L’ovra electrica da Tschamut
Tarcisi Hendry

El cudisch da Tujestch descriva Teofil Schmid il svilup dils endrizzaments dallas ovras electricas en Tujetsch. L’emprema da quei gener vegn eregida 1918 sin iniziativa privata ella resgia dils Solivas a Gionda. Quella ovra surveva als hotels Cruna ed Alpsu, a Maurus Berther ed als cussadents dil mulin. Cun quella ovra ein ils Tuatschins buca cuntents, l’aua duei survir a tuts e perquei vegn 1918 surdau ad ina societad la cumpetenza da far diever dall’aua dil dutg da Salins ed ereger ina ovra cumineivla.
A Tschamut existeva ei dapi 1925 in'ovra electrica che furneva forza per quei vischinadi e per part naven da 1928 era per Selva. Fundatur e proprietari da quella fatschenta ei Carli Cavegn staus. Pli tard ei quell'installaziun vegnida surdada a Gotlieb Attiger-Cavegn che fuva domiciliaus a Tschamut.
Suenter il barschament dil vitg da Selva (1949) ei il contract vegnius sligiaus e quei muort munconza da forza (capacitad) da quella installaziun. Cun sustegn dalla confederaziun, dil cantun e dil comite d'agid per Selva eisi reussiu d'ereger in conduct electric en quels dus vischinadis che ein vegni ligiai cun l’installaziun electrica Sedrun igl onn 1953.

  
   
Ella Gasetta Illustrada Svizra da nr. 49 da 1939 ei cumpariu in artechel zun interessant davart l’ovra electrica a Tschamut numnaus:

“Ina dunna tgira ina ovra electrica”.

Cheu suonda igl artechel sco staus publicaus a sias uras:
 
Exact treis onns ein spari dapi che dunna Paula Cavegn ei daventada vieua. Mo treis onns e miez eis ella stada maridada. Quella maridaglia ha schau daventar la cuschiniera dil Hotel Tell digl “Urner Boden” la possessura d’ina ovra electrica el Grischun.
La caussa ei la suandonta: Igl um Karl Cavegn fuva da mistregn electricist. El viveva sisum la Val Tujetsch, a Tschamut, in vitget sulegliv , leu nua che la dunna da 37 onns habitescha aunc oz, dalla quala nus vegnin a rapportar.  El fuva in um cun pretensiuns – pretensiuns a sesez. El leva buca mo procurar a sesez ina segira existenza, mobein era a ses conhabitonts.
Zambergiar fuva siu hobby. Buca per nuot veva el acquistau enconuschientschas sura dalla energia electrica. Siu plan dueva esser decisivs per sia veta e la veta da sia dunna. Ils hosps egl agen hotel, duevan en buca ditg buca pli stuer ir a letg cun candeila. El zambregia  e lavura tochen ch’igl ei stau aschilunsch ch’ei arda el hotel Rheinquelle l’emprema cazzola electrica. Quei ei stau igl onn 1925. Il fundament per l’ovra elctrica dad oz fuva tschentaus. Cun agens metels ed atgnas forzas ei vegniu eregiu ina lingia da pressiun da 200 meters dil cuolm si, vegniu construiu ina tschaffada orda lenn, cumprau maschinas – e gia han endisch casas da Tschamut energia electrica. Plitard han aunc 14 casa da Selva retratg la forza dalla ovra da Cavegn.
  
Igl um ei vegnius malsauns. Forsa eis ei stau la lavur che ha sfurzau igl empau fleivel um enta letg. La glisch ha stuiu arder vinavon. La dunna ei s’engaschada. Segir steva nuot da ps, ampère e watt en ses cudischs da cuschinar – mo ella ha vuliu emprender tut. Cu ella vegneva ni en ni o cun las maschinas passa ella al letg da siu mariu – e cheu ha ella empriu.  Cugl um ei morts, ha ella saviu, che sia lavur seigi buca stada per nuot e ch’ella ha saviu cuntinuar cun la ierta.
  

Ins metta avon quei fetg sempel – nus vein mirau davos las culissas dalla ovra electrica – ed essan stai sinceramein surstai, ch’ina dunna sa liquidar ina aschi immensa lavur.

