Prominents dalla vischnaunca da Tujetsch
Rimnau ord Calenders Romontschs (1947 - 2006)
Sur Benedetg Venzin vegn numnaus protonotari apostolic CR 1947
Sur G. Aluis Brugger (1871-1953)
Monsignur Benedetg Venzin, necrolog, CR 1956
President Gion Felici Monn, Tujetsch, necrolog, CR 1956
Ignazi Venzin, Selva, necrolog, CR 1962
Mistral Vigeli Berther, Tujetsch, necrolog, CR 1965
Lucas Berther, hotelier, Sedrun-Turitg, necrolog, CR 1967
President Christian Berther, Sedrun, necrolog, CR 1967
Scolast Tumaisch Venzin, Sedrun, necrolog, CR 1967
Maurus Berther, Sedrun, necrolog CR 1969
Baseli Berther, Rueras, necrolog CR 1971
Pader Alexander Beer, necrolog, CR 1972
Placi Jacomet, necrolog, CR 1976
Pader Vigeli Berther OSB, necrolog, CR 1979
Sur Flurin Venzin, necrolog, CR 1981
Toni Hendry, Sedrun, necrolo, CR 1983
Vigeli Berther, Sedrun/Camischolas, necrolog, CR 1989
Mistral Theofil Schmid, Sedrun, necrolog, CR 1991
Pader Placi Berther OSB, necrolog, CR 1994
Francestg Berther, Rueras (1906-2000), necrolog, CR 2001
Sur Giusep Berther, Dieni/Tujetsch (1916-2004); necrolog, CR 2006
![]() |
Rev. sur
Benedetg Venzin protonotar apostolic CR 1947, pag. 41 Cun gronda legria han ton il clerus digl uestgiu de Cuera sco surtut il pievel romontsch udiu la legreivla nova, che nies reverendissim vicari general Gion Benedetg Venzin seigi vegnius numnaus da Ruma protonotari apostolic. Sch'il Calender Romontsch vul presentar il distinguiu sacerdot dil Segner a ses lecturs ed a sias lecturas, ei quei zun ludeivel, pertgei sur Venzin ei in cauld amatur dil pievel romontsch ed ha neu e neu fatg honur a quel. |
El ei naschius il schaner 1892 sisum la Surselva, a Selva. Leu ha el
passentau sia ventireivl'affonza. Da pign ensi ha el empriu de luvrar e barhar.
Igl unviern mava el a scola e leu vegneva empriu. Finida la scola gidava el sil
funs, mava magari la stad ad alp. Leu vevi el da buob fatg ina tala prova, ch'
el fuvi vegnius schi grass e rodunds ch'ins strusch vesevi ils egls, tuttavia cu
el rievi, quei che succedevi gia lu ualti savens. El ha denton nuota tralaschau
ded arver ils egls, ha gia si Tujetsch empriu de dumignar las difficultads della
veta muntagnarda. E quei ei stau bien per tut siu avegnir. Varghentai ils onns
de scola primara ha il nunemblideivel plevon de Tujetsch sur canoni Gudegn
Engler cussegliau de schar studiar il talentus mattatsch. Las difficultads dils
studis gimnasials ha el surventschiu levamein el collegi de Sarnen ed ei
serendius, suandond il clom dil Segner, el seminari de S.Leci a Cuera.
Beinenqual ei sesmarvegliaus de quella viulta en sia veta, pertgei el udeva buca
mo tier ils pli talentus, mobein era tier ils pli leghers denter ses conscolars,
ed era perquei adina beinvesius en societad.
El seminari de S. Leci ha el absolviu ses studis de teologia sut ils renomai
professers mgr. Gisler, Niederberger e Mader. El ei senezigiaus de quels onns de
studi per acquistar ina vasta savida ella scienzia divina, per ella veta
sacerdotala saver purtar quella viaden el pievel carezau. Il fenadur 1917 ha el
celebrau sia sontga messa nuviala. Siu emprem post ei stau la pleiv de Breil.
Cheu ha el luvrau cun fiug ed anim giuvenil dapi 1918-1932, el ver senn dil
plaid in bien pastur, valent predicatur ed educatur. Ei dat forsa strusch ina
scantschala en Surselva dalla quala ano el vess buca perdegau al pievel e
consolau e confortau quel cun premura sacerdotala. Beinduras menava el era la
plema e nus legin ton el «Tagblatt» sco ella «Romontscha» e surtut ella «Vusch
dils Mats» ses artechels screts e dictai d'ina vera carezia pastorala.
Nuota de smarvegliar che mgr. Luregn Matias d.p.m. ha clamau el a Cuera e
designau el per successur de sur Caminada sco custos della catedrala de Cuera.
Per Daniev 1933 ha el surpriu la greva pleiv de Cuera. E quel che veva da pign
ensi empriu de luvrar e barhar e de dumignar las diificultads, ha fatg il medem
a Cuera. Cuninaga ha el acquistau cheu la stema e carezia della populaziun
entras sia premura, sia prudientscha e siu senn social. Igl ei enconuschent,
ch'el ha suenter strusch treis onns baghegiau la biala baselgia dil Ss. Salvader
a Cuera. Beinsavend ch'ils auters organiseschan nossa glieud, sche nus
tralaschein de far quei, eis el seprius en per las organisaziuns de luvrers e
luvreras e della giuventetgna. Ina immensa summa de lavur che mo quel sa
appreziar, che ha sez giu de far cun uniuns ed organisaziuns. Suenter la
stentusa lavur dil di, serender la sera en in local e puspei leu menar la barca
entochen viaden ella notg, ed adina porscher enzatgei che interessescha quella
glieud, quei ei lavur zun stunclentusa che damonda ferma gnarva e bien stumi.
Mo nies sur Benedetg vess aunc fatg dapli ella pastoraziun, sche mgr.
Christianus vess buca clamau el sin in scalem aunc pli elevau e designau el per
siu agen successur sco decan della catedrala e vicari general digl uestgiu. Sco
tal ha el era prestau gronda e conscienziusa lavur ed ei oz il maun dretg de
monsignur. Nus selegrein dacormein che mgr. Christianus ha fatg attents a Ruma
sin quei meriteivzl collaboratur, e che Roma ha buca targlinau ded undrar el
culla distincziun la pli honorifica ch'ei dat sut il grad ded uestg. In pli dign
deva ei strusch egl entir uestgiu.
Il Calender Romontsch e tuts ses lecturs gratuleschan dacormein al niev
prelat e giavischan ad el aunc biars dis ed onns de robusta sanadad e
prospereivel operar sin siu ault post.
J.C.
Sur
fossa da revendissim sur canoni Giusep Aluis Brugger
Il meins vargau vegnan
dus gronds amitgs ad esser s'entupai leuvi en la perpetnadad: Sur canoni
Aluis Brugger ed il pader Maurus
Carnot. Vivess lez aunc, savess el bein rapportar il meglier el Pelegrin in
maletg da siu amitg defunct. Schegie cun entginas retenientschas, selubin nus
tonaton da tarmetter in per lingias d'engrazieivla regurdientscha sur fossa da
quei meriteivel e bien augsegner.
La via terrestra da sur canoni Brugger ei stada liunga,
stentusa e zun fritgeivla. El ei naschius ils 5 da settember 1871 en tiara
jastra a Messina en Sizilia ed ei vegnius cun miez onn a Rueras. L’entschatta
dil gimnasi ha il talentus buob fatg en claustra a Mustér (nua ch'el ei staus
scolar dil giuven pader Maurus) e concludiu quel a Friburg. Il studi teologic
absolva el a Cuera el seminari da s. Leci. In cuort temps anflein nus el aunc
all'universitad da Löwen, nua ch'el ei vegnius en contact cun cardinal Mercier.
En relativamein paucs onns da scola, acquista il defunct ina gronda savida en
fatgs da filosofia e teologia. Cun quellas pussentas armas ei Sur Brugger staus
a siu temps in da nos emprems exponents el combat dallas ideas sut l’egida dil
renomau «liun» da Trun dr. Casper Decurtins. Cunzun el combat per la scola
cristiana ha el gizzau savens e cun success la plema e mussau da tgei spért
ch'el era.
En emprema lingia han denton buca quellas caussas fatg
quei spiritual aschi gronds, meriteivels e beinvesius. Sper sia lavur
scientifica, che tut sto renconuscher; possedeva el ina tut speciala carezia per
Diu e per las olmas. Quella carezia, che haveva sias ragischs el spért
profundamein religius da quei um pietus, ha menau el la via ch'el ei ius.
Entschiet ha il defunct sia carriera a Rueras da buob
sco sempel paster, cavrer e nurser. Sto esser ch'el haveva, ina certa
predilecziun per la clamada da pastur. Ils vegls raquentan aunc oz, ch'el hagi
giu scret sco giuven student en in da ses frusts cun las panuglias-risdiv ils
significonts plaids: «Jeu vegnel augsegner!» Quei sogn ideal animava pia gia da
lezzas uras siu spert e muentava siu cor. El ei lu veramein vegnius augsegner ed
in bien augsegner. Dus dis suenter sia messa nuviala ha il msgr. uestg tarmess
sur Brugger en la pleiv gronda da Trun (1895-1912). Suenter arriva el a Mustér e
pastorescha quella greva pleiv varga 30 onns. Igl onn 1921 vegn el numnaus
canoni en renconuschientscha da ses gronds merets. Da biars onns eis el era
staus vicari episcopal dalla Cadi. Entgins dils davos onns entupein nus Sur can.
Brugger sco spiritual dil spital a Glion. Lu tuorna el a Mustér tier ses buns
parents e parochians per concludar siu viadi terrester ils 11 da zercladur 1953.
Las restonzas terrestras ruaussan el santeri da Tujetsch.
Mo Niessegner sa, con ch'il car defunct ha prestau,
unfriu e meritau en quels 82 onns da sia veta ed en ils 58 onns da siu
sacerdozi. Nus savein allegar mo entgins muments da siu operar. Tgi che ha
enconuschiu empau Sur can. Brugger, senuspescha da scriver bia, perquei ch'ei
maunca ils vers plaids per exprimer quei, che l’olma senta.
El ei buca staus in um da bia plaids e
grondas bahaultschas. Sco
in'umbriva passava el speras vi e ses plaids tunavan aschi migeivel e solemn sco
sch'els vegnessen ord la perpetnadad. Ins senteva, ch'el era in augsegner, che
capeva da seconversar cun Diu e che saveva, ch'ei datti en la pastoraziun mai in
ver success senza igl agid da surengiu. Sia buontad era buca fleivlezia e sia
pazienzia buca negligientscha. El fuva in um dall'oraziun, che saveva spitgar,
che leva mai stizzar la brastga sil lamegl e che capeva da consolar sco mo quel
capescha, che senta en sesez la miseria da siu concarstgaun. Mai encureva el
sesez e siu cor era promts d'unfrir tut per gidar ils auters. Clars en sias
ideas, perschuadius dalla verdad e da ses principis, fideivels a siu ideal
sacerdotal, humiliteivels en siu operar, stuein nus admirar quei bien survient
dil Segner, che ha operau ton pil salit dallas olmas immortalas. Dieus datti ad
el il ruaus perpeten!
Sur Giusep Durschei
En Il
Pelegrin Annada 54 nr. 7, fenadur 1953, pag. 146
![]() |
Monsignur Benedetg Venzin
1892 – 1955 CR 1956, pag 60 Ils 16 d'uost han il tuchiez della catedrala e, tenor veglia isonza, il zenn grond de S.Martin, purtau viadora alla populaziun de Cuera la tresta nuviala, che monsignur Benedetg Venzin, decan dil capetel catedral, seigi morts. Ina mort prematura haveva clamau la sera avon el, igl anteriur vicari general de nies uestgiu, vi tier Nessegner. Ei pareva in mument strusch pusseivel che quella statura aulta, robusta e franca hagi stuiu suttacumber aunc ella stad della veta ad ina dira e criua malsogna. Il december 1952 havevan las gasettas dau novas che msgr. Venzin seigi seretratgs dagl uffeci de vicari general. Ina paralisa, che era s'opponida a tuttas tentativas ed a tuts sforzs dils miedis, haveva ligiau el vid il letg ed isolau el da siu extendiu camp de lavur. Dall'entschatta enneu era quella cumpignada da grevas dolurs, che han consumau plaunet, el decuors de tschun onns, tut las forzas dil malsaun. Cun la persuna de msgr. Venzin ha la diocesa piars in superiur fetg preziau e capavel, la Surselva in de ses pli prominents augsegners. |
Sur decan Venzin ei naschius ils 13 de schaner 1892 a Sutcrestas, il vitg
d'unviern de Selva, ussa disfatgs. Sia casa nativa sesanflava paucs pass sur la
caplutta de Nossadunna digl Agid, igl allontanau e tgeu sanctuari de pelegrinadi
de Tujetsch. Il bab, Vigeli Venzin, fageva il pur sco tuts el pign vischinadi.
El ei morts fetg baul, aschia ch'ei ha tuccau alla mumma, Rosa n. Simonett de
Casura enta Medel, d'haver persula il quitau per la numerusa famiglia. Senza
seschar scuraschar ha ella priu sin sesezza la dubla lavur e responsabladad,
sefidond dil Segner. Ed il Segner ha gidau. Igl ei iu bein. Il tschiel ha
schizun tarmess ina benedicziun tut speciala en famiglia, clamond il fegl
Benedetg al sacerdozi. Sur Gaudenz Engler, il plevon de Sedrun de lezzas uras,
haveva entruidau il svegliau ed intelligent scolar al collegi dils paders
benedictins a Sarnen. Leu ha il Benedetg battiu l’entschatta cullas difficultads
de mintga student romontsch. Igl ei denton buca iu ditg, ch'el marschava,
ensemen cun in amitg, alla testa della classa. El era in student spir veta e
forza, activs en scola e leghers en cumpignia, bugen vesius da tuts. Sco fervent
commember dell'Uniun studentica svizzera ha el presidiau la Subsilvania e pli
tard, a S.Glieci, la Renania, la Curiensis ded oz. Per ils davos onns de Sarnen
ha el enconuschiu endretg la clamada sacerdotala en siu intern. Suenter ina
oreifra matura va el, igl atun 1914, a Cuera el seminari. Monsignur uestg
Georgius ordinescha el spiritual treis onns pli tard, ils 22 de fenadur 1917. Il
di de messa nuviala a Sedrun ei stau in di d'intima legria per el, per la mumma
ed ils ses e per gl'entir pievel tujetschin. Ei haveva, per allegar en quei
connex, dau avon la messa nuviala de sur Benedetg Venzin tschun onns ora negina
messa nuviala en tiara romontscha.
38 onns ha sur Venzin astgau survir al Segner sco spiritual. Ed el ha fatg
quei senza reserva, cun gronda carezia per la pastoraziun e promtezia per tut
las incumbensas de ses superiurs. Dall'entschatta enneu han quels demussau viers
el gronda confidonza. Nus vesein quei dal fatg, che monsignur uestg tarmetta el
gia dal seminari sco plevon el grond vischinadi de Breil. 14 onns pastorescha
sur Benedetg quella pleiv. Ils parochiants de Breil vegnan strusch ad emblidar
ton spert lur anteriur augsegner. Sur Venzin era in plevon popular, in valent
predicatur, in habel mussader en scola ed in menader della giuventetgna, in
prudent cussegliader ed in bien pastur dils malsauns. Ses priedis e las diversas
publicaziuns de lezs onns demuossan in bien senn per l’historia e carezia per la
tradiziun religiusa romontscha. Per satisfar ad in grond basegns de nies pievel
haveva el priu a mauns, cuort avon che vegnir clamaus a Cuera, l’ediziun d'in
niev legendari. Ina lavur vasta e minuziusa, che sur Balzer Pelican, plevon a
Dardin, ha lura continuau, mo deplorablamein buca pudiu finir avon sia mort.
La stad 1932 cloma monsignur uestg Luregn Mathias sur Venzin el capetel
catedral sco canoni residenzial e surdat ad el la pleiv de Cuera. Ils dus
decennis, che sur canoni Venzin ha operau a Cuera, ein stai trasatras onns de
stentusa lavur. Igl onn 1935 ha el baghegiau la baselgia dil Salvader. Ina
premura e vigilonza particulara per la casa de Diu muossa buca mo quella gronda
ovra, mobein remarcan ins tras tut siu sacerdozi. Aschia ha el gia si Breil
renovau il chor ed ils altars della baselgia parochiala e dellas capluttas. Cun
bien maun ha el pli tard, sco vicari general, empalau ils sforzs dils catolics
spatitschai ella diaspora, nua ch'ei setractava de finanziar ed ereger ina nova
baselgia. Igl ei buca il davos siu meret che l’unfrenda dil giubileum en favur
dil seminari ei stada gronda ed ha era lubiu la restauraziun della veglia e
biala baselgia premonstratensa. Cu Selva, siu vitg patern, al qual el era
attaschaus cun tut cor, ei daventaus in'unfrenda dellas flommas, ha el collectau
e rimnau per la plascheivla baselgietta, che sesaulza oz sur il niev Selva, la
summa de varga 30'000.- francs. Sur Venzin ei sededicaus ella pleiv de Cuera bia
allas uniuns parochialas. 14 onns eis el staus president della scola dil »Hof«.
Siu beinvuler e sia maniera concilianta fagevan el beinvesius e stimaus era tier
persunas ed instanzas d'autra confessiun.
Il december 1941 daventa el vicari general. Sia liunga experientscha, ses
duns, sia constituziun ferma e sauna, sia energia e siu maun speditiv havevan
fatg ded el il spiritual ordvart qualificau per quei uffeci. Bunamein diesch
onns eis el staus il fideivel gidonter de monsignur uestg Caminada
ell'administraziun della vasta diocesa de Cuera. Igl onn 1946 ha papa Pius XII
numnau el protonotari apostolic. Nus vulein en quest liug buca emblidar sia
collaboraziun en favur della caussa romontscha. Endisch onns eis el staus per la
Romania ella suprastonza della Ligia Romontscha.
