ansonst es verblasst.
aus Das Tavetsch
Unter den Künstlern und zwar
in der Malereikunst, finde ich nur den Herrn Diogg, der mütterlicher Seits ein
Tschamuter war und noch jetzt in der Schweiz lebt.
Pater Placidus a Spescha
Ei vegn raquintau che avon
varga tschien onns eri ei in zun renomau pictur a Tschamut. Quel duei ver
malegiau il maletg da s.Gieri che stat sil clutger baselgia da Sedrun. In maletg
pli che tschien onns vegls ed adina staus exponius a tuttas auras schetgas e
bletschas e tonaton ei quei maletg aunc ussa ualti bials e veseivels.
La
Val Selva Tujetsch 1900
Sche Ti eis staus a Sedrun,
has Ti franc observau igl interessant maletg silla fatscha septentrionala della
maiestusa tuor-baselgia. El representa in gigantic s.Gieri, il qual smeina giud
siu cavagl la lontscha encunter in stermentus drag. Quei maletg che stat cheu
exponius a tuttas auras dapi ca. 140 onns, ha per auctur Felici Maria Diogg, il
qual ei carschius si a Tschamut, igl emprem uclaun sper las rivas dil Rein, ed
ei staus in grond artist cun renum europeic.
Felici Diogg, il pictur da Tschamut
Das religiöse Bild hat Diogg
nie beschäftigt. Zwar wird ihm ein grosses Wandbild am Turme der Kirche von
Tavetsch zugeschrieben, ein St.Georg zu Pferd. Aber Belege dafür fehlen, und
Erwin Pöschel hält die Zuschreibung aus stilistischen Gründen für wenig
glaubhaft.
Der Rapperswiler Porträtmaler Feix Maria Diogg
Aschilunsch plaidan differentas ovras sur dil
maletg vid il clutger da s.Vigeli. Resumu selai dir il suandont: Avon il maletg
da s.Gieri ornava carteivel in maletg da s.Cristoffel il clutger. La tradiziun
plaida cun franchezia ch'il maletg derivi digl artist pictur, miez indigen
Felici Diogg, naschius 1762 e morts 1834. Impurtontas ein segiramein las
informaziuns da l'auter tschentaner, che plaidan clar e bein per ina lavur da
Diogg.
Sia veta
Felici Maria Diogg ei naschius ils 17 da
fenadur 1762 ad Andermatt ella Val d'Ursera. Ses geniturs fuvan Columban Diogg e
Maria Catarina Deflorin. Il bab, ils Dioggs, fuvan oriunds dalla Italia, dalla
Val Formazza. La mumma fuva nativa da Tujetsch, exactamein da Tschamut.
Gl'onn 1766 ei il vitg dad Andermatt daventaus ina
unfrenda dallas flommas, aschia era la casa da Diogg. Els bandunan Ursera e
secasan a Tschamut. Leu retscheivan els dals geniturs da sia dunna habitaziun,
enzatgei prau e muvel. La famiglia crescha. Dus buobs fuvan vegni ensemen cun la
famiglia neu dad Ursera, il Gion Giusep ed il Felici Maria. A Tschamut ein
naschi: Onna Maria Regula 1767, Placi Fidel 1769, Maria Nesa 1770 e Maria
Catarina 1772.
A Tschamut passenta Felici Diogg ils onns dad
affonza e giuventetgna. El giuven Diogg seregheglia e semuossa l'aveina
artistica dil pictur. Siu bab luvrava sper il puresser sco scrinari ella
claustra da Muster. Avat Columban Soazzi fa enconuschientscha cul svegliau
giuven Felici da Tschamut. Sin cussegl ed era cun sustegn digl avat vegn il
giuven talent tarmess en ina scola d'art. Da 1780 entochen 1784 frequenta el la
scola d'art a Besancon en Frontscha. Igl onn 1784 eis el puspei anavos a
Tschamut. Cuort suenter serenda el per in temps ella Italia a Milaun. 1788
retuorna el ella patria ed ei staus pulitamein activs ella Surselva entochen
Cuera. Da quei temps, pia 1788, ni forsa era gia 1784, datescha il maletg da
s.Gieri silla tuor dalla parochiala.
Pli savens lavura el giu la Bassa. Entras
enconuschientschas serenda el a Rapperswil e daventa igl onn 1792 burgheis da
quei marcau. Il fenadur 1792 marida el la giuvna Maria Elisa Franziska Curti.
Rapperswil daventa la nova patria per Felici Diogg. Liungs viadis meinan el
lunsch entuorn ed el daventa in fetg enconuschent, versau e renconuschiu
portretist da siu temps. Ils 19 da fenadur 1834 ei Felici Maria Diogg morts.
| Fontaunas: | Die Heiligen |
da V. Schauber e H.M.
Schindler 1985 |
| Der Rapperswiler Porträtmaler Felix Maria Diogg | da Paul Oberholzer 1984 | |
| Felici Diogg, il pictur da Tschamut | da Gion Benedetg Venzin 1922 | |
| Baselgias e capluttas da Tujetsch | da T.Hendry / E.Cathomas 1983 |