Pro Deo et Patria - Per Diu e la patria  

 

Lavur da lizenziat da Ivo Berther, Rueras   

 

En sia lavur da lizenziat alla universitad da Turitg observa Ivo Berther ils eveniments duront il Sonderbund ella Suselva. Quels embrugls dils onns 1847 e 1848 giudichescha el buca ord vesta liberala e dils victurs, mobein ord vesta dalla majoritad catolica dalla Surselva ed emprova da declarar e capir.

 

Il november 1848 stattan sis persunalitads dalla Cadi ensemen cun mistral Gion Antoni Arpagaus avon dertgira a Cuera. Il plogn secolma tradiment dalla patria.

 

La part sisum dall Surselva manegia bein cun il Sonderbund e la vart catolica era sch’ il Cussegl grond grischun ha votau per la sligiaziun da quel. La victoria dils liberals encunter ils conservativs ei buca stada beinvegnida ella Cadi. Litinent Fidel Cavelti enconuscha quella tenuta e serenda la notg dils 10 sils 11 da november en missiun discreta dad Andermatt a Rueras. El ei cumandant dallas truppas dil Sonderbund ad Andermatt. A Rueras sentaupa el cun mistral Gion Antoni Arpagaus. Il litinent regorda el vid sia empermischun:  Neu cul Sonderbund sul Pass Alpsu, serenda a Cuera e derscha la regenza, lu vegni la Surselva a sustener cun armas il Sonderbund. Arpagaus sedeclara cuntents e Cavelti duegi transportar muniziun dad Andermatt a Mustér. Cuort sissu arriva la muniziun sugl Alpsu; mo ils plans filai vegnan cassai dils eveniments. Ils 29 da november peglia l’uiara ina fin cun la terrada dils conservativs. Il Grischun vegn schanegiaus dils embrugls e d’ uiara - forsa schizun d’ina uiara burgheisa.

 

Quei che succeda beinspert ei ch’ il cumplot dad Arpagaus e Cavelti vegn alla glisch. Secapescha che aunc autras persunalitads dalla Cadi ein stadas tangadas ed envolvidas en quella conspiraziun. La regenza renconuscha buca pli mistral Arpagaus sco derschader ed encunter el vegn accusau. La fianala ston siat persunas star neu alla accusiun da tradiment dalla patria oravontut ed en special mistral Arpagaus.

La dertgira constattescha veramein intenziuns da tradiment dalla patria. Plinavon vegn alla glisch ina vera reit da communicaziun denter l’ Austria, la Canzlia episcopala a Cuera, la dunna dil general dil Sonderbund Johann Ulrich von Salis-Soglio e pliras persunalitads politicas dalla Cadi ed el Cantun Uri. Cavelti svanescha el exteriur e resta sbrigaus. La dertgira condemna Arpagaus a  treis onns perschun e Cavelti per tschun onns. Denton paucs dis suenter vegn fatg grazia.