Cruschs e disgrazias
manuscret (buca ediu)

Ei mava encunter la fin digl uost e nus havevan el senn da far in pèr dis vacanzas en Tujetsch, ella patria denter parents e vegls enconuschents. Cheu vegn jeu clamaus in di suenter messa gronda alla porta claustrala.
„Bien di, ludaus sei Jesus Cristus. Sch’jeu astgass rugar e supplicar! Els van probabel gleiti en vacanzas en Tujetsch, e cheu havess jeu ina gronda supplica.“ „Bugen, sch’jeu sai far.“ „Sch’Els schessen a miu nevs, al Gion Antoni, che stat grad sur il Gion Michel, ch’el dueigi surtut haver quitau e mirar che la crusch enta Nacla, che stat leu en memoria da nies bien bab, ch’ei disgraziaus leu, vegni mantenida. Jeu hai negin leuen pli datier ed jeu stess mal, sche la crusch svaness.“
Bugen hai jeu empermess da drizzar ora quella cummissiun, gl’ei stau miu emprem quitau a Tujetsch, e mond l’auter onn tras Nacla per ir enta Nalps hai jeu observau gia dalunsch, ch’ina nova crusch pendeva dador Burganez vid in pegn, ferton che la vedra steva dadens Nacla sin in crest sut via, nua che Sep Antoni Giossi da Surrein era disgraziaus 1848.
La crusch a Nacla e quella cummissiun han fatschentau nus silsuenter savens, leventau novs patratgs e differentas regurdientschas. Contas disgrazias ein succedidas en Tujetsch, en quellas vals, cons ein vegni per la veta sin quels cuolms, en quels uauls, en quels stretgs, en lavinas, tier quella e tschella prigulusa lavur? Quei sa negin dir, quei stat scret negliu. Quei bein, van ins dalla val viaden ni per ina ni l’autra senda e dattan ins bein adatg, sche vesan ins tscheu e leu ina crusch ord vegl e niev temps, che regorda vid ina disgrazia, vid la mort, che ha surpriu tut anetgamein in da nos cars vischins. Enconuschan ins la crusch san ins pertgei ella stat cheu, sche seregordan ins cun dolur e tristezia dalla disgrazia, ch’ei succedida leu ni leu el contuorn; ins ha beinduras tschentau la crusch damaneivel dalla via ni senda, sinaquei che scadin, che va speras ora, seregordi e roghi dall’olma, che Niessegner ha clamau sur ura tier el.
Ed ils avdonts dalla vallada fan quei stediamein e cun pietad mond speras ora. E tgi ch’enconuscha la crusch e ha peda, quel seferma bugen in mument e seregorda dalla dolur e dallas midadas, che quella disgrazia ha purtau en quella ni tschella famiglia. In sa studiar cheu sper la crusch sin atgna moda la sort da bein enqual famiglia, la historia d’in u l’auter vischinadi. E bandunond commuentaus reciteschan ins bugen in „De profundis” mettend vitier il suspir: „Niessegner vegli po pertgirar da semegliontas disgrazias!”
Denton buca per tuttas disgrazias succedidas ella vallada stattan cruschs. A proporziun cullas nundumbreivlas disgrazias regordan mo paucas cruschs vid talas, e bein enquala crusch han ins schau ir sut cul temps.
La crusch a Nacla e la cummissiun dalla venerabla dunna oriunda da Tujetsch ha madirau cul temps in agen partratg, numnadamein da metter ensemen ina gada las disgrazias succedidas ella Val Tujetsch.
Tscheu e leu havein nus el decuors dils onns anflau notizias.
Glieud veglia raquenta bugen e cun temperamet da quei ch’els han udiu e sez fatg atras. Denton eis ei nunpusseivel da dumbrar si tuttas e sez quei che stat scret cunzun en cudischs vegls ei beinduras nudau aschi cuort, ch’ins survegn buc in clar maletg. Pia tut mo notizias, fragments ord la historia da Tujetsch.
Il temps da nossas vacanzas era arrivaus ed in di semettein nus sin viadi, il pli bugen a pei e tut persuls. Buca sil stradun. Ils autos destureschan la tgeuadad ed ins ei strusch segirs senza ir ella chinetta. Ultra da quei vegn ins dis da bial’aura tut alvs, dis d’in tec plievgia tut gagls. Pliras gadas e cun special plascher essan nus i per la via vedra Quoz-Buretsch-Mompé Tujetsch-Bugnei, ni aunc pli bugen da tschei maun: Valzeina, enagiu vida l’aua tras ils mises da Cavorgia, S. Leci, S. Antoni, tras igl uaul encunter casa. E bein enqualga havein nus duvrau in entir di per arrivar el destinau liug, denton era quei in di da particular legherment e resultat.
La via vedra da Tujetsch haveva in bien num e gia il patratg che tons dils perdavons era i e returnai cun lur quitaus per quella via fageva sin nus impressiun. Aunc sin intschess da Mustér, in tschancun ora giu il vitg Mompé-Tujetsch steva pli daditg ina crusch si per in crap. Ils da Mompé numnan aunc ussa quei liug: „Ora giu la Crusch.“ Ils 4 da zercladur 1787 han ils da Tujetsch giu fatg ina processiun a Trun tier Nossadunna dalla Glisch. Returnond a casa ei statalter Giachen Antoni de Florin daus entuorn en quei liug e restaus morts.