Il december 1950 ha ina tragica sort mess el sil letg de malsogna, ch'el
dueva buca bandunar pli. Gest el, il luvrer nunstunclenteivel e sin grev post,
ha Niessegner clamau agl apostolat dil pitir. Igl ei stau sco la lavur in
apostolat en survetsch della sontga baselgia. La sera de Nossadunna d'uost, sia
fiasta preferida, eis el, il veneratur de Nossadunna, il pelegrin de Lourdes a
Ziteil, spartius ella pasch dil Segner. Siu tgierp ruaussa ell'umbriva dil
venerabel dom de Cuera. El possi esser arrivaus, nus augurein quei ad el, ella
ventira de l’autra veta senza suffrir. Il viandont denton, cunzun ord tiara
romontscha, che passa sper sia fossa frestga vi per entrar ella catedrala, datgi
ils plaids de s. Paul: »Seregurdei de vos superiurs, che han annunziau a vus il
plaid de Diu« (Hebr. 13, 7).
G. P.
![]() |
President Gion Felici
Monn, Tujetsch CR 1956, pag. 53 Sin fossa ded in bien amitg astgan ins buca schar crescher pastg memi spert. Perquei seregorda il Calender Romontsch en pietad dil car e fideivel defunct president e deputau Gion Felici Monn. Naschius ils 16 de mars 1876 a Zarcuns,Tujetsch, fegl de statalter Martin Felici Monn e Marionna Catrina Hitz, ha il svegliau e frestg mattatsch frequentau la scola primara a Camischolas ed ei lu serendius 1890 en claustra a Mustér per far la preparanda ed ina classa reala. Igl onn suenter concluda el la scola reala a Sviz e tuorna mo nuidis a casa, perquei ch'el havess giu dun e talien d'emprender latin. Siu bab ei buca de siu meini. Lez haveva mo quei fegl (sper ina feglia) e quel leva el mantener per siu bi menaschi puril. Sch'il fegl tulenava, scheva il bab magari: »Dus dis hai jeu era empriu latin«. Cun quei fuva la discussiun finida. Il Gion Felici ha obediu ed ei daventaus in pur de vaglia, che capeva e carezava sia clamada. Obedend a siu bab ha el era desistiu pli tard de far carriera militara, ch'el havess giu la pusseivladad de far. |
Anno 1901 eis el maridaus cun la giuvna Maria Nesa Cavegn de Sedrun ed ei lu
secasaus a Camischolas. Quella ha schenghegiau ad el 5 affons, mo gia il
december 1908 eis ella morta. Ina greva frida. Dus onns pli tard marida el la
vieua Anna Maria Riedi-Cavegn. Dieus benedescha el aunc ina ga cun 2 affons. Igl
ei stau ina ventireivla letg, mo era quella dunna e schizun entgins dils affons
ha Niessegner clamau avon ch'el. Quellas uras de dolur e tristezia ha il car
defunct purtau el spert de vera resignaziun cristiana.
Sper siu menaschi puril ha el fatg peda de survir da giuven ensi alla
vischnaunca ed al cumin. Igl onn 1903 han ins eligiu el gerau e 1907 schizun
president de vischnaunca (1907-15 e 1929-35). In tschuppel onns eis el staus
derschader de cumin e derschader districtual ed entginas periodas era deputau
dil Cussegl grond. La vischnaunca de Tujetsch ha d'engraziar in bienton a sia
iniziativa e lavur. Cheu anflein nus il Gion Felici sco iniziant dell'ovra
electrica de Sedrun, ch'el ha presidiau buca meins che 27 onns (1918-1945).
Biars onns ha el era luvrau en la suprastonza dil consum liber ed en autras
societads.
Mo tut quei dat buc in maletg cumplein dil defunct. Sper il quitau per sia
carezada famiglia e sper la nunstunclenteivla lavur sociala per quei e tschei
intent, ha el impundiu biaras e bunas uras per caussas puramein idealas. Tgi
less descriver con temps ch'el ha sacrificau per las differentas uniuns, sco
commember d'honur dil chor viril e della societad de musica e cun mussar teater.
Cheu fuv'el propi en siu element. Aunc en ses vegls dis s'interessava el
passionadamein dil teater ed insumma della cultura romontscha. Da giuven ensi
eis el s'occupaus reguladamein dil lungatg, tradiziun e cultura de nies pievel,
ha translatau teaters, raquintaziuns e novellas, ch'ein per part cumparidas en
nos organs (Pelegrin, Calender Romontsch, Gasetta Romontscha) e ch'ein per part
restadas manuscret. Entiras notgs ora pudeva el leger e scriver de quellas
caussas senza negligir sia lavur quotidiana. Perquei anflein nus forsa strusch
in secund, ch'enconuscheva la tradiziun ed il lungatg tuatschin meglier ch'il
deputau Gion Felici Monn. El scriveva e plidava in lungatg genuin, marcant e
sonor e seturpegiava mai de sia viarva ni avon jasters ni dumiastis. La mumma
romontscha ha piars cun el in de ses megliers amitgs, in ver idealist e fideivel
combatant.
Tgi che ha enconuschiu il car defunct sa era, che quel ei staus in um de
profunda cardientscha e religiusadad, in um gest e sincer, ch'era promts de
defender la giustia avon mintgin ed in um de bien cor, che ha gidau biars cun
ovras e buns cussegls. In tal um mereta, ch'ins mantegni el en buna
regurdientscha. Avon in onn, ils 11 d'october 1954 ha il Segner clamau siu
fideivel survient tier l’armada gronda, nua ch'el ha segiramein anflau in
buntadeivel derschader, pertgei ils davos onns de sia veta ein stai umbrivai
d'ina greva e lungurusa malsogna. Possi il carezau amitg guder ussa la glisch
dils beai per pagaglia de tut quei, ch'el ha prestau e suffriu duront siu liung
e fritgeivel viadi terrester!
G. D.
![]() |
Ignazi Venzin, Selva * 11 d'avrel 1936 - † 15 d'avrel 1961 Ina jamna da lavur era puspei ida da rendiu, ed il di da ruaus ed oraziun s'approximava, che la mort ha terminau cun furtina il viadi terrester d'Ignazi els onns d'ina giuventetgna plein speronzas e curascha. Puspei ei il human perdetga, che Sirach ha aunc oz raschun sch'el admonescha gia el veder testament: «Patratga, che la mort targlina buc». Era Ignazi ei daventaus l'unfrenda dallas numerusas disgrazias dil traffic sin via. Era el banduna sur ura ses cars da casa e tuorna buca pli sil plaz da lavur. Cun premura havea el frequentau avon paucs meins las devoziuns e tedlau ils priedis dalla sontga missiun. Tgi havess detg che quella missiun culla devisa: «Salva ti'olma», vegni ad esser l'ultima preparaziun pil viadi ella perpetnadad! Ignazi ei spartius anetgamein e ha fatg da saver, ch'ils dis dalla veta humana ein gleiti dumbrai. (Giuvens romontschs sparti memia baul da sur S.Berther, Breil; CR 1962, pag.57) |
![]() |
Mistral Vigeli
Berther, Tujetsch
1878-1964 CR 1965, pag.67 «Gl'ei stabiliu ch'il carstgaun hagi inagada da
murir.» Quels plaids ein puspei severificai inagada dapli culla mort da
mistral Vigeli Berther, ch'ha concludiu il terrester cull'alva dil di
della mesjamna digl emprem fenadur 1964 e rendiu si'olma al scaffider. |
Gia igl onn 1900 miera sia cara mumma, aunc buca fetg veglia, laschond anavos
ina gronda largia. Entgins onns suenter banduna era la sora Barla Tresa il bab
ed il frar per entrar el stan matrimonial. Bab e fegl eran ussa persuls sil bein
puril. Empau cun fumitgasa, empau senza va quei tochen igl onn 1908, nua ch'il
giuven Vigeli sespusa culla giuvna Marta Flury, feglia da Carli Flury, Segnas,
ch'ei stada ina fideivla e premurada consorta. La letg ei stada benedida da buca
meins che tredisch affons: nov fegls e quater feglias.
L'educaziun ed il quitau per lur affons mava als geniturs oravon a tut auter.
Schegie ch'ei era buca adina lev cun ina aschi gronda famiglia ein els buca
senuspi da purtar enorms sacrifecis per la formaziun e scolaziun da lur affons.
Ils conjugals ein el decuors terrester tuttavia buca stai preservai da cruschs e
travaglias. Buca meins che sis da lur cars affons han els stuiu accumpignar sin
santeri.
Gl'emprem ei morts sco affon pign. Il secund, la frestga mattatscha,
Filomena, ei morta 1929, da 15 onns, raffada naven d'ina maligna malsogna. Il
mars 1933 miera il tafer giuven Duri, il vegl dils affons ella vegliadetgna de
22 onns. Puspei, pign interval suenter, il fenadur dil medem onn sedisgraziescha
il fegl Felici, seminarist negaus fagend bogn el lag da Hallwil, mo 17 ½ onns
vegls.
Il tschunavel dils affons ch'ils geniturs ston puspei dar sco tribut al
Segner ei in auter fegl: dr. iurist Carli maridaus Gendre. Fagend in'excursiun
el alp Nadels, Trun, vegn el anetgamein surprius dalla mort, ils 31 da fenadur
1948, mo 35 onns vegls.
Quellas fridas d'in nausch destin supportan ils geniturs en resignaziun
cristiana. Nuotatonmeins laian ellas lur lastridas e sgurdineschan tier la greva
lavur oravontut la sanadad della mumma che miera gia cun 67 onns, igl onn 1952.
Il temps spira e medeghescha plaun plaunet las plagas. Finalmein marida il
davos fegl Gebhard, ed il vegl bab ei fetg cuntents da saver surdar siu fatg
puril, acquistaus cun breigia e fadigia ad in dils ses. Cun tschaffen e curascha
surpren Gebhard la bitgetta dil puresser ed il bab ei leds da saver far sera
sontga. Dals 13 affons resta aunc la feglia Culastia che sedecida da star ed
haver quitau dil bab, quei ch'ella fa cun tutta carezia. Mistral Vigeli Berther
pareva ussa da guder ina biala sera della veta. La providientscha veva denton
aunc semtgau ina nova emprova. Gebhard, il fegl che veva surpriu il fatg puril,
miera tut anetgamein ils 29 da mars 1963 e spazza las speronzas ch'il vegl
mistral veva tschentau sin el. Ella vegliadetgna da mo 39 onns sto el bandunar
la cara consorta e ses dus cars affonets.
Mistral Vigeli Berther ei buca mo staus in excellent mariu e bien bab per sia
gronda famiglia; el ha sper il quitau per la famiglia e siu considerabel fatg
puril aunc administrau exemplaricamein differents uffecis en vischnaunca e
cumin, da maniera che ses superiurs savevan buca far auter che spender cumplein
laud.
Beingleiti ein ils vischins en vischnaunca vegni allerts della formaziun da
caracter e habilitads spirtalas dil giuven Vigeli. Gia cun 27 onns vegn el
eligius cassier da vischnaunca, da lezzas uras «statalter». Da questa scharscha
s'avonza el sco gerau da vischnaunca per plirs onns. 1923 confida la vischnaunca
ad el il mandat da president communal, ch'el administrescha sis onns.
Era el cumin vegn president Berther enconuschentas e fa cariera. Secomprovaus
dus onns sco deputau dil Cussegl Grond surdat la tschentada da cumin al defunct
gl'uffeci della mistralia. Duront quater onns sa el applicar cheu siu clar
patratg e siu saun spert giuridic.
Da 1933-1949 administrescha Mistral Berther il buca lev uffeci da president
tutelar della Cadi.
Igl uffeci civil da sia vischnaunca diregia il defunct da 1909-47. Grazia
all'excellenta scartira da Mistral Berther vegn el eligius uficial dil register
funsil gia 1906. Quei difficil uffeci administrescha el entochen 1962, pia 56
onns.
1944 anflein nus el denter ils fundaturs della Cassa da Raiffeisen, la quala
el presidiescha entochen 1960. En vesta a ses merets ha la Cassa da Raiffeisen
eligiu el per president d'honur.
Era ei il defunct staus revisur da quen della cassa da malsauns Cadi e quei
buca meins che 39-40 onns, nua che ses survetschs eran zun appreziai. Resumein
nus tut la lavur prestada dil respectau defunct stuein nus surstar. Bein era
mistral Berther ina natira robusta el haveva retschiert dal Scaffider, sper ina
sanadad da fier, aunc auters buns duns. El ha luvrau cun quels ed acquistau
ulteriurs. Mo aschia eisi stau pusseivel da prestar tons survetschs al
generalesser, malgrad sia mudesta scolaziun.
Avon ina retscha d'onns vev'il defunct dau giu tut ses uffecis. Per el era ei
sera, gleiti notg. Ussa sededicava el mo pli all'emprema part da sia devisa:
«Ura e lavura». Quasi mintga di serendeva el a Sedrun a messa ed al baun della
sontga communiun. Mistral Berther ei aunc il di avon sia mort staus a messa e
funcziuns da bara, cun caschun della sepultura da nossa preziada convischina
Maria Constanzia Loretz e retschiert Niessegner duront messa. Aschia ha el detg
per sesez sin santeri igl usitau paternies che vegn recitaus «per igl emprem che
suonda». Cull'alva da l'auter di ha il Segner gia clamau el.
Mistral Berther era gl'um che veva mai fuolas - peda ha tgi che pren -. El
anflava adina temps da scumiar in per plaids cul concarstgaun en siu
enconuschent saun humor, ne magari era da cargar ina buna pipa e far ina pli
liunga discurida. «In um senza humor ei buca in um», veva el per moda da dir.
In bien amitg ed um renconuschiu en ed ord vischnaunca ei buca pli. Igl
emprem venderdis dil meins, ils 3 da fenadur ha in impossant conduct da bara
accumpignau nies vegl mistral alla fossa. La suprastonza communala, in numerus
diember da convischins, hosps d'ordeifer e numerus representants dellas
vischnauncas e politica han dau ad el la davosa honur. Bials ed edificonts ei
staus il requiem dil ludeivel chor-beselgia, commuentonts e consoleivels il cant
funeral dil chor mischedau. Omisdus chors han priu dign comiau da lur commember
d'honur. Cunzun sesentin nus intimai da menziunar il bi riug da nies rev. sur
plevon Giusep Durschei, che ha cun paucs plaids circumscret la persunalitad da
mistral Vigeli Berther, in um d'oraziun e lavur.
En num dil cumin della Cadi plaida sgr. mistral regent, Hermann Lutz,
Curaglia. En in bi plaid da bara seregorda el dils gronds merets dil defunct en
general ed en special pils survetschs prestai el cumin.
Per nus che vein enconuschiu e viviu cun il defunct eis el staus in exempel
d'oraziun e lavur.
Vegli il Tutpussent remunerar Tei per tut Tias lavurs e stentas e nus clamein
tier a Ti: «Ruaussa en la pasch dil Segner, vegl bien amitg, ed a bien seveser
en in meglier mund!»
Probabel tress il defunct la schuiala, legend el quest siu necrolog e schess:
«Mu, quai vess tuttavia bétga fatg basegns, e gida, gid'ai per lura snuaivel
pauc!»
Il defunct mistral pudess haver ina certa raschun R.I.P.
Gion Antoni Beer
![]() |
Lucas Berther,
hotelier, Sedrun-Turitg CR 1967 pag. 64 In encarden solitari agl ur dil marcau, il santeri
Manegg ella periferia da Turitg, in tschancun sur Wollishofen. La damaun
dils 28 da december a bunura semovan differentas cudrias bunamein in tec
schenadas ed jastras digl ambient singular atras las retschas da fossas
viers la frestga ed aviarta. La plipart dil til ei buca leva da metter a
casa. Umens e femnas giud la muntogna ch'ein vegni aposta per render
honur al preziau e car e grond defunct Lucas Berther. |
Nies davos dialog cul defunct ei staus purtaus d'ina gronda tensiun. La
risposta hai jeu sminau e resentiu vivamein. Da mai vegnir unfis da far paleis
la bellezia da sia patria siaden els cuolms.
In bi ed edificont riug da bara. Dil portret dessignaus cun manonza retenin
nus il suandont.
Lucas Berther ei naschius ils 26 d'uost 1890 a Mustér sco emprem affon da
Placi Berther ed Eleonora nata Cavegn. Ses geniturs vevan il hotel dalla Cruna a
Sedrun. El ravugl d'ina gronda famiglia da nov affons passenta el in'affonza
sulegliva, carteivel saziada d'ina ferma realitad, in'ierta preziusa plitost
davart dalla mumma. Suenter ver frequentau la scola claustrala a Mustér, serenda
il mattatsch svelt ed energic a Turitg per far el hotel Baur au Lac igl
emprendissadi da camerier.
Ed in albergatur da vaglia maungla saver empau ils lungatgs. Lucas Berther
tila a nez ils onns da giuventetgna, va ell'Engheltiara, a Paris ed a Vichy. El
fuss carteivel aunc staus pli ditg, sche la mort prematura dil bab vess buca
clamau il fegl grond a casia. Cun tschaffen e premura semetta el a pèr cun la
mumma e meina cun success il hotel dalla Cruna.
Eruir enzatgei reschniev, slargar las purteglias enten scuvierer las
bellezias dalla natira ed envidar ils jasters da vegnir ella muntogna a
serecuvrar. Buca mo ina prima cuschina, ei ha tuccau da presentar ulteriuras
caussas alla clientella. Sco um dalla novaziun e dil progress ha el oravontut
destadau igl intersss per il sport da skis, per in'uniun da cura e traffic e per
in'ovra electrica a Sedrun.
Per in'activadad rasanta sco il Lucas Berther veva corrispundeva la
limitaziun al pei dil cuolm mo per part. E dasperas fuvan ils fargliuns pli
giuvens che dumignavan detgavunda il menaschi. - Ils anno vegn entupein nus el
sco restauratur a Glion. Suenter entgins onns seretila la giuvna letg, il Lucas
era dafertontier maridaus cun la giuvna Alexandra Pajarola, cun la sora Tina a
Turitg, nua ch'els surprendan dus restaurants dall'emprema classa. Ils onns da
Turitg ein stai per el d'in enorm avantatg. Biaras e bunas enconuschientschas
ein semantenidas ina vet'ora. La giuvna consorta sto murir. Ina greva frida pil
mariu che veva saviu sedecider per cun 36 onns d'entrar el stan matrimonial. Ed
en in semegliont menaschi sco el veva, muncava la dunna dublamein. In onn sissu
marida el per la secunda ga. Ella persuna dalla giuvna Pia Maetzler veva el
tscharniu ina stupenta femna ch'ei stada agli ina consorta sco ei stat scret els
cudischs ed ina massera da vaglia.
