La
davosa processiun dils Tujetschins sil S. Gotthard
Skizza
cultur-historica da Guglielm Gadola
Introducziun
Dumandau che jeu hai in vegl Tujetschin, dapi cu la processiun dil S.Gotthard
dateschi e con ditg quell'hagi cuzzau, ha el rispundiu cun tutta promtadad:
„Quella processiun ei adina stada; cuzzau ha la mo entochen 1827!" -
„Adina" ei empau da ditg per esser ver . . . hai jeu tartgau, mo essend
che igl onn da sia tschessada, 1827, fuva exacts, ha quella remarcabla
processiun da nos vegls Tujetschins, che cuzzava mintgamai dus dis e che menava
els sin la tschema dil Munt Avelin, cudizzau mias marveglias - e cuntentau mias
breigias . . .
Las
fontaunas historicas partenent l'entschatta da quella pia instituziun, che ha
cuzzau entochen avon biabein 100 onns, cuoran oz buc aschi clar e visclamein
sco'ls quater gronds flums, che han scalprau lur vau en fuorma de crusch ella
profunditad dil pli dir granit dil S.Gotthard, mo ellas ein tuttina buc aunc
schigiadas diltut!
Nies aultstimau magister dall'historia mundiala, prof. G.Schürer p.m., scriva
en sia renomada ovra „Kirche und Kultur im Mittelalter" arisguard il
S.Gotthard, la caplutta ed ina veglia processiun: „El 13avel tschentaner ha ei
dau dalla Svizra centrala anora ina nova via, che meina viers l'Italia e ch'ei
stada la raschun traffic-economica digl origin dalla Confederaziun. A quella
caschun ei vegniu baghiau cheu, probabel entras la claustra da Mustér, in
hospezi en honur dil sogn uestg Gotthard de Hildesheim, che ha dau al Munt
Avelin da pli baul il niev num S.Gotthard." (Mira: t. II. p.445).
Pader Iso Müller, nies enconuschent historicher dalla claustra da Mustér, ha
scrutau suenter la caplutta dil S.Gotthard e las respectivas relaziuns denter
quella e la claustra da Mustér, e vegn en quei grau tier in'autra declaraziun
che siu magister, professer G. Schnürer. El di : „Il hospezi dil S.Gotthard ei
vegnius consecraus dagl arzuestg Goldino de Milaun (morts
1176).
Las treis aschinumnadas valladas ambrusianas, la Val Blegn, la Leventina e la
Riviera eran da vegl enneu dependentas da Milaun. La biblioteca ambrusiana a
Milaun posseda gie era in Missale da Biasca ord il 10avel tschentaner ed in
auter de Lodrino digl 11avel. Anno 1230 ha in uestg Henricus de Milaun consecrau
la „ecclesia S.Godeardi sin il Mons tremulus." Il patrun baselgia,
s.Gotthard, primarmein avat de Altaich en Baviera e lu uestg da Hildesheim ei
morts 1038, pudess derivar, sco tier la baselgia da Simplon, dil 13avel
tschentaner ord il sid. Ils cudischs liturgics dalla diocesa da Sion numnan buca
quei sogn, ferton che sia festivaziun ha liug ellas diocesas da Como e Milaun
ils 4 da matg. Nus anflein era buca quei sogn el reh calendari da Mustér ...
era buc ella diocesa da Cuera, sco il Necrologium Curiense dil 12/13avel
tschentaner muossa. En quel cumpara il sogn uestg de Hildesheim per viers la fin
dil 14avel tschentaner. Ins astga buc emblidar, ch'igl hospezi dil S.Gotthard ha
adina udiu tiella Leventina, sco era l'Alp
Antella el 13avel tschentaner. Aschia par'ei, che l'iniziativa pil hospezi dil S.Gotthard seigi plitost d'attribuir a
quels dalla Leventina.
Sin fundament dil sura detg selai il meini da pader Placi a Spescha e da Robert
Hoppler, ch'il hospezi dil S. Gotthard seigi ina fundaziun dils benedictins da
Mustér, strusch pli mantener.- „Bein existeva era ina veglia processiun da Tujetsch anora sil hospezi dil S. Gotthard,
mintgamai ils 28 e 29 de zercladur, per s.Pieder e s.Paul. Mintga famiglia
stueva termetter in representant, schiglioc stueva ella pagar in rensch fallonza.
Ad Ursera survegnevan ils Tujetschins ina marenda da paun e caschiel e vin sin
cuost dalla vischnaunca, sco ils cudischs da quen ord il 15/16 avel tschentaner
documenteschan . . . Probabel fuva quella processiun la cunterprestaziun per la
processiun da s.Placi dils Uranes, che ha cuzzau entochen viers la fin dil 18
avel tschentaner. Carteivlamein setract'ei cheu d'ina processiun da rogaziun, sco talas vegnevan era praticadas sil
pass dallas Surenas e dil Clausen." (Mira
: P. Iso Müller, Die Wanderung der Walser über Furka-Oberalp und ihr Einfluss
auf den Gotthardweg (C. 11-14 Jh.) en „Zeitschrift für Schweizerische
Geschichte," XVI. Jahrg.,
Heft 4, 1936, 404-406).
Quella
declaraziun po esser probabla, mo jeu selubeschel cheu sut de vegnir cun in'autra, che po era esser carteivla.
Cu, exact, la processiun dils Tujetschins sil S.Gotthard ha priu si'entschatta
e schebein ils revendissims paders da Mustér fagevan gl'emprem els quella,
obligond forsa cul temps ils Tujetschins da far ella cun els, ni senz'els, ei
buca stau d'eruir!
Ina
pintga remarca el cudisch da batten dalla baselgia da Sedrun, lai presummar, che
quella processiun vegneva tenida er'el 17avel tschentaner e ch'il sur plevon
dalla Val Tujetsch stueva menar ella!
Leu
ei nudau in hatten sut il datum dils 29 da zercladur 1697 e scret speras la
remarca: „R.D. Petrus Collenberg, capellanus me absente Lud. Jagmet ad
processionem montem Gotthardi ... "
Interessants
e da buca pintga muntonza per eruir igl intent da quella processiun, ei era il
factum che scadin fiug da Tujetsch fuv'obligaus sut fallonza d'in rensch da
tarmetter in commember a quella processiun e ch'ei vegneva fatg serius appell en
quei grau! - Era l'auter mument, che la processiun entschaveva ella parochiala e
visitond tuttas capluttas dalla val entochen Tschamut, rimnavi grond pievel, lai
sminar ch'igl origin da quella zun fadiusa processiun havevi impurtonza
generala!
Aunc in tierz mument punctuescha l'impurtonza, che quella processiun veva. Anno
1827, per s.Pieder e s.Paul, returnond ils pelegrins tujetschins dad Ursera, han
els concludiu da buca far pli la processiun sil S.Gotthard, mobein d'introducir
enstagl da quella ina processiun a Tschamut pil di da s.Pieder e s.Paul, “la
quala ins ha dismess per ils 11 da fevrer 1912 e remplazau ella cun ina
processiun a Zarcuns sin il medem di.” (Mira:
pader Baseli Berther, Baselgias, capluttas de Tujetsch, p. 49/50). Buc avunda
cun quella per remplazzar la processiun dil S.Gotthard: Cun caschun dalla davosa
processiun sil S.Gotthard, ils 29 de zercladur, 1827, ei aunc vegniu concludiu
da far enstagl da quella - aunc tier quella a Tschamut 1 - 3 ulteriuras
processiuns: quella per la vigielgia da s.Gion Battesta a Segnas (entochen
1904); quella da s.Gieri a Mustér (entochen 1907) e quella da s.Martin a Mustér
en claustra (entochen 1907)!
