La davosa processiun dils Tujetschins sil S. Gotthard
Skizza cultur-historica da Guglielm Gadola      

Introducziun
Dumandau che jeu hai in vegl Tujetschin, dapi cu la processiun dil S.Gotthard dateschi e con ditg quell'hagi cuzzau, ha el rispundiu cun tutta promtadad: „Quella processiun ei adina stada; cuzzau ha la mo entochen 1827!" - „Adina" ei empau da ditg per esser ver . . . hai jeu tartgau, mo essend che igl onn da sia tschessada, 1827, fuva exacts, ha quella remarcabla processiun da nos vegls Tujetschins, che cuzzava mintgamai dus dis e che menava els sin la tschema dil Munt Avelin, cudizzau mias marveglias - e cuntentau mias breigias . . .
Las fontaunas historicas partenent l'entschatta da quella pia instituziun, che ha cuzzau entochen avon biabein 100 onns, cuoran oz buc aschi clar e visclamein sco'ls quater gronds flums, che han scalprau lur vau en fuorma de crusch ella profunditad dil pli dir granit dil S.Gotthard, mo ellas ein tuttina buc aunc schigiadas diltut!
Nies aultstimau magister dall'historia mundiala, prof. G.Schürer p.m., scriva en sia renomada ovra „Kirche und Kultur im Mittelalter" arisguard il S.Gotthard, la caplutta ed ina veglia processiun: „El 13avel tschentaner ha ei dau dalla Svizra centrala anora ina nova via, che meina viers l'Italia e ch'ei stada la raschun traffic-economica digl origin dalla Confederaziun. A quella caschun ei vegniu baghiau cheu, probabel entras la claustra da Mustér, in hospezi en honur dil sogn uestg Gotthard de Hildesheim, che ha dau al Munt Avelin da pli baul il niev num S.Gotthard." (Mira: t. II. p.445).
Pader Iso Müller, nies enconuschent historicher dalla claustra da Mustér, ha scrutau suenter la caplutta dil S.Gotthard e las respectivas relaziuns denter quella e la claustra da Mustér, e vegn en quei grau tier in'autra declaraziun che siu magister, professer G. Schnürer. El di : „Il hospezi dil S.Gotthard ei vegnius consecraus dagl arzuestg Goldino de Milaun (
morts 1176). Las treis aschinumnadas valladas ambrusianas, la Val Blegn, la Leventina e la Riviera eran da vegl enneu dependentas da Milaun. La biblioteca ambrusiana a Milaun posseda gie era in Missale da Biasca ord il 10avel tschentaner ed in auter de Lodrino digl 11avel. Anno 1230 ha in uestg Henricus de Milaun consecrau la „ecclesia S.Godeardi sin il Mons tremulus." Il patrun baselgia, s.Gotthard, primarmein avat de Altaich en Baviera e lu uestg da Hildesheim ei morts 1038, pudess derivar, sco tier la baselgia da Simplon, dil 13avel tschentaner ord il sid. Ils cudischs liturgics dalla diocesa da Sion numnan buca quei sogn, ferton che sia festivaziun ha liug ellas diocesas da Como e Milaun ils 4 da matg. Nus anflein era buca quei sogn el reh calendari da Mustér ... era buc ella diocesa da Cuera, sco il Necrologium Curiense dil 12/13avel tschentaner muossa. En quel cumpara il sogn uestg de Hildesheim per viers la fin dil 14avel tschentaner. Ins astga buc emblidar, ch'igl hospezi dil S.Gotthard ha adina udiu tiella Leventina, sco era l'Alp Antella el 13avel tschentaner. Aschia par'ei, che l'iniziativa pil hospezi dil S.Gotthard seigi plitost d'attribuir a quels dalla Leventina.
Sin fundament dil sura detg selai il meini da pader Placi a Spescha e da Robert Hoppler, ch'il hospezi dil S. Gotthard seigi ina fundaziun dils benedictins da Mustér, strusch pli mantener.- „Bein existeva era ina veglia processiun da Tujetsch anora sil hospezi dil S. Gotthard, mintgamai ils 28 e 29 de zercladur, per s.Pieder e s.Paul. Mintga famiglia stueva termetter in representant, schiglioc stueva ella pagar in rensch fallonza. Ad Ursera survegnevan ils Tujetschins ina marenda da paun e caschiel e vin sin cuost dalla vischnaunca, sco ils cudischs da quen ord il 15/16 avel tschentaner documenteschan . . . Probabel fuva quella processiun la cunterprestaziun per la processiun da s.Placi dils Uranes, che ha cuzzau entochen viers la fin dil 18 avel tschentaner. Carteivlamein setract'ei cheu d'ina processiun da rogaziun, sco talas vegnevan era praticadas sil pass dallas Surenas e dil Clausen."
(Mira : P. Iso Müller, Die Wanderung der Walser über Furka-Oberalp und ihr Einfluss auf den Gotthardweg (C. 11-14 Jh.) en „Zeitschrift für Schweizerische Geschichte," XVI. Jahrg., Heft 4, 1936, 404-406).
Quella declaraziun po esser probabla, mo jeu selubeschel cheu sut de vegnir cun in'autra, che po era esser carteivla.
Cu, exact, la processiun dils Tujetschins sil S.Gotthard ha priu si'entschatta e schebein ils revendissims paders da Mustér fagevan gl'emprem els quella, obligond forsa cul temps ils Tujetschins da far ella cun els, ni senz'els, ei buca stau d'eruir!
Ina pintga remarca el cudisch da batten dalla baselgia da Sedrun, lai presummar, che quella processiun vegneva tenida er'el 17avel tschentaner e ch'il sur plevon dalla Val Tujetsch stueva menar ella!
Leu ei nudau in hatten sut il datum dils 29 da zercladur 1697 e scret speras la remarca: „R.D. Petrus Collenberg, capellanus me absente Lud. Jagmet ad processionem montem Gotthardi ... "
Interessants e da buca pintga muntonza per eruir igl intent da quella processiun, ei era il factum che scadin fiug da Tujetsch fuv'obligaus sut fallonza d'in rensch da tarmetter in commember a quella processiun e ch'ei vegneva fatg serius appell en quei grau! - Era l'auter mument, che la processiun entschaveva ella parochiala e visitond tuttas capluttas dalla val entochen Tschamut, rimnavi grond pievel, lai sminar ch'igl origin da quella zun fadiusa processiun havevi impurtonza generala!
Aunc in tierz mument punctuescha l'impurtonza, che quella processiun veva. Anno 1827, per s.Pieder e s.Paul, returnond ils pelegrins tujetschins dad Ursera, han els concludiu da buca far pli la processiun sil S.Gotthard, mobein d'introducir enstagl da quella ina processiun a Tschamut pil di da s.Pieder e s.Paul, “la quala ins ha dismess per ils 11 da fevrer 1912 e remplazau ella cun ina processiun a Zarcuns sin il medem di.”
(Mira: pader Baseli Berther, Baselgias, capluttas de Tujetsch, p. 49/50). Buc avunda cun quella per remplazzar la processiun dil S.Gotthard: Cun caschun dalla davosa processiun sil S.Gotthard, ils 29 de zercladur, 1827, ei aunc vegniu concludiu da far enstagl da quella - aunc tier quella a Tschamut 1 - 3 ulteriuras processiuns: quella per la vigielgia da s.Gion Battesta a Segnas (entochen 1904); quella da s.Gieri a Mustér (entochen 1907) e quella da s.Martin a Mustér en claustra (entochen 1907)!
Fagend ils Tujetschins 1911 per la davosa gada la processiun da s.Pieder e s.Paul a Tschamut, ch'era segiramein la pli viva regurdientscha da quella sil S.Gotthard (silla medema via!) han els concludiu da far ils medems dis da Sedrun anora ina processiun a Zarcuns - e quei fuss pia aunc la davosa regurdientscha dall'anteriura e zun veglia processiun al S.Gotthard!
Il sura menziunau e la gronda peisa, ch'ils Tujetschins han mess da neueneu sin quella processiun, muossa clar e bein, che la processiun sil S.Gotthard era buca vegnida si per nuot, ni mo per pauc, pertgei che la fin finala stuevan quels pietus pelegrins far dus cuolms en dus dis, ir e turnar, il cuolm d'Ursera ed il Munt Avelin e quei d'in temps, ch'ei gl'ei il bia aunc ualti criu e freid!
Ed ussa la damonda: Pertgei intent ei quella zun fadiusa processiun vegnida introducida a sias uras? In'exacta risposta sin quella damonda havein nus entochen ussa survegniu da negin! P. Baseli Berther relata negliu en sias scartiras e notizias davart Tujetsch pertgei quella processiun ei vegnida fatga da sias uras, schebi ch'el menziunescha ella pliras ga! La declaraziun da pader Iso Müller enconuschein nus. Auters Tujetschins che nus havein dumandau, han buc in soli saviu dar in'exacta risposta! Ils ins manegian quella eri forsa prida si per rugar Diu da salvar els dalla pesta ni muria gronda; ils auters supponan, quella duevi implorar Diu, ch'el laschi madirar il fretg (era pader Iso ei dil medem meini) ...
Jeu crei a ni ina ni l'autra da quellas interpretaziuns! Per implorar Diu la grazia da salvar dalla pesta fagevan ils Tujetschins pli baul la processiun da S.Roc a Segnas! E per rugar Diu per ina buna raccolta, han ils da Tujetsch in'autra devoziun, aunc oz usitada e che pader Baseli Berther descriva sco suonda: „Da S.Placi entochen la fiasta dil S.Rusari vegn ei fatg mintga sonda da Sedrun e da Rueras anora circa allas 6 e mesa ina processiun a Zarcuns, nua ch’ei vegn celebrau la s.messa, cantau las veglias canzuns romontschas accumpignadas dad ina pintga orgla, e nua ch'ei vegn rugau per ina buna raccolta, principalmein, che Niessegner laschi sin la pussenta intercessiun da Nossadunna madirar il graun." (Mira: pader Baseli Berther, p. 25).
En sia monografia „Sas era nua Giuv ei" ha pader Baseli Berther era mussau clar e bein igl origin da quella processiun, ch'ei ualti veglia e che fuss probabel buca vegnida introducida all'entschatta dil 17avel tschentaner, sche gia quella dil S.Gotthard, ch'era aunc pli antica, vegneva praticada per
contonscher il medem! Ina tala parallela ei strusch pusseivla! Pader Baseli Berther di : „Ferton che Gionet (da Giuv) mava ina gada recitond il paternies, ei Nossadunna cumparida ad el en quei liug (a Zarcuns, ils 8 da schaner 1622!), nua che la baselgia da Zarcuns stat dapresent ed ha fatg da saver ad el, che sch'ils habitonts da Tujetsch veglien prender si de sanctificar la sonda cun far ina processiun en quei liug, sche vegni ella a schar madirar il graun. La caplutta da Zarcuns seigi sin quei vegnida baghiada da Gionet da Giuv." - Dacheu derivan pia las processiuns a Zarcuns!
Ina raschun, in origin sto la veglia processiun dil S.Gotthard bein era haver giu! Mo tgeinina? Ina risposta clara e cuntenteivla ei greva . . . mo jeu crei tuttina da haver anflau fastitgs!
Sco nus havein viu sisu, han ils Tujetschins era introduciu denter autras la processiun da S.Martin a Mustér per recumpensaziun da quella dil S.Gotthard! E cheu anflel jeu uss ina notizia e remarca da professer Placi Condrau, fatga 1863 en sia gasetta, a caschun ch'ils da Tujetsch ein vegni l'emprema ga sin via nova a Mustér pil di da s.Martin, „nua, che tuts ch'ein stai ina ga ni l'autra ufficial da vischnaunca han survegniu il gentar en claustra per engrazionta memoria pils survetschs, ch'ils da Tujetsch han giu prestau all'abazia en in combat cun ses renitents subdits dalla Val d'Ursera." (Nova Gasetta Romomontscha, 1863, nr. 46).
Setract'ei cheu buca dil cumbat dils claustrals e dalla glieud dalla Cadi (Casa da Diu) encunter „ils tgigiaidemustgas dad Uri", dil cumbat che nies Muoth ha cantau e glorificau aschi classicamein en siu „Cumin d'Ursera"? - Setract'ei cheu buca d'ina u l'autra gloriusa battaglia dalla glieud dalla claustra encunter „ils cotschens" dad Uri, da 1321-1400 e tons, nua che oravontut ils Tujetschins han dau la decisiun? Ins legi capetel siat dalla sura citada lavur da pader Iso (p. 407 e sequ.) ed ins vegn a capir nossa declaraziun da quella veglia processiun. Eis ei buca pli che pusseivel, che la claustra e sia glieud ed oravontut ils Tujetschins han introduciu e manteniu tschentaners ora la processiun dil S.Gotthard per pia regurdientscha ed engraziament d'ina gronda e decisiva victoria?
Entochen ch'enzatgi muossa buc a nus il propi e segir origin dalla processiun dil S.Gotthard, setenin nus vid nossa hipotesa e declaraziun.
Sin fundament da quests pugns e sebasond sin pliras interessantas notizias historicas davart la davosa processiun tujetschina sil S.Gotthard, nudadas ella cronica da Giachen Antoni Venzin da Rueras (1839-1918) e cartend fermamein alla tradiziun tujetschina aunc oz viva e frestga partenent quest eveniment, rescal jeu da scriver la suandonta skizza culturhistorica partenent la svanida da questa aschi biala isonza religiusa patriotica da nos cars perdavons.

