In
Tuatschin
original
(th)
En in supplement da fotografias dil Freier Rätier digl onn 1933 hai jeu
cattau la suandonta fotografia cun la legenda: Der originelle Tavetscher
Dorfbarbier in Sedrun (foto da G. Walthy, Sedrun).
Biars han enconuschiu quei original, che ha habitau a Sedrun en la
casa tipica tuatschina visavi il Cadruvi; igl ei Maurus Berther
(1890-1968). Jeu ha era aunc enconuschiu el; in um cun in carisma tut
special ed hai tschercau informaziuns sur dad el. Jeu
hai anflau il necrolog dad el, screts da pader Vigeli Berther (1911-1979),
Rueras – e quel ei ton interessants che jeu laschel suandar el cheu
cumplettamein.
 |
In
interessant tip tujetschin eis el staus il Maurus Berther, absolutamein
buca ord l'èra. Gia siu tat, Giachen Martin (*1809-1872), ha buca teniu ora ditg en
Tujetsch. Suenter ver empriu da calger eis el viagiaus pil mund entuorn.
Sco siu cudisch da viadi
(Wanderbuch) indichescha eis el staus sin viadi da 1836-1847. Quel ha menau el da Ragaz, nua che el ha luvrau sco
manual vid la via dil bogn e la canalisaziun dall'aua dil bogn. Da leu eis el serendius ad Oberried -
Altstätten - Lustenau - Menningen -Altstätten - Constanz - Trogen - St.
Fiden. En
quels loghens ha el pli u meins ditg luvrau tochen 1840.
Lu eis el
sez daventaus surprendider da vias e viasfier: 1843 a Peterszell, lu a
Freiburg en Breisgau - Stein - Friederichshafen - Kirchheim e Laufen
tochen ils anno 1846. Quei onn eis el returnaus en sia patria ha fundau
famiglia e lu entuorn ils anno 1860 e sequents ha el surpriu aunc cun
auters l'erecziun dil stradun dils cunfins denter Mustér e Tujetsch
tochen s. Brida. Igl ei la part da quella via, che ei aunc ualti intacta
dapi lu, schebi che il traffic ei semidaus enteifer quels 100 onns
considerablamein. Lu ha el aunc eregiu 511 m dalla via vi d'Ursera, il
schinumnau “Bertherskehr”. |
In
original da sia parentella ei buca mo il tat dil Maurus staus, mobein era
siu aug Giachen Martin (1858-1944). Da nus buobs era el numnaus mo igl
“Aa” perquei che el entschaveva mintga construcziun cun in a. El ei
staus in dils paucs Tujetschins che han visitau (1903) la Tiarasontga ed
ha duvrau sin quei viadi sco siu diari indichescha 585.- francs. Ei il
Maurus era buca staus sco el ella Tiarasontga sche era el tonaton
“Cavalier dalla s. Fossa” ina societad che va anavos en siu origin el
temps medieval e nua che il singul commember porta oz grondas unfrendas
per sustener ils cristifideivels ella Tiarasontga.
Era
da vart dalla mumma, ina sora da sur Desax da Mustér, era il Maurus
dotaus cun buns duns. Ils attestats da Sur Desax, che il Maurus conservava
cun pietad, muossan excellentas notas, che fan seturpegiar ils pli bia
scolars dad oz dalla scola claustrala da Mustér. Quella originalitad e
ses buns duns ein lu semussai tier il svelt buobet il fegl dil Vigeli
Giusep Berther (1850-1895) e la Maria Desax (1844-1923). Naschius ils 26
d'avrel 1880 ei siu bab gia morts 1895 cu il Maurus veva strusch aunc giu
isau las caultschas als bauns dallas empremas classas dalla Scola
claustrala ed era serendius a scola a Zug. Cun la mort dil bab eisi stau finiu
cun ses studis. Ils ligioms che han uniu el dapi lu cun la claustra ein
mai pli ruts. Buca siu aug da cusrins, pader Baseli Berther, era siu
preferiu on claustra, mobein pader Placi Müller *1925. Cun tgei anim raquintava el da quei
pader! La carezia che el ha giu per el ha el transplantau sin tut ils
conventuals ses confrars, che han dau ad el il tetel “da frater
conscriptus”. Cheutras ha el art e part da tut las bunas ovras,
oraziuns, s. messas etc. che vegnan fatgas en claustra. Ins sa bein dir:
Ils conventuals lain prender part el da lur ovras dalla misericordia
spirituala, ed el sez ha schau prender part els rehamein dallas ovras
dalla misericordia corporala. El sez era buca cuntents ils davos onns,
sche ina jamna vargava, senza che in u l'auter pader «bruoder» ni hosp
claustral visitava el.
Insumma,
sia caracteristica sa ins bein exprimer cun ils plaids d'in pader da
Salzburg che ha visitau el aschi 15 dis avon sia mort: “Igl ei donn e
puccau che in aschi bien carstgaun sto murir”. Quella buontad veva el
gia en ses giuvens onns. Lucas Cavegn ha raquintau co il Maurus hagi
suenter la mort da siu hab partiu ora las pipas als buobs a Mulinatsch.