Fagend
ils Tujetschins 1911 per la davosa gada la processiun da s.Pieder e s.Paul a
Tschamut, ch'era segiramein la pli viva regurdientscha da quella sil
S.Gotthard (silla medema via!) han els concludiu da far ils medems dis da
Sedrun anora ina processiun a Zarcuns - e quei fuss pia aunc la davosa
regurdientscha dall'anteriura e zun veglia processiun al S.Gotthard!
Il
sura menziunau e la gronda peisa, ch'ils Tujetschins han
mess da neueneu sin quella
processiun, muossa clar e bein, che la processiun sil S.Gotthard era buca
vegnida si per nuot, ni mo per pauc, pertgei che la fin finala stuevan quels
pietus pelegrins far dus cuolms en dus dis, ir e turnar, il cuolm d'Ursera ed il
Munt Avelin e quei d'in temps, ch'ei gl'ei il bia aunc ualti criu e freid!
Ed
ussa la damonda: Pertgei intent ei quella zun fadiusa processiun vegnida
introducida a sias uras? In'exacta risposta sin quella damonda havein nus
entochen ussa survegniu da negin! P. Baseli Berther relata negliu en sias
scartiras e notizias davart Tujetsch pertgei quella processiun ei vegnida fatga
da sias uras, schebi ch'el menziunescha
ella pliras ga! La declaraziun da pader Iso Müller enconuschein nus. Auters
Tujetschins che nus havein dumandau, han buc in soli saviu dar in'exacta
risposta! Ils ins manegian quella eri forsa prida si per rugar Diu da salvar els
dalla pesta ni muria gronda; ils auters supponan, quella duevi implorar Diu,
ch'el laschi madirar il fretg (era pader Iso ei dil medem meini) ...
Jeu
crei a ni ina ni l'autra da quellas interpretaziuns! Per implorar Diu la grazia
da salvar dalla pesta fagevan ils Tujetschins pli baul la processiun da S.Roc a
Segnas! E per rugar Diu per ina buna raccolta, han ils da Tujetsch in'autra
devoziun, aunc oz usitada e che pader Baseli Berther descriva sco suonda: „Da
S.Placi entochen la fiasta dil S.Rusari vegn ei fatg mintga sonda da Sedrun e da
Rueras anora circa allas 6 e mesa ina processiun a Zarcuns,
nua ch’ei vegn celebrau la s.messa, cantau
las veglias canzuns romontschas
accumpignadas dad ina pintga orgla, e nua ch'ei vegn rugau per ina buna
raccolta, principalmein, che Niessegner laschi sin la pussenta intercessiun da
Nossadunna madirar il graun." (Mira: pader Baseli Berther, p. 25).
En sia monografia „Sas era nua Giuv ei" ha pader Baseli Berther era
mussau clar e bein igl origin da quella processiun, ch'ei ualti veglia e che
fuss probabel buca vegnida introducida all'entschatta dil 17avel tschentaner,
sche gia quella dil S.Gotthard, ch'era aunc pli antica, vegneva praticada per
contonscher il medem! Ina tala parallela
ei strusch pusseivla! Pader Baseli Berther di : „Ferton che Gionet (da Giuv)
mava ina gada recitond il paternies, ei Nossadunna cumparida ad el en quei liug
(a Zarcuns, ils 8 da schaner 1622!), nua che la baselgia da Zarcuns stat
dapresent ed ha fatg da saver ad el, che sch'ils habitonts da Tujetsch veglien
prender si de sanctificar la sonda cun far ina processiun en quei liug, sche
vegni ella a schar madirar il graun. La caplutta da Zarcuns seigi sin quei
vegnida baghiada da Gionet da Giuv." - Dacheu derivan pia las processiuns a
Zarcuns!
Ina
raschun, in origin sto la veglia processiun dil S.Gotthard bein era haver giu!
Mo tgeinina? Ina risposta clara e cuntenteivla ei greva . . . mo jeu crei
tuttina da haver anflau fastitgs!
Sco nus havein viu sisu, han ils Tujetschins era introduciu denter autras la
processiun da S.Martin a Mustér per recumpensaziun da quella dil S.Gotthard! E
cheu anflel jeu uss ina notizia e remarca da professer Placi Condrau, fatga 1863
en sia gasetta, a caschun ch'ils da Tujetsch ein vegni l'emprema ga sin via nova
a Mustér pil di da s.Martin, „nua, che tuts ch'ein stai ina ga ni l'autra
ufficial da vischnaunca han survegniu il gentar en claustra per engrazionta
memoria pils survetschs, ch'ils da Tujetsch han giu prestau all'abazia en in
combat cun ses renitents subdits dalla Val d'Ursera." (Nova Gasetta
Romomontscha, 1863, nr. 46).
Setract'ei
cheu buca dil cumbat dils claustrals e dalla glieud dalla Cadi (Casa da Diu)
encunter „ils tgigiaidemustgas dad Uri", dil cumbat che nies Muoth ha
cantau e glorificau aschi classicamein en siu „Cumin d'Ursera"? -
Setract'ei cheu buca d'ina u l'autra gloriusa battaglia dalla glieud dalla
claustra encunter „ils cotschens" dad Uri, da 1321-1400 e tons, nua che
oravontut ils Tujetschins han dau la decisiun? Ins legi capetel siat dalla sura
citada lavur da pader Iso (p. 407 e sequ.) ed ins vegn a capir nossa declaraziun
da quella veglia processiun. Eis ei buca pli che pusseivel, che la claustra e
sia glieud ed oravontut ils Tujetschins han introduciu e manteniu tschentaners
ora la processiun dil S.Gotthard per pia regurdientscha ed engraziament d'ina
gronda e decisiva victoria?
Entochen
ch'enzatgi muossa buc a nus il propi e segir origin dalla processiun dil
S.Gotthard, setenin nus vid nossa hipotesa e declaraziun.
Sin
fundament da quests pugns e sebasond sin pliras interessantas notizias
historicas davart la davosa processiun tujetschina sil S.Gotthard, nudadas ella cronica
da Giachen Antoni Venzin da Rueras (1839-1918) e cartend fermamein alla
tradiziun tujetschina aunc oz viva e frestga partenent quest eveniment, rescal
jeu da scriver la suandonta skizza culturhistorica partenent la svanida da
questa aschi biala isonza religiusa patriotica da nos cars perdavons.
La davosa
processiun tujetschina sil S.Gotthard
Igl
ei la davosa dumengia da zercladur 1827, zacons dis avon s.Pieder e s.Paul.
Stalter Paul Venzin da Rueras, dapi onns emprem gerau da vischnaunca, ei vegnius
oz ora Sedrun a messa gronda. El ha da rugalar duas impurtontas fatschentas e
sto perquei esser presents en baselgia e sin cadruvi. Igl evangeli da s.Gion ei
strusch detgs che stalter Paul stat sin peis oragiu miez ils bauns dils umens ed
annunzia cun vusch imposanta e tun autoritativ la proxima processiun al
S.Gotthard:
„Tgars
vaschins!
Scu gl'č stau dapi tschiens e tschiens onns anno, o nossa vaschnaunca da Tujetsch
adina fatg la processiun dil S.Gotthard per vagelgia da s.Pieder e s.Paul.