Sisum alla tschaffada hai jeu da regular ils sclusaduirs – jeu hai 12, enstagl mo 9 atmosferas. Cun ina pala sulla schuiala, camina ella dil cuolm si – e nus cun ella. Sper nus ramura il rein dalla Val Val, aschia senumna il dutg che furnescha energia. Teis va ei siado, directamein sut la punt dalla Viafier Furca Alpsu. Cheu vegn l’aua tschaffada d’ina canal da lenn e menada en in bischel da metal a val ella turbina dalla ovra electrica. Ella reiva sura las gondas, traversa il letg dil dutg e meina vid la spina dil sclusaduir. Lu sestorscha ella sul rempar e staupa las ruosnas cun tschespets e sacs.

 

In impurtonta lavur, ch’ei mintga dus dis necessaria. L’aua ei custeivla, l’aua che va a piarder, sch’ei vegn buca mintga di gidau suenter a maun. Bletscha tochen las schanuglias, schela la dunna dalla ferdaglia. Ella datga buca da quei.Cun attenziun rasa ella cozzas veglias sur la tschaffada da lenn e di riend: “Per che la caussa scheli buca en.” Lu muossa ella sura la tschaffada vi: Veseis vus cheu il sclusaduir? Quei ei in patent da miu um permiert. Persuenter sto el adina vegnir schubergiaus cun quitau.

 

   

Ella volva enasi las mongias – pren in detg palfier e va giuaden ell’aua. “Da cuort ei enzatgei sesluitau el bischel ed ha stupau la turbina. Jeu hai stuiu prender dapart ella.»

 

 

 

 

 

 

 

 

In agen sentiment va atras nus, udend quei ord la bucca d’ina dunna. Ella mira ell’aua, teidla e di empau alterada: “Aunc adina memia bia pressiun!” In auter sclusaduir vegn serraus – dend in segl sin in crap grond. Bunamein fuss ella seruschnada ora.

 

Ella ri: “Bunamein per la secunda gada. Avon entgins dis sun jeu curdada tgau avon ell’aua."

     
A Tschamut fa ei notg. Cuntenza mira ella sin las casas dil vitg – las cazzolas ardan, tut ei en uorden.


Oz ramuran las maschinas dalla ovra electrica e pli baul steva el medem liug in mulin. Nus stein avon il generatur schubergiaus e plein tarlischur.

 

„Mirei inaga quei perpendechel per l’automatisaziun dad unscher hai jeu reparau la jamna vargada. Igl ei stau ina lavur gigantica.” Enta maun pren ella ina gronda clav e sefa  vid il generatur. “Igl ei impurtont ch’il collectur circuleschi adina schuber – e leu, mirei quei ei l’entrada pigl ieli, che sto era adina vegnir controllada regularmein.”

 

Igl ei semplamein unic, vid tgei caussas che la dunna sto patertgar. 35'000 watts ei la prestaziun. Ei quei bia – ei quei pauc? Nus savein buc – nus essan buca cudischai cun da quellas caussas. “Quei ei bia,” di dunna Cavegn, “cun quei savess jeu aunc furnir cun energia ina entira vischnaunca.”

    
Ussa vulein nus aunc saver, scheibein quella ovra electrica rendi e seigi ina buna fatschenta. “Per mintga pèr da 15 watts pagan ins a mei annualmein in prezi pauschal da 6.- francs, per 25 watts 12.- francs e per 40 watts 14.- francs. Rehs vegn ins buca cun quei, quei ei era buca necessari. Jeu sun ventireivla, che jeu saiel luvrar.” –

La dunna cun la cunscienzia electrica, han ins numnau ella - ed igl ei aschia – sco in affon vegn l’ovra electrica da Tschamut tgirada entras quella unica dunna.

    
   

Remarcas:
Las persunas: Carl Cavegn ei naschius ils 5 d’avrel 1898 a Mustér sco fegl da Carli Giusep Antoni Cavegn, ustier e Maria Petronilla Maissen da Mustér. 1933 marida el Paulina Tscholl (1902- ) da Goldrano, Tirol dil sid, Italia. Carli miera igl onn 1937 ella vegliadetgna da mo 39 onns.
Dunna Paula Cavegn marida plitard Gotlieb Attiger (1905 -) e l'ovra va els mauns da signur Attiger. El bagehgia in niev baghetg per l'ovra giu alla riva dil Rein. Igl onn 1951 destruescha ina lavina il baghetg dalla ovra electrica e Tschamut retila dapi 1953 l'energia entras l'Ovra electrica Tujetsch oz Energia alpina.

Prestaziun dalla ovra: 25 ps / 22kW
Abonnents: Tschamut 11 casas ed a Selva 14 casaments.