Ils nums locals da Tujetsch
Tschentau ensemen da Tarcisi Hendry, Sedrun

Curregiu la scripziun dils nums ed midau per gronda part el patua tuatschin!
 

Introducziun

Introducziun

Nums e nums ein sefatgs ella Val Tujetsch; mintga toc prau ha siu num, accurat sco pastg e pastiras. E per cass buca mo nums da ualaschia, sch'ins patratga per semeglia dil Busch e dalla Braha, da Canadal e Carpettel, dils Diaulis e da Dieni, da Martinauns e Mulinets, da Riva e Rusas, dil Satur e dalla Schira. Quels nums da tien e da gronda harmonia secaveglian a per culs pli manedels, cun bauns e plauncas, plauns e plats e palius, cugns e crests e plats e canals, cun fontaunas e gondas, cun sorts e stavels e vals. (Cud. da Tujetsch. pag. ….)
 

Tgei muntan ils nums dils vitgs ed uclauns, dalla cultira, da pastiras ed alps, da cuolms e vals, da praus e vals a vischinas e vischins? Ils nums ein ina realitad e dattan ina tempra particulara, ina noda strusch svaneivla alla cuntrada, agl intschess, formaus e modellaus entras glatschers e bovas. Ins sa midar il lungatg, mo igl ei enconuschentamein strusch pusseivel da sragischar ora dil tut ils nums. Generaziuns e generaziuns han luvrau e barhau sin e vid quei intschess. In ton da lur fastitgs ein senza dubi d'engartar els nums locals. Mo per far plidar scosauda e capeivlamein la historia ed historia culturala tonschan quellas perdetgas persulas buc.

La vischnaunca da Tujetsch ha viviu ils davos decennis midadas radicalas en l'undaziun turistica. Il prighel ch'ins emblidi en la truscha dallas stagiuns e dils eveniments sportivs il vargau e la ierta dils perdavons ei gronds. Da l'autra vart giavischa ual il turissem temprau ina sentupada e cusseida cun la glieud e la cultura dil vitg, buc il davos era cun la cuntrada e cultira.

Per omisduas raschuns eisi cunvegnent da rimnar ils nums locals da Tujetsch aschi da rudien sco pusseivel e da presentar els en moda surveseivla. Igl ei ton sco memia tard per quella lavur, pertgei ei dat mo pli paucs ch’enconuschan da rudien silmeins ina part dils nums locals da lur stretg ambient , nundir l’entira val.

Ina interpretaziun dils nums locals ha pader Ambros Widmer dau en sia spaziusa lavur cul tetel: Die Tavetscher Orts- und Flurnamen, cumpariu en la Tuatschina 1977.

Ina fontauna ei la gliesta el

Cudisch da nums retic

volum I, p. … ss., da Robert de Planta ed Andrea Schorta:

TUJETSCH

1440 m. sur mar.
Vallada cun 11 vitgs ed uclauns.

2000 habitonts

Surfatscha 13 390,97 ha; uaul 590 ha, nunproductiv 4850,50 ha.

Fegl topogr. 407 (Amsteg), 411 (Six Madun).

Wettstein = E. WETTSTEIN, Anthropologie und Ethnographie des Kreises Disentis, Zürich 1902.
 

Adattau la scripziun!

Ils nums locals da Tujetsch tenor Cudisch da Tujetsch pag. 73 ss
 

Nums da funs e da pastg
Nums e nums ein sefatgs ella Val Tujetsch; mintga toc prau ha siu num, accurat sco pastg e pastiras. E per cass buca mo nums da ualaschia, sch'ins patratga per semeglia dil Busch e dalla Braha, da Canadal e Carpettel, dils Diaulis e da Dieni, da Martinauns e Mulinets, da Riva e Rusas, dil Satur e dalla Schira. Quels nums da tien e da gronda harmonia secaveglian a per culs pli manedels, cun bauns e plauncas, plauns e plats e palius, cugns e crests e plats e canals, cun fontaunas e gondas, cun sorts e stavels e vals.
Ils vischins dad ier e da stiarsas mettan ensemen ina survesta da logs che fa tut smarvigliar. Ils giuvens perencunter, ils ezs scursaneschan e van alla cuorta ed en ton sco nuot crodan ils bellezia bials nums da praus e pastiras en emblidonza.
Poda ch'igl ei indicau da francar silmeins ils loghens da duas vals, da duas vals tipicas, ina encunter miezdi e l'autra enviers mesanotg. E Val Nalps e Val Giuv stattan davontier; ellas omisduas han ina historia da num. Schebi ch'ils nums dallas ulteriuras vals ein gnanc stel menders, anzi - ei valess daveras la peina da rentar cun fivialas tut ils nums da praus e pastiras dall'entira Val Tujetsch. Quei fuss in fatg maisudiu e forsa tuttina ch'enzatgi pren amauns, avon che tut mondi a piarder. Ch'ins setegni pia vid las vals indicadas ed entscheivi cun 