Quella devoziun e vagnida eregida da sias uras da nos vegls, quai vut dir: dalla
vaschnaunca e dalla plaiv per angrazič Diu per la victoria da Hospental e rugar
il Tutpussaint per paisch e banadicziun en tut nossas fatschentas dalla tiara.
Tenor tschentamaints statui ple tard o mintga fiug l'obligaziun da prender part
a quella cun in del, nebutscha tg'el vegn castigiaus e cruda en fallonza d'in
rensch. - Ain mia qualitad scu premgerau da vaschnaunca e parsura dalla plaiv
urdinesch'ju pia: Tge l'usitada processiun dal S.Gotthard vegni tenida scu'ls
onns vargai. Quai daventi da buna veglia ed en senn da sacrifeci; per honur a
Diu e sia banadina mumma Maria e pel salit da nossas olmas e quellas da nos
perdavons."
Detg
quels plaids, la baselgiada sesaulza e sesbucca giuadora per serender sin
cadruvi, nua che stalter Paul ha aunc da dar enqual cunzina als differents
cauvitgs dils uclauns ed uclivas. Tscheu e leu vesein nus in triep umens, che
sediscuoran e sescauldan pervia dalla processiun dil S.Gotthard. In manegia:
„La processiun ei endretg; mo jeu stoi ir a mises ed ils buobs ein aunc memi
giuvens da far in tanien viadi! E
persuenter duess jeu stuer pagar in rensch fallonza? Mo
porta la tatta vi! Savess ins buc endrizzar in'autra processiun ni era duas,
sch'ei fa buca cun ina, enstagl stuer better vi dus dis per far dus cuolms ed in
strapaz da maz?"
Siu
vischin Duri Vigeli da Dieni manegia era bunamein il medem e di: „Ti has
raschun, Giachen Martin, paternos san ins la finfinala dir nua ch'igl ei, ed ils
megliers vegnan buca detgs naven da Hospental entochen sigl hospezi!"
Sep
Maria da Salins, il vegl, che ha udiu quei raschieni, sevolva entuorn
sedestaccond da siu triep e di si pils dus umens giuvens, che han ughiau da
criticar la processiun dil S.Gotthard: „La glieud dad oz han negin senn da
sacrifeci pli. Da mias uras, avon 60 onns, mavan aunc dus e treis dels per casa,
epi aunc da gigin tocca Hospental - e negin murmignava. Oz encuntercomi ha la
curascha da sacrifeci fatg bancrut; mo ei va era leusuenter! Il bien spert da
cumminonza e cuminetel e las ovras che suandavan lunderora, ei sclavinaus; graun
dat ei buca la mesadad sco antruras e biestga va ei
oz aunc tonta alla malura ellas alps! Manieis vus forsa, che nies bien
Diu seigi il Diu dils cumadeivels e
metschafadigias? Sche nos perdavons fussen stai da quels sco vus autri, fagessen
nus oz negina processiun sil S.Gotthard, mo persuenter fussen nus fumegls dils
tgigiaidemustgas dad Uri . . ."
Il
bien vegl els 80 dat ina semanada da forza, pren siu fest enferrau e va da Gionda
si encunter Salins, agradsi sc'in coniv e smanond mintgaton siu bastun, sco da
sias uras ils valerus Tujetschins lur spaduns . . .
Plaun
a plaun vegn ei vit sin Cadruvi e tut che serenda encunter casa, tgi anen e tgi
anora.
Per
vigielgia s.Pieder e s.Paul allas quater dalla damaun udin nus in vescal tuchiez
da tut las baselgias e capluttas dalla Val Tujetsch. Ei tucca da rimnar. Strusch
han ils zenns dau il biendi in a l'auter, naven da Cavorgia a Bugnei e da leu
tras la val entochen Tschamut, che nus vesein gia a serimnond roschas e roschas
pelegrins en tut ils vitgs, uclauns ed uclivas dall'entira Val Tujetsch.
A
Cavorgia, en caplutta da s.Leci, serimnan ils quater dels da Cavorgia-sura,
in'ucliva da treis fiugs, che schai sin territori da Mustér e cun els ils
dudisch da Cavorgia-sut. Havend salidau cun tutt'undrientscha s.Leci, il patrun
dallas Cavorgias, vesein nus la pintga processiun serendend da Cavorgia-Plaun
en, agl ur dil grep ault sur las rivas dil giuven Rein; ordavon il caluster cun
la pintga, leva cruschetta, che balucca sisum.
Arrivai
ch'els ein
a S.Antoni, Surrein, fruntan els ual ensemen culs da leu e cun ils vischins dallas uclivas:
Foppas-Surrein, Nacla, Nislas e Canadal, tuts marvegls e cunscienzius pelegrins,
prus e pietus, exact in per fiug -- e franc buc il mender ...
Havend
fatg ina ferventa oraziun tier s.Antoni, ch'el meini po els sauns envi e sauns
enneu, bandunan ei la mudesta caplutta osum il precipezi sul Rein e suandan lur
capo, Casper de Casperin, che porta aunc frestgamein la crusch, schebi ch'el ha gia fatg il sbargat suls 80. Dapi 65 onns havev'el aunc mai muncau ina
ga la processiun dil S.Gotthard ed ei secapescha da sesez ch'el va ordavon; el,
il pli beinstont magnanc dalla val, che porta aunc adina caultschas cuortas da
carpun brin-tgietschen, ina cassacca blaua cun nuvs da mesch sils barlacs ed in
libroc tgietschen cun hazers nuvs alvs! Il treipez ner tegn el sut il bratsch
seniester e cul dretg braunca ei levamein la cuorta cruschetta da sontg Antoni.
Avon che vegnir giu la punt Surrein, intonesch' el la canzun da sontg Antoni,
che resuna frestgamein tras gl'uaul, accumpignada dallas undas dil giuven Rein:
„Tgi
vul miraclas encurir
Tras
sontg Antoni po urbir:
Errur,
malsogna da biemal,
La
mort, il satan infernal
Da
lunsch da sontg Antoni fuin,
Pon far mal donn pli a negin . . ."
Finida
la canzun, ils da Sut ein arrivai en baselgia parochiala, nua ch'ils vischins da
Sedrun, Gonda e Salins eran gia serimnai per la partenza e cun els era ils da
Bugnei, ch'eran vegni neuden sur Niregl, 13 dels, in per fiug, suenter haver
rugau en caplutta da S.Giusep per bunaura ed ina devoziusa processiun.
Buca
ditg e sur decan Giusep Hetz, plevon dalla Val Tujetsch, sortescha ord
teschamber, ascenda igl altar grond da s.Vigieli, dat la benedicziun al pievel
rimnau, epi metta aunc vitier ils plaids encuraschonts per tut ils participonts: „Semetteien pia sin via encunt'il S.Gotthard per amur da Diu e veneraziun da
ses sogns. Purteien devoziusamein quell'unfrenda per pietad enviers nos valerus
perdavons e per l'urbida d'in bien onn da graun e paun. Il Segner meini nus sin
segira via ed exaudi nus entras la pussenta intercessiun da ses sogns, oravontut
dal bien s.Gotthard! Procedamus in pace . ."
Detg
quels paucs plaids, sefuorma la processiun: Ordavon la crusch dalla parochiala,
purtada dal caluster; ual suenter il plevon culs dus ministrants; epi suondan
tenor preminenza e vegliadetgna las treis enconuschentas confraternitads da
pietus commembers, tut vischins dalla Val Tujetsch: la confraternitad da
s.Giachen, ni „quels dalla buna mort", sco ei vegnevan numnai; la
confraternitad dil s.Rusari a Sedrun e quella dil s.Scapulier, che cumpeglia il
pli grond diember.