Ed uss veva Lucas Berther fatg pratica avunda per surprender il restaurant
dalla staziun a Rapperswil. El e sia dunna han dau en ton sco nuot ina nova
urdadira al restaurant e vegni en in giena enconuschents empau dapertutanavon.
Sper tutta stenta egl jester veva el aunc adina temps d'anvonz per il
menaschi dil hotel dalla Cruna a Sedrun. La casa ei vegnida renovada ed
engrondida recentamein.
Ins patratgi en quei connex dalla Canossa ch'era da sias uras in dils locals
pli emperneivels e curteseivels dall'entira Surselva. El tila a strada da fundar
ina scola da skis. In di reussescha ei agli schizun d'ereger la sutgera a
Cungieri. Ina biala ovra, sia sutgera. Sper igl anim grond per l'industria dad
jasters, fuva Lucas Berther in commember fideivel dallas societads da cant e
musica ed adina promts per quei u tschei survetsch. Buca emblidar lein nus il
custeivel relasch en fuorma da numerusas fotografias ed ils differents films che
presentan las fiastas indigenas e surtut la cultura da graun e da glin en
Tujetsch.
Lucas Berther ei buca pli. Tgi pomai sa descriver en in necrolog munglus la
lavur e la fadigia che sezuppan davos quels treis quarts tschentaners. Ch'el
ruaussi en pasch, il nunemblideivel Lucas Berther.
Ludivic Hendry
President Christian Berther, Sedrun
CR 1967, pag. 75
![]() |
Tut consterni e sconsolai havein nus enderschiu la sera dils 13 de schaner 1966 la tresta nova dell'anetga mort de president Christian Berther. - Per l'empremaga duront la stagiun d'unviern 1965/66 haveva el priu neunavon ses skis ed era ascendius plein curascha cul runal viers Milez. L'aura era fina e biala e nies Christian quintava anflar restabiliment e forza per sia sanadad sgardalida ell'aria muntagnarda. - En buna cumpignia e da bien humor passenta el els aults in per uras e descenda encunter sera viers Dieni. «L'aria freida e fina e quei moviment el liber fan bein a mi», aschia s'exprima el arrivond giu sper la via cantunala. Mo il signur e patrun sur veta e mort haveva disponiu autruisa. Spegl auto, che dueva menar el a casa en siu hotel, croda el per tiara ed ei ina bara. - Ins po cumprender tgei frida quei ei stau per sia famiglia, per parents ed amitgs, gie per tut ils vischins de nossa val. Nus savein far nuot auter che s'enclinar avon la decisiun divina, rugar per l'olma dil car defunct e mantener el en buna memoria. |
Christian Berther ei naschius ils 8 de november 1910 sco secund affon de
mistral Vigeli Berther. - En casa paterna, nua che la famiglia crescha culs onns
sin 12 fargliuns, passenta Christian ina biala giuventetgna. Ei maunca buca
variaziun ed era buca lavur en casa e sil funs. Christian sesvilupescha tier in
giuven intelligent, spert e luvrus. Il bab tarmetta el alla scola purila dil
Plantahof, nua ch'el sa emprender il menaschi puril e lungatgs. Plein curascha
retuorna el a casa e surpren cul bab, ch'ei occupaus bravamein cun uffecis, il
grond menaschi puril a Camischolas. Beingleiti vegnan ils Tuatschins attents sin
las habilitats dil vischin Christian Berther ed elegian el igl onn 1943 sco
cassier communal. Quei uffeci administrescha el duront 16 onns per cumpleina
cuntentientscha de ses electurs. Dals 1959 entochen 1963 stat el alla testa
della vischnaunca de Tujetsch sco president communal. En quella perioda croda la
decisiun dell'erecziun della nova casa de scola a Sedrun. Christian Berther
presidiescha cun inschign e capientscha la cumissiun de baghiar ed acquista
cheutras cuzzonts merets per quell'ovra culturala. - Duront in bienni ha il
defunct representau il Cumin della Cadi sco deputau el Cussegl Grond. Igl onn
1947 surpren el da siu bab igl uffeci civil, ch'el administrescha entochen sia
prematura mort. Duront in tschuppel onns eis el staus archivar communal. - Gl'ei
buca pusseivel de far menziun en in necrolog de tut ils merets, ch'il car
defunct ha acquistau per la vischnaunca de Tujetsch. - Nus engraziein da tut cor
per la gronda lavur e pils numerus sacrifecis prestai e purtai pil beinstar
general.
Igl onn 1961 ha Christian Berther cumprau il hotel Cruna a Sedrun e dirigiu
quel ensemen cun sia consorta Maria e ses affons entochen sia davosa excursiun a
Milez.
Naven dagl onn 1962 stava il defunct alla testa della societad dils runals
Sedrun-Milez-Cuolm Val. En quei gremium havein nus empriu d'enconuscher nies
president sco in premurau collaboratur cun vasta egliada e capientscha pils novs
problems dell'industria d'jasters. - Al pei dell'interpresa, ch'el ha favorisau,
susteniu e presidiau ha el surdau si'olma, al Tutpussent. - Oz ein tuts quitaus
terresters vargai per Tei. Nus sperein e rughein ch'ei detti in legreivel
seveser cun Tes cars geniturs e fargliuns che han fatg il viadi grond avon che
Ti. Ruaussa en pasch.
Scolast Tumaisch Venzin, Sedrun
CR 1967 pag. 78
![]() |
Cun tgei curascha el fuva serendius circa miez settember el spital cantunal,
suttamess all'operaziun e fidau sco adina dil cunti dil chirurg. Disdiu, tut ha
disdiu. La mort ei vegnida bufatg bufatg e rut empermiez quei um d'ina natira da
fier. La direzia dalla mort che ha fatg lartg oravontut a casia e nuotatonmeins
enamiez ils vischins. Avon gnanc quendisch dis buc veva el festivau tut alla tgeua siu siatontavel onn. Sauns, sauns lev'el turnar a casa, entscheiver a dar scola sco substitut a Vella e festivar cun ils ses ils siatonta. Niessegner veva disponiu autruisa. La frida ei vegnida anetgamein, schi anetg ch'ils ses han giu breigia d'entellir. La stedia participaziun dil cordoli ed il grond conduct da bara han demussau evidentamein la simpatia ch'il defunct gudeva. |
Tumaisch Venzin ei naschius ils 19 da settember 1896 a Selva sco beniamin dil
Vigeli e dalla Rosa Venzin, nata Simonett. Siu bab ei morts giuvens. Persuenter
ha la mumma, ina femna cartenta, savieivla ed energica priu da datschiert il
guvernagl enta maun. La pli gronda facultad en sia casa, ei fuva scart e
trentel, fuvan ils duns da ses buobs. Malgrad ils quitaus pecuniars, sedecida la
Rosa da tarmetter ses buobs a scola vinavon, il vegl dils giuvens el collegi, il
pign a Cuera el seminari scolastic.
Cun tschaffen e plascher ed anim el cor ei il Tumaisch turnaus ils anno 1917
cun la patenta da scolast en Tujetsch e surpriu la scola superiura a Sedrun. Ei
fuva ual igl onn che siu sur frar Benedetg, igl anteriur protonotari apostolic,
ha celebrau sia messa nuviala.
Otg onns a Sedrun, ils quater suandonts sco mussader dalla scola cumplessiva
a Cavorgia e puspei vegntgotg a Sedrun sco meister dalla scola inferiura, nua
ch'il car defunct ei staus per propi da casa. Sper la scola dirigiu quasi treis
decennis la musica instrumentala da Tujetsch, sunau las orglas e cantau in miez
tschentaner els differents chors e staus dapertut sin terren cultural ualti
activs. Quater decennis e miez fatg il correspondent dalla banca cantunala,
promoviu il transit ed il commers dalla val e seprius en surtut per l'industria
dad jasters. Fundatur e promotur dalla scoletta da Sedrun e dalla tgira da
malsauns e biars onns cassier dils paupers. Conta lavur e tgei sacrifeci
sezuppan davos quellas cefras schetgas e senza cor.
Tumaisch Venzin fuva in um d'in humor tut aparti, curteseivels e caussas da
bien cor. Cons, cons ch'el ha gidau ord las miserias e scret tschiens e tschiens
brevs per ses convischins. Ses scolarets, ils pigns sco el scheva, fussen i tras
il fiug per lur magister, las mummas preziavan ordvart sia gronda
buntadeivladad.
Muort sia aviartadad, sinceradad e beinvuglientscha fuva el beinvesius el
ravugl dils collegas. Siu plaid beinvulent fageva impressiun e vegneva tedlaus.
Aunc pli lartg ch'ella cuminonza ha il Tumaisch fatg en famiglia. Cun tgei
plascher e perseveronza el ha giu quitau per ils ses, ses agens.
Buca meins che diesch affons. In ei morts en fascha. A nov ha el procurau ina
bufatga e tschecca existenza. Mai senuspius dad expensas, plitost el sez
engaldiu. Tumaisch Venzin ei buca pli. Ei va vess da serrar quella largia
recenta e sensibla.
El vegn a restar en buna memoria, il Tumaisch. Ch'el ruaussi en pasch dil
Segner.
Ludivic Hendry
CR 1969 pag. 57
![]() |
In interessant tip tujetschin eis el staus il Maurus Berther, absolutamein buca ord l'èra. Gia siu tat, Giachen Martin (*1809-1872), ha buca teniu ora ditg en Tujetsch. Suenter ver empriu da calger eis el viagiaus pil mund entuorn. Sco siu cudisch da viadi (Wanderbuch) indichescha eis el staus sin viadi da 1836-1847. Quel ha menau el da Ragaz, nua che el ha luvrau sco manual vid la via dil bogn e la canalisaziun dall'aua dil bogn. Da leu eis el serendius ad Oberried - Altstätten - Lustenau - Menningen -Altstätten - Constanz - Trogen - St. Fiden. En quels loghens ha el pli u meins ditg luvrau tochen 1840. |
Lu eis el sez daventaus surprendider da vias e viasfier: 1843 a Peterszell, lu a
Freiburg en Breisgau - Stein - Friederichshafen - Kirchheim e Laufen tochen ils
anno 1846. Quei onn eis el returnaus en sia patria ha fundau famiglia e lu
entuorn ils anno 1860 e sequents ha el surpriu aunc cun auters l'erecziun dil
stradun dils cunfins denter Mustér e Tujetsch tochen s. Brida. Igl ei la part da
quella via, che ei aunc ualti intacta dapi lu, schebi che il traffic ei semidaus
enteifer quels 100 onns considerablamein. Lu ha el aunc eregiu 511 m dalla via
vi d'Ursera, il schinumnau "Bertherskehr".In original da sia parentella ei buca
mo il tat dil Maurus staus, mobein era siu aug Giachen Martin (1858-1944). Da
nus buobs era el numnaus mo igl "Aa" perquei che el entschaveva mintga
construcziun cun in a. El ei staus in dils paucs Tujetschins che han visitau
(1903) la Tiarasontga ed ha duvrau sin quei viadi sco siu diari indichescha
585.- francs. Ei il Maurus era buca staus sco el ella Tiarasontga sche era el
tonaton "Cavalier dalla s. Fossa" ina societad che va anavos en siu origin el
temps medieval e nua che il singul commember porta oz grondas unfrendas per
sustener ils cristifideivels ella Tiarasontga.
Era da vart dalla mumma, ina sora da sur Desax da Mustér, era il Maurus dotaus
cun buns duns. Ils attestats da Sur Desax, che il Maurus conservava cun pietad,
muossan excellentas notas, che fan seturpegiar ils pli bia scolars dad oz dalla
scola claustrala da Mustér. Quella originalitad e ses buns duns ein lu semussai
tier il svelt buobet il fegl dil Vigeli Giusep Berther (1850-1895) e la Maria
Desax (1844-1923). Naschius ils 26 d'avrel 1880 ei siu bab gia morts 1895 cu il
Maurus veva strusch aunc giu isau las caultschas als bauns dallas empremas
classas dalla Scola claustrala ed era serendius a scola a Zug. Cun la mort dil
bab eisi stau finiu cun ses studis. Ils ligioms che han uniu el dapi lu cun la
claustra ein mai pli ruts. Buca siu aug da cusrins, pader Baseli Berther, era
siu preferiu on claustra, mobein pader Placi Müller *1925. Cun tgei anim
raquintava el da quei pader! La carezia che el ha giu per el ha el transplantau
sin tut ils conventuals ses confrars, che han dau ad el il tetel "da frater
conscriptus". Cheutras ha el art e part da tut las bunas ovras, oraziuns, s.
messas etc. che vegnan fatgas en claustra. Ins sa bein dir: Ils conventuals lain
prender part el da lur ovras dalla misericordia spirituala, ed el sez ha schau
prender part els rehamein dallas ovras dalla misericordia corporala. El sez era
buca cuntents ils davos onns, sche ina jamna vargava, senza che in u l'auter
pader «bruoder» ni hosp claustral visitava el.
Insumma, sia caracteristica sa ins bein exprimer cun ils plaids d'in pader da
Salzburg che ha visitau el aschi 15 dis avon sia mort: "Igl ei donn e puccau che
in aschi bien carstgaun sto murir". Quella buontad veva el gia en ses giuvens
onns. Lucas Cavegn ha raquintau co il Maurus hagi suenter la mort da siu hab
partiu ora las pipas als buobs a Mulinatsch. Detg gaudi per quels ragners!
Il far il pur en Tujetsch ei dira lavur, principalmein lun, sche ins ei aunc in
giuvenot plein slontsch ed ideal che vul emprender zatgei. Quei era il Maurus.
Mo el ha stuiu semetter en cun siu aug Giachen Martin. Veva siu bab era in pulit
fatg, da quei da 15 tgaus biestga; sche era ei tonaton buca lev da luvrar cun
igl aug. Cheu ha il Maurus in bi di fatg il fagot, ed encuretg sia fortuna egl
jester. Bein dotaus cun duns, endisaus da mirar e luvrar, cun anim per sescular
ha el gl'emprem fatg igl emprendissadi da tapazader lu enteifer 3½
Baseli Berther, Rueras
CR 1971, pag. 330
![]() |
Ina aulta vegliadetgna, 83 onns, mo ella vegliadetgna schai adina ina certa madirezia dil carstgaun. Cargaus cun la peisa da quels onns ha il vegl president communal e deputau Baseli Berther da Dieni priu comiau da nus ils 24 da zercladur 1970. Ils davos onns da sia veta ha el saviu mirar anavos sil prestau cun satisfacziun. |
Oriunds era il Baseli dalla ucliva da Dieni. Siu bab, il Sep da Dieni era
seretratgs dalla casa paterna a Camischolas a Dieni. Lur casa a Camischolas, la
casa ch'era aunc von buca tons onns habitada dil «capitalist» dils Tujatschins,
digl aug da cusrins dil Baseli, Giachen Martin Berther, veva gronda tradiziun.
En ella eisi stau bia traffic, principalmein entuorn ils anno 1860 e sequents,
nua che la via dall'Alpsu ei vegnida baghegiada. Il tat dil Baseli, Duri
Battesta e siu frar Giachen Martin, associai cun Castagnola da Lugano ed
Augustin Condrau da Mustér, han eregiu quels onns il stradun dils confins da
Mustér tochen a S.Brida. Inschignier era signur Depuoz, in pedant d'emprema
classa. Quella interpresa ha purtau pauc gudogn. Meglier eisi iu da baghegiar il
schinumnau «Berchterskehr» da tschei maun dil cuolm d'Ursera. Da quei temps era
la casa a Camischolas magazin da victualias, bubrondas, material etc. per igl
entir consorzi. La casa a Dieni era vegnida baghegiada mo levmein pil temps da
fenar. Mo il Sep ei staus leu, e leu ha era il Baseli viu la glisch dil mund ils
30 d'october 1887. Sia mumma ei stada Maria Barla Deflorin.
La rauba che tat ed aug vevan fatg tras lur activitad sco surprendiders vevan
ei investau en praus e funs. Perquei ei il sulet buob ensemen cun sia sora Maria
Barla beinspert vegni sut il giuv dalla lavur. Lavur ha ei mai muncau a Dieni.
Tonaton ha il Sep giu quitau d'instruir ed educar endretg siu fegl, ed ha
tarmess el a scola on claustra, nua ch’el ha frequentau la preparanda e la
reala.
Influenza sil giuven han segiramein giu siu aug che era en claustra, pader
Baseli Berther e sur Tumaisch Berther. Onn per onn passentava igl umeneri, pader
Baseli cun siu tgau sco in «fussbal» - sco in buob da Mustér ha da gliez temps
giu caracterisau el - sias vacanzas a Dieni. Da leuanora ha el rimnau las
numerusas notizias sur l'historia tujetschina nudadas en ses carnets deponi ussa
ella biblioteca romontscha. Quei fatg ha segiramein entschaliu il ferm ligiom
tradiziunal. Denton para siu aug sur Tumaisch - in original da sum tocca dem -
da ver influenzau internamein ed externamein pli da rudien il car defunct.
Segir ha sur Tumaisch, igl anteriur plevon da Surrein, Vignogn e Platta dau
anim e slontsch al giuven pur. Bein era sur Tumaisch en emprema lingia plevon e
spiritual, mo el vuleva gidar il pievel spirtalmein e materialmein. Da quei
dattan perdetga sias publicaziuns litteraras: «Relaziun denter scola e casa
paterna», «Igl alcohol e sias consequenzas», «La cassa da Raiffeisen». Era ha el
animau ed instruiu incontin ils giuvens purs. Aschia sedi ei che ils purs da
Surrein hagien tuts stuiu alzar ils clavaus per ver plaz pil fretg il temps da
sia dimora a Surrein.
Externamein, cun excepziun dalla cumparsa gigantica da siu aug, era il Baseli
tagliau giu il tgau siu aug. Ils smanis cun tgau e bratscha fageva el ual sco
lez. Il raschieni preferiu dil Baseli era il puresser. Prezis da tiers,
qualitads da tiers, raschienis sur praus e pradas, baghetgs e nuegls, tut quei
che scadin pur en nossas muntognas sto far: Spargnar, luvrar e buca duvrar
memia, quei era iu vi en carn e saung. Tgei interess veva el dil menaschi da ses
fegls che han surpriu il puresser digl uestgiu a Landquart. Cu el ei buca pli
s'interessaus dil puresser, lu ha ins saviu, ussa va ei da rendiu.
