Poesias religiusas

Nadal
(Sut il pigniel)

A Bethlehem ei oz naschiu,
En stalla freida, schi munglus,
In pign affon, il Fegl da Diu,
A buns affons schi beinvegnius.

Ah, con pupratschs el vesa o!
Sto fom e seit gia uss pitir,
Zugliaus en stratscha nauscha mo,
Dil freid el bein pudess bargir.

Per tgi sto’l endirar schizun?
Pertgei aschi pupratschs schon uss?
Quei tut per ils puccaus dil mund
E per carezi’encunter nus.

Ad el nus oz lein engraziar
Per tut il bien a nus purtau;
Pietus affons nus lein restar
E far tut quei ch’el ha mussau.

O Jesus, car Bambin,
Po gida oz scadin!
 

Jeu endirel er cun tei!
(Per Nadal)

Tgei quintar e tgei studiar,
Tgei miserias, tgei dolurs,
Tgei pitir e tgei cridar
Dat ei bein uonn pils purs!

Gia ils onns che ein vargai
Han schi pauc a nus purschiu,
Plein speronza essan stai,
Mo uonn aunc pli falliu.

Stermentusas aultas neivs
Han curclau en cuolms e vals,
Han sfraccau en tetgs e seivs
Caschunau er plirs gronds mals.

Endirar han bein stuiu
Paupers tiers rentai en nuegl;
Primaver’ha mai vuliu
Cumparer avon nies egl.

Il sulegl ha strusch dau cauld;
Plievgias, bischas fetg daried,
Er purginas freidas baul
Schon avon ch’haver priu fretg.

Truffels, quasi tut il graun
Sut la neiv stuiu cavar;
Cuts, putrius havein il paun,
Truffels marschs stuein magliar.

Schliatas fieras, nuot gudogn,
Pauc dad alp, pign pagament -
Ein las tunas onn per onn -
Gie, al pur ei fa sterment!

Ah, bien Segner, tgei trests onns!
Deivets biars tier aunc pitir,
Sez ils paupers, pigns affons
Ston cun nus er quei suffrir.

Gia daditg havein plirau,
Plans, progress ed aunc inschign,
Bia studiau e tgei gidau?
vein miserias senza fin!

Ah, miu car, tgei vul cun quei?
Tgei pomai vul daventar? -
In Signur dei bein ord tei
Tut enin’il Segner far?

Uarda leu il car Bambin!
Ha schi freid, sto scher sil strom,
Emblidaus da finadin
Lez endira seit e fom!

Tgi ei quei, o di a mi,
Mira, tiu Salvader s’ei.
Schi carin el di a ti:
Jeu endirel er cun tei!

(GR nr. 51, 1888)

Nies auguri

(Per Daniev)

Bien di, bien onn, dai nus biemaun
Resun’puspei danovamein.
Ord mellis cors vegn da tuts mauns
Auguris oz en tgiembel plein.

Con bia vegn bein er giavischau,
Che glisch mai vesa cheu;
Con bia cun bucca implorau,
Ch’jeu mass ni vi ni neu.

Con biaras brevs vegn ei tarmess,
Pachets e chistas fullanau,
E con schi sogn aunc empermess,
Sil qual ei vegn schi vess spitgau.

A reh e pauper, grond e pign,
Mo in giavisch jeu less purtar,
Cuntents cun quel sei po scadin:
Segner! Tia veglia lai nus far!

(GR nr.1, 1892)

Venderdis sogn

(Sut la crusch)

Cheu mira tiu Salvader
Co’l penda plein en saung!
Spir plagas siu cadaver,
Furaus tras pei e maun.

Con gronds ei il puccau,
Che tontas peinas, crusch,
Al Segner ha purtau?
Carstgaun semegl’el strusch!

Tgei l’olma ha custau,
Cun larmas suspirond,
Cun cor oz endriclau,
Po mira, o puccont!

La mort ha‘l endirau,
Per tei e mei spindrar
Da peina e puccau,
Nus tiel salit gidar.

O tgei carezia bein
D’in Diu encunter nus!
O tgei ventira vein,
Ch’el ei per nus vegnius!

Ah, Segner dai a mi,
Ch’jeu mieri al puccau,
Ed audi lu a Ti,
Da Tei schi car cumprau.

Navos vi jeu turnar
Restar vi er cun Tei;
E „Pastgas" celebrar:
O Jesus gida mei!