Quels
dalla buna mort ein paucs, mo persuenter umens da peisa „gliud da
cundiziun", ils nobels descendents da quels ch'eran stai 1609 a sogns en
Spagna tier S.Giachen de Campostella. Els portan in manti ner e sin la spatla
dretga da quel „sghegna" la mort sogn Giachen . . . ina cavazza da morts
mur-alva - sin tut quels che suondan.
Ils
confrars e las „consorurs" dil s.Rusari ein armai cun ina gronda corda da
paternos, consistenta ord grondas borlas en fuorma da rosas, tagliadas en lenn
oliva, carschius egl Iert dallas Olivas a Jerusalem.
E
lu suondan quels e quellas dil s.Scapulier da Nossadunna dil Carmel, che portan
tuts il s.Scapulier dallas siat colurs entuorn culiez; las siat colurs che
significheschan siat specialas vertids, ch'els han d'exercitar . . . In numerus
diember, tut descendents e parents da quels che han gidau a fundar 1703 la
confraternitad.
Davos quei rosch dallas treis confraternitads, che han la preferenza ella
processiun dil S.Gotthard, suondan ils auters fideivels, ch'entscheivan er els a
dir dus a dus il rusari dalla letezia, mond cun tutta devoziun atras ils bials
praus Dulezi denter Sedrun e Camischolas.
In tschancunet dado la caplutta da sontg'Onna, udend ils pelegrins a tuccond il
zennet aschi serrein e carin atras la biala damaun da stad, entscheivan las
mattauns a cantar ils davos cuors dalla canzun da sontg'Onna:
„Sontg'
Onna gloriusa,
En questa prigulusa
Da larmas petra mar
Vein seit dall'aua viva,
Che dultschamein deriva
Da Tiu beadi car.
Quel roga cun Maria
Che nus per dretga via
Tuts
ventireivlamein
Tier vus leu arriveien
E
cun vus selegreien
Leusi perpetnamein !"
Finida l'intima canzunetta, la processiun ei gia arrivada ella bellezia
caplutta da Camischolas, nua ch'ils da leu stattan spalier avon porta e laian
entrar quels che la capluttetta po tschaffar, per era cheu far in cuort memento
avon igl amabel e prezius altar gotic, che presenta il Tschep da Jesus e
Nossadunna, sco regina dil tschiel e dalla tiara . . .
Suenter
il cuort riug sefuorma la processiun danovamein e serenda urond e cantond
entochen Zarcuns, nua ch'era lezza caplutta vegn visitada tenor usit e
tschentament. Quei pign e venerau sanctuari ha plaz oz mo pil plevon, pils
geraus da vischnaunca e parsuras dallas confraternitads. Ils pelegrins stattan
ordadora enschanuglias, mo ein nuotatonmeins uni en oraziun culs intrai, che
rogan ferventamein Nossadunna dalla Neiv, sontga Madleina e sontga Marta per ina
buna e devoziusa reussida dil liung viadi sil S.Gotthard. -- Sur decan Hetz,
enstagl far la cuorta oraziun sco ei er usitau per quei di en scadina baselgia e
caplutta dalla val, muossa cul det sil mir odem, nua che la cumpariziun da
Nossadunna a Gionet de Giuf ei maliada, regurdond cun paucs plaids vid il coc
dalla pia legenda: „Pilvermo, mes cars fideivels, cheu nua che nus stein ei
Nossadunna cumparida al bien Gionet de Giuf ed ha empermess a quei sogn um, che
per amur da sia devoziusa oraziun il graun vegni mai pli a fallir ella Val
Tujetsch! Oblighescha ina tala empermischun buc era nus da rugar Diu
ferventamein sin nossa hodierna processiun per sia benedicziun en tut nos
basegns dil tgierp e della olma ... ? Nus vulein
pia urar oz e damaun sco'l bien Gionet de Giuf ha urau, dal qual ei vegn
detg, ch'el vevi temps da dir mo in soli paternies naven da quest liug entochen a Giuf. Suondeien siu exempel e
seprofundeien cun tut las forzas da noss'olma ell'oraziun che Jesus sez ha
mussau e cumandau a nus da far! Meien pia el num da Diu e tenor il pietus
Bandunond,
la caplutta intoneschan las consorurs della confraternitad dil Carmel la canzun
che tut sa e che tuna suls praus ora e vi encunter ils uauls dretg e seniester
della Val sco in cant celestial:
| „Olma cara, bia pli clara | Leudenvia ei la tia |
| Che la glisch dil bi sulegl, | Devoziun restada cheu. |
| In viadi el selvadi | Ei carschida e flurida |
| Lein nus far oz beinmarvegl. | Pli
e pli dalurenneu. |
| O beada ei bein stada | Nossa tiara dell'uiara |
| Nossa tiar'en quei desiert! | Defendida
bein savens, |
| Cu Maria nus sin via | Ei vegnida benedida |
| Ha menau tras sogn Zipert. | Tras siu
riug ch' ei tutpussents. |
Olma
pia, tier Maria
Va savens per supplicar,
Ch' ella vegli orda melli
Prighels tei po liberar."
Il
vent matutin porta ils plaids ed ils suns dil davos cuors suls bials plauns
prau-grass, che ligian il vitg Zarcuns cul vitg Rueras. Ils vischins da leu, che
spetgan la processiun, tgi en baselgia e tgi avon, audan clar e bein ils pesonts
plaids dalla davosa strofa e vegnan pensivs, ponderonts ... Cons
che patratgan quei mument il medem :
„Ch'ella vegli orda melli
Prighels nus po liberar ... !"
„Nus",
ils restonts descendents dallas lavinas grondas da 1749 e 1817! E
culs tuns dalla devoziusa canzun s'unescha lur sincera supplica, profundamein
sentida, che Maria „protectura dils morts dalla lavina" preservi els e
lur vegnensuenter da talas e semigliontas catastrofas ...
Arrivada a Rueras la processiun, ella entra en baselgia da s.Giachen; ordavon a
tuts ils commembers dalla „Mort sogn Giachen", la pli veglia
confraternitad da Tujetsch, eregida 1616 cheu ella baselgia da s.Giachen; els,
ils pietus descendents e parents da quels buns Tujetschins e „Fratres sancti
Jacobi": Gilli Jon, Genet Gilli, Jon, Jacob, Christ dil Gilli, Griatta
Genet, Onna Cians, Jon Reget e tschupels auters, ch'eran stai 1609 a S.Giachen
de Campostella e rugau per ina buna mort . . .
Cuorta mo intima ei l'oraziun tier s.Giachen! E lu sefa il pievel pelegrin
puspei si, cuntinuescha il viadi „en quei selvadi", che meina pli e pli
stufi ensi, encunter Dieni e Sumsassi: la porta da
triumf dalla biala Val Tujetsch! Cheu sesiara la val e vegn stretga,
spuretga. In tschancunet para la processiun dad esser pendida denter la greppa
smanatschonta e las undas ramurontas dil giuven Rein. Tgei bellezia - sgarschur!
Mo prendei mira! strusch dus pass e la pietusa processiun:
„Salida
lo giusum in grep
Ina caplutta sco da giep.
Persula stat co sontga Brida,
Mira co il tiamps semida;
Ella
mir' anain e mir' ano
E
vesa ben tge vo zaco ...