Cun 25 onns ha il Baseli maridau la giuvna Mariuschla Gieriet che ha regalau
ad el varga in tozzel affons. Endisch ein aunc en veta sis buobs e tschun
buobas. Tuts ha el schau scolar ed era en cheu vesa ins l'influenza da siu aug
sur Tumaisch, il piunier dalla scola. Dus fegls, sur Giusep, oz plevon a
Lumbrein e sur Tumaisch, plevon a Falera, han astgau ascender igl altar dil
Segner. Ils auters han tuts fundau ina atgna famiglia e tier sia mort veva el 54
beadis ni biadias e dus sutbiadis.
Sper siu pensum da bab da famiglia ha el era aunc giu temps per differents
uffecis ch'ils vischins han surdau ad el. Duront otg onns, dil temps dalla
crisa, ha el presidiau la vischnaunca e quater onns eis el staus deputau dil
Cussegl grond. Uffecis oz sbittai e ruffidai muort cumadeivladad ha el
administrau cunscienziusamein. Aschia eis el staus el cussegl da scola, onns ed
onns ugau parvenda da Rueras e schi ditg sco ins sa seregurdar el chor baselgia
da Rueras. Il Baseli, il Duri Vigeli Cavegn ed il vegl sur Venzin eran ils
capo-cantadurs. Sur Venzin veva il grond dun da cantar da bass, il Duri Vigeli
da cantar tral nas, mo il Baseli veva ina biala clara vusch. Beinenqual episoda
ualti comica savess ins raquintar da quei trio.
In original ei il Baseli staus buca en quei grau ch'el vess insistiu sin siu
meini. El era accessibels pil meini dad auters ed in da ses plaids preferi era:
«Gie, gliez stu ins schon era sche», ni «Gliez stu ins schon era di.» Dasperas
prefereva el bein il vegl e cumprovau.
Era sia veta ha giu dis da sulegl ed umbriva. Ils pli bials dis eisi bein
stau cu ses dus fegls han astgau ascender igl altar dil Segner, e lu cu el ha
ils 19 da november 1962 astgau celebrar las nozzas d'aur entamiez ses endisch
affons e roschada biadis e biadias. Mo la sera dalla veta era cheu, la
vegliadetgna, la mendra malsogna. Avon quater onns ha sia buna consorta bandunau
el. Cheu ha ina certa grevadetgna surpriu il bien Baseli. Mo adina ha la
cardientscha dau sustegn e gidau el era ellas uras umbrivadas. Il davos eis el
stizzaus sco ina candeila seconsumada per far clar e mussar la via als auters.
La glisch dil Segner sclareschi ad el!
P. Vigeli Berther
Pader Alexander Beer
CR 1972 pag. 339
![]() |
«Lein dir gie tier la veglia da Diu, pertgei el ei carezia. Lein viver aschia che nus sesanfleien puspei ensemen tier Diu il Bab. Buca bargi per mei, mobein lein urar in per l'auter.» Quels plaids ord il testament spiritual da pader Alexander expriman il meglier sia tenuta, siu sentir e patertgar: En tutta sempladad far la veglia da Diu. Gl'ei ver, nus havein breigia da capir pertgei il Segner ha clamau siu survient, pader Alexander aschi baul - haveva el gie strusch 50 onns - ordmiez siu fritgeivel operar sco missiunari en l'Africa. Sco siu superiur, il pader provinzial Schnarwiler ha detg el riug da bara, anflein nus forsa la risposta sin quella damonda els plaids da sogn Paul: «Seigi che nus vivien u murien, nus essan dil Segner.» |
Pader Alexander Beer fuva oriunds da Camischolas. Leu eis el naschius ils 29 da schaner 1922. Ses geniturs Gion Andriu e Maria nata Curschellas ein gia igl atun 1924 seretratgs cun lur famiglia giul Thurgau a Wittershausen sper Aadorf, nua ch'ei han surpriu in bein puril. Leu ha pader Alexander passentau ventireivels onns d'affonza cun ses 6 fargliuns. Gia baul sededesta en el il giavisch da vegnir missiunari. Per ils geniturs ha ei muntau in grond sacrifeci da schar ir a scola lur fegl vegl ch'els havessan saviu duvrar bein a casa tier la gronda lavur sil bein puril. Tuttina han els bugen detg gie tier la veglia da Diu. 1934 entscheiva pader Alexander cun ils studis gimnasials tier ils paders alvs a Widnau, cuntinuescha e finescha quels cun la matura a Sogn Murezi el Valleis. Denton fuva la secunda uiara mundiala ruta o, ils confins serrai ed aschia sa pader Alexander buca ir en Algeria per preparar sia lavur da missiunari. El studegia zacons onns a Friburg, mo sto denteren prestar bia survetsch activ. Finida l'uiara astga el 1945 serender en Algeria per entrar el noviziat dils paders alvs. Ils studis da teologia fa el a Thibar sper Cartago/Africa. Ordinaus spiritual igl emprem da fevrer 1949 celebrescha el la messa nuviala a Tänikon e la stad sissu a Sedrun. Adina ha el salvau bien contact cun ses parents ed enconuschents en sia patria tuatschina.
Il giavisch da saver ir en las missiuns severifichescha buca aunc. Ses
superiurs surdattan ad el in post d'administratur ed econom, 1949-53 en la
claustra dils paders alvs a Widnau/SG, 1953-58 en la claustra centrala digl
uorden a Ruma. Cun siu senn per uorden ed exactadad, sia biala scartira deva
perdetga da quei, fuva el sco predestinaus per la lavur d'in econom. Denton siu
grond desideri fuva aunc adina astgar ir en las missiuns. Finalmein, 1958
severifichescha quei giavisch. El astga serender sco missiunari el Congo, en
l'Africa. Bein gleiti ha el empriu il lungatg indigen. Ussa sefiera el en la lavur da missiunari, va viado en las pleivs a
far messa e priedi, administrar ils sogns sacraments e dar ductrina. Memia spert
vegn quella lavur da missiunari interrutta. Igl onn 1964 dat ei gronds disturbis
el Congo, ins sa dir revoluziun. Ina partida missiunaris dalla Belgia vegnan
assassinai. Era pader Alexander e ses confrars vegnan pigliai e mess en
perschun. Quei ei stau grevs dis, jamnas da temas e fetgas per ils missiunaris.
Mintga di havess saviu purtar ad els la mort. Mo cun gl'agid da Diu pon els
mitschar dil grond prighel. Star vinavon el Congo fuss pil mument nunpusseivel.
Ils missiunaris ein sfurzai da turnar a casa en Svizra. Ils 4 onns (64-68) che
pader Alexander sto star a casa resta el buca lischents. El gida o en las
pleivs, entras priedis e referats sesprova el da perschuader la glieud dils
gronds basegns dallas missiuns. Cu el sa 1968 puspei turnar en las missiuns el
Congo, anfla el leu in pauper uorden. Tut quei ch'ils missiunaris havevan duront
onns da strentga lavur e gronds sacrifecis eregiu fuva destruiu. Mo ils paders
missiunaris piardan buca la curascha. Ensemen cun ils cristifideivels indigens
semettan els alla lavur ed eregian puspei baselgias, scolas e spitals. Cunzun
per baghegiar in center social ha pader Alexander impundiu sias forzas. Tgei
plascher ha el giu cu el ha survegniu dall'unfrenda da cureisma svizra ina
contribuziun per quei center social. En quei center social san giuvens africans
ir a scola e vegnan, era instrui en differents mistregns per saver purtar quei
ch'ei han empriu viado en ils vitgs.
Puspei sto pader Alexander interrumper sia lavur en las missiuns, quella ga
per motivs da sanadad. Gia dapi zacons onns piteva el d'in grev mal el dies. Gia
1966, duront siu congedi sfurzau haveva el stuiu schar far ina operaziun.
Igl october 1969, pia mo in onn suenter ch'el haveva puspei entschiet cun siu
operar en las missiuns, sto el turnar a casa en Svizra, serender el spital e
sesuttametter ad ina greva operaziun. Era ina tiarza operaziun el spital
cantunal a Turitg porta buca il giavischau migliurament. Pader Alexander vegn
per part schiraus. Il davos da fenadur 1970 vegn el transportaus el spital a
Lucern nua che las soras da s.Onna han bien quitau per el. En ina brev a parents
ed enconuschents sin Nadal scriva el: «Ussa sun jeu missiunari per l'Africa sco
malsaun en letg ed haiel bia temps da far oraziun e caschun da sesacrificar per
las missiuns.»
Gie, il Segner ha vuliu da siu survient buca mo la lavur sco missiunari,
mobein era il sacrifeci da sia veta. Bia ha pader Alexander operau quels paucs
onns en l'Africa, forsa aunc pli bia ha el operau per las missiuns tras siu
pitir en letg da malsogna. Ils 13 da mars 1971 ha Cristus retg clamau siu
fideivel survient tier el en sia gloria.
Sias restonzas terrestras ruaussan el santeri a Tänikon/TG. Pader Alexander
vegli dal tschiel ano rugar per novas clamadas da missiunaris.
Sur Tumasch Berther
Placi Jacomet
CR 1976 pag. 408
![]() |
Probabel ein ils avdonts da Surrein buca ual quels dalla veta tgunscha.
Surrein ha buca mo runtga e tschespet darschalaun, mobein era la spunda
sulegliva dil Claus ed il fil dalla cresta entochen si Foppas. La casa osum sin
la costa ei la casa paterna da Placi Jacomet, leu nua ch'el e siu frar Vigeli e
la Nescha, la sora adoptiva, ein carschi en ina cumpignia sempla e bufatga. Sco
quei ch'ei fuva magari usitau da lezzas uras, il bab veva num Leci ed ins scheva
all'entira feglialonza semplamein ils Lecis. E la noda fuva s'enfirmida
tondanavon ch'ins ha ora ed ora detg il Placi dils Lecis. Jeu fuvel in buobetgel e vadler e pertgiravel nov vadials sils Neidis. Sin scala-crap avon casa sun jeu s'entupaus cun el. La plipart dalla puraglia spel dutg fuva ora sil trentin e nus, nus vevan da vender ina buccada mughera. Suenter il marcau ha il Placi tunschiu il maun al bab sco da nundir ch'el stetti buns per quei ch'el ditgi. Jeu vess cartiu senza ch'el detti il maun, damai ch'il Placi resplendeva ina segirezia quietonta. |
Siu bab, il Leci dalla Castgina, lez fuva in pign proprietari. A Surrein ha il Placi empriu da tener casa, da preziar il funs magher e stantiv. Ei drova energia e perseveronza dad ir agradora per la via dalla vertid; persuenter ein las stagias sper la via ton pli curteseivlas. Ils pli datier ed ils vischins ein morts d'ina mort sereina e consolonta. E la cardientscha digl um dils rovens ei vegnida statteivla, quei che ha tuttavia buca impediu el silsuenter da far carriera.
Cun quei impuls eis el vegnius da Surrein a Sedrun ed ha ensemblamein cun siu
frar Vigeli cumprau ina casa sper via ed il funs dils Mugglis. Ses principis da
viver fuvan serius, aschia ch'il Placi Jacomet ha surmontau l'entschatta
fadigiusa. El ei scochemai daventaus in pur respectau amiez il vitg da Sedrun.
Habels sco el fuva acquista igl um enina l'attenziun dils vischins. Il sezs han
eligiu il Placi salter e cassier e gerau, essend ch'el dumignava exemplaricamein
siu fatg e veva e talien pigl uffeci public. Ils onns buc, quels onns nauschs
d'avon l'uiara epi l'uiara sezza, dils 1939 entochen ils 1945. A casa ina
famiglia numerusa che veva basegns dil bab, in smugl da menaschi e suren il
survetsch activ.
Mo cun ferm curonta onns ei igl um sils sumfils dalla veta ed el resca e
damogna in bien ton. Placi Jacomet impunda siu temps e stat a disposiziun als
vischins.
Tschuncheismas 1943, la tscharna da president communal ei biala. Placi Jacomet semetta els stadals, spargna e tegn adaquen perfin ils da tschun. Ils projects gronds dalla vischnaunca da Tujetsch ston vegnir refretgs, refretgs sils onns grass. Dus biennis davontier.... e las tschaveras fuvan meinsvart ualti stuffias. Igl ei zaco iu pli lev, cunquei che sia consorta, la Zia, ei segidada bein cul mariu. Problems da correspondenza hanada saveva el ver endamen cun ella, la dunna. Las brevs dattan lavur ed ei capeta ch'ins scriva nuidis.
Ils anno 1951 vess il Placi saviu dir da na. El fuva en spir forza e surpren danovamein il tgamun dalla vischnaunca e diregia ella quella
gada per ver quater biennis. Il quitau per il plaz da lavur ed in'existenza per
ils vischins han fatg semarmenir il patratg d'ir alla tscherca da novas
resursas.
La radunonza da vischnaunca dils 13 da fevrer 1955 ei memorabla. Suenter
biaras resalvas e tgisas tut a dubel concedan ils vischins da Tujetsch da vender
lur auas alla NOK. Il president e ses geraus, che vevan fatg lavur da biestg,
registreschan success. Perbia buca tut ei stau bein fatg. Nuvs e nuvs ein vegni
suenter el petgen. La damonda, schebein ins vessi saviu prevegnir da quei u
tschei maungla ins affirmar. Priu ch'ei seigi buca stau in veritabel pegliasis,
generalmein ston ins conceder ch'ei seigi endretg. Perquei lein nus buca sminuir
ils merets, oravontut ils merets da president Jacomet. En vesta dallas entradas
ha il pievel da Tujetsch astgau entscheiver a trer in tec flad. Ils vischins da
Rueras survegnan ina nova casa da scola. Ins quenta ferm da realisar ils
ulteriurs plans ch'ein sin rucca.
Sco segn d'engraziament portan ils umens da Tujetsch lur president sco
derschader circuital. Anoviars ha el forsa mai dau tier, en sesez veva el denton
giu plascher giudlunder. El, il Placi Jacomet, che saveva numdadiu buca ir cun
quei ch'el senteva silla palmamaun.
Il mument ch'el ei ius sco president pudeva ins nuota spitgar cun las
propostas per in niev. Placi Jacomet ha surris ed ei ius per siu fatg senza
canzuns e ghirlandas e poesias. El ei turnaus a semetter cun omisduas ella
stuera dil menaschi puril; ed el ei gleiti secumblidaus vi ch'ins veva
munchentau da dar agli las arbagias. lls davos onns tuttavia, il sezs ein stai
tgeus e da gronda meditaziun.
Ch'el ruaussi bein e retscheivi la pasch ch'el mereta.
Vic Hendry
Pader Vigeli Berther OSB
CR 1979, pag.361
![]() |
Eis ei in siemi ni eis ei dira realitad? Venderdis, ils 30 da december 1977, allas 3 suentermiezdi essan nus aunc s'entupai sin claustra en tutta cordialitad per ina discurrida denter amitgs sco biaras gadas. Ti has giu grond plascher da nossa viseta che fuva quasi tradiziunala. Nus havein dau in paterlada da quei e da tschei ella stanza da recepziun ed essan lu serendi cull'entira famiglia en la stanza dils hosps per in caffe. En moda zun curteseivla ed amicabla has Ti demussau hospitalitad benedictina. Ti eis s'interessaus dalla famiglia, dalla veta professiunala, da nossas occupaziuns communablas, has relatau dalla veta claustrala, da Tia parentella, da Tes panzieris pil romontsch. Ti has ofniau che Ti hagies luvrau pulitamein avonmiezdi vid la bilanza annuala dalla claustra, mo hagies lu pussau empauet suentermiezdi e selegries da puspei s'entupar cun vegls amitgs. Allas 16.15 has Ti rimnau la vischala per purtar ella sil plat da survir en cuschina. Avon has Ti aunc dau all'entira famiglia ina benedicziun zun persunala e biala. Jeu hai remarcau quei fatg ed engraziau cun plascher. Ti has surris ed eis sortius cun la vischala per serender en cuschina e returnar. Igl ei stau Tiu davos viadi en veta. |
Ti havevas aunc fatg attents mei che Ti hagies ussa il numer dallas Annalas che jeu encurevel avon entgin temps. Perquei hai jeu cartiu che Ti seigies serendius en Tia carezada biblioteca romontscha. Frater Simon ha denton purtau en tutta agitaziun la tresta nova che pader Vigeli seigi daus afuns en cuschina e detti negins segns da veta pli. Tuttas emprovas da clamar en veta Tei ein stadas adumbatten. Cuort suenter han ils miedis curri neutier mo saviu constatar la mort, caschunada entras ina disdetga dil cor.
Cuorta biografia
Baseli Berther ei naschius ils 14 da settember 1911 a Rueras sco fegl da Gion
Fidel Berther e da Maria Ursula Hendry. El era il cratsch dad ina famiglia
purila da 10 affons. Memia baul piarda la famiglia numerusa il bab e quei ei
adina ina frida che va afuns. Per la mumma munta quei dar damogn cun tut e
procurar per in'existenza andanta als affons tut persula. «Aschia fa pader
Vigeli gia baul l'experientscha che la veta ei buca mo ina spassegiada, mobein
in luvrar e stentar cun ils talents e las forzas ch'il Segner ha dau.» (riug da
bara da sur T. Berther). La famiglia Berther ha regalau treis clamadas
spiritualas, sper pader Vigeli aunc sora Blancarda Berther p.m. ad Ingenbohl e
sora Maria Ursula Berther a Baldegg.
A caschun da nossa sentupada dils 30 da december ha pader Vigeli raquintau da
ses fargliuns vivents e dils morts; ina sora (Maria Ursula Walder-Berther) vivi
aunc oz a Surcuolm, in frar (Francestg Berther-Venzin) seigi a Rueras, ina
muniessa (Maria Ursula Berther) a Baldegg ed el seigi il Benjamin. Ils biars da
ses fargliuns seigien morts en consequenza d'ina disdetga dil cor. El sez sappi
era dapi 10 onns (onn digl emprem infarct dil cor) co ei stetti cun el. «Ins
lavura e fa quei ch'ins sa e cu il Segner cloma, lu van ins. » (T. Berther). '
Il di avon sia mort ha pader Vigeli aunc visitau siu frar e ses parents enta
Rueras. Sco siu frar ha palesau al scribent da questas lingias hagi il defunct
magliau da curascha gnocs, ina spisa da mur e savur indigena. El hagi lu aunc
envidau siu frar per la «marianda», mo pader Vigeli hagi replicau: «Na, ju turna
betga ple». Quei «na, jeu tuornel buca pli» di il Francestg, hagi occupau fetg
el ed el hagi durmiu mal e giu traso sco in stgir presentiment.