 

 

Rueras
manuscret (buca ediu) 17.8.1915


Pressapauc amiez la vallada da Tujetsch sesanfla il vitg da Rueras. Situaus plitost en ina ruosna porsch’el dalunsch il maletg d’ignivs da hirundellas spess in denter l’auter, casas e clavaus brin-ners dil sulegl, denter ils quals la baselgia cun ses mirs alvs sepresenta vengonzamein. Nuotatonmeins traversescha per miez il vitg en ina grada buna via, la via vedra, che dat empau difficultads temps d’aura bletscha da mantener en solit bien uorden, ferton ch’autras vias, per part cun sulada, meinan sidengiu, vi e neu. Rueras haveva pli baul in’autra posiziun, fuva pli damaneivel dall’aua, che vegn ord la Val Mila. Sco ins encorscha aunc bein, divideva l’aua da Mila e dalla Pulanera, che haveva da lezzas uras sia cumpleina libertad, il vitg en treis parts. In ton dell’aua mava pil vau dad ussa e cuntentava mulins, resgia e faluns, l’autra part dall’aua cursava grad dadens la baselgia giu e la tiarza part spisgentava la fontauna e pistregn amiez il vitg dad ussa, curreva vinavon e menava giu Mila faluns e mulins. Mila vegn gie da mulins. La gronda part dil vitg vegl dadens la baselgia ei svanida e ha schau anavos il num „suloms“; la part denter la baselgia e la fontauna ha las pli veglias restonzas, ferton che la part vargond ora ei da pli niev datum. Gest sur il vitg en meina dapi 1863 an quasi miez rudi igl emperneivel stradun e quei ch’ei modern, ustrias e stizuns, setschenta ussa sper la via.
Cun quei che l’aua da Mila haveva dad in temps cumpleina libertad e traversava il vitg da tuttas auras sco ei plascheva, haveva Rueras atgnamein buca la megliera posiziun. Entras l’ustonza han ins sfurzau l’aua da cuorer tschecamein e cuntinuadamein dad in maun giu, denton grad sco sch’ella less prender vendetga, il terren nua ch’ina gronda part dil vitg stat, ei buca buns, el stat sin grava, sablun ed ei renda sidoragiu, per aschi che beinenqual casa ei humida, freida, senza tschintschar dalla baselgia temps d’unviern. Il vitg fuss staus bia meglier ora si sur gassa, pli sulegliv e sanadeivel. Denton, ils pievels, habitonts, dils aults ein da tut temps setschentai bugen sper bunas auas, sper vias e sendas, sper trutgs e pastiras e quei ha Rueras en abundonza. Ed ils vischins fan era nuota cass, sch’ins descriva Rueras da ruina, grava, gravèra.
Rueras ei senza dubi in dils pli vegls vitg dalla vallada. Dad in temps fuva el buc aschi gronds sco ussa. Sco il historiografs pretendan havevi la claustra da Mustér siu ugau el casti da Putnengia ed il migiur dils beins stevi a Rueras. Ins manegia che la casa da Duri Riedi cun sia miraglia apparti seigi aunc restonzas da quels temps.
Quels che havevan mintgamai ils beins claustrals s’udevan tiels nobels e senumnan de Rueras. Aschia vegn ei avon ella historia in cert Martin de Ryfären (senza dubi de Rueras), ch’ei staus 1399 mistral dalla Cadi.
Pli daditg, ed aunc ussa beinduras, numnavan ins Rueras semplamein tenor siu patrun baselgia  S.Giachen. Sin cartas ed atlas vegls vegn ei per ordinari nudau: S. Giacomo. Ils dad Uri, che vegnan pli da vegl sur l’Alpsu ni Krizli mavan semplamein „uf St. Jacob aba“. Rueras haveva da siu temps ina certa muntada. Da cheu anno mavan ins sul Krizli vi ad Amsteg, cheu entschavevan ils trutgs ch’ins mava da Sudada (via sulada) si per serender vi d’Ursera, dasperas van ins da cheu anora ellas grondas alps Val Giuf e Val Val, che pagavan dad in temps lur tscheins alla claustra cun product natural.
 