Il pievel salida sontga Brida; in paus ton sc'in paternies, epi va ei vinavon,
urond e cantond atras praus garni cun „tgaus Niessegner" e
brumbels-arnica. Vargai in tschancun la caplutta, metta Tschimun Thumaschun de
Cadanal sia corda da paternos en sac e fa siper stalter Giachen Genin de
Nurschallas: „Ei sto esser ch'ils vegls da tschels onns eran tonaton pli
pussents e beinstonts che nus da present. Tgei idea quei ei stau da baghiar cheu
amiez in uaul, en in liug isolau, ina caplutta - lunsch naven da glieud e
biestga !"
Sin quei rispunda Genin, siu compogn : „Buca la beinstonza ha baghiau quella
caplutta, mobein la pietusadad da nos antenats. Miu tat, Dieus hagi si'olma, ha
raquintau a nus ses beadis, che la caplutta da sontga Brida seigi vegnida
baghiada avon 90 onns (1736). Gliez onn er'ei rut ora ina malsogna, che tut las
vaccas stuevan ventscher. Quella pesta vaccrogna veva entschiet giu la Bassa ed
era la fin finala serabitschada entochen „dador gl'uaut." Enderschend
quei ils da Selva, ein dus dad els -- dus puranchels blaus, mo da gronda pietad
- vegni tochen o cheu sin quei grepp, nua che stat oz la caplutta da s. Brida.
Cheu ein ei semess enschanuglias ed han rugau Diu, ch'el vegli po preservar els
e lur vitg d'in tal castitg! E prendei mira! La malsogna vaccrogna ei vegnida
tocca Dieni e buca pass pli lunsch. Sin quei han
els empermess da baghiar gest leu nua ch'ei vevan fatg oraziun tier Diu ina caplutta en si'honur e da
dedicar quella alla patruna dalla muaglia, alla buna sontga Brida. Quei ei
daventau e dapi lu entochen oz (1736-1827) ha Dieus preservau ils „dadains
gl'uaut" dalla malsogna dalla biestga ed era „ils betga Terlepers" !
...
„Marvegliusa
caussa rara ... fa Thumaschun plein admiraziun e manegia lu siper Genin: Cumpar,
lein buca dir in rusari en honur da Diu e s.Brida, sinaquei ch'ella resti era
vinavon la protectura e buna patruna da nossa muaglia?" -
„Saver
grau, replica Genin ed entscheiva grad leu: „In nomine Patris, et Fili, et
Spiritus Sancti, Amen. - Deus, in adjutorium meum intende." E Thumaschun
cun ardur e fervur: „Domine, ad adjuvandum me festina . . ."
Els han buc aunc finiu lur devoziun tier s.Brida, che la processiun semeina giu
encunter il vitg da Selva, dal qual il poet tujetschin ha cantau:
„Co
ves'ins lu in'autra Val
Tge ves'ora bie ple mal.
Gl'ie
Selva quai vitg zun blasmau!
Ch'ha gliud e biestga ple ga satrau.
Gie, co e stau da bie disgrazias
Ch'han
fatg anguoschas e patratgas;
Co san ins numnar la Val de Larmas,
Co
gida nuet, naginas armas."
In
cuort riug tier s.Gion Evangelist, s. Paul e s. Valentin e la processiun dil S.Gotthard reiva
dalla teissa
si encunter Tschamut, nua ch' ella
salida la davosa caplutta sin territori grischun, la bellezia baselgietta
dedicada a sontga Clau e s.Bistgaun, che sezuppa dalla lavina davos in grep,
exact sco sch'ella stess a mun e schess sgular la neiv sur siu dies oragiu.
Finida
era cheu la cuorta devoziun, va la processiun pli e pli plaun sut las plauncas
dil Calmut en per finalmein far in paus a Surpalix.
Stalter Paul sesaulza en sia entira dignitad da premgerau sin in hazer carpun,
pren ord il sac-dadens ina scartira veglia sblihida, che cuntegn tut ils fiugs
dils vitgs ed uclauns della Val. Ed uss entscheiv'el a far appell, ferton ch'il
pievel pelegrin serasa e seplacca el bi pastg d'in ensolver. Con bein ch'ei fa
da puder scher in mument e stender la membra el fein!
Scadin che vegn clamaus, rispunda cun in ferm „cheu"! Mo mintgaton
aud'ins era enqual „cheu” plitost sutvusch, dubius e schenau! Quels tuns
raucs e garschlonts derivan il bia da tals, che vulan „remplazzar" buns
vischins e parens - absents. Mintgaton gartegia ei; mo buc adina! E lu seglia
stalter Paul si e da tetg ora, dat ina giapada, suondada d'ina scadanada ... epi
fa el ina hazra nulla spel num digl absent, che croda senza misericordia en fallonza
...!
Pli ch'in e pli che dus dils pelegrins seplaccai
ei pastg han uonda e pli ch'avunda, essend
gia uras ora sin via tut gigins. Beinenqual ei gia staunchels ed uaps, susdat e
fa si tscheras sco'l glin cu'l vegn ord il puoz. Plevon e statalter
ch'enconuschan cumpatg quels „trebelets" van entuorn partend ora a tgi in
neghel ed a tgi in sitg vinars d'ansauna, per ch’ei vegnien puspei empei e
possien alzar la comba quei tschancunet, ch’ei va aunc stufi ensi. Dals trutgs
si va ei culs rusaris; mo igl uorden da processiun vegn tenius, malgrad il
buffar e tahiar da beinenqual che ha da schuffa entochen ch'el ei sigl ault al
pei dil Calmut, che salida mettamein, mo en posiziun da parada ils prus
pelegrins ...
Igl
emprem cuolm ei superaus; tgei levgiament:
| Gie, se Calmut fo legarment | Betg avunda pun ins lo mirar, |
| Ch'ei vesa ora schi stupent. | Tg'ins
stu sen tuts mauns semanar! |
| Ins sto mirar cun grond smarvegl, | Il cor vegn co lu tut
surpriu |
| Cunzun las uras de marvegl. | Sur il Scaffider, nies bien Diu." |
Havend
tratg flad in amen e schientau il suadetsch dalla fatscha, setschentan tuts si
en rudi entuorn entuorn igl augsegner, ch'aulza ses mauns benedi per la
benedicziun dell'entira Val Tujetsch. Igl entir pievel ei enschanuglias entuorn la
crusch, il cafanun ed il plevon - e quel cloma giu la benedicziun divina sur
praus ed ers, sur alps e mises e sur tut ils cuolms e vals dalla cara val ... E
duront il profund silenzi quetan ils devozius pelegrins d'udir in confertont e
ferm „amen" neuagiu dal Pez Badus e dalla tschema dil Calmut ...
E
sin quei intonescha il vegl Casparin, bassist numero in, la pli imposanta
canzun, che vegn cantada ell'entira Cadi e che va negliu meglier a prau che ual
cheu alla riva dil bellezia lag alpin, en vesta als maiestus cuolms, che stendan
lur tschemas sco tontas candeilas encunter tschiel:
| „Sei benediu tiu num, o Diu, | Quei ch'ei da tiu sogn maun
scaffiu |
| Da tuttas creatiras, | Von
tei fa reverenza, |
| Las qualas ti da notg e di | D'a
ti survir, tei engrondir |
| Pertut schibein pertgiras | Ni'n'ura stat lischenta. |
En
mintga liug, vent, aua, fing
E
tiara t'obedeschan ;
Cuolms,
plauns e vals cun verds tschupials
Tei per Signur orneschan."