La davosa processiun tujetschina sil S.Gotthard
Igl ei la davosa dumengia da zercladur 1827, zacons dis avon s.Pieder e s.Paul. Stalter Paul Venzin da Rueras, dapi onns emprem gerau da vischnaunca, ei vegnius oz ora Sedrun a messa gronda. El ha da rugalar duas impurtontas fatschentas e sto perquei esser presents en baselgia e sin cadruvi. Igl evangeli da s.Gion ei strusch detgs che stalter Paul stat sin peis oragiu miez ils bauns dils umens ed annunzia cun vusch imposanta e tun autoritativ la proxima processiun al S.Gotthard:
„Tgars vaschins!
Scu gl'č stau dapi tschiens e tschiens onns anno, o nossa vaschnaunca da Tujetsch adina fatg la processiun dil S.Gotthard per vagelgia da s.Pieder e s.Paul. Quella devoziun e vagnida eregida da sias uras da nos vegls, quai vut dir: dalla vaschnaunca e dalla plaiv per angrazič Diu per la victoria da Hospental e rugar il Tutpussaint per paisch e banadicziun en tut nossas fatschentas dalla tiara. Tenor tschentamaints statui ple tard o mintga fiug l'obligaziun da prender part a quella cun in del, nebutscha tg'el vegn castigiaus e cruda en fallonza d'in rensch. - Ain mia qualitad scu premgerau da vaschnaunca e parsura dalla plaiv urdinesch'ju pia: Tge l'usitada processiun dal S.Gotthard vegni tenida scu'ls onns vargai. Quai daventi da buna veglia ed en senn da sacrifeci; per honur a Diu e sia banadina mumma Maria e pel salit da nossas olmas e quellas da nos perdavons."