Pader Vigeli ha fatg il gimnasi a Mustér e Sarnen, profess ha el giu ils 15
d'october 1935 ed ei vegnius ordinaus spiritual ils 3 da zercladur 1939. Ils 30
da december 1977 ei il cuors dalla veta da pader Vigeli staus finius.
Il pader benedictin
En ses plaids da beinvegni als fideivels serimnai per la sepultura e
d'engraziament al trapassau ha monsignur avat Victor puntuau la fideivladad alla
communitad claustrala, l'immensa premura, il grond spert da lavur da pader
Vigeli. Avat Victor era a miu manegiar buca mo il superiur, mobein in amitg da
pader Vigeli. Jeu sai seregurdar ch'ils dus conventuals fagevan gia avon 20 onns
lur spassegiadas, turs cun skis, turs da muntogna communablamein. Ual perquei
vegn igl avat a ver fatg cun grev cor las funcziuns da bara per siu amitg.
Il magister da latin e romontsch
Pader Vigeli ei staus professer da latin, romontsch e contabilitad. Jeu sai
seregurdar fetg bein da nossas uras da latin. Entschiet veva ei cun pader
Gregori, igl actual senior en claustra tenor profess.
Ella tiarza classa ei pader Vigeli daventaus nies magister da latin. Il
cuntrast ei staus gronds e la midada per biars empau da dolurusa. Pader Vigeli
fuva in stregn scolast, cun disciplina da fier da lezzas uras. El era stregns
cun sesez, haveva ina ferma voluntad e pretendeva era lavur entira da ses
scolars. Ils verbs irregulars dall'Ars Latina, ils schinumnai «communists»
(perquei ch'els fuvan stampai cotschens) vegnevan scuos e scudi ch'ei siglieva
brastgas. «Utschi maglia ni crappa», aschia pressapauc tunava sia devisa. Mo nus
savevan vida tgei che nus fuvan e vein tratg nossas consequenzas, per nies bien.
Pader Vigeli saveva bein latin, meinsvart schizun meglier che tudestg.
Era ell'instrucziun da romontsch (che haveva liug da lezzas uras cumpletamein
agl ur digl urari (17.30-18.00 duas gadas ad jamna) pretendeva pader Vigeli in
bien ton, e tuttina era ei ina differenza denter quels dus roms. Nies professer
da romontsch capeva cunzun da metter peisa sin la vart historica e
cultural-historica e da far ina buna sintesa culla litteratura. Cheu sepaleisa
la parentella spirtala da pader Vigeli Berther cun pader Baseli Berther
(1858-1931). Pader Vigeli empruava cun inschign da far resortir il spert
cultural romontsch e s'occupava meins dalla vart formala, linguistica. Per ils
futurs academichers pudeva quei valer, tonaton vessen ual quels saviu profitar
formalmein en romontsch da lur formaziun humanistica. - En la davosa classa
havein nus giu contabilitad tier pader Vigeli. El che s'occupava dapi 1951 dil
grond menaschi claustral e da sia bilanza, fuva senz'auter qualificaus dad
instruir nus en quella materia. - Dils 1939-42 ei pader Vigeli viceprefect e da
1942-45 prefect.
Crosa empau dira, mo bien coc e cor sincer
Pader Vigeli fuva in um grond, cun spatlas ladas, ina fatscha marcanta, in
frunt ed in nas profilau, in ver pegn d'untgida. Jeu hai adina admirau el
tschelau d'ina vart ses maununs, il pader cun ina detga braunca, da l'autra vart
sia scartira fina ed eleganta sco quella d'ina secretaria. Pader Vigeli veva
in'urdadira marcanta, ina cumparsa magari resoluta. Certins han forsa tratg
conclusiuns fallidas da sia demanonza. A quels less jeu clamar cun Giachen
Michel Nay en sia poesia Miu vitg nativ:
«Els ein ca gest dils pli mulai,
ils umens da cuderas,
essend els buc vid vons disai,
vid cumpliments, caneras.
Mo sils vischins sas sefidar
sco sin in grep, sin in rempar.»
El lungatg romontsch vein nus d'ina vart l'expressiun «truffels en pelletscha
ni truffels en mondura», da l'autra vart «far ora ni prender ora il cries u far
ora la crosa». Cun quei fetschel jeu allusiun al fatg ch'ins sto saver
differenziar tier pader Vigeli, forsa cunzun dils giuvens onns, la paratscha u
la crosa dil coc u nuschegl. Jeu hai empriu d'enconuscher pader Vigeli sco um
real, grad, sincer, fideivel ed aviert. Ins savess cuntinuar cun gest, loial,
franc. El scheva zatgei agradora, alla grada, senza viarclas, senza metter si a
sesez buccari. El fuva buca igl amatur da stgisas e pretexts, cunzun buca dalla
faulsadad. Pader Vigeli era buc igl amitg dils tschatschers e paterluns, buc igl
amitg dalla 'politica tschuffa', era buca da quella el moviment romontsch. El
fuva enconuschents per enqual strihada, denton per tuccas e teccas
beinmanegiontas, buca blessontas.
En ina da sias davosas notizias anfladas da avat Victor ha il defunct nudau
il suandont: «Jeu engraziel a tuts superiurs e confrars per la grazia ch'els han
accordau a mi da viver en la cuminonza claustrala. Sche jeu sun era staus
mintgaton in «enfant terrible», hai jeu mai offendiu in u l'auter sapientivamein
ed expressivamein. Jeu roghel tuts per perdun e la carezia da Cristus possi
reunir nus tuts egl avegnir.» (Prelegiu el riug). Quels plaids sincers ed
aviarts dil defunct plaidan per el e muntan per nus ina specia da testament.
Il luvrer nunstunclenteivel per la cultura romontscha
Sper sia gronda activitad claustrala e pastorala ei pader Vigeli Berther
s'engaschaus cunzun per la caussa romontscha. En in necrolog ella Gasetta
Romontscha s'auda ei da metter in ferm accent sin quei fatg.
Pader Vigeli ha entschiet a publicar per romontsch, sche jeu sbagliel buc,
dils 1954 cun in artechel egl Ischi nr. 40 (1954) intitulaus «La claustra da
Mustér e la Lumnezia». Gia dils 1938 era cumparida ella revista per la historia
dalla baselgia ina contribuziun tudestga dedicada alla retscherca da «Sogn
Glieci». Il Bündner Monatsblatt da 1939 ha cunteniu buca meins che 3 da sias
lavurs, era quel da 1940 (La veneraziun da s. Victor da Tumegl), da 1954
(Habitadi benedictin en Lumnezia 1712-1755) e da 1956 (Administraturs da Rumein
1755-1955) cuntegnan lavurs da sia plema. P. Vigeli vegn ad esser staus intimaus
da perscrutar l'historia da Rumein duront sia provisura da 1945-1951 en
Lumnezia.
Il Calender Romontsch da 1957 cuntegn igl artechel «Il sentir e patertgar dil
pur muntagnard» cun ils suttetels: Senn per la famiglia, Il spert religius, La
libertad. Il calender da 1959 ha purtau «Muntada dalla claustra», artechel
integraus ella part tematica «Veta e cultura romontscha da 1859-1959», artechel
che resplenda il patertgar religius, l'attaschonza e fideivladad a sia cara
claustra. - Agl Ischi semestril, annada 60, nr. 4 (1975) ha il defunct surdau la
contribuziun «Giachen Martin Hendry, in emigrant d'avon varga 100 onns
ell'America». - Igl emprem cudisch pil scalem superiur da La veta da mintgadi
(1973) fa enconuschents nus cun il bibliotecari ed archivar ella contribuziun
«Aventuras d'in miuret». Il secund cudischet pil scalem superiur (1975) dalla
medema ediziun porta ina translaziun d'in toc original dad Edith Piaf: Miu
uffiern, il tissi enivront.
Las Annalas da 1969 (nr. 82) cuntegn ina contribuziun zun instructiva e bein
documentada: «Pader Placi a Spescha e ses priedis». Ellas Annalas figurescha
pader Vigeli aunc en in auter liug. El ha numnadamein cumpilau il register
general dil calender «Il Glogn» 1925-1953 e publicau quel en las Annalas 78
(1965), squetsch separau ch'ins sa aunc retrer dalla Ligia Romontscha e che
presta survetschs zun nizeivels. - A sia parentella ha pader Vigeli bein fatg in
dils megliers regals, surdond la «Genealogia dalla famiglia Gion Fidel Berther-Hendry,
Rueras, 1972» in'ovra zun appreziada.
Duront biars onns ei pader Vigeli staus promotur dall'academia romontscha «Il
Curtgin». Il scribent da questas lingias ei staus actuar e president dil Curtgin
e sa attestar ch'il defunct ei adina staus promts cun plaid e cussegl per
sustener nossa uniun studentica romontscha dalla claustra. - Pader Vigeli ei
staus in commember activ e fideivel dalla Romania. El fuva per aschidadir il
«delegau ufficial romontsch dalla venerabla claustra da Mustér» alla Romania ed
alla Ligia Romontscha. Aunc da s. Stiafen 1977 eis el staus presents alla
radunonza da delegai dalla Romania ad Uors e quei tochen alla fin d'ina
tschentada da 4 uras. El ha cheutras documentau danovamein igl interess demussau
gia cun sias contribuziuns els organs dalla Romania. - Pader Vigeli ei staus
ella cumissiun per l'ediziun dil vocabulari romontsch sursilvan-tudestg da 1962.
Cheu ha el saviu dar bunas informaziuns e pacificar mintgaton ils tgaus calirai.
- Il defunct representava la scola media da Mustér en la conferenza da magisters
da romontsch dallas scolas medias. Meinsvart era el cheu pli gigins e pli
realists che ses collegas pli giuvens. - Pader Vigeli ei staus in collaboratur
fetg appreziau e fidau dalla Gasetta Romontscha e dil Calender Romontsch. Ses
temas preferi fuvan da tempra historica, locala (tuatschina), cultural-historica
e claustrala.
Il redactur dil Pelegrin
Il schaner 1958 ha pader Vigeli surpriu la redacziun dil Pelegrin ed ha
redigiu quel cun grond talent e talien tochen 1968. «Pader Vigeli capescha da
tractar el Pelegrin damondas actualas dalla veta, da famiglia, scola e
baselgia». (T. Berther). El engrondescha il diember dils collaboraturs, tacca
temas pli moderns che fuvan stai plitost tabu tochen da cheu. El ha il cletg da
posseder biars e fideivels colluvrers. Pader Vigeli ei in redactur
nunstunclenteivel. Denter auter translatescha el ovras dil franzos, dil tudestg:
Albert Seipolt (benedictin dalla Baviera) «La zanur dalla pleiv, In vicari e
treis mattauns, Era ina femna sa gidar alla victoria», da Leo Tolstoi: «Tgei
mantegn il carstgaun en veta?», da Maria Ebner-Eschenbach: «Crambambuli», da
Caspar Freuler: Il cunti dil moni mellen. Il redactur fa alla fin da scadina
annada in register dallas materias, el s'occupescha da problems da nossa
populaziun.
Igl onn 1967, cura che pader Vigeli sesanflava el spital en consequenza d'in
infarct dil cor (el sesenteva buca bein, ei vegnius cul tren a Glion, zuppegiaus
or el spital ed il miedi ha constatau ch'il pazient hagi ual varghentau in
infarct!) vevan las tgirunzas e soras buca bialaveta da tener en letg e da far
ruassar il bien pader. Siu panzieri principal fuva la redacziun dil Pelegrin e
buca sia sanadad; ina maschina da scriver ha stuiu neu ualti spert! Sur T.
Berther ha exprimiu fetg bein la tenuta dil defunct en siu riug: «Il miedi
admoneva el d'haver quitau e seschanegiar. Denton seschanegiar, quei
enconuscheva pader Vigeli buc».
Il custos dalla biblioteca romontscha claustrala
Dapi 1952 ha pader Vigeli Berther cuntinuau cun grond inschign la lavur dil
fundatur dalla biblioteca romontscha, pader Baseli Berther (1858-1931) e da ses
successurs, pader Ursicin Simeon (1866-1950) e pader Ambros Widmer. Pader Vigeli
ha informau en in'emissiun dil Radioscola sur dalla biblioteca romontscha dalla
claustra. Cu el hagi entschiet fuvien las crunas aunc miez vitas. Cun carezia,
mo era cun egl tut special ha pader Vigeli capiu da fastisar, rimnar, cumpletar
ed ordinar manuscrets, purgameinas, scartiras veglias, cudischs, gasettas, fegls
sgulonts ed auter. Mintga 'trapla' vegneva urentada, rimnada ed arcunada:
annunzias da naschientscha, hartas da morts (memorias), da messas nuvialas, da
nozzas, giugs etc. Pader Vigeli ha luvrau e barhau per sia biblioteca cun in
engaschament endinau, cun tgierp ed olma. Igl autur da quei necrolog ha giu la
cuida e l'honur dad esser siu assistent en biblioteca duront plirs onns. El sa
confirmar che pader Vigeli sesenteva cheu en siu element; la biblioteca
romontscha fuva veramein sia «gronda pissiun», mo ina buna. Cheu tarlischavan
ses egls da furbaz, cheu scheva el meinsvart cun in surrir malizius: «Enquera,
mo enquera, ti vegns ad anflar! » (Ed jeu hai priu a pez sia admoniziun ed hai
profitau da quella pissiun). Sia biblioteca romontscha astga valer per la pli
impurtonta e cumpleta biblioteca romontscha, silmeins per la part sursilvana,
cunzun grazia a sia premura da furmicla.
Avon entgins onns ha pader Vigeli visitau in per da mias classas al Seminari
scolastic. El ha presentau a nus sia ovra da veta, sia carezada biblioteca
romontscha. Il bibliotecari ha giu in auditori fetg interessau. Cun differentas
classas havein nus astgau admirar la biblioteca romontscha sin claustra. Pader
Vigeli haveva per disa da mussar il pli grond cudisch romontsch (sursilvan), La
s. Bibla (tut la sontga Scartira) da Stefan Gabriel (il giuven) e da Luci
Gabriel da 1717-1719. Silla cuviarta da lenn da quella bibla fuva in text che
pader Vigeli prelegeva mintgamai cun plascher, screts cun letras grecas, mo en
lungatg tudestg: «Jeu vegnel mai pli a beiber in sulet daguot en mia veta».
Pader Vigeli scheva cun in rir malizius: Quei sto esser stau in um che veva tema
dalla dunna, in buglialatg, perquei ha el scret cun letras grecas ses propiests,
per che la dunna sappi buca leger e controllar. (Ei dess forsa aunc autras
interpretaziuns).
Il custos dalla biblioteca fuva senz'auter promts da brattar cudischs: «Jeu
brattel adina, sche jeu hai dublettas avunda, mo jeu vendel mai, per raps dun
jeu nuot». Era quei bien principi ha enqual da ses fideivels discipels acceptau
e praticau cun success. - Essend pader Vigeli bibliotecari romontsch dalla
claustra eis el vegnius eligius - era cul sutsignau - en la cumissiun per la
nova Bibliografia retoromontscha. Cheu ha el prestau gronda e buna lavur e dau
beinenqual cussegl che sebasava sin liunga experienza. - En «Aventuras d'in
miuret» en la Veta da mintgadi descriva il bibliotecari pader Vigeli la
biblioteca romontscha sco suonda: «Gia vesa il miuret tras ina fessa viaden egl
arcun che cuntegn historia e sabientscha, letezia e tristezia, veta e mort da
tschentaners e tschentaners. - Cheu schai in codex sin l'auter, cudischuns
ligiai en curom e pergameinas e serrai cun fiblas e fivialas. Dasperas
paradeschan en bi disuorden (!) fegls sgulonts, documents che relatan da dis
d'armas e larmas, da lavinas e pupiras, mo era da fiastas e sulazs».
El survetsch dalla pastoraziun
Sco gia menziunau ei pader Vigeli staus da 1945-51 beneficiat da Rumein e
provisur da Vignogn. Sur Tumasch Berther ha dau il suandont maletg dalla lavur
pastorala dil pader defunct: «Sper il grond pensum da lavur en claustra va el
dumengias e fiastas viado en las pleivs per gidar en la pastoraziun. Nus
prendein forsa che quei secapeschi da sesez. Nus stuein denton patertgar che
gest ils dis sco Nadal e Pastgas, cu in pader che dat scola havess - suenter in
trimester da strentga lavur - basegns da ruaus, tucca ei ad el dad ir en ina
pleiv e prestar gronda lavur, e segir tuorna el a casa fetg staunchels. Per quei
survetsch pastoral che pader Vigeli ha prestau quels biars onns en nossas pleivs
mereta el da spirituals e pievel in sincer engraziament. Il Segner vegli dar ad
el la bein meritada pagaglia».
Aunc sur il davos firaus da Nadal fuva pader Vigeli staus - sco avon in onn -
a Falera per prestar cheu il survetsch pastoral. Da Nadal ha el fatg in priedi
da cuntegn veramein impressiunont e plein slontsch. Ei vegn ad esser stau il
davos. Ses plaids plidai da cor ein i a cor; els han schau percorscher ch'in um
profundamein religius e pietus sespruava da gudignar ils fideivels pil Segner.
Pader Vigeli valeva per in bien predicatur; ses priedis romontschs da
Nossadunna pil meins da matg en claustra ein aunc en buna memoria. La baselgia
claustrala fuva mintgamai fullanada. Cheu encurschevan ins che il defunct fuva
encunter tut chichergnem dultschin religius, encunter tutta «sentimentalitad da
femnas veglias». El haveva in pulit pezzi senn per humor e scheva magari: «In
sogn trest ei veramein in trest sogn», ni «Mo buca prender il mund si dies, il
mund po tener maneivlamein Vus, mo Vus buc il mund». - Pader Vigeli leva buca
schar percorscher entras sia tenuta exteriura sia religiusadad interna. El
saveva che mo Niessegner hagi da vegnir aduraus e glorificaus, el evitava
scadina veneraziun ch'udeva buc ad in vivent, el saveva ch'igl entscheins s'audi
a Niessegner e buca agl augsegner.