Tut
commovida la processiun semetta puspei en moviment dal lag en, ferton ch'il
sulegl entscheiva a dorar las tschemas datier e dalunsch: Il Calmut, Badus, Pez
Tiarms e Cuolm Val - en bellezia il principal e gl'entir tschupi entuorn entuorn
en rudi. La
silenziusa maiestad alpina, il lag semiont ed ils pelegrins meditonts fuorman
ussa ina triunitad da bellezia senza paregl ...
Ils
umens giuvens seregordan metamein dalla veglia e gloriusa tradiziun da lur pli
aulttschentau vischin, avat Pieder de Putnengia, bab dalla Ligia Grischa e
Segner dad Ursera, ch'era cavalcaus cheu sper il lag ora cun sia suita
beinarmada al cumin da Hospental. Mo els seregordan aunc da pli veglias
sbarradas ed uiaras, battidas leugiu egl iral dalla val ... e da gloriusas
battaglias e victorias pigl engraziament dellas qualas els van oz a sogns sil
S.Gotthard.
E ferton che lur fantasia termaglia cun quels fatgs historics plein forza ed
honur, intoneschan las pietusas pelegrinas ina canzun da rara bellezia, che
rebatta neuagiu dals aults dil Cuolm d'Ursera e streha da quei lev la fatscha
dil lag sedestadont:
„O
Maria, mar smisereivla de grondezia,
Mai sin tiara ins capescha ti' altezia.
A
ti seigien mintgamai
Ils pli aults nums dedicai.
Ti
dil mund eis la regina,
Tut
il tschiel von tei s' enclina.
Salidada
seigies pia,
O
purschala, o Maria!
O
Maria, glina senza nina macla,
Clar pli eh' il sulegl ti fas, legreivla facla,
Buca nebl' ha tei stgiriu,
Ti adina has sclariu.
Il sulegl divin sin tiara
Has
purtau en noss' uiara.
Salidada seigies pia,
O
purschala, o Maria!
O
Maria, dil parvis dultscha rugada,
Dutg ded aua viva per il mund ludada,
Tutta grazi' e tut confiert
Nus
havein da tei retschiert.
Ti
eis semper noss' ustonza,
Dil salit la segironza.
Salidada
seigies pia,
O
purschala, o Maria!
In
tschancunet orasi sur Ursera entscheiva la processiun a cantar la litania da tut
ils sogns ed entra lu, urond tiel Diu dils cuolms e dallas neivs perpetnas, ella
baselgia parochiala dad Ursera, nua che crusch, cafanun e spiritual culs
representants dall'entira val, vegnan retschevi cun in Te Deum, intonaus
dall'orgla e cantaus dal pievel en baselgia e dals pelegrins entronts ...
Suenter che scadin „ha rugau per treis grazias”, sesbucca la glieud
ordaviert e la processiun cuntinuescha entochen a Hospental, nua ch'ei daventa
il medem - epi dau liber per in per uras. -
Ussa vegn ei priu neunavon las bulschas e siult da gust. In tal viadi, uras ora
da gigin, ha fatg vegnir trits e fomai er ils pli pietus e mortificonts
pelegrins. Ils biars han priu mo il da schetg cun els: tgi in toc magnuc-caura,
tgi ina mesa puolpa e tgi autras buccadas da nuir. Mo per cumpignar vinavon il
paun segal, dirs sc'in crap e las buccadas ensaladas, fa ei basegns d'empau da
rar, ch'ils biars fan dar en casas privatas: tgi in tschepli vin vegl, tgi
„ina miola da tgaud” e tgi in pudel d'ansauna, che mazza el medem temps era
il suadetsch. Havend finalmein cuschentau il stumi fomentau, revegnan las
forzas, sco era la buna veglia da cuntinuar il pelegrinadi, attaccond da
curascha il secund cuolm, che sto vegnir surventschius entochen sera...
Encunter miezdi semetta la processiun puspei en moviment, gl'emprem urond e
cantond dallas teissas dil Munt Avelin siaden; mo vonzeivi scatscha ei dir
paternos da quellas spuretgas siador ... la processiun seslucca, enqualin
tahegia buca legher ella calira da miezdi ed entscheiva a targlinar. Ins ruaussa
mintgaton: tgi sin in crap e tgi sin l'auter; crusch e cafanun vegnan purtai si
dies - e la processiun ei sesligiada per enzacontas uras. Ed ussa tut che va da
quei plaunet en roschs pli pigns e pli gronds a paterlond e marendond dal cuolm
si.
Ils biars turitgeschan ord via e mo ils buobs e mattatschs stattan
excepziunalmein en via dils cavals da bast. Mintgaton vesan ins in u l'auter
seplaccond e prendend si da via enzatgei, ch'ei mettan tut stui el sac dallas
caultschas. Enqualin fa bunamein sco sch'el vess engulau, mirond entuorn entuorn
per esser segirs che negin hagi observau. Tscheu e leu van dus e treis da quels
giuvenasters ensemen, tschontschan sut vusch e fan segns; mintgaton ri in da
quei denter dultsch ed asch ed in auter fa perfin si ina tschera, sco sch'el
havess murdiu sin granit e rut or ils dents . . .
Els han surtut quitau da buca vegnir engartai dals carschi e van da quei
innocent sper lezs ora, sco sch'ei fussen aunghels senza falliments.
E
plinensi ch'ei vegnan e pli malemperneivel ch'ei vegn, essend che la neiv
schelada tschurventa ils egls e brischa la fatscha da gust. Finalmein arriva il
pievel pelegrin neuasi encunter la caplutta digl hospezi. Ussa vegn ei puspei
semess en posiziun da processiun e ferton ch'il zennet dil S.Gotthard resuna
tras la tgeuadad alpina e rebatta neuagiu dalla greppa granit, entra la
processiun en caplutta cantond canzuns spiritualas. Quella po strusch tschaffar
tons ed ei pez pizzada pleina.
E ferton ch'il sulegl vespertin dorescha ils culmars dil S.Gotthard, intonescha
il plevon da Tujetsch las viaspras, che vegnan respundidas dals pelegrins cun
ardur e fervur, ch'ei rebatta neu dal massiv dil Munt Avelin adual ad in'orgla
che suna da quei levet e misterius per buca destadar ils sperts dallas tschemas
giganticas. E denteren aud'ins il viv e recent concert dils quater renomai
flums, che prendan lur origin sil S.Gotthard; ils quater flums, che han engravau
l'enzenna dalla crusch svizzera el dir granit dil S.Gotthard: il Rein e la Reuss
siu confluent, che han leu lur origin e van viers mesa-notg egl Ocean; la Rona,
che diregia sia cuorsa viers la mar adriatica. E cheu en quei center dall'Europa
cristiana recitescha il pievel tujetschin las viaspras en honur da quel, che ha
eregiu las alps e cuvretg ellas cun neiv perpetna; gest sin quei punct historic
ch'unescha e sparta el medem temps las naziuns latinas e germanas! Il
S.Gotthard, center e cor digl Occident! Vegl sulom imperial e cristian. Sulom
imperial: pertgei avon ch'esser la tiara dils Confederai, eis el gia staus il
center da treis imperis, ch'han giu la missiun da construir l'Europa: igl imperi
roman, igl imperi franconic, il Sogn Imperi. Sulom cristian: perquei che gia la
natira ha marclau la crusch el S.Gotthard ed il saung dils marters bugnau quei
sulom, per scatschar ils demunis e nauschasperts dallas alps e dils uauls;
perquei ch'ils mugns han arrau e cultivau las spundas da quellas muntognas, nua
che silsuenter ed aunc oz resunan psalms e himnis, las viaspras cantadas dal
pievel, che ha retschiert e manteniu la cumpleina cardientscha cristiana . . .