(GR nr. 14, 1887)

Pastgas

Pastgas, fiasta da legria,
La victoria sur tut mal!
Salidaus po sei adina
Quei grazius sogn temps pascal.

Tschien e mellis vuschs oz laudan,
Giubileschan cauldamein
Bein per tut il mund fideivel
Sur dil Segner triumf cumplein.

Ah, co er’il mund en tema,
Plein tristezia, turbelaus,
Cur che quel che dat la veta
Ah, en foss’en stratschs zugliaus.

Tier la fossa cumbrigiadas
Vegnan prest las treis dunnauns,
Per mirar aunc ina gada
Lur Signur, bitschar ses mauns.

Balsamar cun specerias
Siu sogn tgierp ei lur giavisch,
Mo il crap, tgi pren navenda? -
Uarda leu tgei clara glisch!

Sin il crap cheu ses’in aunghel
Da vart dretga; siu vestgiu
Alvs sco neiv en plein clarezia,
Sia fatscha sco burniu.

„Buc temei, dunnnauns pietusas,
Quel che vus tschercheis uss cheu,
Ei levaus ord fossa stgira,
Ils mantials sulets ein leu.

Mei, nunziei uss la levada,
Schei: La foss’ha returnau
Sia preda; sur la freida
Mort ha’l tschut victorisau."

Ed udend quei las fideivlas,
Tut naven ei la dolur,
Gaudan bein legria gronda,
Laud a Diu per la favur.

Melli onns e puspei melli
Ein stuli dapi quei di,
Mo canzun aunc oz medema
Da nos cors en Diu uni.

Tschentaner rapport’a l’auter
Il salid schi carezaus
Da schlatteina a schlatteina:
Co il Segner ei levaus.

Era nus honur lein render,
Selegrar, canzuns cantar:
Co il Segner ei ord fossa
Oz levaus per nus salvar.

(GR nr. 13, 1893)

Il di dallas olmas

Profund e sogn ruaus
Leu regia sut las cruschs;
Ins aud’plirond las vuschs
Pil scazi leu zuppaus.

Ei rump’il cor a mi
Vesend en ner schi biars,
Che pliran per lur cars,
Da nus schi spert sparti.

Con trest’ei bein la mort!
Dolurs gia a scadin
E larmas senza fin
Prepara quella sort.

Cu larmas ent’ils egls,
Cheu tuornan tons affons
Quei di gia onns ed onns,
Per l’olma da nos vegls.

Ah, cars! nu’essas bein?
El sogn parvis leu si?
Cons pliran oz aschi?
O Diu, con grev nus vein!

Po lai uss tiu bargir!
Almosnas, communiuns,
Ferventas oraziuns
Per ellas sas unfrir.

Ah, lai uss tiu plirar!
Uarda leu la crusch,
Che di cun clara vusch:
Sin seveser miu car!

(GR nr. 43, 1887)

II Poesias satiricas

Patratgs dil Toni da scuas
mond tschei di tras Mustér
(Cun caschun ch’igl ei vegniu teniu in cuors da mussar da cuschinar a Mustér)

Ah! paupers buns maluns,
Bizochels, tagliarins,
Schi cars a nos babuns.

Naven ston ussa ils capuns,
Flutgets e fermentins,
Entochen ussa stai schi buns.

Adia, veschlas, gnocs,
Patlaunas, hosis, spitgs,
Ch’han fatg schi ferms nos pops.

Svanir sto al progress
Cuschina sempla, pintga,
Custass ei tgei ch’ei less.

Pertgei tedlei: da cuschinar
A nus vegn uss mussau,
E co barsar e co turschar!

Co cuschinar dat uss da far,
Ferton che mumma scheva:
„Vess mo zatgei da preparar!"

Panadas, bien barsau,
Fortems sco a Paris
Sil meglier preparau.

Piziultas, biscutins,
Schi neidis e schi bials,
Tastgets cun fidulins.

Sas ver uss suenter gust
Tgei gianter che ti vul.
Tgei viver! Safermust!

Progress oz pir che mai,
Tgei schessen bein nos vegls?
Ei fussen tut surstai.

E lu, tgi vess spetgau, pilver!
Er’vin tier nus vegn fatg,
Numnaus da nobel: „Vin-Mustér!"

Butteglias vi, butteglias neu,
Schigei il tgietschen, lu igl alv!
Ah car! ei porta buca neu.

Suera bein stagn fetg
Dad iuas aschas sper ils mirs,
Gnanc bien avon ch’ir a letg.

Fuss aunc da dir sul sevestgir
Da certa glieud tier nus,
Mo oz sin quei vi buc vegnir.

Progress da di en di,
E deivets pir che mai,
Ah car! - tgei vul dapli?

(Zercladur 1887)

La malsogna dil Toni

Biars onns gia erel cheu
Tut trests e contristaus,
Jeu mavel tscheu el leu,
Negliu cumplein ruaus.

La Mengia, con savens
Ha ella bein plunschiu:
Tgei has pomai dadens?
Mo dir hai mai vuliu.

Las cauras dapertut
Vegnevan da scadin
Signur squitschadas sut -
Perdun strusch deva in.

Naven ston ellas franc,
Tuts grevan, tgi en scret
E tgi cun plaids, e gnanc
Restar pli duess el spért.

Quei era aura sut!
Nos gronds e pigns signurs
Ston ver il nas en tut,
Per donn dils paupers purs.

Perfin a Bern, tedlei!
Nos babs han rut il tgau,
Co bein dismetter quei -
Savein pilver pign grau.

Las cauras maglian giu
uauls e fan grond donn;
Naven per l’amur da Diu!
Gnanc lenn in auter onn.

Nos vegls nuot han capiu,
Stai tgaus da strom, uardei!
Han tontas cauras giu -
Con tschecs nus essan - hei!

Fetg biars capevan pauc,
Strusch nossas cauras viu,
Aunc meins il buc digl aug
Martin culs corns engiu.

Bein trest pil pauper pur,
Tgei senza cauras far?
Mirond el temps futur
Tgei po a mauns pigliar?

Co far caffe, cumars?
Co dar puschegn agl um?
Mo ner uss cun vinars -
Tgei tresta sort dil mund!

E lu quei bien magnuc
Tier truffels ensalai;
Mai pli, o pauper gnuc,
Deis uss schigiar da quei.

E cun il zart caschiel
Svanir ston ils caluns
E buna carn d’ansiel:
Fatal per nos maguns.

Aschi er’ei urdiu
Da tgaus ualti gross;
Denton igl ei falliu,
Vein giu agid dils nos.

Las cauras dein restar
Tener stuein uss bials bucs
E meglier cun els far,
Ils vegls ein stai stagn lucs.

Aschi ei sin cumin
Dad in stau proponiu,
Tedlau ha quei mintgin
E taffer susteniu.

E lu tgei grond’honur,
Per mei pli dultsch che mèl,
Ei stau uonn pil pur
Leu o a Neuschatel!

Exposiziuns sei stau,
Ils premis suenter gust
Han cauras remportau.
Tgei laud uss! Safermust!

Dil schliet nuot aud’ins pli,
Las cauras han lur dretg.
Cul Toni sei uss bien,
Ussa auters han pli stretg!

(CR 1888)

Salid e giavisch dil Toni pigl onn 1893

Biars onns vai uss entuorn viagiau
Da temps d’unviern bein vitg per vitg,
Tier reh e pauper vai spluntau,
Priu si han mei sco bien amitg.

En miu bufatg e grisch vestgiu
Hai raquintau da tuttas sorts;
Al pievel nies hai bein vuliu,
Sin mendas fatg attents per sforz.

Jeu tuornel oz, miu car, puspei;
fetg bialas caussas, tut apart,
Rimnau hai jeu sulet per tei;
Jeu spetg denton sin tiu risguard.

Con bia ei semidau quels onns
En nossas vals e vitgs perfin!
Perderts daventan pigns e gronds,
En buorsa raps uss ha scadin.

Ord tuts mugrins vegn uss progress.
Tut niev, tut bien port’ozildi
Snueivel traffic, gronds commers;
Speronza strusch gareg’dapli.

Tut sai er pli u meins capir,
Il temps stulescha e nus cun el.
Mo ina caussa stoi oz dir:
Quei ir naven mi fa smarvegl!

Glieud giuvna a casa strusch han plaz,
En tiaras jastras uss ei van,
Sc’ei fuss en auters logs sulaz
Il viver, stagl debat e span.

Marcaus e bass’enqueran si,
Pagaglias grondas, pauc da far,
La detta zarta, bein vestgi,
Daners avunda - fan quitar.

Tier nus lavuran buc bugen,
Schegie ch’igl ei camond da Diu;
Naven ei van, mo fai persenn,
Sc’ei fuss affons dil fegl perdiu.

Curios denton quei par’a mi,
Enstagl navon navos nus mein,
Daners daven purtai il pli,
Enstagl navos sin carga plein.

E fas il quen, patratgas tez,
Ord gl’jester aunc lu auter vegn,
Che porta donn tier nus stagl nez;
Ludar tut jester strusch cunvegn.

Sco vegl e bien amitg dil pur
Hai ditg studiau tgei giavischar;
Uss teidl’ils plaids che fan honur:
Luvrar, spargnar, a casa star!

(CR 1893)

Ils 15 de matg 1887

Hasper: Toni! Ussa naven vinars,
            Naven cul fessli, naven butschin,
            La ruina d’aschi biars -
            Naven cul pudel, naven glasin!

Toni:     O jeu sun leds, ch’ei vegni car,
            Quei alcohol, che cuosta francs,
            Ed ei dasperas in da rar,
            Che vala gnanc dus raps.
            Sche ins savess co’l vegn barschaus,
            Ord tgei triaccas fabricaus,
            Pilver - in stess naven,
            Spargnas al venter barschament.

Hasper: Havein nus raps danvonz,
            Sche buein nus in glasin
            Dunsauna sco ils perdavons,
            E lu surtut, in glas ord Valtalin! -
            Toni! nus votein „gie" dumengia.
            Neve, cuntent’ei er la Mengia?

(GR nr. 19, 1887)

Gratulaziun per Daniev 1887

Legreivel bien niev onn
A pauper, pign e grond:
Ventira sin tuts mauns
A vitgs ed ad uclauns!

Tgei porta bein a nus
Tgei porscha bein a vus,
Igl onn che nus spetgein,
Encunter qual nus mein?

Legria e tut bien?
Ventira il dubel tschien?
Tgi sa, tgei ch’ei vegn?
Igl ei per nus in legn!

Ah, forsa tresta sort,
Uiara, paupradad,
Miserias, cruschs, la mort!
Tgi sa, tgei gl’onn nus dat!

Ah, lai il dumandar
Regord’en tut tiu far:
Nus vein leu si, tscheu giu
In car e schi bien Diu!

(GR nr.5, 1886)

Per la fiasta da s. Anselm
(Declamau da student Giusep Venzin sco gratulaziun al pader prefect)

Ventira e benedicziun
Sin fiasta gronda bein!
Legria e consolaziun
Oz dar ad Els nus lein.

Nus lein rugar che sogn Anselm
Mantegni Els en buna sanadad
E meini Els cun nus el ver Salem,
Per leu guder perpetna beadadad.

Da nus cordial engraziament
Per tut il bien e grond quitau,
Da Diu il dubel pagament!
En num dils mes, sco deputau.

(21-4-1887)

Per il giubileum sacerdotal da 50 onns
da sia sontgadad Papa Leo XIII

ils 31 da december 1887

Pertut resuna uss
Legria, laud, honur,
Segir sin fiasta muoss’
Quei ves’il sempel pur.

Da tuttas varts dil mund
Salids e deputai,
A Ruma uss cunzun;
Tgei fiasta sei pomai?

Gie, fiasta sei pilver;
Ei sto nos cors alzar,
E far a nus plascher,
Affons d’in bab schi car.

Nies Leo, nies bien bab,
Oz va sin igl altar,
En aulta dignitad,
Per giubileum far.

Tschunconta onns fa el
La sontga mess’a Diu,
Unfresch’il saung de quel,
Dil qual el ei l’unschiu.

Raschun segir havein,
Dad el oz gratular,
Nies cor danovamein
Per el er’inflammar.

Nies Leo, schi glorius,
Sil grep da Pieder stat,
Schi franc, schi valerus,
Malgrad diversitad.

Da potentats gia onns
Sbittaus e maltractaus;
Dals buns e vers affons
Ton pli uss carezaus.

Quei muossan aschi clar
Auguris senza fin,
Regals da mintga vart,
Da China gie perfin.

E tgei lein nus bein dar,
Naziun pupratscha zun,
Luvrar, semudergiar,
Nuot auter vein sil mund?

Savein negin schenghetg
Uss porscher a nies bab,
Per celebrar endretg
Cun el solemnitad?

Ah, bein nus vein zatgei:
Carezia, oraziun!
Sco buns affons oz quei
Purschein cun devoziun.

Pil bien nus engraziein
Al bab schi celebraus,
Tut bien nus agurein
Al venerabel cau.

Fin seigi als cumbats,
Victori’al Vatican
E pasch als potentats,
Ch’al bab legria fan.

Al papa tut agid
Dal tschiel oz abundont!
Po vivi Leo ditg,
Success Dieus detti grond!

(GR nr. 52 1887)

Per il giubileum episcopal da 50 onns
da sia sontgadad Leo XIII

ils 19 da fevrer 1983

Salid, ti steila en stgiraglia,
Salid, migeivel protectur!
Exempel niebel en battaglia
En plaid e scret nies defensur.

Glorius ha nus saviu defender
Sc’in liun en forz’e tafradad;
Honur e laud lein render
Al cau en plein carinadad.

Tschunconta onns ual oz orneschan
Cun mitr’e stab nies Bab sublim.
Cons cors pertut oz giubileschan
Da tes fideivels senza fin.

Ti glisch da tschiel a nus surdada
El temps dad uss furius, stemprau,
Baselgia aunc en triumf’alzada
Survivies po, Bab carezau.

Al nieveligiu avat
della venerabla claustra da Mustér
sia grazia reverendissima
Benedetg II Prevost

Bials salids cun benedicziun,
Exprimi cun plein legria,
Nus purschein sco gratulaziun.
En Lur nova dignitad
Detti Dieus prosperitad,
E conservi „Nossa Casa"
Tras ils mauns da nos patruns
Grad sco’l temps da nos babuns.

Ah, schi ditg stuiu spetgar
Von che fiasta celebrar!
Ah, selegra uss Cadi,
Ti has oz in di schi bi!

(GR nr. 16, 1888)

Al reverendissim ed illustrissim
monsignur uestg
Gion Fidel Battaglia
per la fiasta da sia consecraziun
ils 31 de mars 1889

Bials auguris al niev cau!
Agl entir uestgiu oz consecraus,
Tschentaus sco prem schuldau!
Tras battaglias tier victoria,
Animai, armai tras Tei,
Gida po Tes cars affons!
Libertad e pasch cul stat,
Ils affons uniun cul Bab,
Anavon tras biars bials onns!

Urregiar lein sut la crusch,
E per Tei alzar la vusch.
Surengiu la benedicziun
Trer nus lein cull’oraziun,
Giubilond cul car unschiu!

(GR nr. 13, 1889)

Canzun cantada sin la Cumedia da Rueras
ils 5 d’avrel 1836
(Da assistent Schmed, tat da pader Baseli Berther)

Seigies beinvegni cheu oz tier nus,
Tuts pigns e gronds, signurs e purs,
Nus essan cheu aviartamein,
Secumpari perinamein:
Vivi vus, vivi nus, vivi Diu cun nus,
Vivi la giuventetgna!

Per demussar divertiment
Che duei esser legherment,
Vegn persentau ina cumedia
Ch’ei plitost ina tragedia:
Vivi vus, vivi nus, vivi era Diu cun nus,
Vivi nos babuns!

Selegri pia nossa patria,
Che giuventetgna aschi patratga
Da divertir e praticar,
Co ins duei viver e semussar:
Vivi vus, vivi nus, vivi era Diu cun nus,
Vivi nossa patria!

Ei avon Diu ed al mund
Mai stau cuntrari e schizun,
Rugheien pia tuts adina,
Ch’el vegli cun nus la grazia sia
Vus gidar, nus gidar, e da tut mal schurmegiar,
Vivi nossa val!

Dein pia a nos geniturs
Obedientscha, respect e honur
Ils geniturs e superiurs,
cultiveschien lur inferiurs:
Vivi vus, vivi nus, vivi nos superiurs,
Vivi nos geniturs!

Tener quels en regla e vigilar
Ed era bien exempel dar,
Ils spirituals e nos pasturs
Sprezeien mai, dein tutt’honur:
Vivi vus, vivi nus, vivi Diu cun nus,
Vivi nos spirituals!

Era buca meins nos confessurs,
Che tilan nus ord ils errurs,
La lur cordiala admoniziun
Suendeien cun attenziun:
Vivi vus, vivi nus, vivi era Diu cun nus,
Quel conservi ils confessurs!

Con ventireivels pia lura
Essan nus sil mund mintg’ura,
Ed enten tschiel guess vegnir,
Cun ils beai leu Diu survir:
Vivi vus, vivi nus, vivi era Diu cun nus,
Culs beai leu Diu survir!

Maria vegli impetrar
Che nus pudeien leu legrar;
Sogn Giachen nies glorius patrun
Schurmegi nus cheu sin quest mund:
Gidi vus, gidi nus, seigies adina cun nus,
Salideien nos sogns patruns!