Sur fossa
Car amitg, pader Vigeli. Ti eis ius e lais anavos ina gronda largia. La
claustra, Tes parents, il pievel romontsch deploreschan quella sperdita. Jeu hai
pers in bien amitg e fideivel collega, in cussegliader experimentau ed aunc bia
dapli. Ti vegns a muncar a biars en beinenqual situaziun. La claustra vegn ad
haver grondas difficultads da serrar quella largia. Ti fuvas gie il pli giuven
pader d'origin romontsch. Il fatg ch'ils dus auters paders romontschs han gia
varghentau ils 70 vegn a far quitaus a monsignur avat.
Nus lein denton buca renfatschar a Diu ch'el ha priu da nus pader Vigeli,
relativamein baul tenor giudicat human e quei ordamiez ina veta plein travaglia.
Nus lein biaronz engraziar a Diu ch'el ha regalau a nus duront quei temps in
aschi bien pader e luvrer premurau e cunscient digl agen duer. Persunalmein
admettel jeu il meglier engraziament per tut quei che nossa amicezia da 20 onns
ha cumpigliau.
Claustra, decanat, confrars, amitgs, students anteriurs ed activs ed igl
entir pievel romontsch din a Ti persuenter in cauld e resentiu Dieus paghi.
Vegli il Segner remunerar quei premurau e fideivel luvrer tschiendublamein. Nies
bien pader Vigeli Berther ruaussi enten il Segner!
Isidor Winzap
Sur Flurin Venzin
CR 1981 pag. 395
![]() |
Siu vegnir Sur Flurin Venzin, in spiritual tenor il cor de Diu, ei naschius igl onn 1900 a Selva/Tujetsch, leusi ella tgeuadad della muntogna. Enserraus da teissas e malsegiras spundas che sburflavan savens lavinunas tochen giu tier il giuven Rein, periclitond la veta dil carstgaun muntagnard, ei sur Flurin tuttina sesviluppaus ad in caracter aviert e grad, ad in giuven che veseva ton la bellezia della natira sco era la malignadad digl ambient. Cheu a Selva gauda il giuven Flurin el ravugl d'ina roscha fargliuns ina biala affonza, cheu frequenta el las scolas primaras, dal temps, nua ch'ins considerava aunc la naschientscha d'in affon per in eveniment e per ina grazia da surengiu. Tochen 30 scolars frequentavan da lezzas uras la scola da Selva, ferton ch'igl entir vitg ha oz strusch pli 30 avdonts. |
En la famiglia dil Flurin de Selva e da sia consorta Gada, nata Pally, da Camischolas, regeva il spert della tema de Diu, dell'oraziun e della sempladad cristiana. Quella tenuta ha accumpignau il giuven Flurin dalla tgina alla fossa. Denton haveva il veneratur della «Mumma digl agid de Selva» udiu da surengiu in auter clom muort urbida da Maria: Quei fuss miu giavisch ch'jeu damondel il Segner, quei ch'jeu tscherchel: Avdar ella casa dil Segner tut ils dis de mia veta; contemplar la bellezia dil Segner e star meditond en siu tempel. (Ps. 27). Bein sminava sur Flurin gia lu, ch'il spiritual stetti el center da treis ualti hanai rudials: baselgia, Cristus e mund. Plein speronza d'astgar survir inaga a quella baselgia, a quei Cristus, banduna Flurin Venzin Selva, siu carezau vitg nativ, serenda alla claustra de Mustér per frequentar per in onn leu ina classa della scola reala. Quei cuntentava buca el. El senteva pli e pli il clom de Diu alla clamada sacerdotala. El mida classa, empren latin, frequenta 5 onns gimnasials a Mustér per lura serender el collegi della «Mumma digl agid» a Sviz. Leu finescha el siu studi humanistic cun gl'examen de maturitad. L'elecziun della clamada ha buca caschunau grondas difficultads al premurau student; el veseva la gronda e biala raccolta ed ils paucs luvrers. Gl'atun 1922 entra Flurin Venzin el seminari de s. Glieci a Cuera e treis onns pli tard celebrescha el sia emprema messa nuviala ella parochiala de Sedrun. Siu bien e sabi augsegner, sur Hans Giachen Venzin, biars onns plevon de Sumvitg, ha assistiu a quella primizia sco bab spiritual.
Siu operar
Vargadas las festivitads della primizia cun fluras e tschupials, suondan las
annadas della veta sacerdotala sil camp de lavur amiez il pievel cristian. Il
spiritual vegn buca tarmess sco specialist viado ella vegna dil Segner, siu
operar cumpeglia igl entir carstgaun: affons, giuven e vegl, umens e femnas,
maridai ed isolai.
El sto saver dir cun s. Paul: Jeu sun daventaus tut per tuts (1. Cor. 9.22).
Cun quei idealissem vegn il giuven della muntogna gl'emprem, tarmess giu el
marcau grond de Turitg en la pleiv de s. Pieder e s. Paul. Quei ei bein stau ina
cuorta provisura. Lu retuorna sur Flurin definitivamein en tiara romontscha. El
vegn plevon da Sagogn, da Surcasti, dad Andiast e caplon da Segnas. Igl onn 1926
ei sur Flurin entraus sco plevon ella pleiv de Sagogn ed exact 50 onns pli tard
ha el, tenor siu agen scriver, celebrau sia emprema sontga messa sco resignat a
Camischolas ella caplutta de s. Onna. (Duront 54 onns de veta pastorala ei sur
Venzin vegnius accumpignaus e sustenius da sia sora Josefina sco casarina. -Quei
ei in unic cass, che mereta renconuschientscha ed engraziament, era da vart
della s. Baselgia. Ina buna e fideivla casarina ademplescha in grond apostolat
della cuminonza). Denteren stattan ils 50 onns de lavur pastorala, onns da
sulegl e calira, onns da quitaus e panzieris, onns d'immensa grazia divina. Sur
Flurin havess saviu festivar solemnamein siu giubileum sacerdotal ded aur, mo ha
preferiu de far quei en tutta tgeuadad. El ha mai encuretg las laudavaglias dil
mund curcladas cul vel della gronda vanadad.
Sur Venzin ei staus in spiritual cun in bien humor, cun senn practic-pastoral
ed era beinvegnius e beinvesius ella cumpignia dils confrars. Il svilup dil
temps e las midadas saluteivlas liturgicas dil secund Concil dil Vatican han
buca caschunau grondas difficultads agl augsegner aviert per tut bien, che vegn
dalla baselgia e survescha alla cuminonza. Siu optimissem e siu bien humor han
beinenqual gadas alzau e dau forza al concarstgaun els quitaus e difficultads
della veta quotidiana. Las delegaziuns dellas singulas pleivs cun lur bandieras
han demussau stema ed undrientscha per lur anteriur augsegner, e la canzun dil
chor-baselgia da Segnes ha commuentau ils presents.
Sur Flurin ha luvrau en ses giuvens onns intensivamein per las uniuns de
giuvens, per la guardia de s. Gieri ed ha accumpignau grondas roschadas giuvens
sursilvans als exercezis spirituals a S.Pieder (Feldkirch). Da Sagogn anora ha
el - sco proviser - aunc pastorau per temps la pleiv de Laax, dau instrucziun
religiusa a Flem e giu quitau pastoral e spiritual per las soras digl institut
Löwenberg a Schluein. Il viadi da Sagogn a Flem hagi el adina fatg per pedes
apostolorum, quei vul dir a pei. Da lezzas uras eran ils vehichels pli scarts
che ozildi. - Sur Venzin ei staus in econom. Dapertut ha el giu quitau per las
baselgias ed ha bandunau las pleivs senza relaschar deivets. Quei scriva el cun
ina certa luschezia en siu diari final.
Serasontga
Ils davos onns de sia veta ha sur Venzin passentau a Camischolas. Sia casa
paterna a Selva era daventada gl'onn 1949 l’unfrenda dil barschament de Selva.
Silsuenter han ins puspei eregiu ina casa dils Venzins, mo quella, periclitada
dalla lavina, ei vegnida translocada a Camischolas, e cheu ha sur Venzin
passentau sia serasontga. 80 onns della veta terrestra han impregnau al defunct
il patratg ed il maletg della vanadad dil mund, dil vegnir e vargar de tuttas
caussas. Nus havein buca cheu nossa dimora, mobein tier Diu. En sempladad ei sur
Venzin naschius e vivius, en sempladad e cuntentientscha ha el luvrau e pastorau
e dau siu bien exempel allas olmas confidadas ad el. En sempladad ha el plidau
cun Diu ell'oraziun per el e ses parochians, ed en quella medema sempladad ha el
dau sia veta anavos al Scaffider.
Il sacerdot defunct vegli implorar da Diu novas clamadas sacerdotalas, novs
pasturs dellas olmas per nossas pleivs romontschas. Quei tut ei stau il cuntegn
dil bi riug de bara ils 15 de schaner 1980 a Sedrun - da sur professer Gieri
Derungs della scola cantunala a Cuera. Cun gronda pietad ha el seregurdau digl
operar dil defunct spiritual ed ha appellau al pievel ed als spirituals de rugar
ed implorar da Diu benedicziun per pleivs e pievel. - Il defunct gaudi la glisch
perpetna avon la fatscha de Diu. R.I.P.
Sur Christian Berther
Toni Hendry, Sedrun
CR 1983, pag. 411
![]() |
La damaun dils 15 da fenadur ha el detg siper ils ses: «Neve ch'ei tucca;
ussa stoi jeu far ad ir». Ed el ha buca calau da tener ils mauns da ludaus. Atgnamein ha ei giu num Gion Antoni; ins ha detg ad el ora ed ora Toni. Toni e nuot dapli; Toni ei stau dabia. - Toni Hendry ei naschius ils 27 da zercladur 1905 ell'ucliva da Cavorgia, la premgenitura da Barla Catrina, nata Peder, e Giachen Martin Hendry. La mumma veva spitgau vess igl affon, tertgond alla biala entschatta ch'ella hagi insumma buca da dar guoter ad enzatgi. La famiglia ei sefatga ed ins ha fatg lartg per ina gronda casada. Il Giachen Martin pinava buca mo iseglia, el cuntschava era ils calzers e las cazzettas. Dad el ha il Toni artau siu maun inschignus; el dulitgava bein e vess dau in prima mistergner.
|
El sescolescha
Igl ei da supponer ch'il ménder da Cavorgia veva giu priu a pez il cussegl
dil Giachen Martin. Per far il davondavos tarmetta ins buca il premnaschiu giu
Cuera el seminari da scolasts. Siu conscolar Alfons Maissen di ch'il Toni fuvi
in scolar uert ed uerbel che fagevi per camond e suandavi bein las lecziuns. El
savevi esser anetgs en sia reacziun e da l’autra vart fidaus ed attaschaus sco
bunamein negin.
Ils anno 1925 tuorna Toni Hendry a Cavorgia cun buns attestats e la plazza ei
garantida. Ils umens dil cussegl han mess el ordvart, dadens igl uaul, enamiez
ils Tarleps. A Selva ha el stuiu emprender per da detschiert e dasperas ha el
aunc gudignau giu las cordas da caporal. Duront la stad s'engascha el sco
survigilader dalla lingia da viafier dall'Alpsu. Mo gliez quei leu fuva per cass
mulin e muliniala ed enqual dils onz pli levs han perfin entschiet a mirar
uiersch. Ton ch'il mat da Cavorgia fuva vegnius ualti spert in um dad aspects.
A Sedrun
L'entschatta si Selva ei tuttavia buca stada fallida ed ils cussegliers ein i
per el; ils scolars dalla scola superiura a Sedrun fetschien pretensiuns ed el
hagi da star leu davontier. E leu eis el staus ditg davontier, 45 onns, sils
scalems da differentas classas. Adina denton francs e segirs e cunscients. Sia
instrucziun fuva clara e capeivla ed el deva ina buna gramatia romontscha e
tudestga. En quen fuva el en mintga cass in specialist. Igl inagain e las quater
operaziuns stuevan seser sco fier.
Il bab a Cavorgia era vegnius malsauns ed el sto murir avoncaduras. Al Toni
ha ei tuccau da surprender il tgamun; el ei semess a per cun la mumma e siu
plaid ha entschiet a valer enstagl da quel dil bab. Tschun frars e quater soras,
quei fuva dabia e la plipart aunc miez miur e miez utschi. Ed el sez ha giu dad
ir ordavon cun il bien exempel; quei ha el fatg ed ha rabitschau pruamein ils
raps a casa, alla famiglia che veva da basegns.
Ei fuva onns nauschs ed ins risdava stediamein dall'uiara.
Sin Gonda, osum il Drun, veva il Toni cumprau ina casa resch nova e la mumma
ha ugliau el da maridar. Entochen ch'el ha maridau la giuvna Barla Monn; ella ei
stada ina buna consorta e mumma da ses tschun affons. Il Rico ei morts dad affon
pign ed ils auters quater han tuts dau pietigot e sedostan bein egl jester. La
Barla perencunter ha priu igl ur dil tschos ed ha furschau ils egls. Ella ha
stuiu prender la disa ed enstagl ha ella era giu bien quitau dad els ordeifer e
surtut da siu um entochen il davos, dad el che leva nungrazia ir naven e pils
spitals.
En vischnaunca
Forsa ch'il Toni Hendry vess saviu sefar pli fetg vitier; el ha denton buca
vuliu s'avanzar e sefar valer sin vischnaunca. Enconuscheva el sesez e ses
cunfins? Igl ei da crer. El saveva numdadiu buca far il leischen cun enzatgi. E
perquei ch'el saveva buca far ina fatscha leischna eis el staus vid siu laisch.
Buca ch'el vess snegau in survetsch a ses convischins, aschia ch'el ha da giuven
enneu acceptau dallas uisas scharschas e sco president dalla cumissiun da
gestiun eis el staus curaschusamein alla testa. Dil pli grond plascher ha il
Toni giu da sia elecziun dad archivari dalla vischnaunca da Tujetsch. Cun in
tschaffen nundetg eis el semess vidlunder ed ha scarpliu las scartiras, nudau
ils documents e cavigliau a scret tut manedlamein. El veva dapertut in uorden
exemplaric ed ina scartira admirabla. Jeu tratgel che mistral Teofil Schmid hagi
mess savieivlamein e gestamein ils accents en siu necrolog dalla Gasetta
Romontscha.
Igl um dalla cultura
Toni Hendry ha giu bugen sia derivonza ed ei staus encunter la decadenza dils
usits. Ch'il scolast steva da lezzas uras davontier allas uniuns, quei fuva bein
da secapir e natiral ed ins saveva gnanc grau persuenter. Oravontut daventa el
dirigent dil chor viril e scochemai sissu ha el da surprender la direcziun dil
chor da baselgia e quei ord ils mauns ferms dil farrer (da sur Giachen Antoni
Fetz). Surprender e stgavo! Buca ch'ils geniturs u ils uauls da Cavorgia vessien
giu dau agli duns specials sco cantadur e musicant. Alluscha gliez bein - e quei
ei puspei simtomatic per Toni Hendry - cun ina premura nundetga contonscha el
ina habilitad da sunar e cumprender las notas. Tgi ha nudau las uras ch'el ha
studegiau las messas e las canzuns e scret entirs cudischs da notas? Jeu tratgel
ch'el hagi buca desiderau ch'enzatgi demuossi agli engrazieivladad. E tuttina
stoi jeu dir ch'el eri fetg engrazieivels per il pli petschen plaid da
renconuschientscha.
Dil Giachen Martin da Cavorgia veva el empriu da tener adaquen e negin vegn a
snegar ch'el fuvi in prima quintist. Dasperas veva el e dun da lungatg. Toni ha
legiu bia, tudestg e romontsch e las publicaziuns romontschas enconuscheva el da
rudien. Ei fuva daveras interessant da discuorer cun el dalla litteratura. O, el
veva siu meini precis e schanegiava era buca il Vic ch'el veva pigl auter ualti
bugen. - Toni Hendry ha buca mo translatau Geremias Gotthelf e biars biars
teaters e silsuenter fatg il regissur, el ha e sez scret ils fatgs dalla val e
quels dall'ucliva e perfin dabia poesias. Lasezzas veva el adina zuppau giudem
il truchet ed ei ha adina tuccau da pluminar, avon ch'el ruchegi neuadora cun
enzatgei. Allura rieva el surlunder. Da sesez veva el buca in bien meini; el
fuva nauschs e rigurus cun sias fleivlezias.
A ses affons ha el buca vuliu dar num Toni; a mi ha el detg repetidamein
ch'ei basti cun in Toni Hendry. - Uss eis el ius naven per adina. El ha fatg
lartg en casa, sin Gonda ed en vischnaunca; sias passidas san ins buca surveser.
Als ses, oravontut a sia cara consorta Barla lein nus dar omisdus mauns e dir da
ver curascha. Cun el sez vegli il Segner far misericordia e dar agli la pasch
ch'el ha desiderau fetg.
Vic Hendry
Vigeli Berther, Sedrun/Camischolas
CR 1989, pag. 415
![]() |
Ils 14 d'october 1987 ha il Tutpussent clamau siu fideivel survient Vigeli Berther. Gest quei di vess el giu la cuida ed il plascher da festivar siu 65avel di da natalezi. Mo quei ha buca duiu esser. Entgin temps avon era el vegnius taccaus d'ina maligna malsogna che ha plaun a plaun consumau las forzas d'ina natira da fier. Il defunct ha surportau las dolurs e la tortura cun pazienzia e grondezia humana. |
Ils 17 d'october 1987 ha in imposant conduct da bara accumpignau president e
deputau Vigeli Berther al davos ruaus sil santeri da sogn Vigeli a Sedrun. La
cuntrada ei sclarida e sepresenta ella pumpa digl artist atun. Ei ha vuliu esser
aschia per ch'il cumiau da scolast secundar e president communal sepassi avon
ils egls da tut la Val Tujetsch. Il Chor da baselgia ha embelliu las funcziuns
funeralas e documentau cheutras tgei stema ch'il defunct gudeva en sia val. Igl
ei stau in beinmeritau Dieus paghi per tut il bien ch'il defunct ha prestau
duront dis ed onns per la scola secundara, per sia vischnaunca e per il Cumin.