Tujetsch
manuscret (buca ediu)

Ei era emperneivels bials dis odem la stad. Nus setenevan si per in temps ella tgeua villa „Dieni“ e fagevan da leu ano pintgas excursiuns per guder puspei ina gada ils bials prospects, che la maiestusa Val Tujetsch porscha en aschi gronda abundonza. In suntermiezdi havein nus era priu avon da far ina viseta „Dadens gl’uaul“ e suenter haver priu aunc in glas „Raverulas“ ord tschaler dil Sep, essan nus serendi tut persuls sil stradun encunter Tschuppina.
Cheu essan nus sefermai e stend ella umbriva dalla draussa d’in pegn havein nus gudiu ditg e bein la magnifica vesta, ch’ins ha da cheu ano sull’entira Val Tujetsch. Giu da bass gaudan ins negliu ina pli biala vesta, che grad cheu sin quei punct. Grad avon nos peis las ruinas dil casti da Putnengia cun las aclas Satur, Casti e Putnengia. Vargond serasan las spaziusas squadras denter las auas Val Giuv, Val Mila, Strem e Drun e Val Bugnei. Dil maun sura encunter mesanotg sesaulzan emperneivlas spundas, mises, alps e pezza naven da la Puza viadora giu entochen il Bostg formond quasi in miezrudi, che porscha stupenta variaziun. Denter quellas squadras verdas sesanflan ils vitgs cun lur capluttas alvas e casas neras turidas e barschadas dil sulegl, ordlunder clavaus e faners sterni e spuentai in ord l’auter. Plitost entuorn ils vitgs eran la glieud fatschentai sco furmiclas, havevan ins grad entschiet cul risdiv, ferton che las femnas manipulavan sil pli ault grad glins e borlas. Ei fuva era l’aura persuenter!  Il sulegl steva  clars e bials neu sur miez il Tgom e barssava risdiv e borlas. Aunc dus da quels dis e las borlas san ins better e risdiv dat ei sco coca.
In bi maletg che nus havein tschitschau en cun nos egls e cun nossa fantasia entochen funs. Fuss nies plan buca staus fatgs dad ir vinavon, nus fussen buca vegni unfis da guder quei idilic prospect filaus e tessius cun da tuttas sorts reminiscenzas, tochen sera. Denton avanti!
Il stradun fa ussa tuttenina ina, per carrs e cavals prigulusa, storscha encunter sera. Cura ch’ins ha baghegiau quella via, han ils impressaris vuliu midar giu quella storscha sin lur agen quen, mo igl inschigner ha buca vuliu capir. Ins passa tras uaul, igl Uaul Tschuppina. Quel sextenda naven dil Rein d’ina spunda si ed in crest liung viadensi circa ina ura lunsch. Uolps e cavreuls setegnan si bugen cheu ed han era per oridnari bien ruaus. Quei dies cugl uaul para da vuler serrar giu la vallada e da porscher siu maun alla spunda Surrein da tschei maun dall’aua per formar aschi in bi rudi.
In per pass sin il stradun anavos tras gl’uaul, ed ins ha nuot pli dalla biala vesta sur Tujetsch. Visavi da tschei maun sepresenta la spaziusa pastira da casa dils da Rueras, Surrein, nua che enzacons vadials remaglian sin crests e spuentan las mustgas. Sper „la fontauna tgavrera“ spassegian „cotschens“ vi e neu e san buca tgei pigliar a mauns, ferton ch’enzacons pigns affons baghegian tegias e peinan tier da far paun.
Il stradun traversescha ussa la via vedra, che haveva cheu inagada ina gronda pendenza dalla Foppa Tschuppina entochen ora sil crest Tschuppina. Ins sa aunc persequitar dapertut ils fastitgs dalla stretga via vedra, che menava tras la vallada avon ch’il niev stradun vegni construius, denton entscheivan quels fastitgs a svanir pli e pli. Pli grev eis ei d’anflar indicaziuns d’ina autra via pli veglia, che menava da funs ensasi; fastitgs da lezza anflan ins ora giu las plauncas a Rueras e lu principalmein damaneivel dalla ruina dil casti da Putnengia sur Bullatscha viasi. Aunc pli baul existeva la via sur ils vitgs, che menava tier differents hofs e las qualas ein tscheu e leu semidadas per part en sendas sco per exempel tras Flurin, Cascharulas, Nurschai etc. e ch’ein per part idas giu; per part ein ellas svanidas. A Pardatsch sur Rueras senumna aunc ussa in toc „prau la giassa“ ed ins encorscha quella aunc ca. 30-40 m liung, steva scadin cass en conexiun cun il vegl uclaun Flurin, ch’ei ussa totalmein svanius. In document vegl da ca. 1367 raquenta sur fatgs da quei uclaun e di denter auter, che l’aua dil dutg grond stoppi ir dador la baselgia giu. La schlateina Deflorin derivi da quei hof. Dad in temps era la famiglia de Florin ina dallas pli noblas e rehas en Tujetsch ed ord quella derivan avat Gallus de Florin (1716-1724) e mistral Duri de Florin (†1754). Ina dunschala Maria Scolastica Angelica Joanna de Florin anflein nus sco muniessa a Seedorf (†1769). In giuncher de Florin ei vegnius tarmess dils vischins da Tujetsch tier monsignur uestg Jos. Benedetg de Rost, 1749, nua ch’ei ha setractau d’ereger la caplania da Sedrun. La harta digl altar dil maun dallas femnas ella caplutta a Zarcuns porta giu bass l’arma dalla schlateina de Florin e sis persunas, denter en era in pader benedictin, vestgius cun cuculla e sutvia stat la suttascripziun:
Votum fecit  Gratiam recepit  Durig de Florin 1679, aetatis suae 49

Foppa Tschuppina, cheu dueigien en ina paliu enzacons Franzos esser satrai, ch’ins hagi sittau giu passond atras cheu ils 7 da mars 1799 l’armada da Loison. Il corps da catschadurs era sepostaus egl uaul da Tschuppina, in liug strategic e hagien battiu per l’emprema ga cheu valerusamein vegnend ils Franzos tras Carmihut. In cert Rumias Curschellas da Selva, che sesanflava denter la cumpignia da Tujetsch eri cun auters viadenasi egl uaul e vesend el in officier sin in cavagl alv, hagi el detg: „Co vi ju tuttina mira, sch’ju gartegia betga quel!“, hagi tschentau la buis sin in cusch, laghegiau e sittau giu el. Ils catschadurs seigien lu seretratgs tras gl’uaul e lu puspei sepostai sur ils baghetgs da Putnengia, nua ch’els ha puspei ders enzacons. Leu seigi era in dils lurs, in giuven da 18 onns, Giachen Martin Berther da Camischolas vegnius blessaus grevamein en in calun. Ils camerats han priu e purtau el sper il buntaduir da Putnengia davos in crest, dad in maun dalla via, secartent ch’ils Franzos vesien buc el; mo ils Franzos han cattau adagur el e mazzau el barbaricamein.

Il stradun meina ussa tras pli teissa spunda. Visavi vesan ins la Val Vadretg, prigulusa da lavinas; profund giu ella bassa ramura il Rein che va aunc sut grond toc vadretg ora, cuvretgs cun crappa e tschaffuna. Dadens la Val Vadretg igl Uaul dalla Tgauma, igl Uaul da Crest scadialas e pli anenasi sper l’aua Nual il „Mund da femnas“. Ferton che nus studiavan suenter danunder quei num pudessi vegnir, arrivein nus tuttenina tier ina caplutta postada viaden en ina verda cozza d’in bi prau verd che allegrescha dublamein il viandont. Igl ei la bufatga caplutta da s. Brida, che stat cheu tut isolada en profunda, emperneivla tgeuadad. Buc ina casa ni clavau vesan ins d’entuorn. Ins sa pilver buca far cunmeins, ins sto sefermar cheu guder quei idilic plaz, che porscha en siu profund ruaus vivonda plitost pil cor, che per ils egls.