Suenter quei sempel e sogn concert, daus per gloria ed honur da quel che ha
creau nossa tiara, il center dall'Europa, e che ha manteniu ella sidretg enamiez
grondas e prepotentas pussonzas - seretilan ils pietus Tujetschins or el liber
per contemplar il sulegl che va oz da rendiu, sco quei ch'el ei ius di per di
duront mellis e mellieras dad onns, bitschond cun ses davos radis ils perpetens
culmars dil S.Gotthard . . .
Staunchels e stracs suenter quei liung strapaz, seretilan ils pelegrins el
hospezi, nua ch'igl emprem gerau da vischnaunca e sias gidontras han mess si la
vanaun gronda, per far la suppa communabla da ris e fava. Secapescha ch'era ils
buobs e mattatschs ein presents. Han els gie purtau naven da S.Brida entochen si cheu tgi in
rom, tgi in pleder e tgi in scanatsch per far fiug sut la vanaun gronda, che sto
tonscher oz per tut ils fiugs dall'entira Val Tujetsch.
Tgei
gaudi pils giuvenasters, che giran entuorn la vanaun sco'ls giavels dalla praula
entuorn la vanaun infernala ...
Vonzeivi
ei la minestra da ris e fava, mischedada cun enqual zenzla carn-piertg vanzada,
cotga e pinada per la tscheina. Deplorablamein ei la vanaun buc aschi gronda,
ch'ella pudess tschaffar la tscheina per tuts e perquei vegn ei cuschinau duas,
treis ga. Ils pelegrins vegnan vidlunder en plirs trops in suenter l'auter:
gl'emprem las mattauns e dunnauns, che han naturalmein giu il pli da schuffa da
far ils dus cuolms - e suenter ils auters. Duront ch'igl emprem triep, quel
dallas femnas, ei vid la lavur, sesan ils giuvens e vegls entuorn entuorn en
rudi e miran ch’ei vegni magliau senza hanau. Mo tgei ei quei era pomai?
Tuttenina dat la Veva da Cavorgia si in griu, che va tras carn ed ossa, in griu
vidorasi encunter ils buobs ch'ein in pign tschancun plinensi e stattan ensemen
culs tgaus: „Striadira da buobs!
Vus
mu spatgai! Canaglia,
tge vais mess guettas tgavai ella suppa!" - Ina risaglia generala rebatta
da tuttas varts e vegn secundada da beffas e clancas ina pli biala e grossa che
l'autra. La Veva ha denton buca priu ord bucca sia guotta cavagl, che la Catrina
Spuentegl da Niregl, fa in „oje" aschi dolent, ch'ins pudess tartgar
zatgi hagi catschau il cunti ad ella: „Mu Dius da miu mischla!" fa ella
cun vusch plironta, fagend ina tschera sc'ina olma piarsa, ferton che l'entira
societad dat ina risada aschi
stagna, ch'ils favs ella suppa seglian bunamein sur la vanaun, ch'ei ussa
mo miez pleina pli ... Catrina Spuentegl fa pugn encunter ils buobs e stermeina
la guotta ad in che ri il pli da cugliun el nas. Quei intermezzo ei denton
strusch vargaus, che la Nescha Mengit dat si in berghel, sco sch'ella havess
lagutiu il giavel cun corna e cua: „Au, au, oje ... miu tschiel dalla bucca o
ain ina guetta! Na gliez, tgei razza da Cain tge quella mattatschaglia č!"
La
risada che suonda pon ins cumprender. Ils buobs che stattan in tec plinensi sin
ina rasteina, roclan tut a cani dal rieven giu dal rir ch'ei ston, ferton che la
Nescha Mengit bragia larmas da fel e gretta per siu pauper „tschiel dalla
bucca".
Talas e semigliontas scenas ha ei dau beinenquala quella sera da tscheina; mo da
bunamein snarir dal rir eis ei stau, cura che stalter Paul sez ei daventaus
l'unfrenda dalla filistucca dils buobs! El seseva numnadamein giu sin in carpun
amiez ils umens e mustiava vid in - toc ungla-mel, ch'el carteva sontgamein per
in toc cutgna da siu engarschaun, ch'el veva sez unfriu alla vanaun gronda,
secartend da cheutras saver dar in meglier gust alla minestra communala. Per
suenter in bien quart ura ha el viu en la sbagliada, epi tratg tut da vilau quei
gnoc indefinabel avon ils peis dalla cuschiniera principala: „Sche vus Tresa
savais far mu da quellas suppas-asen, sche stevas ple bugen o Bugnai, anstagl da
vagni se co e tener gliut per tschichis !"
La protesta dalla buna Tresa svanescha ella stermentusa risada e rueida digl
entir vischinadi pelegrin, schebi ch'ella fa buca leghers smanis cun sia palutta
gronda, che semeglia plitost in turschet d'uiara ...
Stau tschenan cun bien humor ed havend cungiu mintga miola minestra cun storgias
e streias, entscheiv'ei a far pli e pli da brin e vonzeivi, tergend in suffel
criu tras la membra, seretila la glieud: tgi en captutta e tgi en stiva dil
hospezi; ils ins per urar, ils auters per cupidar in per uras sin bauns e sur
meisas en, essend ch'il hospezi deva per quei di letg e dunsena mo al sur plevon
tut persuls. –
On caplutta ei la glieud passada seprofundada ell'oraziun; mo mintgaton vegn in
u l'auter surprius dals da Schlans sin tala perfida moda, ch'el ni ella dattan
pluntentgas sil baun, ni schizun sut il baun en, ch' era ils vischins
cupidonts seglian si dalla tema, sco sch'ei
fussen tuccai sil pli pauc dalla mort . . . Ed aschia passa l'entira notg
on caplutta entochen l’alva dil di.
Aunc
pli hanau varga la notg on stiva dil hospezi! Leu dat ei mintgaton scenas sco
ella renomada „stiva dils Giedius" o Sedrun, ni perfin sco en casa da
Annas e Caiphas cun Niessegner. Secapescha, ch' era cheu ils mats e
rnattatschagls ein en arma! En quella stiva sin la pli gronda meisa stat ina
brausla cazzola da seif, che dat all' entira stanza igl aspect d' ina tauna da
laders. La glischetta trita streha mo ils tgaus dils sedurmentai e nuot auter. E
quella glimera formescha figuras ed umbrivas da tema e sgarschur . . .
Tgi dorma profundamein sur la meis'en, cul tgau pusaus silla bratscha, stretg en
retscha in sper l'auter, sco las litgivas en ina scatla da stuorz; tgi runca,
tgi raupa ensi e tgi engiu; tgi siemia e sbarbutta paternos: basta, ina societad
miez vi e miez neu - mo tonaton pli vi che neu!
Tuts dorman denton buc e quels che veglian ein buc ils megliers! Els van entuorn
sco'ls spiuns, spiond cun gaudi da strolis da maseinas tgi ch'ei pudessen tentar
e cudizzar. Mo els han era bi far, pertgei che serrau ils egls han era quels che
cupidan mo miez e da lezs dat ei mo paucs, paucs.... Igl ei quei ils medems
schanis, ch'eran vegni sgarscheivel staunchels da dir paternos, mo che vevan
entschiet a sereghegliar, encurrend si guottas cavagl dal cuolm si e ch'eran lu
vegni diltuttafatg viscals questa sera da tscheina, cu las femnas eran vid la
minestra. Ussa sesentan ei perfin pli frestgs ed allerts che questa damaun ch'i
ein levai ...