Detg quels plaids, la baselgiada sesaulza e sesbucca giuadora per serender sin cadruvi, nua che stalter Paul ha aunc da dar enqual cunzina als differents cauvitgs dils uclauns ed uclivas. Tscheu e leu vesein nus in triep umens, che sediscuoran e sescauldan pervia dalla processiun dil S.Gotthard. In manegia: „La processiun ei endretg; mo jeu stoi ir a mises ed ils buobs ein aunc memi giuvens da far in tanien viadi! E persuenter duess jeu stuer pagar in rensch fallonza? Mo porta la tatta vi! Savess ins buc endrizzar in'autra processiun ni era duas, sch'ei fa buca cun ina, enstagl stuer better vi dus dis per far dus cuolms ed in strapaz da maz?"

Siu vischin Duri Vigeli da Dieni manegia era bunamein il medem e di: „Ti has raschun, Giachen Martin, paternos san ins la finfinala dir nua ch'igl ei, ed ils megliers vegnan buca detgs naven da Hospental entochen sigl hospezi!"

Sep Maria da Salins, il vegl, che ha udiu quei raschieni, sevolva entuorn sedestaccond da siu triep e di si pils dus umens giuvens, che han ughiau da criticar la processiun dil S.Gotthard: „La glieud dad oz han negin senn da sacrifeci pli. Da mias uras, avon 60 onns, mavan aunc dus e treis dels per casa, epi aunc da gigin tocca Hospental - e negin murmignava. Oz encuntercomi ha la curascha da sacrifeci fatg bancrut; mo ei va era leusuenter! Il bien spert da cumminonza e cuminetel e las ovras che suandavan lunderora, ei sclavinaus; graun dat ei buca la mesadad sco antruras e biestga va ei     oz aunc tonta alla malura ellas alps! Manieis vus forsa, che nies bien Diu seigi il Diu dils cumadeivels e metschafadigias? Sche nos perdavons fussen stai da quels sco vus autri, fagessen nus oz negina processiun sil S.Gotthard, mo persuenter fussen nus fumegls dils tgigiaidemustgas dad Uri . . ."

Il bien vegl els 80 dat ina semanada da forza, pren siu fest enferrau e va da Gionda si encunter Salins, agradsi sc'in coniv e smanond mintgaton siu bastun, sco da sias uras ils valerus Tujetschins lur spaduns . . .

Plaun a plaun vegn ei vit sin Cadruvi e tut che serenda encunter casa, tgi anen e tgi anora.

Per vigielgia s.Pieder e s.Paul allas quater dalla damaun udin nus in vescal tuchiez da tut las baselgias e capluttas dalla Val Tujetsch. Ei tucca da rimnar. Strusch han ils zenns dau il biendi in a l'auter, naven da Cavorgia a Bugnei e da leu tras la val entochen Tschamut, che nus vesein gia a serimnond roschas e roschas pelegrins en tut ils vitgs, uclauns ed uclivas dall'entira Val Tujetsch.

A Cavorgia, en caplutta da s.Leci, serimnan ils quater dels da Cavorgia-sura, in'ucliva da treis fiugs, che schai sin territori da Mustér e cun els ils dudisch da Cavorgia-sut. Havend salidau cun tutt'undrientscha s.Leci, il patrun dallas Cavorgias, vesein nus la pintga processiun serendend da Cavorgia-Plaun en, agl ur dil grep ault sur las rivas dil giuven Rein; ordavon il caluster cun la pintga, leva cruschetta, che balucca sisum.

Arrivai ch'els ein a S.Antoni, Surrein, fruntan els ual ensemen culs da leu e cun ils vischins dallas uclivas: Foppas-Surrein, Nacla, Nislas e Canadal, tuts marvegls e cunscienzius pelegrins, prus e pietus, exact in per fiug -- e franc buc il mender ...

Havend fatg ina ferventa oraziun tier s.Antoni, ch'el meini po els sauns envi e sauns enneu, bandunan ei la mudesta caplutta osum il precipezi sul Rein e suandan lur capo, Casper de Casperin, che porta aunc frestgamein la crusch, schebi ch'el ha gia fatg il sbargat suls 80. Dapi 65 onns havev'el aunc mai muncau ina ga la processiun dil S.Gotthard ed ei secapescha da sesez ch'el va ordavon; el, il pli beinstont magnanc dalla val, che porta aunc adina caultschas cuortas da carpun brin-tgietschen, ina cassacca blaua cun nuvs da mesch sils barlacs ed in libroc tgietschen cun hazers nuvs alvs! Il treipez ner tegn el sut il bratsch seniester e cul dretg braunca ei levamein la cuorta cruschetta da sontg Antoni. Avon che vegnir giu la punt Surrein, intonesch' el la canzun da sontg Antoni, che resuna frestgamein tras gl'uaul, accumpignada dallas undas dil giuven Rein:

„Tgi vul miraclas encurir
Tras sontg Antoni po urbir:
Errur, malsogna da biemal,
La mort, il satan infernal
Da lunsch da sontg Antoni fuin,
Pon far mal donn pli a negin . . ."

Finida la canzun, ils da Sut ein arrivai en baselgia parochiala, nua ch'ils vischins da Sedrun, Gonda e Salins eran gia serimnai per la partenza e cun els era ils da Bugnei, ch'eran vegni neuden sur Niregl, 13 dels, in per fiug, suenter haver rugau en caplutta da S.Giusep per bunaura ed ina devoziusa processiun.

Buca ditg e sur decan Giusep Hetz, plevon dalla Val Tujetsch, sortescha ord teschamber, ascenda igl altar grond da s.Vigieli, dat la benedicziun al pievel rimnau, epi metta aunc vitier ils plaids encuraschonts per tut ils participonts: „Semetteien pia sin via encunt'il S.Gotthard per amur da Diu e veneraziun da ses sogns. Purteien devoziusamein quell'unfrenda per pietad enviers nos valerus perdavons e per l'urbida d'in bien onn da graun e paun. Il Segner meini nus sin segira via ed exaudi nus entras la pussenta intercessiun da ses sogns, oravontut dal bien s.Gotthard! Procedamus in pace . ."

Detg quels paucs plaids, sefuorma la processiun: Ordavon la crusch dalla parochiala, purtada dal caluster; ual suenter il plevon culs dus ministrants; epi suondan tenor preminenza e vegliadetgna las treis enconuschentas confraternitads da pietus commembers, tut vischins dalla Val Tujetsch: la confraternitad da s.Giachen, ni „quels dalla buna mort", sco ei vegnevan numnai; la confraternitad dil s.Rusari a Sedrun e quella dil s.Scapulier, che cumpeglia il pli grond diember.