Detg gaudi per quels ragners!
Il
far il pur en Tujetsch ei dira lavur, principalmein lun, sche ins ei aunc
in giuvenot plein slontsch ed ideal che vul emprender zatgei. Quei era il
Maurus. Mo el ha stuiu semetter en cun siu aug Giachen Martin. Veva siu
bab era in pulit fatg, da quei da 15 tgaus biestga; sche era ei tonaton
buca lev da luvrar cun igl aug. Cheu ha il Maurus in bi di fatg il fagot,
ed encuretg sia fortuna egl jester. Bein dotaus cun duns, endisaus da
mirar e luvrar, cun anim per sescular ha el gl'emprem fatg igl
emprendissadi da tapazader lu enteifer 3½ onn empriu da pasterner
e patissier tier la gronda fatschenta da Bertschi a Turitg. Lu ha sia
carriera d'hotel entschiet tochen al camerier. Gl'emprem a Lucerna, lu
Vevey, Zug, Interlaken, e puspei Lucerna. A Lucerna ha el empriu
d'enconuscher il coiffeur Jud, ed ha lu empriu in onn da coiffeur.
1913
retuorna el en sia patria a Sedrun e leu daventa el il fac totum: Pur,
apicultur, patissier e cuschinier principalmein per las nozzas en casa e
buca d'emblidar: coiffeur, tagliacavels e barbier. E tgei pagunas
pretendeva el! Siu tat menziunaus alla entschatta retergeva sco
surprendider cantunal 45 raps per translocar in m3 tratsch ed
il Maurus 50 raps per far la barba.
Siu
tat che veva era ina stizun a Camischolas e vendeva pari bein bugen vinars
als talianers, pertgei en siu schurnal paradeschan quasi entiras paginas
mo cun vinars, pretendeva per il glasin 5 raps ed il fund tubac vendeva el
per 40 raps, mo il Maurus lez pretendeva all'entschatta da sia carriera
sco coiffeur 30 raps, alla fin veva el alzau il prezi sin 80 raps per
tagliar cavels. La pira lavur veva el la dumengia: Ord da messa, migliar
da sestrunglar in taglier suppa e lu alla lavur. Mo la paga da quei di
mava per bunas ovras.
Pilver,
buns eis el staus. Cu
il capitani da mats, Lucas Cavegn, ha visitau el ina gada a Lucerna ha el
raquintau dils fastedis ch'el hagi da tener en uorden il “sontget dils
mats”. El munglassi far far in garter per che ins sappi buca duvrar el
sco remisa. «Sche tarmetta la mesira da me, iu vi schon vai quitau.» Il
Maurus ha schau far il garter, mo quen han ils mats aunc oz survegniu
negin.
Il
pli pauc carezia pareva il Maurus da ver per sia sora, la Barla Catrina
(1879-1961). Quei era il detg sepiclem! Cheu valeva denton veramein il
proverbi: Tgi che sepicla seletga! Gie bugen veva el la Barla Catrina.
Quei ha ins pér viu da dretg cu ella ei stada malsauna. Cun tgei carezia
ha el tgirau e vegliau di e notg. Cu ella ha lu giu bandunau el 1961, ei
stada sin santeri, lu era ei vit en casa e buc in di fuss vargaus ch'el
vess buca visitau sia fossa.
Insumma
eis el staus buns culs malsauns. Schubers e versaus era el in encuretg samariter. Igl onn
dalla grippa (1918) ha el vegliau meins ora. Ina ovra da caritad ch’el
ha exercitau a biars e biars era il vestgir ils morts.
Buontad
ei stau sia caracteristica mo sin atgna moda meinsvart originala buca
capeivla a tuts. Ei era ina buontad buca loma mo buna, empau sco ils
nitschuns. Tgi che ha gia durmiu sin quels sa che ei foran l'entschatta
buca mal, mo els tegnan cauld ed ein loms e buns. Buca in pader Maurus
Carnot ei stau siu bien amitg, mobein in pader Notker Curti cun sias
strihadas. Da lez ha el era empriu il bien senn per caussas veglias. Cons
documents da valur per l'historia, contas pintgas caussettas che el veva
l'opiniun che ses artavels vegnien a valetar pauc ni forsa schizun fierer
enta fiug ha el mess en salv e regalau a tals che han capientscha
persuenter. Cheu vala ad el in engraziament en num da l'entira Val
Tujetsch!
Ed ussa
ruaussa il Maurus sin santeri da s. Vigeli, la baselgia dil qual el ha
gidau a renovar. Per las baselgias e capluttas veva el insumma in maun
generus sco era per tut ils basegns dil concarstgaun. Levs ei il murir
staus per el. Ils davos onns era sia veta pauc auter che far oraziun, e
gia avon che ir a messa recitava el in rusari. El sez ei staus buns mo ha
era viu il bien da siu concarstgaun e con savens ha el detg avon dus onns
cu el era grev malsauns ed ins visitava el: “O cun mè voi begn ad ins
è cun mè sgarscheivel buns.” Era ti Maurus eis staus buns e pli che buns: Sche
ruaussa en pasch!