Sur Giusep Cathomas, il plevon da Sedrun, accumpignaus da plirs confrars,
celebrescha in edificont survetsch divin. Sco adina anfla el plaids beinfundai
per skizzar la veta e l’activitad dil defunct sco persuna da buontad ed
attaschadadad per sia famiglia e per l’entira cuminonza. President communal Gion
Beer presenta las activitads dil defunct Vigeli Berther sco president communal e
deputau. Ils numerus representants dallas autoritads politicas communalas,
circuitalas e cantunalas demuossan ch'il defunct fuva stimaus e respectaus tier
ses anteriurs collaboraturs e superiurs. Ils dus davos onns ha el - muort sia
malsogna - remess in uffeci suenter l’auter. President communal Gion Beer
menziunescha ch'il defunct seigi buca adina staus in emperneivel partenari. Mo
el tonscha il maun da pasch al preziau e stimau convischin defunct engraziond
per tuts survetschs prestai alla vischnaunca ed al cuminetel.
Derivonza ni origin
Vigeli Berther ei naschius ils 14 d'october 1922 a Camischolas sper la
caplutta da sontg'Onna sco 10avel affon da vegl mistral Vigeli Berther-Flury.
Ensemen cun ses 11 fargliuns crescha el si en ina famiglia cristiana. En ina
tala truscha ha il defunct stuiu emprender ad uras da sedustar e sefar vitier.
Las scolas primaras ha el frequentau a Sedrun e la scola secundara
all'«universitad» a Camischolas. La casa da scola per la scola secundara
sesanflava lu a Camischolas per survir meglier all'entira val. Duront las
liungas vacanzas vev'ei num far il fagot ed ir en plazza per luvrar e gudignar.
Mo era duront il temps da scola veva mintga affon siu ressort da lavur. Ei
tuccava da perver las nuorsas ni las cauras ni era fender e purtar lenna. La
lischentadad era - tenor meini dils geniturs - la fontauna dils vezis.
Igl onn 1938 anflein nus Vigeli Berther sco practicant ella scola purila al
«Plantahof». Quei contact cullas differentas lavurs d'agricultura ha svegliau
senn e capientscha per ils basegns dil puresser ed el ha pli tard defendiu cun
fervur ils interess dils purs. En in marighel da 12 affons san buca tuts far il
pur, e perquei serenda il talentau giuven el seminari da scolasts a Cuera ch'el
terminescha igl onn 1944 cun la patenta da scolast primar en sac. Scolasts
dev'ei da gliez temps la fuortga pleina ed el ei staus leds sco in'olma d'astgar
surprender la scola cumplessiva da Selva 1944/1945 ed igl onn 1945/46 la scola
cumplessiva da Cavorgia. Tenor ina lescha naturala stuevan ils giuvens scolasts
smuttar lur corna ella periferia dalla vischnaunca. Mo quei ei nuota stau donn
da viver empau ell'isolaziun, viver el prighel e sentir ils disavantatgs digl
abandun per endriescher tgei che basegna.
Suenter dus onns da practica en scola primara serenda Vigeli Berther a
Friburg e daventa scolast secundar. 1947-1949 instruescha el ils scolars dalla
scola secundara a Lumbrein. Igl onn 1949 daventa el scolast secundar a Tujetsch.
Dapi lu magistrescha Vigeli Berther en sia vischnaunca burgheisa, gl'emprem a
Camischolas, lu a Rueras e dapi 1962 ella nieveregida casa da scola a Sedrun.
Duront la stad 1947 frequenta el in semester all'universitad da Perugia. Perquei
dominava il defunct Vigeli fetg bein il lungatg da Dante. Silsuenter serenda el
duront duas stads a Paris per seprofundar el lungatg franzos. Quellas dimoras
egl exteriur han aviert igl egl per dimensiuns e relaziuns pli vastas.
Igl onn 1956 siara Vigeli Berther la ligia per la veta culla giuvna Tresa
Jacomet, feglia da vegl president communal Placi Jacomet. Lur letg vegn benedida
cun treis fegls. Ils premurai geniturs procuran che scadin sappi sescolar ni
absolver in emprendissadi. En quei ravugl famigliar ha il defunct adina puspei
cattau la forza ed il sustegn necessari per sia viva lavur publica.
Scolast secundar ed um da cultura
40 onns ha il defunct instruiu e formau giuvens carstgauns. Sia instrucziun
era - sche zaco pusseivel - adina cumbinada cun la veta pratica. Aschia
cattav'ins savens scolast secundar Vigeli a mesirond praus, buoras ni il volumen
dallas fontaunas el vitg. Bandunond la scola, stuevan ses scolars era
enconuscher enzacons tozzels da nossas flurs alpinas. Las lecziuns preferidas
dil defunct eran las uras da zambergiar culs buobs. Cheu capeva il defunct
d'influenzar ses scolars per las bellezias manualas. Jeu crei, ch'el
enconuschevi tuttas specias da lenn. Entagliar e dulitgar scaffas e scaffettas,
truccas e truchets, uoppens ed uras eran in hobi, ina pissiun. Cheu veva il
Tutpussent regalau al defunct in dun special. Sper la scola ha Vigeli Berther
era contribuiu sia part a nossas cuminonzas culturalas. Aschia eis el commember
d'honur dil Chor baselgia ed in fideivel commember dalla Societad da musica.
En survetsch dalla cuminonza
Duront onns e decennis ei Vigeli Berther s'occupaus intensivamein cun ils
fatgs publics. Quasi parallel cun sia veta privata e professiunala va sia
activitad publica. Sco scolast sesenta el obligaus da dar niev impuls alla veta
culturala, sociala ed economica. Jeu crei, ch'jeu sbagli buc, sch'jeu ditgel che
la politica hagi fatschentau il defunct ton sco sia veta professiunala. 1971
daventa Vigeli Berther president communal. Cun tschaffen e perschuasiun surpren
el il guvernagl dalla vischnaunca da Tujetsch. Diesch onns ha el giu e teniu il
guvernagl cun maun franc. Sia mira principala ei stada: la protecziun digl
ambient ed il manteniment e la tgira da nossa biala Val Tujetsch. Tenor il
cudisch «Tujetsch», cumparius 1987, stat il defunct botta, naturalmein cun ses
consuprastonts, per las suandontas decisiuns:
- ina nova constituziun communala
- separaziun dalla vischnaunca politica da quella dalla pleiv
- prolungaziun dil temps da scola sin 40 jamnas
- Tujetsch daventa commember cumplein dalla Corporaziun da vischnauncas
Surselva
- la pladida d'in miedi stabel en Tujetsch
- erecziun dall'ovra electrica Val Giuv
- canalisaziun generala e serenera
- vias pils uclauns: Selva e Maunsut (Surrein e Cavorgia)
- Tgesa communala e localitads da schurmetg a Sedrun
- cumpra d'ina casa pil museum da Tujetsch, numnaus la «Truaisch».
Alla fin da sia activitad politica sin terren communal daventa Vigeli Berther deputau. Leu ha el dau il stausch decisiv per la via da Cavorgia, ei s'engaschaus zun fetg per il stradun Mustér-Sedrun e per las tariffas da transport d'autos cun la viafier sur il Cuolm d'Ursera.
Vigeli Berther ha ussa bandunau nus per adina. Nus admettein in cordial Dieus
paghi al defunct per sia vasta activitad professiunala e politica. Alla preziada
consorta, als fegls ed allas famiglias en malencurada exprimin nus sincera
condolientscha. Al preziau defunct Vigeli detti Dieus la pagaglia perpetna. El
ruaussi en pasch!
Leci Jacomet
Mistral Theofil Schmid, Sedrun
da mistral Faustin Carigiet
CR 1991, pag 404
![]() |
Theofil Schmid ei naschius ils 16 d'october 1912 a Sedrun. Sco fegl vegl d'ina numerusa famiglia da 12 affons ha el frequentau leu la scola primara e secundara. El empren latin tier sur Fetz, sescolescha vinavon ella scola claustrala a Mustér ed acquista 1933 el collegi a Sviz il diplom mercantil. Mo el temps da crisa e disoccupaziun era ei buca lev d'anflar lavur cuntenteivla. El sedecida 1937 per ina midada professiunala e banduna 1939, igl onn dall'entschatta dalla secunda uiara mundiala, il seminari cantunal a Cuera cun la patenta en sac. 1944 meina el la giuvna Marta Valier agl altar ed ord lur ventireivla letg sorteschan 5 affons: 3 buobs e 2 buobas, oz tuts sur sesez. |
En survetsch alla publicitad
Dond in sguard anavos el passau dil car defunct, savein nus mo retener
fragments da tut sia lavur prestada. La liunga gliesta d'uffecis, d'activitads e
da survetschs prestai al concarstgaun ed alla publicitad dattan perdetga d'in
fritgeivel operar en uniuns, pleiv, vischnaunca, cumin e Cantun.
En vischnaunca
La gronda lavur ed igl engaschi da president Theofil Schmid per la
vischnaunca da Tujetsch meretan da vegnir menziunai. Cun 51 onn daventa il
trapassau president communal dalla gronda vischnaunca da Tujetsch ch'era en
cumplein svilup turistic ed economic. Sut siu tgamun vegnan impurtonts projects
realisai: Las plontaziuns e lavineras a Scharinas e Niriel, la cumpra ed
erecziun dalla casa da vegls s. Vigeli a Sedrun, la surprendida dall'Ovra
electrica entras la vischnaunca, la decisiun concernent l’arrundaziun e la
meglieraziun, la planisaziun zonala, il francar ils necessaris credits per
l’erecziun dalla halla da bogn, per menziunar mo las pli impurtontas decisiuns.
Bein in'activitad stentusa che pretenda in inschign special ed ina perseveronza
endinada.
La vischnaunca da Tujetsch renconuscha quei grond engaschi cun eleger Theofil
Schmid 1973/74 sco emprem president dil niev Cussegl da vischnaunca.
En pleiv
Sco president dalla pleiv da Tujetsch stat mistral Schmid era buca lischents:
La pleiv survegn ina nova constituziun. Per il Cussegl pastoral vegnan ils
statuts elaborai e la baselgia parochiala a Sedrun e duas capluttas - quella da
s.Brida e s.Bistgaun - vegnan restauradas.
El Cussegl grond
Igl onn 1965 elegia il pievel dil cumin dalla Cadi president communal Theofil
Schmid el Cussegl grond, al qual el appartegn 16 onns. Beingleiti acquista el la
stema dil parlament cantunal che confida ad el il presidi da differentas
cumissiuns. Cun ina detschartadad marvegliusa e cun grond success representa el
a Cuera ils interess da nies Cumin. Gia igl emprem onn fa el al plenum l’emprema
damonda per la slargaziun dil stradun Mustér-Sedrun. 1968 suonda la secunda
damonda per il tschancun Sedrun-S. Brida, 1969 ina tiarza en caussa. Finalmein
accepta il parlament cantunal 1971 unanimamein siu postulat pertuccont il
stradun Mustér-S.Brida.
Cun la medema vigur renda deputau Schmid attents il Cussegl grond sin la
viafier dalla Furca-Alpsu. Da quei dattan sia interpellaziun partenent la
megliur tecnica, lu siu perschuadent referat concernent la concessiun da credits
per la viafier Furca-Alpsu, perdetga. - Pil schurmetg dalla via dil Lucmagn
tschenta el 1967 ina damonda alla Regenza concernent l’erecziun da gallarias e
lavineras.
Al cumin
Igl ei buca da smarvegliar ch'ils votants dalla Cadi surdattan igl onn 1971 a
deputau Schmid il desiderau uffeci da mistralia. 4 onns empeila el il Cumin cun
distincziun. Sco derschader singul relai el en quei interval numerus mandats
penals, tractescha - ensemen cun la Dertgira - ulteriurs cass e prepara ina
summuna da disposiziuns sil sectur civil. Sia gestadad sco derschader ei mai
stada en dubi.
Duront sia perioda d'uffeci ha il suveran dalla Cadi demussau en la votaziun
dils 3 da december 1972 eclatantamein ch'el vegli mantener vinavon la tschentada
da cumin. Quella decisiun perschuadenta ei d'attribuir per gronda part a mistral
Schmid, che ha - encunter gronda opposiziun - defendiu la tschentada anoviars
cun ruasseivladad, bia prudientscha e capientscha.
Savend ch'in precis concept dall'organisaziun circuitala e dallas cumpetenzas
e duers dils organs e dallas autoritads seigien l’emprema premissa per in
fritgeivel e cuntinuau agir communabel eifer il cumin, lai mistral Schmid - cun
consentiment dalla Dertgira - elaborar ina constituziun per il cumin dalla Cadi.
Quella cumpeglia tuttas determinaziuns per fatschentas da natira politica,
administrativa e giudiziala. La presentaziun al suveran da quella ovra
d'impurtonza vitala ei fetg hanada e delicata. Mistral Schmid posseda denton ils
duns e la confidonza indispensabla, aschia che vontantas e votants approbeschan
ils 14 d'october 1973 cun in resultat excellent il sboz per l’emprema
constituziun circuitala. Differents cumins, che han ils davos onns francau lur
dretgs e duers, han applicau sco model la fuorma da nies cumin.
Medemamein sebasa la creaziun dall'ugadia ufficiala Surselva sin l’iniziativa
da mistral Schmid. El ha renconuschiu la necessitad da quell'instituziun, che
survescha a quels concarstgauns che han il pli da basegns digl agid.
La clamada
23 onns da si'activitad dedichescha scolast Theofil Schmid alla scolaziun
dils affons da sia vischnaunca - igl emprem a Cavorgia e lu a Sedrun. El medem
temps s'engascha el era cun anim per las uniuns culturalas. Buca meins che 37
onns eis el commember activ dil chor-baselgia da Sedrun. La musica instrumentala
ha el diregiu da 1939 entochen 1963. - Allas damondas sil sectur da scolaziun
renda mistral Schmid vinavon si'attenziun. Aschia appartegn el da 1968 entochen
1978 all'impurtonta cumissiun cantunala d'educaziun. - La fascinaziun da Theofil
Schmid per l’economia e siu svilup - oravontut per quellas en sia zun carezada
Val Tujetsch - ha segiramein pegliau ragisch en la buna scolaziun mercantila,
che Theofil Schmid haveva contonschiu cun il diplom.
Perquei s'engascha el cun gronda savida e bien success per in sanadeivel
svilup economic e turistic dalla Val. Duront ¼ tschentaner fa el part dil
cussegl d'administraziun dalla Cassa Raiffeisen, Sedrun, ei president dalla
centrala da latg, dalla corporaziun digl acquaduct Sedrun e cassier dall'uniun
da cura e traffic, ei president dil club da skiunzs, cassier e president dalla
societad da runals, Tujetsch.
El daventa commember dall'impurtonta cumissiun per las contractivas cun la
NOK concernent la concessiun dallas auas, fa part dalla cumissiun da spital el
temps dallas preparativas per l’erecziun d'in niev spital regiunal a Glion ed ei
suprastont dalla Pro Surselva.
Tut incaricas e scharschas che vegnan remuneradas sil pli cun in Dieuspaghi.
Il da viver - sco nus schein - gudogna il trapassau, suenter ch'el ha calau da
dar scola, sco meinafatschenta dall'interpresa Murer SA a Sedrun. Sin quei camp
da lavur essan nus s'entupai gia all'entschatta dils onns 60. El cuntinuau
contact amicabel hai jeu empriu d'enconuscher Theofil Schmid leu, gest aschi
bein sco en la politica. Per mei daventa igl um gest, conciliant ed amicabel igl
exempel.
E co vess ei saviu esser auter tier mistral Theofil Schmid! Sco um cartent e
fideivels all'ierta dils babuns eis el era s'engaschaus en la partida
cristiandemocratica ed ha defendiu cun lezza ils dretgs humans, ton per giuven e
vegl sco per um e dunna.
Tons e tons expriman a mistral Theofil Schmid in engraziament resentiu per
si'activitad admirabla. Da quei dattan las numerusas visetas da condolientscha
perdetga aschibein sco la participaziun dallas delegaziuns da tuttas uniuns,
dalla pleiv e vischnaunca, dil cumin e cantun e d'in pievelun en malencurada,
alla sepultura.
Theofil, ruaussa en pasch!
Pader Placi Berther OSB
da P. Ambros Widmer, Mustér
CR 1994, pag. 362
![]() |
Nus quintein da buca ver giu tonta glieud ad ina sepultura en claustra dapi la mort da pader Maurus Carnot 1935 sco gliendisdis, ils 7 da zercladur, cura che nus vein accumpignau pader Placi al davos ruaus. Ins duess buc entscheiver in necrolog cul past funeral, mo igl ei stau significativ pil defunct, che denter ils 133 «hosps da marenda» eis ei stau in grond diember da muniessas da Müstair tochen Mustér. |
Veta
Flurin Berther ei naschius a Rueras ils 27 d'october 1904, entra en scola
claustrala igl onn dalla grippa 1918, fa la matura a Sarnen, celebrescha il
profess benedictin a Mustér ils 1 d'october 1927 ed entscheiva, suenter la
teologia a Salzburg ed Engelberg cull'ordinaziun sacerdotala ils 14 da matg
1931, sia reha veta monastica e pastorala. Ils dus sogns romontschs, sogn Flurin
da Ramosch e sogn Placi da Mustér, accumpognan il giuven pader.
Il trapassau vegn engaschaus ella scola e dat grec, religiun, franzos,
contabilitad e talian. Als novizs docescha el romontsch ed als fraters 1932-1938
dretg canonic. El seretrai dalla scola definitivamein igl onn 1967. Duront duas
liungas periodas surpren nies confrar igl impurtont uffeci da statalter:
1934-1940 e 1952-1974. Da 1940 tochen 1952 ademplescha el il post da spiritual
ed administratur ella claustra dallas muniessas benedictinas a Müstair. Suenter
la mort da pader Vigeli Berther surpren pader Placi 1977 la Biblioteca
romontscha, nua ch'el lavura tochen sia mort.
Engaschi
Las cefras numnadas da sia veta cuntegnan immensa lavur e premura
nunstunclenteivla. Sco perdetgas da siu engaschi sco statalter stuess ins
«clamar si» ils fumegls, emploiai, impressaris e las autoritads da pli baul.
Quels savessen raquintar massa caussas e descriver p. ex. il svilup
ell'agricultura, dil sistem vegl alla modernisaziun e motorisaziun hodierna.
Tgei lavur pil statalter da baghegiar clavau e nuegl vi Salaplauna, mo era per
star en e defender dretgs ed alps. Beinenqualga ina incumbensa zun heiclia. Cun
prudientscha e zaiadad tuatschina ha el sligiau quels problems.