Quels dalla buna mort ein paucs, mo persuenter umens da peisa „gliud da cundiziun", ils nobels descendents da quels ch'eran stai 1609 a sogns en Spagna tier S.Giachen de Campostella. Els portan in manti ner e sin la spatla dretga da quel „sghegna" la mort sogn Giachen . . . ina cavazza da morts mur-alva - sin tut quels che suondan.

Ils confrars e las „consorurs" dil s.Rusari ein armai cun ina gronda corda da paternos, consistenta ord grondas borlas en fuorma da rosas, tagliadas en lenn oliva, carschius egl Iert dallas Olivas a Jerusalem.

E lu suondan quels e quellas dil s.Scapulier da Nossadunna dil Carmel, che portan tuts il s.Scapulier dallas siat colurs entuorn culiez; las siat colurs che significheschan siat specialas vertids, ch'els han d'exercitar . . . In numerus diember, tut descendents e parents da quels che han gidau a fundar 1703 la confraternitad.
Davos quei rosch dallas treis confraternitads, che han la preferenza ella processiun dil S.Gotthard, suondan ils auters fideivels, ch'entscheivan er els a dir dus a dus il rusari dalla letezia, mond cun tutta devoziun atras ils bials praus Dulezi denter Sedrun e Camischolas.

In tschancunet dado la caplutta da sontg'Onna, udend ils pelegrins a tuccond il zennet aschi serrein e carin atras la biala damaun da stad, entscheivan las mattauns a cantar ils davos cuors dalla canzun da sontg'Onna:

„Sontg' Onna gloriusa,
En questa prigulusa
Da larmas petra mar
Vein seit dall'aua viva,
Che dultschamein deriva
Da Tiu beadi car.
Quel roga cun Maria
Che nus per dretga via
Tuts ventireivlamein
Tier vus leu arriveien
E cun vus selegreien
Leusi perpetnamein !"

Finida l'intima canzunetta, la processiun ei gia arrivada ella bellezia caplutta da Camischolas, nua ch'ils da leu stattan spalier avon porta e laian entrar quels che la capluttetta po tschaffar, per era cheu far in cuort memento avon igl amabel e prezius altar gotic, che presenta il Tschep da Jesus e Nossadunna, sco regina dil tschiel e dalla tiara . . .
Suenter il cuort riug sefuorma la processiun danovamein e serenda urond e cantond entochen Zarcuns, nua ch'era lezza caplutta vegn visitada tenor usit e tschentament. Quei pign e venerau sanctuari ha plaz oz mo pil plevon, pils geraus da vischnaunca e parsuras dallas confraternitads. Ils pelegrins stattan ordadora enschanuglias, mo ein nuotatonmeins uni en oraziun culs intrai, che rogan ferventamein Nossadunna dalla Neiv, sontga Madleina e sontga Marta per ina buna e devoziusa reussida dil liung viadi sil S.Gotthard. -- Sur decan Hetz, enstagl far la cuorta oraziun sco ei er usitau per quei di en scadina baselgia e caplutta dalla val, muossa cul det sil mir odem, nua che la cumpariziun da Nossadunna a Gionet de Giuf ei maliada, regurdond cun paucs plaids vid il coc dalla pia legenda: „Pilvermo, mes cars fideivels, cheu nua che nus stein ei Nossadunna cumparida al bien Gionet de Giuf ed ha empermess a quei sogn um, che per amur da sia devoziusa oraziun il graun vegni mai pli a fallir ella Val Tujetsch! Oblighescha ina tala empermischun buc era nus da rugar Diu ferventamein sin nossa hodierna processiun per sia benedicziun en tut nos basegns dil tgierp e della olma ... ? Nus vulein        pia urar oz e damaun sco'l bien Gionet de Giuf ha urau, dal qual ei vegn detg, ch'el vevi temps da dir mo in soli paternies naven da quest liug entochen a Giuf. Suondeien siu exempel e seprofundeien cun tut las forzas da noss'olma ell'oraziun che Jesus sez ha mussau e cumandau a nus da far! Meien pia el num da Diu e tenor il pietus exempel da nies bien Gionet de Giuf…”
Bandunond, la caplutta intoneschan las consorurs della confraternitad dil Carmel la canzun che tut sa e che tuna suls praus ora e vi encunter ils uauls dretg e seniester della Val sco in cant celestial:  

„Olma cara, bia pli clara Leudenvia ei la tia
Che la glisch dil bi sulegl,  Devoziun restada cheu.
In viadi el selvadi  Ei carschida e flurida
Lein nus far oz beinmarvegl. Pli e pli dalurenneu.  
O beada ei bein stada Nossa tiara dell'uiara
Nossa tiar'en quei desiert!  Defendida bein savens,  
Cu Maria nus sin via   Ei vegnida benedida  
Ha menau tras sogn Zipert. Tras siu riug ch' ei tutpussents.  

Olma pia, tier Maria
Va savens per supplicar,
Ch' ella vegli orda melli
Prighels tei po liberar."

Il vent matutin porta ils plaids ed ils suns dil davos cuors suls bials plauns prau-grass, che ligian il vitg Zarcuns cul vitg Rueras. Ils vischins da leu, che spetgan la processiun, tgi en baselgia e tgi avon, audan clar e bein ils pesonts plaids dalla davosa strofa e vegnan pensivs, ponderonts ... Cons che patratgan quei mument il medem :

„Ch'ella vegli orda melli
Prighels nus po liberar ... !"

„Nus", ils restonts descendents dallas lavinas grondas da 1749 e 1817! E culs tuns dalla devoziusa canzun s'unescha lur sincera supplica, profundamein sentida, che Maria „protectura dils morts dalla lavina" preservi els e lur vegnensuenter da talas e semigliontas catastrofas ...

Arrivada a Rueras la processiun, ella entra en baselgia da s.Giachen; ordavon a tuts ils commembers dalla „Mort sogn Giachen", la pli veglia confraternitad da Tujetsch, eregida 1616 cheu ella baselgia da s.Giachen; els, ils pietus descendents e parents da quels buns Tujetschins e „Fratres sancti Jacobi": Gilli Jon, Genet Gilli, Jon, Jacob, Christ dil Gilli, Griatta Genet, Onna Cians, Jon Reget e tschupels auters, ch'eran stai 1609 a S.Giachen de Campostella e rugau per ina buna mort . . .

Cuorta mo intima ei l'oraziun tier s.Giachen! E lu sefa il pievel pelegrin puspei si, cuntinuescha il viadi „en quei selvadi", che meina pli e pli stufi ensi, encunter Dieni e Sumsassi: la porta da  triumf dalla biala Val Tujetsch! Cheu sesiara la val e vegn stretga, spuretga. In tschancunet para la processiun dad esser pendida denter la greppa smanatschonta e las undas ramurontas dil giuven Rein. Tgei bellezia - sgarschur! Mo prendei mira! strusch dus pass e la pietusa processiun:

„Salida lo giusum in grep
Ina caplutta sco da giep.
Persula stat co sontga Brida,
Mira co il tiamps semida;
Ella mir' anain e mir' ano
E vesa ben tge vo zaco ...

