Avats
e paders tuatschins ella claustra benedictina a Mustér
mess
ensemen da Tarcisi Hendry
La suandonta enumeraziun dils paders ed avats nativs da Tujetsch hai jeu tschentau ensemen cun agid dil register „Album desertinense“ da pader Adalgott Schumacher cumparius 1914, plinavon hai jeu sesurviu dalla grondiusa lavur „Baselgias e capluttas e spiritualesser de Tujetsch“ da pader Baseli Berther cumparida 1924 e dalla cuntinuaziun da quella lavur entras sur Tumaisch Berther cul tetel „Spirituals, Fraters laics e muniessas della vischnaunca de Tujetsch“ cumpariu 1959.
Descendent
d’ina nobla famiglia, che habitava il casti da Putnengia sper Dieni/Rueras. El
ei serendius en claustra da Mustér tiels studis, nua ch’el ha priu il habit.
Leu eis el daventaus pader custos e 1402 vegnius eligius avat. Sco tal ha el giu
bien quitau per la disciplina ed economia dalla claustra ed ha pagau giu
beingleiti ils gronds deivets, ch’ins haveva stuiu far si muort il horribel
barschament da 1387. El ha manteniu e consolidau las bunas relaziuns cun ils
pievels vischinonts dalla Val Blegno (1406) e dad Altdorf, nua ch’el ha
acquistau in casti cun tuor e curtin (1407), e nua ch’ins ha honorau el cun il
dretg da burgheis.
A
Ruma gudeva el gronda simpatia, aschia che papa Bonifaci IX ed Innocenz VII han
incaricau avat Pieder cun differentas fatschentas ufficialas. Avat Pieder ei
staus stimaus dals imperaturs Ruprecht e Sigismund, che havevan lur agen
interess politic, che la claustra prospereschi.
Alla
fin digl onn 1414 ei avat Pieder serendius cun uestg Hermann II da Cuera sil
cussegl ecumenic a Constanz, da quel eis el returnaus suenter in onn. Staus
finius quei cussegl 1418, sin il qual Martin V ei vegnius eligius sco papa, ei
avat Pieder puspei serendius a Constanz, nua che tuts dretgs e privilegis dalla
claustra da Mustér ein vegni ractificai dil papa entras la bulla da 1418.
Avat
Pieder ha baghegiau danovamein la baselgia da Nossadunna e da s. Pieder, sco era
la maiestusa tuor da s. Placi, las restonzas dalla quala ein stadas semantenidas
entochen 1848. Las duas baselgias da Nossadunna e da s. Pieder, ein vegnidas
consecradas 1423 da Guglielm V da Raron, uestg da Sion, Valleis. 1421 ha avat
Pieder da Putnengia baghegiau e dotau la baselgia da s. Gada per urbir ora
protecziun encunter il fiug e forsa era per levgiar la pastoraziun per Tujetsch
e Medel.
1424,
ils 16 da mars, ha avat Pieder, capend las relaziuns ed ils basegns dil temps,
fundau en uniun cun ils nobels ed il pievel la Ligia Grischa a Trun. El vegn
numnaus perquei cun raschun il bab dalla patria, promotur dalla libertad ed
auctur dalla Ligia Grischa. Niev contact culla val d’ Ursera ils 8 da fevrer
1425. In document da 1426 raquenta dallas bunas relaziuns denter la claustra da
Mustér ed il cont Fillipp Maria de Milaun.
Plein
merets per la claustra e per la patria ei avat Pieder morts ils 17 da december
1438.
Avat
Adalbert II de Medell 1655 - 1696
El
ei naschius 1628 a Sedrun e fuva in frar da Landrichter Conradin de Medell
(+1691). Tschun onns ha el studegiau a Ruma el collegi dalla Propaganda, nua
ch’el ha doctorau ella filosofia e teologia. Ordinaus leu ils 16 da zercladur
1651. Eligius avat egl emprem scrutini ils 30 da fenadur 1655.
Nunzi
Franz Borromeo ha cun caschun dalla benedicziun dad avat Adalbert a Cuera, ils
29 da settember 1655, exprimiu il giavisch da vuler metter schotg vischnauncas
dalla Surselva, ch’eran stadas incorporadas pli daditg alla claustra, sut la
jurisdicziun digl avat, cun la cundiziun, ch’el paghi agl uestg da Cuera 2000
renschs en aur per levgiar ils deivets digl uestgiu, sco uestg Gion VI Flugi ei
era staus cuntents. Avat Adalbert, che haveva ni giavischau ni giu encuretg
quei, ha correspundiu e persuenter era aunc retschiert la cumpleina exempziun
dalla claustra. Quella caussa ha purtau grondas difficultads denter igl uestgiu
e la claustra. Finalmein ha papa Alexander VII, sut datum dils 11 da schaner
1660, fatg fin e tschentau danovamein las schotg vischnauncas sut igl uestg. La
claustra ha survegniu 800 renschs anavos, mo ei restada vinavon exempta. Ina
liunga cuntroversa denter uestg e la claustra ha la aschi numnada
„fatschenta“ da Sumvitg (1681 - 1687) pervia dalla pastoraziun da paders giu
caschunau.
Sut
Adalbert II ei l’imposanta claustra dad ussa vegnida baghegiada tenor plans,
atgnamein mo per part, che frar Caspar Mosbrugger da Nossadunnaun ha giu fatg.
La gronda baselgia claustrala ha el giu entschiet a baghegiar. 1658 ha avat
Adalbert II eregiu la confraternitad dil s. scapulier en baselgia da Nossadunna.
1665
ha avat Adalbert II cumprau „Salaplauna.sut“ e 1666 „Valdauna“, che
udeva a mistral Barclamiu Baliel. 1675 ei il „hof“ a Trun vegnius
baghegiaus. Sut il regiment dad Adalbert II ei vegniu mess neu 1689 ina stampa a
Nossadunna dalla glisch a Trun, la quala ei denton vegnida translocada gia 1690
a Claustra.
Sper
la disertaziun da doctor „ De Deo Trino et Uno“ ch’ei vegnida stampada a
Ruma 1655, ha Adalbert II elaborau in cudisch da meditaziuns en romontsch, sco
era entginas pintgas scartiras sur la historia dalla claustra, ch’ein denton
idas a piarder.
Adalbert
II, bein il pli meriteivel avat, che la claustra ha giu enzacuras, ei morts ils
11 da fevrer 1696 ella vegliadetgna da 68 onns suenter haver regiu 41 onn sco
avat. El ei satraus en baselgia da Nossadunna.
Avat
Gallus Deflorin 1716 - 1724
Naschius
1663 a Camischolas e retschiert il num Martin. Profess 1680; sac. 1687. Plevon a
Pigniu 1703 - 1705; econom claustral; decan 1715. Eligius avat ils 29
d’october 1716 e benedius sco tal entras nunzi Carraciolo quei onn igl emprem
da november. Sco avat ha el buca mo pagau giu ils gronds deivets, caschunai da
ses dus antecessurs cun baghegiar la claustra e la baselgia gronda, la quala el
ha baghegiau ora e decorau rehamein, mobein era schau anavos la claustra en buna
disciplina e bunas finanzas.
Sesurvend
dil dretg imperial, concedius a ses anrtecessurs, ha avat Gallus era schau
batter muneida, bluzchers, che han sin in maun sia arma (treis gelgias) e sin
l’auter ils bustabs A.G.D (Abbas Gallus de Florin).
El
ei morts da 61 onn ils 5 da matg 1724 e satraus en baselgia claustrala sper igl
altar da s. Placi, nua ch’ina gronda platta cun sia arma indichescha aunc oz
sia fossa.
Igl
emprem pader che suonda cheu suenter porta la numra 491. Avon el ein 490 paders
gia stai survients dalla clasutra benedictina. Igl ei buca stau dad eruir per
franc, schebein ulteriurs auters Tujetschins ein stai denter quels. Ei maunca
ils indecis precis. Denton astgein nus segiramein dubitar che denter quels ein
carteivlamein era stai beinenqualin oriunds da Tujetsch.
Pader
Anselm Genin
Naschius
1689 a Rueras; profess 1707; sac. ils 3 da settember 1713. Professer dalla scola
claustrala a Sondrio; administratur claustral a Postalesio, nua ch’el ei morts
da 58 onns ils 23 da november 1747 ed ei satraus leu en baselgia parochiala.
Pader
Martin Biart
Naschius
ils 12 da schaner 1695 a Selva e battegiaus cul num Gion; fegl da Giachen Biart
e Maria dil Giachen Gion Pieder. Studegiau a Mustér; profess 1713: sac. ils 4
da mars 1719. Superiur, archivar e biblotecar; decan 1724; econom 1732. Jubilat.
Sco pader Placi a Spescha raquenta, haveva pader Martin ina admirabla memoria,
aschi ch’el saveva denter auter ordadora igl entir „Cudisch da suandar
Cristus“ ed igl entir „Virgil“. Pader Martin ei morts cun 79 onns ils 30
da mars 1774 suenter esser vivius 64 onns en claustra.
Pader
Giusep Venzin
Fegl
da Cristian Venzin ed Anna Maria Beer da Rueras, naschius ils 8 da settember
1715; profess 1737; sac. ils 24 da settember 1740. Ils 6 da november 1748 vegn
el nudaus sco gidonter dil plevon a Sedrun. Pader Giusep ha gidau a satrar a
Sedrun ils disgraziai entras la lavina a Rueras ils 6 da fevrer 1749. Gl’ onn
1755 fuva pader Giusep buca pli en veta.
Pader
Beda Schmid
Battegiaus
ils 5 da schaner 1745 cul num Giusep Maria. Ses geniturs ein stai: Giachen
Schmid e Barbara Decurtins sesenta a Gonda. Profess 1767; sac. ils 21 da
december 1771. Pastorau a Curaglia duront ina vacatura, probabel 1772; econom
claustral 1786 e 1787; beneficiat a Zignau 1787 - 1789. Leu eis el morts da mo
45 onns ils 28 da december 1789. Pader Beda ei vegnius satraus leu en baselgia
sper igl altar da Nossadunna.
Pader
Gallus Soliva
Duri
Vigeli, quei num ha el obteniu tiel s.batten, ils 18 da november 1748 ella
parochiala a Sedrun. Ses geniturs: Giachen Soliva e Maria Cristina Venzin
sesents a Sedrun. Studegiau a Mustér; profess ils 8 da december 1769; sac. ils
28 da matg 1774. Beneficiat a Nossadunna dalla glisch a Trun 1778; caplon a
Sumvitg 1800 - 1805; caplon a Cavardiras 1807 - 1810 e 1816 - 1828.
Senior e Jubilat. Pader Gallus ei morts a Cavardiras cun otgonta onns ils 28
d’ avrel 1828 ed ei satraus en baselgia claustrala avon igl altar da s.
Columban.
Pader
Martin Riedi
El
ei naschoius ils 24 da fenadur 1769 a Rueras. Ses geniturs Gion Riedi e Maria
Castgina Beer han schau battegiar el cul num Gion Antoni. Profess ils 29 da
settember 1791; sac. ils 21 da mars 1795. Caplon a Rueras 1799 - 1805; econom
claustral 1807 - 1812 e 1821 - 1831; beneficiat a Rumein 1813 - 1820. Siu
oreifer bien humor ei aunc ussa en buna memoria. Pader Martin ei morts da 62
onns ils 20 da november 1831 ed ei satruas en baselgia claustrala avon igl altar
da s.Giusep.
Avat
Anselm II Quinter 1846 - 1858
Naschius
a Bugnei ils 5 d’avrel 1792 sco fegl da Martin Caspar Quinter e Maria Culastia
Venzin e battegiaus a Sedrun entras igl aug sur Vigeli Venzin, Rueras. Studegiau
a Mustér, nua ch’el ha fatg profess igl emprem da matg 1811; vegnius ordinaus
ils 12 da zercladur 1814 da uestg Frascina Corintus ella catedrala a Lugano. Ha
celebrau sia messa nuviala ils 12 da fenadur 1814 duront ch’ins celebrava in
triduum en memoria dil 12avel centenari dalla funadziun dalla claustra.
Pader
Anselm ei staus secretari digl avat, professer e moderatur dalla scola
claustrala, beneficiat a Nossdunna a Trun 1826 - 1833. El ha provediu la
caplania da Trun firaus e dumengias 1833 - 1838 ferton ch’el deva scola en
claustra duront la jamna ora. Caplon a Nossadunna a Trun 1838 cun l’obligaziun
da survigilar l’economia dil Hof a Trun; caplon a Zignau 1839 - 1846.
Ils
21 da fevrer 1846 ei pader Anselm vegnius eligius avat egl emprem scrutini,
suenter che avat Adalgott Waller ha giu resignau; benedius ora avat a
Nossadunnaun dil nunzi Macioti ils 20 da settember 1846. Returnaus a Mustér e
strusch giu entschiet siu uffeci abazial, che la claustra ei ida si en flommas
la sera dils 28 d’october 1846; la catastrofa che ha engreviau siu buordi e
siu operar en tuts risguards sil pli ault. Avat Anselm, in um da gronda pietad e
migeivladad ei morts cun
66 onns ils 5 da fever 1858 ed ei satraus avon porta dalla baselgia
claustrala en santeri, il qual el sez ha giu benediu en ils 25 da fenadur 1853.
Pader
Gallus Riedi
Naschius
ils 9 da mars 1798 e retschiert il num Vigeli Giusep. Fegl da Martin Felci Riedi
e maria Ursula Friberg da Trun sesents a Gonda. Studegiau a Mustér e daventaus
spisritual secular ils 29 da mars 1823. Plevon a Schlans 1826 - 1832; caplon a
Rabius 1832.
Silsuenter
ei sur Riedi serendius a Sviz ed ha studegiau leu filosofia tiels Gesuits ed ei
intraus suenter en claustra a Mustér, nua ch’el ha fatg profess ils 25 d’
uost 1839. El ei staus magister dils novizs e professer; caplon a Cavardiras
1847 - 1851; beneficiat ed econom a Rumein 1860 - 1879. Leu eis el morts ils 2
da mars 1879 ed ei satraus en santeri a Pleif sper la porta dil teschamber.
Jubilat.
Pader
Baseli Berther
Fegl
da Duri Berther e Maria Ursula Schmid da Rueras/Dieni, naschius ils 10 da
november 1858 e battegiaus cul num Giachen Martin. Studegiau a Mustér, Sviz,
Friburg, Eichstätt e Cuera. Premlitinent dalla infanteria 1882. Profess ils 16
da december 1884; ordinaus spiritual ils 17 da matg 1885.
Professer
da latin, franzos, tudestg e romontsch. Prefect dalla scola claustrala 1888 -
1906. Fundatur e conservatut dalla biblioteca romontscha claustrala. Pader
Baseli ha publicau ina biala retscha da scartiras. El ha gronds merets sco
cronist dalla historia dalla Val Tujetsch. Nies Tschespet
1943 edius da G. Gadola ei dedicaus sulettamein agl operar da pader Baseli.
Morts igl onn 1931.
Pader
Placi Berther
Naschius
ils 27 d’october 1904 sco fegl da Paul Berther e Maria Ursula Venzin Rueras.
Da batten ha el retschiert il num Flurin. El ha studegiau a Mustér e Sarnen;
profess igl emprem d’october 1927. Studegiau teologia a Salzburg ed Engelberg;
ordinaus spiritual ils 14 da matg 1931. Professer da grec, franzos, geografia,
religiun, contabilitad e romontsch; docescha dretg ecclesiastic e romontsch als
fraters 1932 - 1938. Dalla scola seretrai el deffinitivamein igl onn 1967.
Suenter
la mort da pader Vigeli Berther surpren pader Placi 1977 la Biblioteca
romontscha, nua ch’el lavura tochen sia mort. Morts ils 7 da zercladur 1993.
Pader
Vigeli Berther
Cul
num Baseli eis el vegnius battegiaus ils 14 da settember 1911. Ses geniturs ein
stai: Gion Fidel Berther e Maria Ursula Hendry a Rueras. Studegiau a Mustér e
Sarnen; profess ils 15 d’october 1935; ordinaus spiritual ils 3 da zercaldur
1939. Professer da latin, romontsch e contabilitad; viceprefect 1939 - 1942 e
prefect 1942 - 1945. Beneficiat a Rumein e provisur a Vignogn 1945 - 1951;
cussegliader da clamada per la Lumnezia; da 1951 professer dalla scola
claustrala en contabilist dalla claustra; da 1958 - 1968 redactur dil Pelegrin. Da
1952 - 1977 conservatur dalla biblioteca romontscha claustrala. Pader Vigeli ha
rimnau bia cudischs, manuscrets e scartiras ed aschia augmentau e cumpletau la
biblioteca.
Ils 30 da december 1977 ei il cuors dalla veta da pader Vigeli staus finius.
(Dapli mira necrolog da I.Winzap el Calender Romontsch 1979 p.361-371)
Pader
Vigeli Monn
Pader
Vigeli, cul num civil Dietrich, fegl da Vigeli Monn e Paulina Schmid da Sedrun,
ei naschius ils 13 d’avrel 1965. Suenter la scola primara el vitg ha el sco
student extern absolviu la scola claustrala e fatg matura 1985. Ei suonda la
scola da recrut tier ils pioniers telegrafics a Kloten ed ina dimora el collegi
internaziunal benedictin S. Anselmo a Ruma. Il mars 1986 entra el ella Guardia
svizra papala che dat ad el la caschun d’emprender talian.