A Müstair ei pader Placi zun activs ella restauraziun dalla baselgia. Cun
agens mauns ha el duront jamnas luvrau als frescos carolings. Per siu engaschi
ha pader Placi survegniu la honur da burgheis da Müstair 1951 e da Muster 1976.
Il secund camp da lavur ei stau la pastoraziun. Con bugen eis el ius per
gidar ora ellas pleivs e dad emblidar in tec ils quitaus dall'administraziun.
Sco spiritual eis el staus egl element e quei en quater direcziuns. El ha
pastorau tier las muniessas a Cazas, Tavau, Glion, eav. Tier el han las soras
anflau in spiritual da confidonza e consolaziun. La secunda «clientella» ei
stada la «caritas» per ils malsauns. Cun ina memoria particulara seregurdava el
da quels che pitevan e suffrevan. La tiarza activitad pastorala daventa - sco
gia menziunau - ellas pleivs digl entir cantun. Duront meins ha el remplazzau
augsegners p. ex. en Tumliasca e si Surmir, ei staus spiritual els spitals da
Cuera e Glion. La quarta pastoraziun schai el misteri dil sacrament dalla
penetienzia. Aunc cuort avon la mort ha el dumandau mei: «Veis giu glieud el
confessiunal da Tschuncheismas?»
Sil camp cultural ha pader Placi luvrau bunamein mintgadi ella Biblioteca
romontscha, ha catalogisau, ordinau, empustau e pagau! Igl ei stau zaco trest da
veser co nies confrar ha dau giu quei uffeci pass per pass. El ha mess en
retscha las dublettas dil Glogn, supplicau da buca purtar pli cudischs e
documents, buca pudiu leger la Gasetta Romontscha ed in cert di remess la clav
dalla Biblioteca al pader decan.
Finale
Cun raschun ha il pievel ludau la buontad da pader Placi, mo el saveva era
esser detscharts e critics e ha fatg valer siu meini en numerus cerchels. La
vegliadetgna ha lu mitigau e nivellau. Bugen ha el retschiert visetas da
confrars e dalla parentella e ha strusch refusau ina buna tschugalata.
Cun gronda devoziun ha el concelebrau alla messa conventuala e sco grond
veneratur dalla Mumma dalla misericordia han ins viu el ella baselgia da
Nossadunna. Cun pader Placi va bia oraziun en fossa. Nus sperein che sia
intercessiun detti alla claustra novas clamadas ord tiara romontscha. La
generaziun pli passada vegn buca schi spert ad emblidar quei conventual plein
premura, oraziun e carezia proximala. Requiescat in pace.
Francestg Berther, Rueras
(1906-2000)
da Vic Hendry
CR 2001, pag. 411
![]() |
Francestg Berther ei morts ils 23 da fenadur 2000 en la Casa Sogn Vigeli a
Sedrun, naschius e morts pressapauc enten tuccar d'avemaria. La Val Tujetsch, oravontut il vischinadi confortabel da Rueras - els han ina
gronda perdita. Schi lev eis ei buca da metter giu sin ina buccada pupi il cuors da sia veta, ina veta da 94 onns. - Aschi mo per dir; nus essan cusrins. Ed enaquella ch'ins ei dalla medema era, s'enconuschan ins bufatgamein. E pervia dalla recliadad tucca ei da schar valer che nossas ideas seigien buca idas schi bein a prau. Culs onns ha la veta mulau ora las furschalas. L'aura dalla sera ei stada emperneivla. Aschidadir en vesta dils sforzs communabels e targend en consideraziun las pintgadads dalla cumedia humana. |
Francestg Berther ei naschius calonda uost 1906 - duront la rendida dil
sulegl, daferton ch'ina autra cazzola ei s'envidada, ina che ha vonzeivi fatg
tscheccamein clar. Il bab Gion Fidel Berther da Rueras e sia consorta
Mariuschla, ina nata Hendry da Cavorgia, han cavigliau il dieschavel promtamein
en tgina. Il pop ei sefatgs e daventaus scochemai in buob hurti e cul tgau
sisum. Ed igl ei probabel che ses duns ein dai els egls gia duront ils onns da
scola a Rueras e silsuenter sco scolar dalla «scula naira» a Camischolas. En
mintga cass daventa el in studetgel dalla emprema latina on claustra. Cumpatg
che la scola claustrala da Mustér ei buca vegnida a ste dad ademplir per propi
ses giavischs. Enstagl da turnar a Mustér, va Francestg Berther a Surcuolm e
gida siu frar pli vegl, il Luis, en ina puraria. Il contact cun ils agricolans
dil liug e buca il davos cun ils Gualsers da Sursaissa slargan considerablamein
ses pugns da vesta. Buca mo il lungatg tudestg, biaronz tut quei che secatta
davos il plaid. Aschia ch'igl ei iu sco da beiber aua dad ir suenter sis onns
ella Bassa, ella Bassa sco fumegl e mulscheder. E cheu sei da metter vitier
ch'il Francestg Berther hagi empriu bein d'articular il tudestg, ina caussa
ch'el ha e impundiu silsuenter enten applicar il lungatg mumma.
Ils anno 1931 miera il bab Gion Fidel; ei fuva stau siu giavisch ch'il
Francestg tuorni, semetti en cun la mumma Mariuschla e fetschi il pur. Ed il
fegl ha suandau l’ordra dil bab. Cun in fatg sempel e manechel ha el entschiet.
Persuenter veva el empriu in entir tschuat egl jester, tondanavon ch'el ha saviu
star a disposiziun als purs, buca mo sco suprastont dall'Uniun purila. Entochen
ch'el ha schizun empruau cun la pomicultura, giudem sin la ravera dall'aua dalla
Val Giuv. Il vent criu dallas vals enviers mesanotg han fatg in streh atras il
quen.
E quei astgan ins dir maneivel; Francestg Berther ha cattau ina dunna
bunamein avon igl esch-casa. Enten la Benedicta, la feglia dil pur e negoziant
ed anteriur president da vischnaunca, il Vigeli Venzin, ha el giu ina dunna zun
premurada e d'ina prima pasta.
Els dus ein semaridai igl onn 1938. Enteifer ils onns ei la famiglia vegnida
gronda ed ina casada da 13 affons ha num vus. Il bein puril ei restaus pignets -
la promtezia e la fidonza - las ezzas ein vegnidas grondas. Enaquella che
omisdus han tratg ulivamein, schebi ch'il dumpergi cun siu discletg e ses
unviarns han tuttavia buca schanegiau els dus.
Stat bein si per la detta.
Francestg Berther cun siu meini aviert, meinsvart insistent, ei daus els egls
a ses convischins, a quels dadens ed a quels dado il Dutg grond. Scochemai ha el
surpriu la presidenza dalla secziun dalla Cassa da malsauns Cadi. Ultra da tut
siu menaschi ha el fatg gerau da vischnaunca e suren aunc treis biennis
derschader circuital.
Leger fa vegnir gronds.
E damai che leger arva dallas uisas portas - ha il Francestg Berther legiu e
legiu, gasettas e broschuras per esser sil current - ed ina pluna cudischs,
oravontut instrucziun ella historia. Forsa che mo paucs han giu ina survesta sco
el en la historia locala. El - cun siu ordvart bien dun da secommunicar ha era
anflau immerdiat tedladers, affons e la glieud carschida. Jeu schess schi da num
ch'il Francestg Berther ei promtamein daventaus enzatgei sco ina instituziun cun
ina mitologia privata. E buca mo ils avdonts dalla val ein vegni per tedlar,
biaronz glieud d'ordeifer e gnanc il davos buc ils paders ed ils fraters dalla
claustra da Muster. Insumma - cun il convent ha el giu ina relaziun tut
speciala.
Ei bein evident.
Sias buobas e ses buobs han profitau dil bab che ha saviu dir si entiras
historias a casa e sco pervesider - epi oravontut si mises, aschidadir las uras
ch'el ha dau peda si Liets, in liug cun ina perspectiva magnifica. Da Liets
anora ha il Francestg Berther empriu da mirar e da veser - buca mo igl eldorado
da Tujetsch, mobein e la via stretga che tonscha vi tier igl empermer carstgaun.
Igl ei da supponer fetg ch'il bab hagi mess sut ad uras ses affons e matei
strusch senza ina certa rigurusadad. Pudess esser maneivel - cunter cor!
Malgrad la truscha ed ils dels numerus dalla famiglia, ha il Francestg
Berther mess giu screts, principalmein per el sez. Bein mo sapocu enzatgei en la
gasetta, schizun poesias.
Fuss pusseivel ch'el ha spitgau vess da surdar il fatg a siu fegl Urs. Tenend
plitost tschelau da ver gust da publicar vonzeivi sias enconuschientschas. La
sort ei magari malguessa. Sia Benedicta ha entschiet ad ir a pusignond. Entochen
il di ch'ella ei vegnida malmalsauna ed ha stuiu suttacumber. Dil rolli anora ha
la Benedicta bein aunc fatg il pusseivel, mo ella ei stada impedida. Naven da
quei mument ha il Francestg Berther entschiet a veser aunc meglier. Il
tractament ed il quitau per sia dunna! La mumma dueigi saver vegnir tgirada a
casa - dad el e dils ses. Enten prender ina tala decisiun ei il consort e bab
carschius da detschiert. Igl ei stau sia grondezia.
Pongir: Francestg Berther ei staus rentaus vid siu dacasa. Las uras libras e
las ezzas da stgir eis el sefatschentaus da metter giu ses screts. Cun passa 80
onns ha el ediu buca meins che quater cudischs, dus en romontsch e dus en
tudestg - enteifer bi e bein siat onns. Quei ei ina bravura.
Igl emprem cudisch secloma: «Rueras - Ses avdonts e sias casas denter 1750 ed
oz. » Cun in engaschament nundetg descriva el las avdonzas e lur glieud. Ins
schess ch'el hagi la parentella entira si per la detta. Ual en quella direcziun
ha Francestg Berther ina memoria fenomenala. Biaras e bialas fotografias
embelleschan l’ediziun. Ed in cudisch cun maletgs ha pil pli sia tila. En mintga
cass ei la publicaziun stada vendida sil plum. E mo dus onns silsuenter cumpara
l’auter cudisch: «Tujetsch e ses originals e lur raquens.» Danovamein in triep
maletgs! L'originalitad ei stada ina da sias fermezias. Il cudisch selegia vieti
tgunsch. Ed ei tucca meinsvart da litgar ils levzs.
Igl ei stau in pign ughetg dad edir in cudisch en tudestg: «Der Kälberhirt
von Val Milar. » Felici Berther-Estermann da Rueras/Sursee ha fatg la redacziun.
Era cheu ston ins mintgaton rir dallas bialas regurdonzas ed oravontut dallas
anecdotas ch'ein rugaladas cun gust. Il quart cudisch ei ina translaziun dils
temas da vivon.
Sco detg - Francestg Berther ha saviu raquintar historias cun lur detgas e
legendas sco mo paucs. El cun siu stil convenziunal ed aparti. Entras el ei la
vischnaunca vegnida in bien ton pli reha.
Meinsvart tratgan ins ch'el vessi era saviu scriver da sias experienzas da
pli tard, verdeivlamein e nuotatonmeins ficziuns. El cun sia fantasia sco ina
entira muntogna.
Cura che la vesida ha entschiet a disdir ed igl ei iu da mal en mender, ha
Francestg Berther auncallura retratg sia dimora en la Casa Sogn Vigeli a Sedrun.
Sia seremessa ei da num.
Enten dar adia ha Francestg Berther priu mei pil maun ed ha fatg l’enzenna.
Sco sche jeu s'udess culs agens.
Sur Giusep Berther, Dieni/Tujetsch (1916-2004)
da sur Martin Bearth, Mustér/Medel
CR 2006, pag. 425
![]() |
Cu Jesus ha plidau sur da Gion Battesta ha el detg: «El ei quel che prepara
la via pil Segner» (Mt. 11,10). Secapescha che Gion Battesta ha giu ina missiun
tut speciala. El ei staus la vusch el desiert che ha proclamau e preparau la via
al Messias. El ei staus il profet che ha fatg la punt naven dil vegl Israel tiel
niev Israel, tiel niev pievel da Diu. El ha astgau veser il Messias da fatscha
en fatscha. E tuttina vein nus cartents e cartentas dil niev Israel da menar vinavon la missiun da Gion Battesta. Nus vein da preparar la via al Messias - Salvader - ier ed oz e damaun. Als ordinai e spirituals ei quella missiun surdada per aschidadir «ex officio», sco pensum e missiun da lur veta. Sur Giusep Berther ha priu fetg serius quei pensum. El ei era buc untgius, cu igl ei stau enqualga grev da dar vinavon la buna nova ed era buca, cu el ei staus persuls sco en in desiert. Cu el fuva perschuadius d'enzatgei, schev'el era quei ella publicitad ni era privatamein. |
Derivonza
Naschius ei sur Giusep Berther ils 4 da fevrer 1916 a Dieni, la pintga ucliva
dadens Rueras, enta Tujetsch. Da lezzas uras fuva Dieni plitost in bein puril
cun ina casa sur il stradun ed ina giusut ed aunc in per baghetgs agricols.
Crescher si en in tal liug en ina certa isolaziun, mo era independenza e
suveranitad, quei formescha e dat tempra. Las ragischs, ord las qualas ina
plonta crescha, ein da gronda muntada.
La casa dils Berthers da Dieni ei stada ina casa da spirituals. Ord quella
casa ein vegni: sur Tumaisch Berther (1853-1931) e Pader Baseli Berther OSB
(1858-1931). Els fuvan frars dil tat dils frars sur Giusep Berther (1916-2004) e
sur Tumaisch Berther (n. 1927).
Sur Giusep ei carschius si en ina gronda famiglia. Ils geniturs, Baseli e
Mariuschla Berther-Gieriet, han giu 14 affons. Treis ein morts cuort suenter la
naschientscha. Il bab Baseli fuva il pur suveran cun tgierp ed olma. Dasperas
eis el staus president dalla vischnaunca da Tujetsch, deputau el Cussegl grond
ed ei era s'engaschaus per la caplania da Rueras e pil scolaresser da Tujetsch.
La mumma Mariuschla fuva la dunna quieta, plein quitau e fin sentiment per ses
affons e pils basegns dil singul carstgaun.
Sia scolaziun ha sur Giusep Berther retschiert ellas scolas primaras e
secundaras da vischnaunca, dus onns gimnasi en claustra a Muster e tschun onns en claustra a Nossadunnaun. Leu ha el fatg la
matura cun la megliera nota en tut ils roms. Suenter la scolaziun teologica el
Seminari da s. Leci a Cuera vegn sur Giusep Berther ordinaus digl uestg
Cristianus Caminada ils 4 da fenadur 1943. Sia emprema s. messa festivescha el a
Sedrun per la fiasta da Nossadunna dil Scapulier.
En pastoraziun
Lu suondan ils onns da lavur pastorala: Da 1944-1950 vicari ella pleiv dil
Bien Pastur el marcau da Turitg, 1950-1963 plevon a Razen, 1963-1968 plevon a
Ruschein e Ladir, 1968-1978 plevon a Lumbrein, 1978-1985 plevon a Medel/Lucmagn.
Cun 69 onns seretila sur Giusep Berther digl uffeci da plevon. El serenda a
Bombinasco el Tessin sco spiritual en ina pensiun che soras da s. Antoni da
Soloturn meinan per fami glias, sco era per uniuns e gruppas, per scolaziun ni
reconvalescenza. Immediat empren el il lungatg talian. El sesenta dacasa el
Tessin sco strusch enzanua ed anfla era spontanamein contact ton cun ils
cussadents ella pensiun sco cul pievel tessines e culs plevons dil contuorn. El
veva il dun dil contact spontan e direct.
Mia emprema sentupada cun sur Giusep Berther va anavos sils emprems onns da
mia pastoraziun. Jeu fuvel plevon a Sur, Mulegns e Marmorera. Sur Giusep Berther
era plevon a Razen. El ei sepurschius da vegnir la stad per in per jamnas en
mias pleivs e jeu sappi vegnir a Razen. Quei vein nus lu fatg. Dapi lu essan nus
s'entupai savens per discussiuns e per spassegiadas en nossa tiara muntagnarda.
El fuva cudischius en massa spartas dalla veta e saveva discussiunar e
s'inflammar per da tuttas uisas temas. El fuva critics e directs, mo era
raschuneivels e fetg aviarts. Sin nossas spassegiadas raquintava el bugen da sias experienzas ella veta ed ella lavur, da sulegl ed umbriva. Mo
tuttenina vuleva el far oraziun. E lu viandavan nus vinavon, urond ensemen ils
misteris dil rusari.
Sur Giusep Berther ei buc ius mo corporalmein sur bia cuolms e tras bia vals. Ei ha era tuccau ad el dad ir psichicamein sur cuolms e tras stgiras vals. Schegie ch'el fuva en sesez in carstgaun cun bia humor e spir stuccas, fuv'el tuttenina giu ella stgira val. Sedisch gadas ha el stuiu far ina cura per vegnir libers da sias grevadetgnas e sia profunda tristezia. El scheva lu: «Jeu sesentel sco en ina perschun.» Savens sun jeu sesmarvigliaus, co el vegneva lu plaunsiu siado dalla val e semetteva puspei vid sia lavur. Plaun a plaun turnava il sulegl puspei en sia veta. Oravontut l’oraziun che era per el il paun da mintgadi e sia nunballuccabla fidonza en Diu fuvan las petgas, vid las qualas el seteneva fermamein.
Serasontga
Ussa dapi siat onns fuva sur Giusep Berther en Casa s. Vigeli a Sedrun. En
siu patertgar entupav'ins el savens gia vi sur mar. El scheva lu: «Marveglias
hai jeu, co quei ei.» Sur Giusep Berther fuva in carstgaun da marveglias, v.d.
el leva saver, co ei stat propi e saveva far smarvegls.
Savens urav'el il davos temps tut dad ault: «Segner, tiu reginavel vegni.»
Ils 6 da december 2004 ei il reginavel da Diu vegnius definitivamein tier sur
Giusep Berther. Jeu supponel che a sias biaras damondas ha el ussa survegniu
risposta. Avon onns manegiava el era ch'ei stuessi dar enta parvis ina pista da
skis e ch'el stuessi era saver fimar mintgaton ina pipa-tubac. «Marveglias hai
jeu, co quei ei», scheva el. Per nus pelegrins eis ei aunc uss in misteri da
cardientscha.