Il pievel salida sontga Brida; in paus ton sc'in paternies, epi va ei vinavon, urond e cantond atras praus garni cun „tgaus Niessegner" e brumbels-arnica. Vargai in tschancun la caplutta, metta Tschimun Thumaschun de Cadanal sia corda da paternos en sac e fa siper stalter Giachen Genin de Nurschallas: „Ei sto esser ch'ils vegls da tschels onns eran tonaton pli pussents e beinstonts che nus da present. Tgei idea quei ei stau da baghiar cheu amiez in uaul, en in liug isolau, ina caplutta - lunsch naven da glieud e biestga !"

Sin quei rispunda Genin, siu compogn : „Buca la beinstonza ha baghiau quella caplutta, mobein la pietusadad da nos antenats. Miu tat, Dieus hagi si'olma, ha raquintau a nus ses beadis, che la caplutta da sontga Brida seigi vegnida baghiada avon 90 onns (1736). Gliez onn er'ei rut ora ina malsogna, che tut las vaccas stuevan ventscher. Quella pesta vaccrogna veva entschiet giu la Bassa ed era la fin finala serabitschada entochen „dador gl'uaut." Enderschend quei ils da Selva, ein dus dad els -- dus puranchels blaus, mo da gronda pietad - vegni tochen o cheu sin quei grepp, nua che stat oz la caplutta da s. Brida. Cheu ein ei semess enschanuglias ed han rugau Diu, ch'el vegli po preservar els e lur vitg d'in tal castitg! E prendei mira! La malsogna vaccrogna ei vegnida tocca Dieni e buca pass pli lunsch. Sin quei han   els empermess da baghiar gest leu nua ch'ei vevan fatg oraziun tier Diu ina caplutta en si'honur e da dedicar quella alla patruna dalla muaglia, alla buna sontga Brida. Quei ei daventau e dapi lu entochen oz (1736-1827) ha Dieus preservau ils „dadains gl'uaut" dalla malsogna dalla biestga ed era „ils betga Terlepers" ! ...

„Marvegliusa caussa rara ... fa Thumaschun plein admiraziun e manegia lu siper Genin: Cumpar, lein buca dir in rusari en honur da Diu e s.Brida, sinaquei ch'ella resti era vinavon la protectura e buna patruna da nossa muaglia?" -

„Saver grau, replica Genin ed entscheiva grad leu: „In nomine Patris, et Fili, et Spiritus Sancti, Amen. - Deus, in adjutorium meum intende." E Thumaschun cun ardur e fervur: „Domine, ad adjuvandum me festina . . ."
Els han buc aunc finiu lur devoziun tier s.Brida, che la processiun semeina giu encunter il vitg da Selva, dal qual il poet tujetschin ha cantau:

„Co ves'ins lu in'autra Val
Tge ves'ora bie ple mal.
Gl'ie Selva quai vitg zun blasmau!
Ch'ha gliud e biestga ple ga satrau.
Gie, co e stau da bie disgrazias
Ch'han fatg anguoschas e patratgas;
Co san ins numnar la Val de Larmas,
Co gida nuet, naginas armas."

In cuort riug tier s.Gion Evangelist, s. Paul e s. Valentin e la processiun  dil S.Gotthard reiva dalla teissa si encunter Tschamut, nua ch' ella salida la davosa caplutta sin territori grischun, la bellezia baselgietta dedicada a sontga Clau e s.Bistgaun, che sezuppa dalla lavina davos in grep, exact sco sch'ella stess a mun e schess sgular la neiv sur siu dies oragiu.
Finida era cheu la cuorta devoziun, va la processiun pli e pli plaun sut las plauncas dil Calmut en per finalmein far in paus a Surpalix.
Stalter Paul sesaulza en sia entira dignitad da premgerau sin in hazer carpun, pren ord il sac-dadens ina scartira veglia sblihida, che cuntegn tut ils fiugs dils vitgs ed uclauns della Val. Ed uss entscheiv'el a far appell, ferton ch'il pievel pelegrin serasa e seplacca el bi pastg d'in ensolver. Con bein ch'ei fa da puder scher in mument e stender la membra el fein!
Scadin che vegn clamaus, rispunda cun in ferm „cheu"! Mo mintgaton aud'ins era enqual „cheu” plitost sutvusch, dubius e schenau! Quels tuns raucs e garschlonts derivan il bia da tals, che vulan „remplazzar" buns vischins e parens - absents. Mintgaton gartegia ei; mo buc adina! E lu seglia stalter Paul si e da tetg ora, dat ina giapada, suondada d'ina scadanada ... epi fa el ina hazra nulla spel num digl absent, che croda senza misericordia en fallonza ...!
Pli ch'in e pli che dus dils pelegrins seplaccai ei pastg han uonda e pli ch'avunda, essend gia uras ora sin via tut gigins. Beinenqual ei gia staunchels ed uaps, susdat e fa si tscheras sco'l glin cu'l vegn ord il puoz. Plevon e statalter ch'enconuschan cumpatg quels „trebelets" van entuorn partend ora a tgi in neghel ed a tgi in sitg vinars d'ansauna, per ch’ei vegnien puspei empei e possien alzar la comba quei tschancunet, ch’ei va aunc stufi ensi. Dals trutgs si va ei culs rusaris; mo igl uorden da processiun vegn tenius, malgrad il buffar e tahiar da beinenqual che ha da schuffa entochen ch'el ei sigl ault al pei dil Calmut, che salida mettamein, mo en posiziun da parada ils prus pelegrins ...

Igl emprem cuolm ei superaus; tgei levgiament:  

Gie, se Calmut fo legarment Betg avunda pun ins lo mirar,  
Ch'ei vesa ora schi stupent. Tg'ins stu sen tuts mauns semanar!
Ins sto mirar cun grond smarvegl, Il cor vegn co lu tut surpriu  
Cunzun las uras de marvegl. Sur il Scaffider, nies bien Diu."  

Havend tratg flad in amen e schientau il suadetsch dalla fatscha, setschentan tuts si en rudi entuorn entuorn igl augsegner, ch'aulza ses mauns benedi per la benedicziun dell'entira Val Tujetsch. Igl entir pievel ei enschanuglias entuorn la crusch, il cafanun ed il plevon - e quel cloma giu la benedicziun divina sur praus ed ers, sur alps e mises e sur tut ils cuolms e vals dalla cara val ... E duront il profund silenzi quetan ils devozius pelegrins d'udir in confertont e ferm „amen" neuagiu dal Pez Badus e dalla tschema dil Calmut ...

E sin quei intonescha il vegl Casparin, bassist numero in, la pli imposanta canzun, che vegn cantada ell'entira Cadi e che va negliu meglier a prau che ual cheu alla riva dil bellezia lag alpin, en vesta als maiestus cuolms, che stendan lur tschemas sco tontas candeilas encunter tschiel:  

„Sei benediu tiu num, o Diu, Quei ch'ei da tiu sogn maun scaffiu
Da tuttas creatiras,  Von tei fa reverenza,
Las qualas ti da notg e di D'a ti survir, tei engrondir  
Pertut schibein pertgiras  Ni'n'ura stat lischenta.  

En mintga liug, vent, aua, fing
E tiara t'obedeschan ;
Cuolms, plauns e vals cun verds tschupials
Tei per Signur orneschan."

Tut commovida la processiun semetta puspei en moviment dal lag en, ferton ch'il sulegl entscheiva a dorar las tschemas datier e dalunsch: Il Calmut, Badus, Pez Tiarms e Cuolm Val - en bellezia il principal e gl'entir tschupi entuorn entuorn en rudi. La silenziusa maiestad alpina, il lag semiont ed ils pelegrins meditonts fuorman ussa ina triunitad da bellezia senza paregl ...