Val Nalps 
Igl ei cunvegnent dad entscheiver oragiudem la val da Nalps, leu nua che quei techet aua ch'ei vanzada sbucca el Rein - per silsuenter ir anentasi e dalla val en tocca sils sumfils cun indicar mintgamai ils nums silla ravera e dallas plauncas si encunter ils aults, ton dalla vart da Cavorgia (maun dretg) sco dalla vart da Surrein e dil Tgom ed aschia.

^{Pongir - che soliamein la Val Nalps hagi buca meins che 117 nums silla ravera e siper las plauncas encunter ils sumfils. Aschia pressapauc vesa ei era ora dad autras varts ed ellas ulteriuras vals.}

^{Indicaziuns:
Leci Hendry, 1922, Surrein 
Tumaisch Curschellas, 1925, Surrein 
Milsanavon: Robert von Planta, Rätisches Namenbuch. Von R. von Planta und Andrea Schorta, Zürich [etc.] 1939-1986. 3 Bde. 
Emil Wettstein, zur Anthropologie und Ethnographie des Kreises Disentis (Graubünden), Zürich 1902 (Diss.)}  

^{Val Giuv
Cun la Val Giuv tucca ei da repeter la maniera e puspei entscheiver giudem la val, leu nua che l’aua sbucca el Rein sil funs dalla val. La Val Giuv ei adina stada in liug che ha incantau enzatgi - e buca mo ils cavacrappa. Ozildi ei igl implont electric in mussament scosauda pil spert progressiv dils vischins da Tujetsch.}  

^{Intervesta:
Duri Battesta Venzin, 1919, Rueras}

Nums locals sper il Strem

Mond per ils vitgs dalla Val Tujetsch entuorn, legel jeu adina puspei nums da casas, che derivan d'in territori numnaus aschia, pia nums locals. Da quels ein singuls generalmein enconuschents e tut che sa era nua ch'ils loghens sesanflan. Per auters meins enconuschents e meins gronds sei il prighel ch'els daventien cul temps nums senza connex cun il liug ora ella natira. Entras la meglieraziun da funs ed il svilup turistic sei insumma da temer che bia nums locals svaneschian cun ried.

Quella constataziun ha intimau mei da nudar ils nums locals, silmeins quels suenter il Strem enasi entochen ils Bauns cun quels da Maises e Valtgeva. Sinaquei ch'igl interessau sappi era nua ch'il liug numnau sesanfli circa, recamondel jeu da consultar la carta "Sedrun, Wander- und Skitourenkarte, 1:25'000" edida dall'Uniun da cura e traffic 1984. Sin quella ein ils nums principals dil territori avisau indicai ed ei va cheu per amplificar quels. Davart la scripziun da singuls nums savess ins carteivel sedispitar!

La sbuccada dil Strem en il Rein ei giu Las Rueras sco nus schevan. Giudem dil tut ei igl Uaut della Buva che serasa sin omisduas varts dil Strem. Oz figurescha da vart dretga (tenor la cuorsa dall'aua) la Serenera dils anno 1986. Da l'autra vart vein nus la via dalla NOK che va sul Rein e vinavon a Surrein e Nalps. Dadora ils baghetgs sur tiara dalla NOK e pauc sisu entscheivan las Plauncas della Buva che setilan enasi tochen circa nua ch'il trutg da scalems vegn giu entadem Camischolas. La buccada plaun naven digl Uaut dalla Bova entiochen enasi nua che la via da Surrein traversa il Strem numnavan nus Crappas. Oragiudem ei oz la staziun dalla pendiculara per transports sil Tgom e dasperas il stan da sittar noda. L'alzada sur la serenera da l'autra vart dil Strem veva num: La Resgia ed enasisum quei plat era il Stan de sittar. Las plauncas dalla vart da Zarcuns enasi vevan num: Tgamaura del Capeder?

Ils loghens suandonts less jeu circumscriver cuortamein: