Pro
Deo et Patria - Per Diu e la patria
Lavur da lizenziat da Ivo Berther, Rueras
En
sia lavur da lizenziat alla universitad da Turitg observa Ivo Berther ils
eveniments duront il Sonderbund ella Suselva. Quels embrugls dils onns 1847 e
1848 giudichescha el buca ord vesta liberala e dils victurs, mobein ord vesta
dalla majoritad catolica dalla Surselva ed emprova da declarar e capir.
Il
november 1848 stattan sis persunalitads dalla Cadi ensemen cun mistral Gion
Antoni Arpagaus avon dertgira a Cuera. Il plogn secolma tradiment dalla patria.
La
part sisum dall Surselva manegia bein cun il Sonderbund e la vart catolica era
sch’ il Cussegl grond grischun ha votau per la sligiaziun da quel. La victoria
dils liberals encunter ils conservativs ei buca stada beinvegnida ella Cadi.
Litinent Fidel Cavelti enconuscha quella tenuta e serenda la notg dils 10 sils
11 da november en missiun discreta dad Andermatt a Rueras. El ei cumandant
dallas truppas dil Sonderbund ad Andermatt. A Rueras sentaupa el cun mistral
Gion Antoni Arpagaus. Il litinent regorda el vid sia empermischun:
Neu cul Sonderbund sul Pass Alpsu, serenda a Cuera e derscha la regenza,
lu vegni la Surselva a sustener cun armas il Sonderbund. Arpagaus sedeclara
cuntents e Cavelti duegi transportar muniziun dad Andermatt a Mustér. Cuort
sissu arriva la muniziun sugl Alpsu; mo ils plans filai vegnan cassai dils
eveniments. Ils 29 da november peglia l’uiara ina fin cun la terrada dils
conservativs. Il Grischun vegn schanegiaus dils embrugls e d’ uiara - forsa
schizun d’ina uiara burgheisa.
Quei
che succeda beinspert ei ch’ il cumplot dad Arpagaus e Cavelti vegn alla
glisch. Secapescha che aunc autras persunalitads dalla Cadi ein stadas tangadas
ed envolvidas en quella conspiraziun. La regenza renconuscha buca pli mistral
Arpagaus sco derschader ed encunter el vegn accusau. La fianala ston siat
persunas star neu alla accusiun da tradiment dalla patria oravontut ed en
special mistral Arpagaus.
La
dertgira constattescha veramein intenziuns da tradiment dalla patria. Plinavon
vegn alla glisch ina vera reit da communicaziun denter l’ Austria, la Canzlia
episcopala a Cuera, la dunna dil general dil Sonderbund Johann Ulrich von
Salis-Soglio e pliras persunalitads politicas dalla Cadi ed el Cantun Uri.
Cavelti svanescha el exteriur e resta sbrigaus. La dertgira condemna Arpagaus a
treis onns perschun e Cavelti per tschun onns. Denton paucs dis suenter
vegn fatg grazia.