Ils umens giuvens seregordan metamein dalla veglia e gloriusa tradiziun da lur pli aulttschentau vischin, avat Pieder de Putnengia, bab dalla Ligia Grischa e Segner dad Ursera, ch'era cavalcaus cheu sper il lag ora cun sia suita beinarmada al cumin da Hospental. Mo els seregordan aunc da pli veglias sbarradas ed uiaras, battidas leugiu egl iral dalla val ... e da gloriusas battaglias e victorias pigl engraziament dellas qualas els van oz a sogns sil S.Gotthard.
E ferton che lur fantasia termaglia cun quels fatgs historics plein forza ed honur, intoneschan las pietusas pelegrinas ina canzun da rara bellezia, che rebatta neuagiu dals aults dil Cuolm d'Ursera e streha da quei lev la fatscha dil lag sedestadont:

„O Maria, mar smisereivla de grondezia,
Mai sin tiara ins capescha ti' altezia.
A ti seigien mintgamai
Ils pli aults nums dedicai.
Ti dil mund eis la regina,
Tut il tschiel von tei s' enclina.
Salidada seigies pia,
O purschala, o Maria!

O Maria, glina senza nina macla,
Clar pli eh' il sulegl ti fas, legreivla facla,
Buca nebl' ha tei stgiriu,
Ti adina has sclariu.
Il sulegl divin sin tiara
Has purtau en noss' uiara.
Salidada seigies pia,
O purschala, o Maria!

O Maria, dil parvis dultscha rugada,
Dutg ded aua viva per il mund ludada,
Tutta grazi' e tut confiert
Nus havein da tei retschiert.
Ti eis semper noss' ustonza,
Dil salit la segironza.
Salidada seigies pia,
O purschala, o Maria!

In tschancunet orasi sur Ursera entscheiva la processiun a cantar la litania da tut ils sogns ed entra lu, urond tiel Diu dils cuolms e dallas neivs perpetnas, ella baselgia parochiala dad Ursera, nua che crusch, cafanun e spiritual culs representants dall'entira val, vegnan retschevi cun in Te Deum, intonaus dall'orgla e cantaus dal pievel en baselgia e dals pelegrins entronts ... Suenter che scadin „ha rugau per treis grazias”, sesbucca la glieud ordaviert e la processiun cuntinuescha entochen a Hospental, nua ch'ei daventa il medem - epi dau liber per in per uras. -
Ussa vegn ei priu neunavon las bulschas e siult da gust. In tal viadi, uras ora da gigin, ha fatg vegnir trits e fomai er ils pli pietus e mortificonts pelegrins. Ils biars han priu mo il da schetg cun els: tgi in toc magnuc-caura, tgi ina mesa puolpa e tgi autras buccadas da nuir. Mo per cumpignar vinavon il paun segal, dirs sc'in crap e las buccadas ensaladas, fa ei basegns d'empau da rar, ch'ils biars fan dar en casas privatas: tgi in tschepli vin vegl, tgi „ina miola da tgaud” e tgi in pudel d'ansauna, che mazza el medem temps era il suadetsch. Havend finalmein cuschentau il stumi fomentau, revegnan las forzas, sco era la buna veglia da cuntinuar il pelegrinadi, attaccond da curascha il secund cuolm, che sto vegnir surventschius entochen sera...
Encunter miezdi semetta la processiun puspei en moviment, gl'emprem urond e cantond dallas teissas dil Munt Avelin siaden; mo vonzeivi scatscha ei dir paternos da quellas spuretgas siador ... la processiun seslucca, enqualin tahegia buca legher ella calira da miezdi ed entscheiva a targlinar. Ins ruaussa mintgaton: tgi sin in crap e tgi sin l'auter; crusch e cafanun vegnan purtai si dies - e la processiun ei sesligiada per enzacontas uras. Ed ussa tut che va da quei plaunet en roschs pli pigns e pli gronds a paterlond e marendond dal cuolm si.
Ils biars turitgeschan ord via e mo ils buobs e mattatschs stattan excepziunalmein en via dils cavals da bast. Mintgaton vesan ins in u l'auter seplaccond e prendend si da via enzatgei, ch'ei mettan tut stui el sac dallas caultschas. Enqualin fa bunamein sco sch'el vess engulau, mirond entuorn entuorn per esser segirs che negin hagi observau. Tscheu e leu van dus e treis da quels giuvenasters ensemen, tschontschan sut vusch e fan segns; mintgaton ri in da quei denter dultsch ed asch ed in auter fa perfin si ina tschera, sco sch'el havess murdiu sin granit e rut or ils dents . . .   Els han surtut quitau da buca vegnir engartai dals carschi e van da quei innocent sper lezs ora, sco sch'ei fussen aunghels senza falliments.
E plinensi ch'ei vegnan e pli malemperneivel ch'ei vegn, essend che la neiv schelada tschurventa ils egls e brischa la fatscha da gust. Finalmein arriva il pievel pelegrin neuasi encunter la caplutta digl hospezi. Ussa vegn ei puspei semess en posiziun da processiun e ferton ch'il zennet dil S.Gotthard resuna tras la tgeuadad alpina e rebatta neuagiu dalla greppa granit, entra la processiun en caplutta cantond canzuns spiritualas. Quella po strusch tschaffar tons ed ei pez pizzada pleina.
E ferton ch'il sulegl vespertin dorescha ils culmars dil S.Gotthard, intonescha il plevon da Tujetsch las viaspras, che vegnan respundidas dals pelegrins cun ardur e fervur, ch'ei rebatta neu dal massiv dil Munt Avelin adual ad in'orgla che suna da quei levet e misterius per buca destadar ils sperts dallas tschemas giganticas. E denteren aud'ins il viv e recent concert dils quater renomai flums, che prendan lur origin sil S.Gotthard; ils quater flums, che han engravau l'enzenna dalla crusch svizzera el dir granit dil S.Gotthard: il Rein e la Reuss siu confluent, che han leu lur origin e van viers mesa-notg egl Ocean; la Rona, che diregia sia cuorsa viers la mar adriatica. E cheu en quei center dall'Europa cristiana recitescha il pievel tujetschin las viaspras en honur da quel, che ha eregiu las alps e cuvretg ellas cun neiv perpetna; gest sin quei punct historic ch'unescha e sparta el medem temps las naziuns latinas e germanas! Il S.Gotthard, center e cor digl Occident! Vegl sulom imperial e cristian. Sulom imperial: pertgei avon ch'esser la tiara dils Confederai, eis el gia staus il center da treis imperis, ch'han giu la missiun da construir l'Europa: igl imperi roman, igl imperi franconic, il Sogn Imperi. Sulom cristian: perquei che gia la natira ha marclau la crusch el S.Gotthard ed il saung dils marters bugnau quei sulom, per scatschar ils demunis e nauschasperts dallas alps e dils uauls; perquei ch'ils mugns han arrau e cultivau las spundas da quellas muntognas, nua che silsuenter ed aunc oz resunan psalms e himnis, las viaspras cantadas dal pievel, che ha retschiert e manteniu la cumpleina cardientscha cristiana . . .
Suenter quei sempel e sogn concert, daus per gloria ed honur da quel che ha creau nossa tiara, il center dall'Europa, e che ha manteniu ella sidretg enamiez grondas e prepotentas pussonzas - seretilan ils pietus Tujetschins or el liber per contemplar il sulegl che va oz da rendiu, sco quei ch'el ei ius di per di duront mellis e mellieras dad onns, bitschond cun ses davos radis ils perpetens culmars dil S.Gotthard . . .
Staunchels e stracs suenter quei liung strapaz, seretilan ils pelegrins el hospezi, nua ch'igl emprem gerau da vischnaunca e sias gidontras han mess si la vanaun gronda, per far la suppa communabla da ris e fava. Secapescha ch'era ils buobs e mattatschs ein presents. Han els gie purtau naven da S.Brida entochen si cheu tgi in rom, tgi in pleder e tgi in scanatsch per far fiug sut la vanaun gronda, che sto tonscher oz per tut ils fiugs dall'entira Val Tujetsch.

