In Tuatschin original
(th) En in supplement da fotografias dil Freier Rätier digl onn 1933 hai jeu cattau la suandonta fotografia cun la legenda: Der originelle Tavetscher Dorfbarbier in Sedrun (foto da G. Walthy, Sedrun).  Biars han enconuschiu quei original, che ha habitau a Sedrun en la casa tipica tuatschina visavi il Cadruvi; igl ei Maurus Berther (1890-1968). Jeu ha era aunc enconuschiu el; in um cun in carisma tut special ed hai tschercau informaziuns sur dad el. Jeu hai anflau il necrolog dad el, screts da pader Vigeli Berther (1911-1979), Rueras – e quel ei ton interessants che jeu laschel suandar el cheu cumplettamein.

In interessant tip tujetschin eis el staus il Maurus Berther, absolutamein buca ord l'èra. Gia siu tat, Giachen Martin (*1809-1872), ha buca teniu ora ditg en Tujetsch. Suenter ver empriu da calger eis el viagiaus pil mund entuorn. Sco siu cudisch da viadi (Wanderbuch) indichescha eis el staus sin viadi da 1836-1847. Quel ha menau el da Ragaz, nua che el ha luvrau sco manual vid la via dil bogn e la canalisaziun dall'aua dil bogn. Da leu eis el serendius ad Oberried - Altstätten - Lustenau - Menningen -Altstätten - Constanz - Trogen - St. Fiden. En quels loghens ha el pli u meins ditg luvrau tochen 1840.
Lu eis el sez daventaus surprendider da vias e viasfier: 1843 a Peterszell, lu a Freiburg en Breisgau - Stein - Friederichshafen - Kirchheim e Laufen tochen ils anno 1846. Quei onn eis el returnaus en sia patria ha fundau famiglia e lu entuorn ils anno 1860 e sequents ha el surpriu aunc cun auters l'erecziun dil stradun dils cunfins denter Mustér e Tujetsch tochen s. Brida. Igl ei la part da quella via, che ei aunc ualti intacta dapi lu, schebi che il traffic ei semidaus enteifer quels 100 onns considerablamein. Lu ha el aunc eregiu 511 m dalla via vi d'Ursera, il schinumnau “Bertherskehr”.

In original da sia parentella ei buca mo il tat dil Maurus staus, mobein era siu aug Giachen Martin (1858-1944). Da nus buobs era el numnaus mo igl “Aa” perquei che el entschaveva mintga construcziun cun in a. El ei staus in dils paucs Tujetschins che han visitau (1903) la Tiarasontga ed ha duvrau sin quei viadi sco siu diari indichescha 585.- francs. Ei il Maurus era buca staus sco el ella Tiarasontga sche era el tonaton “Cavalier dalla s. Fossa” ina societad che va anavos en siu origin el temps medieval e nua che il singul commember porta oz grondas unfrendas per sustener ils cristifideivels ella Tiarasontga.
Era da vart dalla mumma, ina sora da sur Desax da Mustér, era il Maurus dotaus cun buns duns. Ils attestats da Sur Desax, che il Maurus conservava cun pietad, muossan excellentas notas, che fan seturpegiar ils pli bia scolars dad oz dalla scola claustrala da Mustér. Quella originalitad e ses buns duns ein lu semussai tier il svelt buobet il fegl dil Vigeli Giusep Berther (1850-1895) e la Maria Desax (1844-1923). Naschius ils 26 d'avrel 1880 ei siu bab gia morts 1895 cu il Maurus veva strusch aunc giu isau las caultschas als bauns dallas empremas classas dalla Scola claustrala ed era serendius a scola a Zug. Cun la mort dil bab eisi stau finiu cun ses studis. Ils ligioms che han uniu el dapi lu cun la claustra ein mai pli ruts. Buca siu aug da cusrins, pader Baseli Berther, era siu preferiu on claustra, mobein pader Placi Müller *1925. Cun tgei anim raquintava el da quei pader! La carezia che el ha giu per el ha el transplantau sin tut ils conventuals ses confrars, che han dau ad el il tetel “da frater conscriptus”. Cheutras ha el art e part da tut las bunas ovras, oraziuns, s. messas etc. che vegnan fatgas en claustra. Ins sa bein dir: Ils conventuals lain prender part el da lur ovras dalla misericordia spirituala, ed el sez ha schau prender part els rehamein dallas ovras dalla misericordia corporala. El sez era buca cuntents ils davos onns, sche ina jamna vargava, senza che in u l'auter pader «bruoder» ni hosp claustral visitava el.
Insumma, sia caracteristica sa ins bein exprimer cun ils plaids d'in pader da Salzburg che ha visitau el aschi 15 dis avon sia mort: “Igl ei donn e puccau che in aschi bien carstgaun sto murir”. Quella buontad veva el gia en ses giuvens onns. Lucas Cavegn ha raquintau co il Maurus hagi suenter la mort da siu hab partiu ora las pipas als buobs a Mulinatsch. Detg gaudi per quels ragners!
Il far il pur en Tujetsch ei dira lavur, principalmein lun, sche ins ei aunc in giuvenot plein slontsch ed ideal che vul emprender zatgei. Quei era il Maurus. Mo el ha stuiu semetter en cun siu aug Giachen Martin. Veva siu bab era in pulit fatg, da quei da 15 tgaus biestga; sche era ei tonaton buca lev da luvrar cun igl aug. Cheu ha il Maurus in bi di fatg il fagot, ed encuretg sia fortuna egl jester. Bein dotaus cun duns, endisaus da mirar e luvrar, cun anim per sescular ha el gl'emprem fatg igl emprendissadi da tapazader lu enteifer 3½
onn empriu da pasterner e patissier tier la gronda fatschenta da Bertschi a Turitg. Lu ha sia carriera d'hotel entschiet tochen al camerier. Gl'emprem a Lucerna, lu Vevey, Zug, Interlaken, e puspei Lucerna. A Lucerna ha el empriu d'enconuscher il coiffeur Jud, ed ha lu empriu in onn da coiffeur.
1913 retuorna el en sia patria a Sedrun e leu daventa el il fac totum: Pur, apicultur, patissier e cuschinier principalmein per las nozzas en casa e buca d'emblidar: coiffeur, tagliacavels e barbier. E tgei pagunas pretendeva el! Siu tat menziunaus alla entschatta retergeva sco surprendider cantunal 45 raps per translocar in m3 tratsch ed il Maurus 50 raps per far la barba.
Siu tat che veva era ina stizun a Camischolas e vendeva pari bein bugen vinars als talianers, pertgei en siu schurnal paradeschan quasi entiras paginas mo cun vinars, pretendeva per il glasin 5 raps ed il fund tubac vendeva el per 40 raps, mo il Maurus lez pretendeva all'entschatta da sia carriera sco coiffeur 30 raps, alla fin veva el alzau il prezi sin 80 raps per tagliar cavels. La pira lavur veva el la dumengia: Ord da messa, migliar da sestrunglar in taglier suppa e lu alla lavur. Mo la paga da quei di mava per bunas ovras.
Pilver, buns eis el staus. Cu il capitani da mats, Lucas Cavegn, ha visitau el ina gada a Lucerna ha el raquintau dils fastedis ch'el hagi da tener en uorden il “sontget dils mats”. El munglassi far far in garter per che ins sappi buca duvrar el sco remisa. «Sche tarmetta la mesira da me, iu vi schon vai quitau.» Il Maurus ha schau far il garter, mo quen han ils mats aunc oz survegniu negin.
Il pli pauc carezia pareva il Maurus da ver per sia sora, la Barla Catrina (1879-1961). Quei era il detg sepiclem! Cheu valeva denton veramein il proverbi: Tgi che sepicla seletga! Gie bugen veva el la Barla Catrina. Quei ha ins pér viu da dretg cu ella ei stada malsauna. Cun tgei carezia ha el tgirau e vegliau di e notg. Cu ella ha lu giu bandunau el 1961, ei stada sin santeri, lu era ei vit en casa e buc in di fuss vargaus ch'el vess buca visitau sia fossa.
Insumma eis el staus buns culs malsauns. Schubers e versaus era el in encuretg samariter. Igl onn dalla grippa (1918) ha el vegliau meins ora. Ina ovra da caritad ch’el ha exercitau a biars e biars era il vestgir ils morts.
Buontad ei stau sia caracteristica mo sin atgna moda meinsvart originala buca capeivla a tuts. Ei era ina buontad buca loma mo buna, empau sco ils nitschuns. Tgi che ha gia durmiu sin quels sa che ei foran l'entschatta buca mal, mo els tegnan cauld ed ein loms e buns. Buca in pader Maurus Carnot ei stau siu bien amitg, mobein in pader Notker Curti cun sias strihadas. Da lez ha el era empriu il bien senn per caussas veglias. Cons documents da valur per l'historia, contas pintgas caussettas che el veva l'opiniun che ses artavels vegnien a valetar pauc ni forsa schizun fierer enta fiug ha el mess en salv e regalau a tals che han capientscha persuenter. Cheu vala ad el in engraziament en num da l'entira Val Tujetsch!
Ed ussa ruaussa il Maurus sin santeri da s. Vigeli, la baselgia dil qual el ha gidau a renovar. Per las baselgias e capluttas veva el insumma in maun generus sco era per tut ils basegns dil concarstgaun. Levs ei il murir staus per el. Ils davos onns era sia veta pauc auter che far oraziun, e gia avon che ir a messa recitava el in rusari. El sez ei staus buns mo ha era viu il bien da siu concarstgaun e con savens ha el detg avon dus onns cu el era grev malsauns ed ins visitava el: “O cun mè voi begn ad ins è cun mè sgarscheivel buns.” Era ti Maurus eis staus buns e pli che buns: Sche ruaussa en pasch!