La cuorsa da rampins e mulestas entscheiva. Els ein secunvegni e san lur rolla
senza haver empriu. Sepusond sco'ls auters si meisa ed encunter las preits, dat
in ussa finalmein l'enzenna dall'entschatta. In tusch git, sco la Mengia Mengit,
cura ch'ella lai si il filuc - e la cambrola ei cheu!
Giudem
la meisa sesa e sepusa igl emprem actur sper la tatta Truaisch. Enaquella che
lezza dat si in schem, sco sch'ella fuss o sils trentin, dat il stroli ina
zungagnada el bratsch dalla veglia, che pusa siu tgau sin quel ... Ina
tumplentga, ed il tgau dalla paupra veglia croda sc'in mogn giu per la testa dil
Testa dalla Tina. Quel dat si in berghel sco sch'el fuss curdaus sut la segir da
sturnir, seglia sin peis e fa ina canera babilonica siper la veglia, che mira en
siat vanauns e sa ni nu'en ni nu'ora! E sin quei suonda ina sedestadada
generala. Il pli fetg fa denton il lumpazi, che ha fatg la filistucca! Lez leva
si, fruscha ils egls da quei innocent e grescha si pils dus vegls, che tut sto
rir che las larmas van: „Zacherdis en! Tgei giavel veis e pomai? che vus deis
davos en e davos ora, sco sch'in pelisch vess murdiu en in calun? - Sper vus
pudess ins aunc vegnir per la veta!
Jeu
cheu stun jeu buca pli!" E
vi e dad esch ora - per buca stuer sburflar ora avon l'entira societad
anetgamein sedestadada ...
Calmada
plaun a plaun la societad dormulenta, entscheivan plirs puspei a runcar - e quei
exempel sepeglia, ch'en in amen l'entira stiva dorma cauldamein e senza retegn
...
Mo
tuts dorman buc! Il
gaudi da puspei far ina cattavegna tegn allerta ils strolis d'anson ed aunc
enzaconts dalla medema pasta dapli. Els tschaghegnan in a l'auter - e fredan
immediat ch'ei dat puspei zatgei. In dils pli temeraris va entuorn sils pezs
dils calzers tras suppias e bauns ed enquera si'unfrenda ... Vi leu en in cantun
ha ei cattau ad agur la matta dil Tiner, che lai pender il tgau silla schuiala
dretga e grad speras il fegl dil Giachen Martin Casparin, che lai pender il siu
silla seniastra; propi duas statuas sedurmentadas stagn e bein.
S'avischinaus
alla matta, pren ei giu ad ella la schlappa muta, aschi lev sco pusseivel; fatg
quei, senza che la Tinera s'encorschi la minima caussa, disnua el aunc il
scussal ad ella ...
Igl
ei iu. Ussa
sto ei mo aunc gartiar l'operaziun cul Giachen Martin! Quella manipulaziun ei
pli riscusa; il stroli ha denton curascha uonda - e gliez ei il principal. El
pren giu ad ei la capetscha da lep e metta si enstagl la schlappa muta; fatg
quei, reussesch'ei era da metter si ad ei il scussal ed alla Tina la capetscha
da lep... Ei dorman gie sco tais e lur siemis ein aschi profunds, ch' ei pon
nuota alla surfatscha. Tut ei denton buc aunc finiu e per far la caussa
perfetga, metta ei aunc a domisdus ina grotta-cavagl empau gita da l'autra vart,
che scadin dad els dus sepusan in viers l'auter.
Havend cargau il fisi, sesa ei giu en siu encarden, dend ina tschaghignada plein
satisfacziun a quels dil cumplot. Epi tuttenina, che tut dorma e runca, dat in
en in auter cantun ina sturnidada da tal fraccass, che l'entira stiva seglia en
pei cun ragaizza e rueida, sco sch'il tun fuss daus giu amiez l'entira societad!
Enaquella sesan ils dus smidai sillas guottas ... in griu che va tras carn ed
ossa! Tut ils egls sedrezzan sin els, mo in'egliada ... epi suonda ina risada,
che fa stremblar l'entira casa! Tgei spitachel per l'entira vischnaunca: la
Tinera ed il Casparin, ch'eran dapi onns sco tgaun e gat, vevan brattau battegls
e stevan ussa cheu sco duas bagordas per gaudi digl entir publicum. Fixond
l'entira stiva pitgivamein, eis vegnan ei per pertscharts da lur smidada - ed arvan
si ina bucca in siper l'auter, ch'ei vegnan strusch da serrar ... E per finir quella scena
veramein humoristica, segreschan ei aunc da camifo, entochen ch' il hospitalier
dat sc'in sbier dad esch en, fagend sfraccs cun tuts ensemen.
Ei
va ina pulit'uriala entochen las undas da quei orcan ein sequietadas. Mo essend
la stauncladad e la sien omnipotentas questa notg, ei l'entira stiva puspei bara
ei valsen d'ina buna mesura ...
Ins
havess pudiu crer, ch'ei fussi uonda per quella ga, mo enconuschentamein tenta e
cudezza il success ad in cudizzar. Suenter pintg'uriala stat in giuvenaster si
da se e va giuadora, epi puspei in auter ed aschia quater tschun.
Tgei
cumplots ils schanis han giu sa negin'olma. Sco
i ein i, tuornan ei vonzeivi e semettan puspei mintgin en sia canorta. Mo buca
per ditg! e la harra entscheiva dal bi e dal bein.
Vesend
co biars dils dorments arvan si buccunas, van ils strolis a pegliond mustgas
giud meisas e preits - e bettan ellas vi e da bucc'en a quels che dorman il pli
stagn!
Ed ussa sesaulza in spidem e scrachem d'ina canorta a l'autra, epi in suariem e
sevilem per finir en ina babilonica generala. Ils delinquents ein secapescha
svani giuadora el liber - suenter haver giu stizzau la cazzola - e dorman gia on
zuler encunter la preit dalla stiva, sco aunghels senza falliments, ferton ch'il
hospitalier ei puspei cumparius sin esch, tut spelaus sco Absolon - grend e
smaladend giu tut ils aunghels dil sogn parvis. Siu davos trumf ei: „Da quels
gedius dil Naucli mai pli! Uonn ei la davosa ga che jeu dun albiert als
Tujetschins, per gliez garantesch'jeu miu tgau . . .!
Suenter las duas dalla notg vegn ei pli ruasseivel. La damaun allas tschun
celebrescha sur Hetz la s.messa, che vegn assistida cun gronda devoziun. Essend
stau ina notg turbulenta, fa il hospitalier quella damaun ina tschera sc'ina
vischnaunca barschada. Per calmar ei paga stalter Paul enstagl dils treis talers
dalla crusch, sis! Mo adumbatten! El retscheiva ils daners e declara per la
davosa ga, malidis e rubiestis sco'l ei, ch'ei dueigien buca pli turnar in auter
onn; ei detti negin albiert pli als Tujetschins, „a quella bargada senza paus
e ruaus!" –
Sur Hetz e stalter Paul miran da quei pensiv in sin l'auter e secapeschan senza arver la bucca …, eran els gie era stai
giuvens ina ga e fatg bein enqual cambrola pil di, ni meglier detg: pella notg
dalla processiun dil S.Gotthard . . .
E
cun quei eis ei stau fin cun la processiun dils Tujetschins sil S.Gotthard! Sil
retuorn han sur plevon, cun signur premgerau ed auters umens da peisa, concludiu
da buca far pli ella, mobein las autras en vischnaunca ed a Mustér - sco gia
mussau ell'introducziun da questa skizza cultur-historica. –