Tgei gaudi pils giuvenasters, che giran entuorn la vanaun sco'ls giavels dalla praula entuorn la vanaun infernala ...
Vonzeivi ei la minestra da ris e fava, mischedada cun enqual zenzla carn-piertg vanzada, cotga e pinada per la tscheina. Deplorablamein ei la vanaun buc aschi gronda, ch'ella pudess tschaffar la tscheina per tuts e perquei vegn ei cuschinau duas, treis ga. Ils pelegrins vegnan vidlunder en plirs trops in suenter l'auter: gl'emprem las mattauns e dunnauns, che han naturalmein giu il pli da schuffa da far ils dus cuolms - e suenter ils auters. Duront ch'igl emprem triep, quel dallas femnas, ei vid la lavur, sesan ils giuvens e vegls entuorn entuorn en rudi e miran ch’ei vegni magliau senza hanau. Mo tgei ei quei era pomai? Tuttenina dat la Veva da Cavorgia si in griu, che va tras carn ed ossa, in griu vidorasi encunter ils buobs ch'ein in pign tschancun plinensi e stattan ensemen culs tgaus: „Striadira da buobs!
Vus mu spatgai! Canaglia, tge vais mess guettas tgavai ella suppa!" - Ina risaglia generala rebatta da tuttas varts e vegn secundada da beffas e clancas ina pli biala e grossa che l'autra. La Veva ha denton buca priu ord bucca sia guotta cavagl, che la Catrina Spuentegl da Niregl, fa in „oje" aschi dolent, ch'ins pudess tartgar zatgi hagi catschau il cunti ad ella: „Mu Dius da miu mischla!" fa ella cun vusch plironta, fagend ina tschera sc'ina olma piarsa, ferton che l'entira societad dat ina risada aschi        stagna, ch'ils favs ella suppa seglian bunamein sur la vanaun, ch'ei ussa mo miez pleina pli ... Catrina Spuentegl fa pugn encunter ils buobs e stermeina la guotta ad in che ri il pli da cugliun el nas. Quei intermezzo ei denton strusch vargaus, che la Nescha Mengit dat si in berghel, sco sch'ella havess lagutiu il giavel cun corna e cua: „Au, au, oje ... miu tschiel dalla bucca o ain ina guetta! Na gliez, tgei razza da Cain tge quella mattatschaglia č!"
La risada che suonda pon ins cumprender. Ils buobs che stattan in tec plinensi sin ina rasteina, roclan tut a cani dal rieven giu dal rir ch'ei ston, ferton che la Nescha Mengit bragia larmas da fel e gretta per siu pauper „tschiel dalla bucca".
Talas e semigliontas scenas ha ei dau beinenquala quella sera da tscheina; mo da bunamein snarir dal rir eis ei stau, cura che stalter Paul sez ei daventaus l'unfrenda dalla filistucca dils buobs! El seseva numnadamein giu sin in carpun amiez ils umens e mustiava vid in - toc ungla-mel, ch'el carteva sontgamein per in toc cutgna da siu engarschaun, ch'el veva sez unfriu alla vanaun gronda, secartend da cheutras saver dar in meglier gust alla minestra communala. Per suenter in bien quart ura ha el viu en la sbagliada, epi tratg tut da vilau quei gnoc indefinabel avon ils peis dalla cuschiniera principala: „Sche vus Tresa savais far mu da quellas suppas-asen, sche stevas ple bugen o Bugnai, anstagl da vagni se co e tener gliut per tschichis !"
La protesta dalla buna Tresa svanescha ella stermentusa risada e rueida digl entir vischinadi pelegrin, schebi ch'ella fa buca leghers smanis cun sia palutta gronda, che semeglia plitost in turschet d'uiara ...
Stau tschenan cun bien humor ed havend cungiu mintga miola minestra cun storgias e streias, entscheiv'ei a far pli e pli da brin e vonzeivi, tergend in suffel criu tras la membra, seretila la glieud: tgi en captutta e tgi en stiva dil hospezi; ils ins per urar, ils auters per cupidar in per uras sin bauns e sur meisas en, essend ch'il hospezi deva per quei di letg e dunsena mo al sur plevon tut persuls. –
On caplutta ei la glieud passada seprofundada ell'oraziun; mo mintgaton vegn in u l'auter surprius dals da Schlans sin tala perfida moda, ch'el ni ella dattan pluntentgas sil baun, ni schizun sut il baun en, ch' era ils vischins cupidonts seglian si dalla tema, sco sch'ei fussen tuccai sil pli pauc dalla mort . . . Ed aschia passa l'entira notg on caplutta entochen l’alva dil di.
Aunc pli hanau varga la notg on stiva dil hospezi! Leu dat ei mintgaton scenas sco ella renomada „stiva dils Giedius" o Sedrun, ni perfin sco en casa da Annas e Caiphas cun Niessegner. Secapescha, ch' era cheu ils mats e rnattatschagls ein en arma! En quella stiva sin la pli gronda meisa stat ina brausla cazzola da seif, che dat all' entira stanza igl aspect d' ina tauna da laders. La glischetta trita streha mo ils tgaus dils sedurmentai e nuot auter. E quella glimera formescha figuras ed umbrivas da tema e sgarschur . . .
Tgi dorma profundamein sur la meis'en, cul tgau pusaus silla bratscha, stretg en retscha in sper l'auter, sco las litgivas en ina scatla da stuorz; tgi runca, tgi raupa ensi e tgi engiu; tgi siemia e sbarbutta paternos: basta, ina societad miez vi e miez neu - mo tonaton pli vi che neu!
Tuts dorman denton buc e quels che veglian ein buc ils megliers! Els van entuorn sco'ls spiuns, spiond cun gaudi da strolis da maseinas tgi ch'ei pudessen tentar e cudizzar. Mo els han era bi far, pertgei che serrau ils egls han era quels che cupidan mo miez e da lezs dat ei mo paucs, paucs.... Igl ei quei ils medems schanis, ch'eran vegni sgarscheivel staunchels da dir paternos, mo che vevan entschiet a sereghegliar, encurrend si guottas cavagl dal cuolm si e ch'eran lu vegni diltuttafatg viscals questa sera da tscheina, cu las femnas eran vid la minestra. Ussa sesentan ei perfin pli frestgs ed allerts che questa damaun ch'i ein levai ...
La cuorsa da rampins e mulestas entscheiva. Els ein secunvegni e san lur rolla senza haver empriu. Sepusond sco'ls auters si meisa ed encunter las preits, dat in ussa finalmein l'enzenna dall'entschatta. In tusch git, sco la Mengia Mengit, cura ch'ella lai si il filuc - e la cambrola ei cheu!
Giudem la meisa sesa e sepusa igl emprem actur sper la tatta Truaisch. Enaquella che lezza dat si in schem, sco sch'ella fuss o sils trentin, dat il stroli ina zungagnada el bratsch dalla veglia, che pusa siu tgau sin quel ... Ina tumplentga, ed il tgau dalla paupra veglia croda sc'in mogn giu per la testa dil Testa dalla Tina. Quel dat si in berghel sco sch'el fuss curdaus sut la segir da sturnir, seglia sin peis e fa ina canera babilonica siper la veglia, che mira en siat vanauns e sa ni nu'en ni nu'ora! E sin quei suonda ina sedestadada generala. Il pli fetg fa denton il lumpazi, che ha fatg la filistucca! Lez leva si, fruscha ils egls da quei innocent e grescha si pils dus vegls, che tut sto rir che las larmas van: „Zacherdis en! Tgei giavel veis e pomai? che vus deis davos en e davos ora, sco sch'in pelisch vess murdiu en in calun? - Sper vus pudess ins aunc vegnir per la veta!
Jeu cheu stun jeu buca pli!" E vi e dad esch ora - per buca stuer sburflar ora avon l'entira societad anetgamein sedestadada ...
Calmada plaun a plaun la societad dormulenta, entscheivan plirs puspei a runcar - e quei exempel sepeglia, ch'en in amen l'entira stiva dorma cauldamein e senza retegn ...
Mo tuts dorman buc! Il gaudi da puspei far ina cattavegna tegn allerta ils strolis d'anson ed aunc enzaconts dalla medema pasta dapli. Els tschaghegnan in a l'auter - e fredan immediat ch'ei dat puspei zatgei. In dils pli temeraris va entuorn sils pezs dils calzers tras suppias e bauns ed enquera si'unfrenda ... Vi leu en in cantun ha ei cattau ad agur la matta dil Tiner, che lai pender il tgau silla schuiala dretga e grad speras il fegl dil Giachen Martin Casparin, che lai pender il siu silla seniastra; propi duas statuas sedurmentadas stagn e bein.
S'avischinaus alla matta, pren ei giu ad ella la schlappa muta, aschi lev sco pusseivel; fatg quei, senza che la Tinera s'encorschi la minima caussa, disnua el aunc il scussal ad ella ...
Igl ei iu. Ussa sto ei mo aunc gartiar l'operaziun cul Giachen Martin! Quella manipulaziun ei pli riscusa; il stroli ha denton curascha uonda - e gliez ei il principal. El pren giu ad ei la capetscha da lep e metta si enstagl la schlappa muta; fatg quei, reussesch'ei era da metter si ad ei il scussal ed alla Tina la capetscha da lep... Ei dorman gie sco tais e lur siemis ein aschi profunds, ch' ei pon nuota alla surfatscha. Tut ei denton buc aunc finiu e per far la caussa perfetga, metta ei aunc a domisdus ina grotta-cavagl empau gita da l'autra vart, che scadin dad els dus sepusan in viers l'auter.
Havend cargau il fisi, sesa ei giu en siu encarden, dend ina tschaghignada plein satisfacziun a quels dil cumplot. Epi tuttenina, che tut dorma e runca, dat in en in auter cantun ina sturnidada da tal fraccass, che l'entira stiva seglia en pei cun ragaizza e rueida, sco sch'il tun fuss daus giu amiez l'entira societad! Enaquella sesan ils dus smidai sillas guottas ... in griu che va tras carn ed ossa! Tut ils egls sedrezzan sin els, mo in'egliada ... epi suonda ina risada, che fa stremblar l'entira casa! Tgei spitachel per l'entira vischnaunca: la Tinera ed il Casparin, ch'eran dapi onns sco tgaun e gat, vevan brattau battegls e stevan ussa cheu sco duas bagordas per gaudi digl entir publicum. Fixond l'entira stiva pitgivamein, eis vegnan ei per pertscharts        da lur smidada - ed arvan si ina bucca in siper l'auter, ch'ei vegnan strusch da serrar ... E per finir quella scena veramein humoristica, segreschan ei aunc da camifo, entochen ch' il hospitalier dat sc'in sbier dad esch en, fagend sfraccs cun tuts ensemen.
Ei va ina pulit'uriala entochen las undas da quei orcan ein sequietadas. Mo essend la stauncladad e la sien omnipotentas questa notg, ei l'entira stiva puspei bara ei valsen d'ina buna mesura ...
Ins havess pudiu crer, ch'ei fussi uonda per quella ga, mo enconuschentamein tenta e cudezza il success ad in cudizzar. Suenter pintg'uriala stat in giuvenaster si da se e va giuadora, epi puspei in auter ed aschia quater tschun.
Tgei cumplots ils schanis han giu sa negin'olma. Sco i ein i, tuornan ei vonzeivi e semettan puspei mintgin en sia canorta. Mo buca per ditg! e la harra entscheiva dal bi e dal bein.
Vesend co biars dils dorments arvan si buccunas, van ils strolis a pegliond mustgas giud meisas e preits - e bettan ellas vi e da bucc'en a quels che dorman il pli stagn!
Ed ussa sesaulza in spidem e scrachem d'ina canorta a l'autra, epi in suariem e sevilem per finir en ina babilonica generala. Ils delinquents ein secapescha svani giuadora el liber - suenter haver giu stizzau la cazzola - e dorman gia on zuler encunter la preit dalla stiva, sco aunghels senza falliments, ferton ch'il hospitalier ei puspei cumparius sin esch, tut spelaus sco Absolon - grend e smaladend giu tut ils aunghels dil sogn parvis. Siu davos trumf ei: „Da quels gedius dil Naucli mai pli! Uonn ei la davosa ga che jeu dun albiert als Tujetschins, per gliez garantesch'jeu miu tgau . . .!
Suenter las duas dalla notg vegn ei pli ruasseivel. La damaun allas tschun celebrescha sur Hetz la s.messa, che vegn assistida cun gronda devoziun. Essend stau ina notg turbulenta, fa il hospitalier quella damaun ina tschera sc'ina vischnaunca barschada. Per calmar ei paga stalter Paul enstagl dils treis talers dalla crusch, sis! Mo adumbatten! El retscheiva ils daners e declara per la davosa ga, malidis e rubiestis sco'l ei, ch'ei dueigien buca pli turnar in auter onn; ei detti negin albiert pli als Tujetschins, „a quella bargada senza paus e ruaus!" –
Sur Hetz e stalter Paul miran da quei pensiv in sin l'auter e secapeschan senza arver la bucca …, eran els gie era stai giuvens ina ga e fatg bein enqual cambrola pil di, ni meglier detg: pella notg dalla processiun dil S.Gotthard . . .
E cun quei eis ei stau fin cun la processiun dils Tujetschins sil S.Gotthard! Sil retuorn han sur plevon, cun signur premgerau ed auters umens da peisa, concludiu da buca far pli ella, mobein las autras en vischnaunca ed a Mustér - sco gia mussau ell'introducziun da questa skizza cultur-historica. –  
       
Quei ei stau la fin d'in usit religius, vegls da varga 500 onns, sco raquenta cuortamein la cronica da Giachen Antoni Venzin da Rueras.